២. សីលមយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៧. សីលមយញាណនិទ្ទេសេ បញ្ចាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. សីលានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. បរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលន្តិអាទិ បញ្ចន្នំ សរូបតោ ទស្សនំ. បរិយន្តបារិសុទ្ធីតិអាទីសុ យថា នីលវណ្ណយោគតោ វត្ថម្បិ នីលមស្ស អត្ថីតិ នីលន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ គណនវសេន បរិយន្តោ បរិច្ឆេទោ អស្សា អត្ថីតិ បរិយន្តា, ឧបសម្បន្នសីលេ បត្តោ អនុបសម្បន្នសីលស្ស អវសានសព្ភាវតោ វា បរិយន្តោ អវសានំ អស្សា អត្ថីតិ បរិយន្តា. សបរិយន្តាតិ វា វត្តព្ពេ សការលោបោ កតោតិ វេទិតព្ពោ ‘‘ទកំ ទកាសយា បវិសន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៨; អ. និ. ៤.៣៣) ឯត្ថ ឧការលោបោ វិយ. បរិសុទ្ធភាវោ បារិសុទ្ធិ, បរិយន្តា ច សា បារិសុទ្ធិ ចាតិ បរិយន្តបារិសុទ្ធិ, បរិយន្តបារិសុទ្ធិសង្ខាតំ សីលំ បរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលំ. វុត្តបដិបក្ខេន ន បរិយន្តាតិ អបរិយន្តា, នត្ថិ ឯតិស្សា បរិយន្តោតិបិ អបរិយន្តា, វុទ្ធោ ឯតិស្សា បរិយន្តោតិបិ អបរិយន្តា. សមាទានតោ បភុតិ អខណ្ឌិតត្តា ខណ្ឌិតាបិ កតបដិកម្មត្តា ចិត្តុប្បាទមត្តកេនាបិ មលេន វិរហិតត្តា ច បរិសុទ្ធជាតិមណិ វិយ សុធន្តសុបរិកម្មកតសុវណ្ណំ វិយ ច បរិសុទ្ធត្តា អរិយមគ្គស្ស បទដ្ឋានភូតា អនូនដ្ឋេន បរិបូណ្ណា. ទិដ្ឋិយា បហីនត្តា ទិដ្ឋិបរាមាសេន អគ្គហិតត្តា អបរាមដ្ឋា.អយំ តេ សីលេ ទោសោតិ កេនចិ ចោទកេន បរាមសិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វា អបរាមដ្ឋា. អរហត្តផលក្ខណេ សព្ពទរថបដិប្បស្សទ្ធិយា បដិប្បស្សទ្ធិ. អនុបសម្បន្នានន្តិ អនវសេសសមាទានវសេន សីលសម្បទាយ ភុសំ សម្បន្នាតិ ឧបសម្បន្នា, ន ឧបសម្បន្នា អនុបសម្បន្នា. តេសំ អនុបសម្បន្នានំ.

បរិយន្តសិក្ខាបទានន្តិ ឯត្ថ សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន សិក្ខា, កោដ្ឋាសដ្ឋេន បទានិ, សិក្ខិតព្ពកោដ្ឋាសានីតិ អត្ថោ. អបិច សីលេ បតិដ្ឋិតេន ឧបរិបត្តព្ពត្តា សព្ពេ កុសលា ធម្មា សិក្ខា, សីលានិ តាសំ សិក្ខានំ បតិដ្ឋដ្ឋេន បទានីតិ សិក្ខានំ បទត្តា សិក្ខាបទានិ, បរិយន្តានិ សិក្ខាបទានិ ឯតេសន្តិ បរិយន្តសិក្ខាបទា. តេសំ បរិយន្តសិក្ខាបទានំ. ឯត្ថ ច ទ្វេ បរិយន្តា សិក្ខាបទបរិយន្តោ ច កាលបរិយន្តោ ច. កតមោ សិក្ខាបទបរិយន្តោ? ឧបាសកោបាសិកានំ យថាសមាទានវសេន ឯកំ វា ទ្វេ វា តីណិ វា ចត្តារិ វា បញ្ច វា អដ្ឋ វា ទស វា សិក្ខាបទានិ ហោន្តិ, សិក្ខមានសាមណេរសាមណេរីនំ ទស សិក្ខាបទានិ. អយំ សិក្ខាបទបរិយន្តោ. កតមោ កាលបរិយន្តោ? ឧបាសកោបាសិកា ទានំ ទទមានា បរិវេសនបរិយន្តំ សីលំ សមាទិយន្តិ, វិហារគតា វិហារបរិយន្តំ សីលំ សមាទិយន្តិ, ឯកំ វា ទ្វេ វា តយោ វា ភិយ្យោ វា រត្តិន្ទិវានិ បរិច្ឆេទំ កត្វា សីលំ សមាទិយន្តិ. អយំ កាលបរិយន្តោ. ឥមេសុ ទ្វីសុ បរិយន្តេសុ សិក្ខាបទំ បរិយន្តំ កត្វា សមាទិន្នំ សីលំ វីតិក្កមនេន វា មរណេន វា បដិប្បស្សម្ភតិ, កាលំ បរិយន្តំ កត្វា សមាទិន្នំ តំតំកាលាតិក្កមេន បដិប្បស្សម្ភតិ.

អបរិយន្តសិក្ខាបទានន្តិ –

‘‘នវ កោដិសហស្សានិ, អសីតិ សតកោដិយោ;

បញ្ញាស សតសហស្សានិ, ឆត្តិំស ច បុនាបរេ.

‘‘ឯតេ សំវរវិនយា, សម្ពុទ្ធេន បកាសិតា;

បេយ្យាលមុខេន និទ្ទិដ្ឋា, សិក្ខា វិនយសំវរេ’’តិ. –

ឯវំ គណនវសេន បរិយន្តានម្បិ សិក្ខាបទានំ អនវសេសសមាទានភាវវសេន លាភយសញាតិអង្គជីវិតហេតុ អទិដ្ឋបរិយន្តភាវវសេន ឧបរិ រក្ខិតព្ពសីលបរិច្ឆេទាភាវវសេន ច នត្ថិ ឯតេសំ បរិយន្តោតិ អបរិយន្តានិ. អបរិយន្តានិ សិក្ខាបទានិ ឯតេសន្តិ អបរិយន្តសិក្ខាបទា. តេសំ អបរិយន្តសិក្ខាបទានំ, វុទ្ធបរិយន្តសិក្ខាបទានន្តិ វា អត្ថោ.

បុថុជ្ជនកល្យាណកានន្តិអាទីសុ –

‘‘បុថូនំ ជននាទីហិ, ការណេហិ បុថុជ្ជនោ;

បុថុជ្ជនន្តោគធត្តា, បុថុវាយំ ជនោ ឥតិ’’. –

វុត្តបុថុជ្ជនលក្ខណានតិក្កមេបិ –

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោ’’តិ. –

វុត្តបុថុជ្ជនទ្វយេ កល្យាណធម្មសមាគមេន អន្ធបុថុជ្ជនភាវំ អតិក្កម្ម កល្យាណបុថុជ្ជនភាវេ ឋិតានំ បុថុជ្ជនកល្យាណកានំ កល្យាណបុថុជ្ជនានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បុថុជ្ជនេសុ វា កល្យាណកានំ បុថុជ្ជនកល្យាណកានំ.

កុសលធម្មេ យុត្តានន្តិ ឯត្ថ កុសលសទ្ទោ តាវ អារោគ្យានវជ្ជឆេកសុខវិបាកេសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសលំ, កច្ចិ ភោតោ អនាមយ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.១៤៦; ២.២០.១២៩) អារោគ្យេ ទិស្សតិ. ‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, កាយសមាចារោ កុសលោ? យោ ខោ, មហារាជ, កាយសមាចារោ អនវជ្ជោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៦១) ច ‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, ឯតទានុត្តរិយំ យថា ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ ច (ទី. និ. ៣.១៤៥) ឯវមាទីសុ អនវជ្ជេ. ‘‘កុសលោ ត្វំ រថស្ស អង្គបច្ចង្គានំ (ម. និ. ២.៨៧), កុសលា នច្ចគីតស្ស សិក្ខិតា ចាតុរិត្ថិយោ’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៩៤) ឆេកេ. ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ (ទី. និ. ៣.៨០). កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៤៣១) សុខវិបាកេ. ស្វាយមិធ អារោគ្យេបិ អនវជ្ជេបិ សុខវិបាកេបិ វដ្ដតិ.

វចនត្ថោ បនេត្ថ កុច្ឆិតេ បាបកេ ធម្មេ សលយន្តិ ចលយន្តិ កម្បេន្តិ វិទ្ធំសេន្តីតិ កុសលា. កុច្ឆិតេន វា អាការេន សយន្តិ បវត្តន្តីតិ កុសា, តេ កុសេ លុនន្តិ ឆិន្ទន្តីតិ កុសលា. កុច្ឆិតានំ វា សានតោ តនុករណតោ កុសំ ញាណំ. តេន កុសេន លាតព្ពា គហេតព្ពា បវត្តេតព្ពាតិ កុសលា, យថា វា កុសា ឧភយភាគគតំ ហត្ថប្បទេសំ លុនន្តិ, ឯវមិមេបិ ឧប្បន្នានុប្បន្នភាវេន ឧភយភាគគតំ សំកិលេសបក្ខំ លុនន្តិ, តស្មា កុសា វិយ លុនន្តីតិ កុសលា. អបិច អារោគ្យដ្ឋេន អនវជ្ជដ្ឋេន កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន វា កុសលា. ឥធ បន យស្មា វិបស្សនាកុសលមេវ អធិប្បេតំ, តស្មា សេសេ វិហាយ តស្សេវ ទស្សនត្ថំ ‘‘កុសលធម្មេ’’តិ ឯកវចនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. វិបស្សនាកុសលធម្មេ សាតច្ចកិរិយតាយ សក្កច្ចការិតាយ ច យុត្តានន្តិ អត្ថោ.

សេក្ខបរិយន្តេ បរិបូរការីនន្តិ ឯត្ថ តីសុ សិក្ខាសុ ជាតាតិបិ សេក្ខា, សត្តន្នំ សេក្ខានំ ឯតេតិបិ សេក្ខា, សយមេវ សិក្ខន្តីតិបិ សេក្ខា. សោតាបត្តិមគ្គផលសកទាគាមិមគ្គផលអនាគាមិមគ្គផលអរហត្តមគ្គធម្មា. តេ សេក្ខា ធម្មា បរិយន្តេ អវសានេ ឯតស្ស, តេ វា សេក្ខា ធម្មា បរិយន្តោ បរិច្ឆេទោ ឯតស្សាតិ សេក្ខបរិយន្តោ. តស្មិំ សេក្ខបរិយន្តេ ធម្មេតិ សម្ពន្ធោ. បរិបូរំ បរិបុណ្ណតំ ករោន្តីតិ បរិបូរការិនោ, បរិបូរការោ បរិបូរកិរិយា ឯតេសំ អត្ថីតិ វា បរិបូរការិនោ. តេសំ សោតាបត្តិមគ្គស្ស បុព្ពភាគភូតេ សេក្ខបរិយន្តេ បដិបទាធម្មេ វិបស្សនាបារិបូរិយា បរិបូរការីនំ. កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខានន្តិ ឯត្ថ កាយេតិ សរីរេ. សរីរញ្ហិ អសុចិសញ្ចយតោ កុច្ឆិតានញ្ច កេសាទីនំ ចក្ខុរោគាទីនញ្ច រោគសតានំ អាយភូតត្តា កាយោតិ វុច្ចតិ. ជីវិតេតិ ជីវិតិន្ទ្រិយេ. តញ្ហិ ជីវន្តិ តេនាតិ ជីវិតន្តិ វុច្ចតិ. នត្ថិ ឯតេសំ អបេក្ខាតិ អនបេក្ខា, និស្សិនេហាតិ អត្ថោ. តេសំ តស្មិំ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខានំ.

ឥទានិ តេសំ តេសុ អនបេក្ខត្តស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ បរិច្ចត្តជីវិតានន្តិ អាហ. ភគវតោ អាចរិយស្ស វា សកជីវិតបរិច្ចាគេនេវ ហិ តេ កិលមមានេបិ កាយេ វិនស្សមានេបិ ជីវិតេ អនបេក្ខា ហោន្តីតិ. សត្តន្នំ សេក្ខានន្តិ សិក្ខន្តីតិ សេក្ខាតិ លទ្ធនាមានំ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋាទីនំ សត្តន្នំ អរិយបុគ្គលានំ. តថាគតសាវកានន្តិ តថាគតស្ស សាវកានំ. អដ្ឋបិ ហិ អរិយបុគ្គលា សវនន្តេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតត្តា ភគវតោ ទេសនំ អនុសិដ្ឋិំ អវេច្ចប្បសាទយោគេន សក្កច្ចំ សុណន្តីតិ សាវកា. តេសុបិ អរហត្តផលដ្ឋេយេវ វិសេសេត្វា ទស្សេន្តោ ខីណាសវានន្តិ អាហ, អរហត្តមគ្គញាណេន បរិក្ខីណសព្ពាសវានន្តិ អត្ថោ. បច្ចេកពុទ្ធានន្តិ តំ តំ ការណំ បដិច្ច ឯកោវ អនាចរិយកោ ចតុសច្ចំ ពុជ្ឈិតវាតិ បច្ចេកពុទ្ធោ. តាទិសានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ.

តថាគតានន្តិ ឯត្ថ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ – តថា អាគតោតិ តថាគតោ, តថា គតោតិ តថាគតោ, តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ, តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ, តថទស្សិតាយ តថាគតោ, តថវាទិតាយ តថាគតោ, តថា ការិតាយ តថាគតោ, អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ.

កថំ ភគវា តថា អាគតោតិ តថាគតោ? យថា សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបន្នា បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា អាគតា. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យេនាភិនីហារេន បុរិមកា ភគវន្តោ អាគតា, តេនេវ អម្ហាកម្បិ ភគវា អាគតោ. អថ វា យថា បុរិមកា ភគវន្តោ ទានសីលនេក្ខម្មបញ្ញាវីរិយខន្តិសច្ចាធិដ្ឋានមេត្តុបេក្ខាសង្ខាតា ទស បារមិយោ, ទស ឧបបារមិយោ, ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា អង្គបរិច្ចាគំ នយនធនរជ្ជបុត្តទារបរិច្ចាគន្តិ ឥមេ បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជិត្វា, បុព្ពយោគបុព្ពចរិយធម្មក្ខានញាតត្ថចរិយាទយោ បូរេត្វា ពុទ្ធិចរិយាយ កោដិំ បត្វា អាគតា, តថា អម្ហាកម្បិ ភគវា អាគតោ. យថា ច បុរិមកា ភគវន្តោ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ចត្តារោ សម្មប្បធានេ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទេ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេត្វា ព្រូហេត្វា អាគតា, តថា អម្ហាកម្បិ ភគវា អាគតោតិ តថាគតោ.

‘‘យថេវ ទីបង្ករពុទ្ធអាទយោ, សព្ពញ្ញុភាវំ មុនយោ ឥធាគតា;

តថា អយំ សក្យមុនីបិ អាគតោ, តថាគតោ វុច្ចតិ តេន ចក្ខុមា’’តិ.

កថំ តថា គតោតិ តថាគតោ? យថា សម្បតិជាតា បុរិមកា ភគវន្តោ គតា. កថញ្ច តេ គតា? តេ ហិ សម្បតិជាតា សមេហិ បាទេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ ឧត្តរេនមុខា សត្តបទវីតិហារេន គតា. យថាហ ‘‘សម្បតិជាតោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ សមេហិ បាទេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ឧត្តរាភិមុខោ សត្តបទវីតិហារេន គច្ឆតិ សេតម្ហិ ឆត្តេ អនុធារយមានេ, សព្ពា ច ទិសា អនុវិលោកេតិ, អាសភិញ្ច វាចំ ភាសតិ ‘អគ្គោហមស្មិ លោកស្ស, ជេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្ស, សេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្ស, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’’តិ (ម. និ. ៣.២០៧; ទី. និ. ២.៣១). តញ្ចស្ស គមនំ តថំ អហោសិ អវិតថំ អនេកេសំ វិសេសាធិគមានំ បុព្ពនិមិត្តភាវេន. យញ្ហិ សោ សម្បតិជាតោ សមេហិ បាទេហិ បតិដ្ឋហិ, ឥទមស្ស ចតុរិទ្ធិបាទបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ឧត្តរមុខភាវោ បនស្ស សព្ពលោកុត្តរភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សត្តបទវីតិហារោ សត្តពោជ្ឈង្គរតនបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ‘‘សុវណ្ណទណ្ឌា វីតិបតន្តិ ចាមរា’’តិ (សុ. និ. ៦៩៣) ឯត្ថ វុត្តចាមរុក្ខេបោ បន សព្ពតិត្ថិយនិម្មថនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សេតច្ឆត្តធារណំ អរហត្តផលវិមុត្តិវរវិមលសេតច្ឆត្តបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សព្ពាទិសានុវិលោកនំ សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, អាសភិវាចាភាសនំ បន អប្បដិវត្តិយវរធម្មចក្កប្បវត្តនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. តថាយំ ភគវាបិ គតោ. តញ្ចស្ស គមនំ តថំ អហោសិ អវិតថំ តេសំយេវ វិសេសាធិគមានំ បុព្ពនិមិត្តភាវេន. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘មុហុត្តជាតោវ គវំបតី យថា, សមេហិ បាទេហិ ផុសី វសុន្ធរំ;

សោ វិក្កមី សត្ត បទានិ គោតមោ, សេតញ្ច ឆត្តំ អនុធារយុំ មរូ.

‘‘គន្ត្វាន សោ សត្ត បទានិ គោតមោ, ទិសា វិលោកេសិ សមា សមន្តតោ;

អដ្ឋង្គុបេតំ គិរមព្ភុទីរយិ, សីហោ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោ’’តិ.

ឯវំ តថា គតោតិ តថាគតោ.

អថ វា យថា បុរិមកា ភគវន្តោ, អយម្បិ ភគវា តថេវ នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទំ…បេ… បឋមជ្ឈានេន នីវរណេ…បេ… អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញំ…បេ… អរហត្តមគ្គេន សព្ពកិលេសេ បហាយ គតោ. ឯវម្បិ តថា គតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ? បថវីធាតុយា កក្ខឡត្តលក្ខណំ តថំ អវិតថំ, អាបោធាតុយា បគ្ឃរណលក្ខណំ, តេជោធាតុយា ឧណ្ហត្តលក្ខណំ, វាយោធាតុយា វិត្ថម្ភនលក្ខណំ, អាកាសធាតុយា អសម្ផុដ្ឋលក្ខណំ, វិញ្ញាណធាតុយា វិជាននលក្ខណំ.

រូបស្ស រុប្បនលក្ខណំ, វេទនាយ វេទយិតលក្ខណំ, សញ្ញាយ សញ្ជាននលក្ខណំ, សង្ខារានំ អភិសង្ខរណលក្ខណំ, វិញ្ញាណស្ស វិជាននលក្ខណំ.

វិតក្កស្ស អភិនិរោបនលក្ខណំ, វិចារស្ស អនុមជ្ជនលក្ខណំ, បីតិយា ផរណលក្ខណំ, សុខស្ស សាតលក្ខណំ, ចិត្តេកគ្គតាយ អវិក្ខេបលក្ខណំ, ផស្សស្ស ផុសនលក្ខណំ.

សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមោក្ខលក្ខណំ, វីរិយិន្ទ្រិយស្ស បគ្គហលក្ខណំ, សតិន្ទ្រិយស្ស ឧបដ្ឋានលក្ខណំ, សមាធិន្ទ្រិយស្ស អវិក្ខេបលក្ខណំ, បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស បជាននលក្ខណំ.

សទ្ធាពលស្ស អស្សទ្ធិយេ អកម្បិយលក្ខណំ, វីរិយពលស្ស កោសជ្ជេ, សតិពលស្ស មុដ្ឋស្សច្ចេ, សមាធិពលស្ស ឧទ្ធច្ចេ, បញ្ញាពលស្ស អវិជ្ជាយ អកម្បិយលក្ខណំ.

សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧបដ្ឋានលក្ខណំ, ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស បវិចយលក្ខណំ, វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស បគ្គហលក្ខណំ, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ផរណលក្ខណំ, បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧបសមលក្ខណំ, សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស អវិក្ខេបលក្ខណំ, ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស បដិសង្ខានលក្ខណំ.

សម្មាទិដ្ឋិយា ទស្សនលក្ខណំ, សម្មាសង្កប្បស្ស អភិនិរោបនលក្ខណំ, សម្មាវាចាយ បរិគ្គហលក្ខណំ, សម្មាកម្មន្តស្ស សមុដ្ឋានលក្ខណំ, សម្មាអាជីវស្ស វោទានលក្ខណំ, សម្មាវាយាមស្ស បគ្គហលក្ខណំ, សម្មាសតិយា ឧបដ្ឋានលក្ខណំ, សម្មាសមាធិស្ស អវិក្ខេបលក្ខណំ.

អវិជ្ជាយ អញ្ញាណលក្ខណំ, សង្ខារានំ ចេតនាលក្ខណំ, វិញ្ញាណស្ស វិជាននលក្ខណំ, នាមស្ស នមនលក្ខណំ, រូបស្ស រុប្បនលក្ខណំ, សឡាយតនស្ស អាយតនលក្ខណំ, ផស្សស្ស ផុសនលក្ខណំ, វេទនាយ វេទយិតលក្ខណំ, តណ្ហាយ ហេតុលក្ខណំ, ឧបាទានស្ស គហណលក្ខណំ, ភវស្ស អាយូហនលក្ខណំ, ជាតិយា និព្ពត្តិលក្ខណំ, ជរាយ ជីរណលក្ខណំ, មរណស្ស ចុតិលក្ខណំ.

ធាតូនំ សុញ្ញតាលក្ខណំ, អាយតនានំ អាយតនលក្ខណំ, សតិបដ្ឋានានំ ឧបដ្ឋានលក្ខណំ, សម្មប្បធានានំ បទហនលក្ខណំ, ឥទ្ធិបាទានំ ឥជ្ឈនលក្ខណំ, ឥន្ទ្រិយានំ អធិបតិលក្ខណំ, ពលានំ អកម្បិយលក្ខណំ, ពោជ្ឈង្គានំ និយ្យានលក្ខណំ, មគ្គស្ស ហេតុលក្ខណំ.

សច្ចានំ តថលក្ខណំ, សមថស្ស អវិក្ខេបលក្ខណំ, វិបស្សនាយ អនុបស្សនាលក្ខណំ, សមថវិបស្សនានំ ឯករសលក្ខណំ, យុគនទ្ធានំ អនតិវត្តនលក្ខណំ.

សីលវិសុទ្ធិយា សំវរលក្ខណំ, ចិត្តវិសុទ្ធិយា អវិក្ខេបលក្ខណំ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយា ទស្សនលក្ខណំ.

ខយេ ញាណស្ស សមុច្ឆេទលក្ខណំ, អនុប្បាទេ ញាណស្ស បស្សទ្ធិលក្ខណំ.

ឆន្ទស្ស មូលលក្ខណំ, មនសិការស្ស សមុដ្ឋានលក្ខណំ, ផស្សស្ស សមោធានលក្ខណំ, វេទនាយ សមោសរណលក្ខណំ, សមាធិស្ស បមុខលក្ខណំ, សតិយា អាធិបតេយ្យលក្ខណំ, បញ្ញាយ តតុត្តរិលក្ខណំ, វិមុត្តិយា សារលក្ខណំ, អមតោគធស្ស និព្ពានស្ស បរិយោសានលក្ខណំ តថំ អវិតថំ. ឯតំ តថលក្ខណំ ញាណគតិយា អាគតោ អវិរជ្ឈិត្វា បត្តោ អនុប្បត្តោតិ តថាគតោ. ឯវំ តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ? តថធម្មា នាម ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ – ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០) វិត្ថារោ. តានិ ច ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថានំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា តថាគតោតិ វុច្ចតិ. អភិសម្ពោធត្ថោ ហិ ឯត្ថ គតសទ្ទោ.

អបិច ជរាមរណស្ស ជាតិបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ…បេ… សង្ខារានំ អវិជ្ជាបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ. តថា អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ បច្ចយដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ…បេ… ជាតិយា ជរាមរណស្ស បច្ចយដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ. តំ សព្ពំ ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ. តស្មាបិ តថានំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា តថាគតោ. ឯវំ តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ.

កថំ តថទស្សិតាយ តថាគតោ? ភគវា យំ សទេវកេ លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តំ រូបារម្មណំ នាម អត្ថិ, តំ សព្ពាការេន ជានាតិ បស្សតិ. ឯវំ ជានតា បស្សតា ច តេន តំ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិវសេន វា ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតេសុ លព្ភមានកបទវសេន វា ‘‘កតមំ តំ រូបំ រូបាយតនំ? យំ រូបំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វណ្ណនិភា សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ នីលំ បីតក’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៦១៦) នយេន អនេកេហិ នាមេហិ តេរសហិ វារេហិ ទ្វិបញ្ញាសាយ នយេហិ វិភជ្ជមានំ តថមេវ ហោតិ, វិតថំ នត្ថិ. ឯស នយោ សោតទ្វារាទីសុបិ អាបាថមាគច្ឆន្តេសុ សទ្ទាទីសុ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស…បេ… សទេវមនុស្សាយ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តមហំ ជានាមិ, តមហំ អព្ភញ្ញាសិំ, តំ តថាគតស្ស វិទិតំ, តំ តថាគតោ ន ឧបដ្ឋាសី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤). ឯវំ តថទស្សិតាយ តថាគតោ. តត្ថ តថទស្សីអត្ថេ តថាគតោតិ បទសម្ភវោ វេទិតព្ពោ.

កថំ តថវាទិតាយ តថាគតោ? យំ រត្តិំ ភគវា ពោធិមណ្ឌេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ ចតុន្នំ មារានំ មត្ថកំ មទ្ទិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, យញ្ច រត្តិំ យមកសាលានមន្តរេ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ, ឯត្ថន្តរេ បញ្ចចត្តាលីសវស្សបរិមាណេ កាលេ បឋមពោធិយាបិ មជ្ឈិមពោធិយាបិ បច្ឆិមពោធិយាបិ យំ ភគវតា ភាសិតំ សុត្តំ គេយ្យំ…បេ… វេទល្លំ, តំ សព្ពំ អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច អនវជ្ជំ អនុបវជ្ជំ អនូនមនធិកំ សព្ពាការបរិបុណ្ណំ រាគមទនិម្មទនំ ទោសមោហមទនិម្មទនំ, នត្ថិ តត្ថ វាលគ្គមត្តម្បិ បក្ខលិតំ, សព្ពំ តំ ឯកមុទ្ទិកាយ លញ្ឆិតំ វិយ, ឯកនាឡិកាយ មិតំ វិយ, ឯកតុលាយ តុលិតំ វិយ, ច តថមេវ ហោតិ. យថាហ ‘‘យញ្ច, ចុន្ទ, រត្តិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ, យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ភាសតិ លបតិ និទ្ទិសតិ, សព្ពំ តំ តថមេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨៨). គទអត្ថោ ហិ ឯត្ថ គតសទ្ទោ. ឯវំ តថវាទិតាយ តថាគតោ.

អបិច អាគទនំ អាគទោ, វចនន្តិ អត្ថោ. តថោ អវិបរីតោ អាគទោ អស្សាតិ ទការស្ស តការំ កត្វា តថាគតោតិ ឯវមេតស្មិំ អត្ថេ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

កថំ តថាការិតាយ តថាគតោ? ភគវតោ ហិ វាចាយ កាយោ អនុលោមេតិ, កាយស្សាបិ វាចា, តស្មា យថាវាទី តថាការី យថាការី តថាវាទី ច ហោតិ. ឯវំភូតស្ស ចស្ស យថា វាចា, កាយោបិ តថា គតោ បវត្តោតិ អត្ថោ. យថា ច កាយោ, វាចាបិ តថា គតា បវត្តាតិ តថាគតោ. តេនេវាហ – ‘‘យថាវាទី, ភិក្ខវេ, តថាគតោ តថាការី, យថាការី តថាវាទី. ឥតិ យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ. ឯវំ តថាការិតាយ តថាគតោ.

កថំ អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ? ឧបរិ ភវគ្គំ ហេដ្ឋា អវីចិំ បរិយន្តំ កត្វា តិរិយំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ សព្ពសត្តេ អភិភវតិ សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ វិមុត្តិយា វិមុត្តិញាណទស្សនេន, ន តស្ស តុលា វា បមាណំ វា អត្ថិ, អតុលោ អប្បមេយ្យោ អនុត្តរោ រាជាធិរាជា ទេវានំ អតិទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា. តេនាហ – ‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ តថាគតោ អភិភូ អនភិភូតោ អញ្ញទត្ថុ ទសោ វសវត្តី. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣).

តត្ថេវំ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា – អគទោ វិយ អគទោ. កោ បនេស? ទេសនាវិលាសោ ចេវ បុញ្ញុស្សយោ ច. តេន ហេស មហានុភាវោ ភិសក្កោ ទិព្ពាគទេន សប្បេ វិយ សព្ពបរប្បវាទិនោ សទេវកញ្ច លោកំ អភិភវតិ. ឥតិ សព្ពលោកាភិភវនេ តថោ អវិបរីតោ ទេសនាវិលាសមយោ ចេវ បុញ្ញមយោ ច អគទោ អស្សាតិ ទការស្ស តការំ កត្វា តថាគតោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ.

អបិច តថាយ គតោតិបិ តថាគតោ, តថំ គតោតិបិ តថាគតោតិ. គតោតិ អវគតោ អតីតោ បត្តោ បដិបន្នោតិ អត្ថោ. តត្ថ សកលំ លោកំ តីរណបរិញ្ញាយ តថាយ គតោ អវគតោតិ តថាគតោ, លោកសមុទយំ បហានបរិញ្ញាយ តថាយ គតោ អតីតោតិ តថាគតោ, លោកនិរោធំ សច្ឆិកិរិយាយ តថាយ គតោ បត្តោតិ តថាគតោ, លោកនិរោធគាមិនិបដិបទំ តថំ គតោ បដិបន្នោតិ តថាគតោ. តេន យំ វុត្តំ ភគវតា – ‘‘លោកោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ, លោកស្មា តថាគតោ វិសំយុត្តោ. លោកសមុទយោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ, លោកសមុទយោ តថាគតស្ស បហីនោ. លោកនិរោធោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ លោកនិរោធោ តថាគតស្ស សច្ឆិកតោ. លោកនិរោធគាមិនី បដិបទា, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា, លោកនិរោធគាមិនីបដិបទា តថាគតស្ស ភាវិតា. យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស…បេ… អនុវិចរិតំ មនសា, សព្ពំ តំ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធំ. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣). តស្ស ឯវម្បិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទម្បិ ច តថាគតស្ស តថាគតភាវទីបនេ មុខមត្តមេវ. សព្ពាការេន បន តថាគតោវ តថាគតស្ស តថាគតភាវំ វណ្ណេយ្យ. យស្មា បន សព្ពពុទ្ធា តថាគតគុណេនាបិ សមសមា, តស្មា សព្ពេសំ វសេន តថាគតានន្តិ អាហ.

អរហន្តានន្តិ កិលេសេហិ អារកត្តា, អរីនំ អរានញ្ច ហតត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវា តថាគតោ អរហំ. អារកា ហិ សោ សព្ពកិលេសេហិ សុវិទូរវិទូរេ ឋិតោ មគ្គេន សវាសនានំ កិលេសានំ បហីនត្តាតិ អរហំ.

សោ តតោ អារកា នាម, យស្ស យេនាសមង្គិតា;

អសមង្គី ច ទោសេហិ, នាថោ តេនារហំ មតោ.

តេ ចានេន កិលេសារយោ មគ្គេន ហតាតិ អរីនំ ហតត្តាបិ អរហំ.

យស្មា រាគាទិសង្ខាតា, សព្ពេបិ អរយោ ហតា;

បញ្ញាសត្ថេន នាថេន, តស្មាបិ អរហំ មតោ.

យញ្ចេតំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាមយនាភិបុញ្ញាទិអភិសង្ខារានំ ជរាមរណនេមិ អាសវសមុទយមយេន អក្ខេន វិជ្ឈិត្វា តិភវរថេ សមាយោជិតំ អនាទិកាលប្បវត្តំ សំសារចក្កំ, តស្សានេន ពោធិមណ្ឌេ វីរិយបាទេហិ សីលបថវិយំ បតិដ្ឋាយ សទ្ធាហត្ថេន កម្មក្ខយករំ ញាណផរសុំ គហេត្វា សព្ពេ អរា ហតាតិ អរានំ ហតត្តាបិ អរហំ.

អរា សំសារចក្កស្ស, ហតា ញាណាសិនា យតោ;

លោកនាថេន តេនេស, អរហន្តិ បវុច្ចតិ.

អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តា ច ចីវរាទិបច្ចយេ អរហតិ បូជាវិសេសញ្ច. តេនេវ ច ឧប្បន្នេ តថាគតេ យេ កេចិ មហេសក្ខា ទេវមនុស្សា, ន តេ អញ្ញត្ថ បូជំ ករោន្តិ. តថា ហិ ព្រហ្មា សហម្បតិ សិនេរុមត្តេន រតនទាមេន តថាគតំ បូជេសិ, យថាពលញ្ច អញ្ញេ ទេវា មនុស្សា ច ពិម្ពិសារកោសលរាជាទយោ. បរិនិព្ពុតម្បិ ច ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស ឆន្នវុតិកោដិធនំ វិស្សជ្ជេត្វា អសោកមហារាជា សកលជម្ពុទីបេ ចតុរាសីតិ វិហារសហស្សានិ បតិដ្ឋាបេសិ, កោ បន វាទោ អញ្ញេសំ បូជាវិសេសានន្តិ បច្ចយាទីនំ អរហត្តាបិ អរហំ.

បូជាវិសេសំ សហ បច្ចយេហិ, យស្មា អយំ អរហតិ លោកនាថោ;

អត្ថានុរូបំ អរហន្តិ លោកេ, តស្មា ជិនោ អរហតិ នាមមេតំ.

យថា ច លោកេ យេ កេចិ បណ្ឌិតមានិនោ ពាលា អសិលោកភយេន រហោ បាបំ ករោន្តិ, ឯវមេស ន កទាចិ ករោតីតិ បាបករណេ រហាភាវតោបិ អរហំ.

យស្មា នត្ថិ រហោ នាម, បាបកម្មេសុ តាទិនោ;

រហាភាវេន តេនេស, អរហំ ឥតិ វិស្សុតោ.

ឯវំ សព្ពថាបិ –

អារកត្តា ហតត្តា ច, កិលេសារីន សោ មុនិ;

ហតសំសារចក្ការោ, បច្ចយាទីន ចារហោ;

ន រហោ ករោតិ បាបានិ, អរហំ តេន វុច្ចតីតិ.

យស្មា បន សព្ពពុទ្ធា អរហត្តគុណេនាបិ សមសមា, តស្មា សព្ពេសំ វសេន ‘‘អរហន្តាន’’ន្តិ អាហ.

សម្មាសម្ពុទ្ធានន្តិ សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ. តថា ហេស សព្ពធម្មេ សម្មា សម្ពុទ្ធោ, អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យតោ ពុទ្ធោ, បរិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ បរិញ្ញេយ្យតោ, បហាតព្ពេ ធម្មេ បហាតព្ពតោ, សច្ឆិកាតព្ពេ ធម្មេ សច្ឆិកាតព្ពតោ, ភាវេតព្ពេ ធម្មេ ភាវេតព្ពតោ. តេនេវាហ –

‘‘អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, ភាវេតព្ពញ្ច ភាវិតំ;

បហាតព្ពំ បហីនំ មេ, តស្មា ពុទ្ធោស្មិ ព្រាហ្មណា’’តិ. (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៦៣);

អថ វា ចក្ខុ ទុក្ខសច្ចំ, តស្ស មូលការណភាវេន សមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា បដិបទា មគ្គសច្ចន្តិ ឯវំ ឯកេកបទុទ្ធារេនាបិ សព្ពធម្មេ សម្មា សាមញ្ច ពុទ្ធោ. ឯស នយោ សោតឃានជិវ្ហាកាយមនេសុ. ឯតេនេវ នយេន រូបាទីនិ ឆ អាយតនានិ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ ឆ វិញ្ញាណកាយា, ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ ឆ ផស្សា, ចក្ខុសម្ផស្សជាទយោ ឆ វេទនា, រូបសញ្ញាទយោ ឆ សញ្ញា, រូបសញ្ចេតនាទយោ ឆ ចេតនា, រូបតណ្ហាទយោ ឆ តណ្ហាកាយា, រូបវិតក្កាទយោ ឆ វិតក្កា, រូបវិចារាទយោ ឆ វិចារា, រូបក្ខន្ធាទយោ បញ្ចក្ខន្ធា, ទស កសិណានិ, ទស អនុស្សតិយោ, ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាទិវសេន ទស សញ្ញា, កេសាទយោ ទ្វត្តិំសាការា, ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ, កាមភវាទយោ នវ ភវា, បឋមាទីនិ ចត្តារិ ឈានានិ, មេត្តាភាវនាទយោ ចតស្សោ អប្បមញ្ញា, ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ, បដិលោមតោ ជរាមរណាទីនិ, អនុលោមតោ អវិជ្ជាទីនិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានិ ច យោជេតព្ពានិ. តត្រាយំ ឯកបទយោជនា – ជរាមរណំ ទុក្ខសច្ចំ, ជាតិ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នំ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា បដិបទា មគ្គសច្ចន្តិ ឯវំ ឯកេកបទុទ្ធារេន សព្ពធម្មេ សម្មា សាមញ្ច ពុទ្ធោ អនុពុទ្ធោ បដិវិទ្ធោ. យំ វា បន កិញ្ចិ អត្ថិ នេយ្យំ នាម, សព្ពស្ស សម្មា សម្ពុទ្ធត្តា វិមោក្ខន្តិកញាណវសេន សម្មាសម្ពុទ្ធោ. តស្ស បន វិភាគោ ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតីតិ. យស្មា បន សព្ពពុទ្ធា សម្មាសម្ពុទ្ធគុណេនាបិ សមសមា, តស្មា សព្ពេសំ វសេន ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធាន’’ន្តិ អាហ.

៣៨. ឥទានិ បរិយន្តបារិសុទ្ធិអបរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលទ្វយេ ឯកេកមេវ សីលំ បញ្ចធា ភិន្ទិត្វា ទស្សេតុំ អត្ថិ សីលំ បរិយន្តំ, អត្ថិ សីលំ អបរិយន្តន្តិអាទិមាហ. ឥតរេសុ បន តីសុ សីលេសុ តថាវិធោ ភេទោ នត្ថីតិ. តត្ថ លាភបរិយន្តន្តិ លាភេន បរិយន្តោ ភេទោ ឯតស្សាតិ លាភបរិយន្តំ. ឯវំ សេសានិបិ. យសោតិ បនេត្ថ បរិវារោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. ឯកច្ចោតិ ឯកោ. លាភហេតូតិ លាភោយេវ ហេតុ លាភហេតុ, តស្មា លាភហេតុតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ហេត្វត្ថេ និស្សក្កវចនំ. ‘‘លាភបច្ចយា លាភការណា’’តិ តស្សេវ វេវចនំ. ហេតុមេវ ហិ បដិច្ច ឯតំ ផលមេតីតិ បច្ចយោតិ ច, ផលុប្បត្តិំ ការយតីតិ ការណន្តិ ច វុច្ចតិ.

យថាសមាទិន្នន្តិ យំ យំ សមាទិន្នំ គហិតំ. វីតិក្កមតីតិ អជ្ឈាចរតិ. ឯវរូបានីតិ ឯវំសភាវានិ, វុត្តប្បការានីតិ អធិប្បាយោ. សីលានីតិ គហដ្ឋសីលានិ វា ហោន្តុ បព្ពជិតសីលានិ វា, យេសំ អាទិម្ហិ វា អន្តេ វា ឯកំ ភិន្នំ, តានិ បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយ ខណ្ឌានិ. យេសំ វេមជ្ឈេ ឯកំ ភិន្នំ, តានិ មជ្ឈេ វិនិវិទ្ធសាដកោ វិយ ឆិទ្ទានិ. យេសំ បដិបាដិយា ទ្វេ វា តីណិ វា ភិន្នានិ, តានិ បិដ្ឋិយា វា កុច្ឆិយា វា ឧដ្ឋិតេន ទីឃវដ្ដាទិសណ្ឋានេន វិសភាគវណ្ណេន កាឡរត្តាទីនំ អញ្ញតរសរីរវណ្ណា គាវី វិយ សពលានិ. យេសំ អន្តរន្តរា ឯកេកានិ ភិន្នានិ, តានិ អន្តរន្តរា វិសភាគវណ្ណពិន្ទុវិចិត្រា គាវី វិយ កម្មាសានិ. អវិសេសេន វា សព្ពានិបិ សត្តវិធេន មេថុនសំយោគេន កោធូបនាហាទីហិ ច បាបធម្មេហិ ឧបហតត្តា ខណ្ឌានិ ឆិទ្ទានិ សពលានិ កម្មាសានីតិ. តានិយេវ តណ្ហាទាសព្យតោ មោចេត្វា ភុជិស្សភាវាករណេន ន ភុជិស្សានិ. ពុទ្ធាទីហិ វិញ្ញូហិ ន បសត្ថត្តា ន វិញ្ញុប្បសត្ថានិ. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ បរាមដ្ឋត្តា, កេនចិ វា ‘‘អយំ តេ សីលេសុ ទោសោ’’តិ បរាមដ្ឋុំ សក្កុណេយ្យតាយ បរាមដ្ឋានិ. ឧបចារសមាធិំ អប្បនាសមាធិំ វា, អថ វា មគ្គសមាធិំ ផលសមាធិំ វា ន សំវត្តយន្តីតិ អសមាធិសំវត្តនិកានិ. ន សមាធិសំវត្តនិកានីតិបិ បាឋោ.

កេចិ បន ‘‘ខណ្ឌានីតិ កុសលានំ ធម្មានំ អប្បតិដ្ឋាភូតត្តា, ឆិទ្ទានីតិបិ ឯវំ. សពលានីតិ វិវណ្ណករណត្តា, កម្មាសានីតិបិ ឯវំ. ន ភុជិស្សានីតិ តណ្ហាទាសព្យំ គតត្តា. ន វិញ្ញុប្បសត្ថានីតិ កុសលេហិ គរហិតត្តា. បរាមដ្ឋានីតិ តណ្ហាយ គហិតត្តា. អសមាធិសំវត្តនិកានីតិ វិប្បដិសារវត្ថុភូតត្តា’’តិ ឯវមត្ថំ វណ្ណយន្តិ.

ន អវិប្បដិសារវត្ថុកានីតិ វិប្បដិសារាវហត្តា អវិប្បដិសារស្ស បតិដ្ឋា ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. ន បាមោជ្ជវត្ថុកានីតិ អវិប្បដិសារជាយ ទុព្ពលបីតិយា ន វត្ថុភូតានិ តស្សា អនាវហត្តា. ឯវំ សេសេសុបិ យោជនា កាតព្ពា. ន បីតិវត្ថុកានីតិ ទុព្ពលបីតិជាយ ពលវបីតិយា ន វត្ថុភូតានិ. ន បស្សទ្ធិវត្ថុកានីតិ ពលវបីតិជាយ កាយចិត្តបស្សទ្ធិយា ន វត្ថុភូតានិ. ន សុខវត្ថុកានីតិ បស្សទ្ធិជស្ស កាយិកចេតសិកសុខស្ស ន វត្ថុភូតានិ. ន សមាធិវត្ថុកានីតិ សុខជស្ស សមាធិស្ស ន វត្ថុភូតានិ. ន យថាភូតញាណទស្សនវត្ថុកានីតិ សមាធិបទដ្ឋានស្ស យថាភូតញាណទស្សនស្ស ន វត្ថុភូតានិ.

ន ឯកន្តនិព្ពិទាយាតិអាទីសុ ន-ការមេវ អាហរិត្វា ‘‘ន វិរាគាយា’’តិអាទិនា នយេន សេសបទេហិបិ យោជេតព្ពំ. ន វិរាគាយាតិអាទីសុ សនការោ វា បាឋោ. តត្ថ ឯកន្តនិព្ពិទាយាតិ ឯកន្តេន វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយ ន សំវត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សេសេសុបិ យោជេតព្ពំ. វិរាគាយាតិ វដ្ដេ វិរជ្ជនត្ថាយ. និរោធាយាតិ វដ្ដស្ស និរោធនត្ថាយ. ឧបសមាយាតិ និរោធិតស្ស បុន អនុប្បត្តិវសេន វដ្ដស្ស ឧបសមនត្ថាយ. អភិញ្ញាយាតិ វដ្ដស្ស អភិជាននត្ថាយ. សម្ពោធាយាតិ កិលេសនិទ្ទាវិគមេន វដ្ដតោ បពុជ្ឈនត្ថាយ. និព្ពានាយាតិ អមតនិព្ពានត្ថាយ.

យថាសមាទិន្នំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមាយាតិ យថាសមាទិន្នស្ស សិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមនត្ថាយ. វិភត្តិវិបល្លាសវសេន បនេត្ថ ឧបយោគវចនំ កតំ. ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតីតិ ចិត្តុប្បាទសុទ្ធិយា សីលស្ស អតិវិសុទ្ធភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន ចិត្តុប្បាទមត្តេន សីលំ ភិជ្ជតិ. កិំ សោ វីតិក្កមិស្សតីតិ កិមត្ថំ វីតិក្កមំ ករិស្សតិ, នេវ វីតិក្កមំ ករិស្សតីតិ អត្ថោ. អខណ្ឌានីតិអាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពានិ. ន ខណ្ឌានីតិបិ បាឋោ. ‘‘ឯកន្តនិព្ពិទាយា’’តិអាទីសុ ឯកន្តេន វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយាតិអាទិនា នយេន យោជេតព្ពំ. ឯត្ថ បន និព្ពិទាយាតិ វិបស្សនា. វិរាគាយាតិ មគ្គោ. និរោធាយ ឧបសមាយាតិ និព្ពានំ. អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយាតិ មគ្គោ. និព្ពានាយាតិ និព្ពានមេវ. ឯកស្មិំ ឋានេ វិបស្សនា, ទ្វីសុ មគ្គោ, តីសុ និព្ពានំ វុត្តន្តិ ឯវំ អវត្ថានកថា វេទិតព្ពា. បរិយាយេន បន សព្ពានិបេតានិ មគ្គវេវចនានិបិ និព្ពានវេវចនានិបិ ហោន្តិយេវ.

៣៩. ឥទានិ បរិយន្តាបរិយន្តវសេន វិជ្ជមានបភេទំ ទស្សេត្វា បុន ធម្មវសេន ជាតិវសេន បច្ចយវសេន សម្បយុត្តវសេន សីលស្ស បភេទំ ទស្សេតុំ កិំ សីលន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សមុដ្ឋាតិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ. បច្ចយស្សេតំ នាមំ. កិំ សមុដ្ឋានមស្សាតិ កិំសមុដ្ឋានំ. កតិនំ ធម្មានំ សមោធានំ សមវាយោ អស្សាតិ កតិធម្មសមោធានំ.

ចេតនា សីលន្តិ បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តស្ស, វត្តបដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនា. ចេតសិកំ សីលន្តិ បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តស្ស វិរតិ. អបិច ចេតនា សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីនិ បជហន្តស្ស សត្តកម្មបថចេតនា. ចេតសិកំ សីលំ នាម ‘‘អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៧) នយេន វុត្តា អនភិជ្ឈាអព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិធម្មា. សំវរោ សីលន្តិ ឯត្ថ បញ្ចវិធោ សំវរោ វេទិតព្ពោ – បាតិមោក្ខសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ. តត្ថ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) អយំ បាតិមោក្ខសំវរោ. ‘‘រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) អយំ សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, (អជិតាតិ ភគវា;)

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤១) –

អយំ ញាណសំវរោ. បច្ចយបដិសេវនម្បិ ឯត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆតិ. យោ បនាយំ ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) នយេន អាគតោ, អយំ ខន្តិសំវរោ នាម. យោ ចាយំ ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) នយេន អាគតោ, អយំ វីរិយសំវរោ នាម. អាជីវបារិសុទ្ធិបិ ឯត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆតិ. ឥតិ អយំ បញ្ចវិធោបិ សំវរោ, យា ច បាបភីរុកានំ កុលបុត្តានំ សម្បត្តវត្ថុតោ វិរតិ, សព្ពមេតំ សំវរសីលន្តិ វេទិតព្ពំ. អវីតិក្កមោ សីលន្តិ សមាទិន្នសីលស្ស កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. ឥទំ តាវ កិំ សីលន្តិ បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនំ.

កតិ សីលានីតិ បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេ កុសលសីលំ អកុសលសីលំ អព្យាកតសីលន្តិ ឯត្ថ យស្មា លោកេ តេសំ តេសំ សត្តានំ បកតិ សីលន្តិ វុច្ចតិ, យំ សន្ធាយ ‘‘អយំ សុខសីលោ, អយំ ទុក្ខសីលោ, អយំ កលហសីលោ, អយំ មណ្ឌនសីលោ’’តិ ភណន្តិ. តស្មា តេន បរិយាយេន អត្ថុទ្ធារវសេន អកុសលសីលមបិ សីលន្តិ វុត្តំ. តំ បន ‘‘សុត្វាន សំវរេ បញ្ញា’’តិ (បដិ. ម. ១.៣៧) វចនតោ ឥធាធិប្បេតសីលំ ន ហោតីតិ.

យស្មា បន ចេតនាទិភេទស្ស សីលស្ស សម្បយុត្តចិត្តំ សមុដ្ឋានំ, តស្មា កុសលចិត្តសមុដ្ឋានំ កុសលសីលន្តិអាទិមាហ.

សំវរសមោធានំ សីលន្តិ សំវរសម្បយុត្តខន្ធា. តេ ហិ សំវរេន សមាគតា មិស្សីភូតាតិ សំវរសមោធានន្តិ វុត្តា. ឯវំ អវីតិក្កមសមោធានំ សីលម្បិ វេទិតព្ពំ. តថាភាវេ ជាតចេតនា សមោធានំ សីលន្តិ សំវរភាវេ អវីតិក្កមភាវេ ជាតចេតនាសម្បយុត្តា ខន្ធា. យស្មា ច តីសុបិ ចេតេសុ តំសម្បយុត្តា ធម្មា អធិប្បេតា, តស្មា ចេតនាសមោធានេន ចេតសិកានម្បិ សង្គហិតត្តា ចេតសិកសមោធានសីលំ វិសុំ ន និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. ហេដ្ឋា ចេតនាទយោ ធម្មា ‘‘សីល’’ន្តិ វុត្តា. ន កេវលំ តេ ឯវ សីលំ, តំសម្បយុត្តា ធម្មាបិ សីលមេវាតិ ទស្សនត្ថំ អយំ តិកោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

៤០. ឥទានិ យស្មា ចេតនាចេតសិកា សំវរាវីតិក្កមាយេវ ហោន្តិ ន វិសុំ, តស្មា សំវរាវីតិក្កមេយេវ យាវ អរហត្តមគ្គា សាធារណក្កមេន យោជេន្តោ បាណាតិបាតំ សំវរដ្ឋេន សីលំ, អវីតិក្កមដ្ឋេន សីលន្តិអាទិមាហ. បាណាតិបាតា វេរមណិអាទយោ ហិ យស្មា អត្តនោ អត្តនោ បច្ចនីកំ សំវរន្តិ, តំ ន វីតិក្កមន្តិ ច, តស្មា សំវរណតោ អវីតិក្កមនតោ ច សំវរដ្ឋេន សីលំ អវីតិក្កមដ្ឋេន សីលំ នាម ហោតិ. តត្ថ បាណាតិបាតំ សំវរដ្ឋេនាតិ បាណាតិបាតស្ស បិទហនដ្ឋេន សីលំ. កិំ តំ? បាណាតិបាតា វេរមណី. សា ច តំ សំវរន្តីយេវ តំ ន វីតិក្កមតីតិ អវីតិក្កមដ្ឋេន សីលំ. ឯវមេវ អទិន្នាទានា វេរមណិអាទយោ អនភិជ្ឈាអព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិយោ យោជេតព្ពា.

បាណាតិបាតន្តិអាទីសុ បន ទសសុ អកុសលកម្មបថេសុ បាណស្ស អតិបាតោ បាណាតិបាតោ. បាណវធោ បាណឃាតោតិ វុត្តំ ហោតិ. បាណោតិ ចេត្ថ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តស្មិំ បន បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. សោ គុណវិរហិតេសុ តិរច្ឆានគតាទីសុ បាណេសុ ខុទ្ទកេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាសរីរេ មហាសាវជ្ជោ. កស្មា? បយោគមហន្តតាយ. បយោគសមត្តេបិ វត្ថុមហន្តតាយ. គុណវន្តេសុ មនុស្សាទីសុ អប្បគុណេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណេ មហាសាវជ្ជោ. សរីរគុណានំ បន សមភាវេ សតិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជោ, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជោតិ វេទិតព្ពោ. តស្ស បញ្ច សម្ភារា – បាណោ, បាណសញ្ញិតា, វធកចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន មរណន្តិ.

អទិន្នស្ស អាទានំ អទិន្នាទានំ, បរសំហរណំ, ថេយ្យំ, ចោរិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អទិន្នន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, យត្ថ បរោ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជន្តោ អទណ្ឌារហោ អនុបវជ្ជោ ច ហោតិ, តស្មិំ បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. តំ ហីនេ បរសន្តកេ អប្បសាវជ្ជំ, បណីតេ មហាសាវជ្ជំ. កស្មា? វត្ថុបណីតតាយ. វត្ថុសមត្តេ សតិ គុណាធិកានំ សន្តកេ វត្ថុស្មិំ មហាសាវជ្ជំ, តំ តំ គុណាធិកំ ឧបាទាយ តតោ តតោ ហីនគុណស្ស សន្តកេ វត្ថុស្មិំ អប្បសាវជ្ជំ. តស្ស បញ្ច សម្ភារា – បរបរិគ្គហិតំ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា ថេយ្យចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន ហរណន្តិ.

កាមេសូតិ មេថុនសមាចារេសុ. មិច្ឆាចារោតិ ឯកន្តនិន្ទិតោ លាមកាចារោ. លក្ខណតោ បន អសទ្ធម្មាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា អគមនីយដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា កាមេសុ មិច្ឆាចារោ.

តត្ថ អគមនីយដ្ឋានំ នាម បុរិសានំ តាវ មាតុរក្ខិតា, បិតុរក្ខិតា, មាតាបិតុរក្ខិតា, ភាតុរក្ខិតា, ភគិនិរក្ខិតា, ញាតិរក្ខិតា, គោត្តរក្ខិតា, ធម្មរក្ខិតា, សារក្ខា, សបរិទណ្ឌាតិ មាតុរក្ខិតាទយោ ទស, ធនក្កីតា, ឆន្ទវាសិនី, ភោគវាសិនី, បដវាសិនី, ឱទបត្តកិនី, ឱភតចុម្ពដា, ទាសី ច, ភរិយា ច, កម្មការី ច ភរិយា ច, ធជាហដា មុហុត្តិកាតិ ធនក្កីតាទយោ ទសាតិ វីសតិ ឥត្ថិយោ. ឥត្ថីសុ បន ទ្វិន្នំ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ ទសន្នញ្ច ធនក្កីតាទីនន្តិ ទ្វាទសន្នំ ឥត្ថីនំ អញ្ញេ បុរិសា, ឥទំ អគមនីយដ្ឋានំ នាម.

សោ បនេស មិច្ឆាចារោ សីលាទិគុណរហិតេ អគមនីយដ្ឋានេ អប្បសាវជ្ជោ, សីលាទិគុណសម្បន្នេ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា – អគមនីយវត្ថុ, តស្មិំ សេវនចិត្តំ, សេវនបយោគោ, មគ្គេនមគ្គបដិបត្តិអធិវាសនន្តិ.

មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជកោ វចីបយោគោ, កាយបយោគោ វា. វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. អបរោ នយោ – មុសាតិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ. វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ. លក្ខណតោ បន អតថំ វត្ថុំ តថតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថាវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. សោ យមត្ថំ ភញ្ជតិ, តស្ស អប្បតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. អបិច គហដ្ឋានំ អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយ នត្ថីតិអាទិនយប្បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, សក្ខិនា ហុត្វា អត្ថភញ្ជនត្ថំ វុត្តោ មហាសាវជ្ជោ. បព្ពជិតានំ អប្បកម្បិ តេលំ វា សប្បិំ វា លភិត្វា ហសាធិប្បាយេន ‘‘អជ្ជ គាមេ តេលំ នទី មញ្ញេ សន្ទតី’’តិ បូរណកថានយេន បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, អទិដ្ឋំយេវ បន ទិដ្ឋន្តិអាទិនា នយេន វទន្តានំ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា – អតថំ វត្ថុ, វិសំវាទនចិត្តំ, តជ្ជោ វាយាមោ, បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ.

យាយ វាចាយ យស្ស តំ វាចំ ភាសតិ, តស្ស ហទយេ អត្តនោ បិយភាវំ, បរស្ស ច សុញ្ញភាវំ ករោតិ, សា បិសុណា វាចា. យាយ បន អត្តានម្បិ បរម្បិ ផរុសំ ករោតិ, យា វាចា សយម្បិ ផរុសា នេវ កណ្ណសុខា ន ហទយសុខា វា, អយំ ផរុសា វាចា. យេន សម្ផំ បលបតិ និរត្ថកំ, សោ សម្ផប្បលាបោ. តេសំ មូលភូតា ចេតនាបិ បិសុណាវាចាទិនាមមេវ លភតិ. សា ឯវ ច ឥធ អធិប្បេតាតិ.

តត្ថ សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស បរេសំ វា ភេទាយ អត្តនោ បិយកម្យតាយ វា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បិសុណា វាចា. សា យស្ស ភេទំ ករោតិ, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា. តស្សា ចត្តារោ សម្ភារា – ភិន្ទិតព្ពោ បរោ, ‘‘ឥតិ ឥមេ នានា ភវិស្សន្តី’’តិ ភេទបុរេក្ខារតា វា ‘‘ឥតិ អហំ បិយោ ភវិស្សាមិ វិស្សាសិកោ’’តិ បិយកម្យតា វា, តជ្ជោ វាយាមោ, តស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ. បរេ បន អភិន្នេ កម្មបថភេទោ នត្ថិ, ភិន្នេយេវ ហោតិ.

បរស្ស មម្មច្ឆេទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ឯកន្តផរុសចេតនា ផរុសា វាចា. មម្មច្ឆេទកោបិ បន បយោគោ ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសា វាចា ន ហោតិ. មាតាបិតរោ ហិ កទាចិ បុត្តកេ ឯវម្បិ វទន្តិ ‘‘ចោរា វោ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ករោន្តូ’’តិ. ឧប្បលបត្តម្បិ ច នេសំ ឧបរិ បតន្តំ ន ឥច្ឆន្តិ. អាចរិយុបជ្ឈាយា ច កទាចិ និស្សិតកេ ឯវំ វទន្តិ ‘‘កិំ ឥមេ អហិរិកា អនោត្តប្បិនោ, និទ្ធមថ នេ’’តិ. អថ ច នេសំ អាគមាធិគមសម្បត្តិំ ឥច្ឆន្តិ. យថា ច ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសា វាចា ន ហោតិ, ឯវំ វចនសណ្ហតាយ អផរុសា វាចាបិ ន ហោតិ. ន ហិ មារាបេតុកាមស្ស ‘‘ឥមំ សុខំ សយាបេថា’’តិ វចនំ អផរុសា វាចា ហោតិ, ចិត្តផរុសតាយ បនេសា ផរុសា វាចាវ. សា យំ សន្ធាយ បវត្តិតា, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា. តស្សា តយោ សម្ភារា – អក្កោសិតព្ពោ បរោ, កុបិតចិត្តំ, អក្កោសនាតិ.

អនត្ថវិញ្ញាបិកា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា អកុសលចេតនា សម្ផប្បលាបោ. សោ អាសេវនមន្ទតាយ អប្បសាវជ្ជោ, អាសេវនមហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា – ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិនិរត្ថកកថាបុរេក្ខារតា, តថារូបិកថាកថនញ្ចាតិ. បរេ បន តំ កថំ អគណ្ហន្តេ កម្មបថភេទោ នត្ថិ, បរេន សម្ផប្បលាបេ គហិតេយេវ ហោតិ.

អភិជ្ឈាយតីតិ អភិជ្ឈា, បរភណ្ឌាភិមុខី ហុត្វា តន្និន្នតាយ បវត្តតីតិ អត្ថោ. សា ‘‘អហោ វត ឥទំ មមស្សា’’តិ ឯវំ បរភណ្ឌាភិជ្ឈាយនលក្ខណា, អទិន្នាទានំ វិយ អប្បសាវជ្ជា មហាសាវជ្ជា ច. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា – បរភណ្ឌំ, អត្តនោ បរិណាមនញ្ចាតិ. បរភណ្ឌវត្ថុកេ ហិ លោភេ ឧប្បន្នេបិ ន តាវ កម្មបថភេទោ ហោតិ, យាវ ‘‘អហោ វត ឥទំ មមស្សា’’តិ អត្តនោ ន បរិណាមេតិ.

ហិតសុខំ ព្យាបាទយតីតិ ព្យាបាទោ. សោ បរវិនាសាយ មនោបទោសលក្ខណោ, ផរុសា វាចា វិយ អប្បសាវជ្ជោ មហាសាវជ្ជោ ច. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា – បរសត្តោ ច, តស្ស ច វិនាសចិន្តាតិ. បរសត្តវត្ថុកេ ហិ កោធេ ឧប្បន្នេបិ ន តាវ កម្មបថភេទោ ហោតិ, យាវ ‘‘អហោ វតាយំ ឧច្ឆិជ្ជេយ្យ វិនស្សេយ្យា’’តិ តស្ស វិនាសំ ន ចិន្តេតិ.

យថាភុច្ចគហណាភាវេន មិច្ឆា បស្សតីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. សា ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា នយេន វិបរីតទស្សនលក្ខណា, សម្ផប្បលាបោ វិយ អប្បសាវជ្ជា, មហាសាវជ្ជា ច. អបិច អនិយតា អប្បសាវជ្ជា, និយតា មហាសាវជ្ជា. តស្សា ទ្វេ សម្ភារា – វត្ថុនោ ច គហិតាការវិបរីតតា, យថា ច តំ គណ្ហាតិ, តថាភាវេន តស្សូបដ្ឋានន្តិ. តត្ថ នត្ថិកាហេតុកអកិរិយទិដ្ឋីហិ ឯវ កម្មបថភេទោ ហោតិ, ន អញ្ញទិដ្ឋីហិ.

ឥមេសំ បន ទសន្នំ អកុសលកម្មបថានំ ធម្មតោ, កោដ្ឋាសតោ, អារម្មណតោ, វេទនាតោ, មូលតោតិ បញ្ចហាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ធម្មតោតិ ឯតេសុ ហិ សត្ត បដិបាដិយា ចេតនាធម្មាវ ហោន្តិ, អភិជ្ឈាទយោ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តា.

កោដ្ឋាសតោតិ បដិបាដិយា សត្ត, មិច្ឆាទិដ្ឋិ ចាតិ ឥមេ អដ្ឋ កម្មបថា ឯវ ហោន្តិ, នោ មូលានិ. អភិជ្ឈាព្យាបាទា កម្មបថា ចេវ មូលានិ ច. អភិជ្ឈា ហិ មូលំ បត្វា លោភោ អកុសលមូលំ ហោតិ, ព្យាបាទោ ទោសោ អកុសលមូលំ.

អារម្មណតោតិ បាណាតិបាតោ ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណតោ សង្ខារារម្មណោ. អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណំ វា សង្ខារារម្មណំ វា. មិច្ឆាចារោ ផោដ្ឋព្ពវសេន សង្ខារារម្មណោ, សត្តារម្មណោតិបិ ឯកេ. មុសាវាទោ សត្តារម្មណោ វា សង្ខារារម្មណោ វា. តថា បិសុណា វាចា. ផរុសា វាចា សត្តារម្មណាវ សម្ផប្បលាបោ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតវសេន សត្តារម្មណោ វា សង្ខារារម្មណោ វា. តថា អភិជ្ឈា. ព្យាបាទោ សត្តារម្មណោវ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ តេភូមកធម្មវសេន សង្ខារារម្មណាវ.

វេទនាតោតិ បាណាតិបាតោ ទុក្ខវេទនោ ហោតិ. កិញ្ចាបិ ហិ រាជានោ ចោរំ ទិស្វា ហសមានាបិ ‘‘គច្ឆថ ភណេ, មារេថ ន’’ន្តិ វទន្តិ, សន្និដ្ឋាបកចេតនា បន នេសំ ទុក្ខសម្បយុត្តាវ ហោតិ. អទិន្នាទានំ តិវេទនំ. តញ្ហិ បរភណ្ឌំ ទិស្វា ហដ្ឋតុដ្ឋស្ស គណ្ហតោ សុខវេទនំ ហោតិ, ភីតតសិតស្ស គណ្ហតោ ទុក្ខវេទនំ, តថា វិបាកនិស្សន្ទផលានិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស. គហណកាលេ មជ្ឈត្តភាវេ ឋិតស្ស បន គណ្ហតោ អទុក្ខមសុខវេទនំ ហោតិ. មិច្ឆាចារោ សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនោ, សន្និដ្ឋាបកចិត្តេ បន មជ្ឈត្តវេទនោ ន ហោតិ. មុសាវាទោ អទិន្នាទានេ វុត្តនយេនេវ តិវេទនោ, តថា បិសុណា វាចា. ផរុសា វាចា ទុក្ខវេទនា. សម្ផប្បលាបោ តិវេទនោ. បរេសុ ហិ សាធុការំ ទេន្តេសុ ចេលាទីនិ ឧក្ខិបន្តេសុ ហដ្ឋតុដ្ឋស្ស សីតាហរណភារតយុទ្ធាទីនិ កថនកាលេ សោ សុខវេទនោ ហោតិ, បឋមំ ទិន្នវេតនេន ឯកេន បច្ឆា អាគន្ត្វា ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ កថេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘និរវសេសំ យថានុសន្ធិកំ បកិណ្ណកកថំ កថេស្សាមិ នុ ខោ, នោ’’តិ ទោមនស្សិតស្ស កថនកាលេ ទុក្ខវេទនោ ហោតិ, មជ្ឈត្តស្ស កថយតោ អទុក្ខមសុខវេទនោ ហោតិ. អភិជ្ឈា សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនា, តថា មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ព្យាបាទោ ទុក្ខវេទនោ.

មូលតោតិ បាណាតិបាតោ ទោសមោហវសេន ទ្វិមូលកោ ហោតិ, អទិន្នាទានំ ទោសមោហវសេន វា លោភមោហវសេន វា, មិច្ឆាចារោ លោភមោហវសេន, មុសាវាទោ ទោសមោហវសេន វា លោភមោហវសេន វា. តថា បិសុណា វាចា សម្ផប្បលាបោ ច. ផរុសា វាចា ទោសមោហវសេន, អភិជ្ឈា មោហវសេន ឯកមូលា, តថា ព្យាបាទោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ លោភមោហវសេន ទ្វិមូលាតិ.

អកុសលកម្មបថកថា និដ្ឋិតា.

បាណាតិបាតាទីហិ បន វិរតិយោ, អនភិជ្ឈាអព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិយោ ចាតិ ឥមេ ទស កុសលកម្មបថា នាម. បាណាតិបាតាទីហិ ឯតាយ វិរមន្តិ, សយំ វា វិរមតិ, វិរមណមត្តមេវ វា ឯតន្តិ វិរតិ. យា បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តស្ស កុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិ, សា បភេទតោ តិវិធា ហោតិ សម្បត្តវិរតិ សមាទានវិរតិ សមុច្ឆេទវិរតីតិ. តត្ថ អសមាទិន្នសិក្ខាបទានំ អត្តនោ ជាតិវយពាហុសច្ចាទីនិ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘អយុត្តំ អម្ហាកំ ឯវរូបំ បាបំ កាតុ’’ន្តិ សម្បត្តវត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សម្បត្តវិរតិ នាម. សមាទិន្នសិក្ខាបទានំ បន សិក្ខាបទសមាទានេ ច តតុត្តរិ ច អត្តនោ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា វត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សមាទានវិរតិ នាម. អរិយមគ្គសម្បយុត្តា បន វិរតិ សមុច្ឆេទវិរតិ នាម, យស្សា ឧប្បត្តិតោ បភុតិ អរិយបុគ្គលានំ ‘‘បាណំ ឃាតេស្សាមា’’តិអាទិចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ.

ឥទានិ អកុសលកម្មបថានំ វិយ ឥមេសំ កុសលកម្មបថានំ ធម្មតោ, កោដ្ឋាសតោ, អារម្មណតោ, វេទនាតោ, មូលតោតិ បញ្ចហាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ធម្មតោតិ ឯតេសុបិ បដិបាដិយា សត្ត ចេតនាបិ វដ្ដន្តិ វិរតិយោបិ, អន្តេ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តាវ.

កោដ្ឋាសតោតិ បដិបាដិយា សត្ត កម្មបថា ឯវ, នោ មូលានិ, អន្តេ តយោ កម្មបថា ចេវ មូលានិ ច. អនភិជ្ឈា ហិ មូលំ បត្វា អលោភោ កុសលមូលំ ហោតិ, អព្យាបាទោ អទោសោ កុសលមូលំ, សម្មាទិដ្ឋិ អមោហោ កុសលមូលំ.

អារម្មណតោតិ បាណាតិបាតាទីនំ អារម្មណានេវ ឯតេសំ អារម្មណានិ. វីតិក្កមិតព្ពតោយេវ ហិ វេរមណី នាម ហោតិ. យថា បន និព្ពានារម្មណោ អរិយមគ្គោ កិលេសេ បជហតិ, ឯវំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណាបេតេ កម្មបថា បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សីល្យានិ បជហន្តីតិ.

វេទនាតោតិ សព្ពេ សុខវេទនា វា ហោន្តិ មជ្ឈត្តវេទនា វា. កុសលំ បត្វា ហិ ទុក្ខា វេទនា នាម នត្ថិ.

មូលតោតិ បដិបាដិយា សត្ត ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសអមោហវសេន តិមូលា ហោន្តិ. ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភាទោសវសេន ទ្វិមូលា. អនភិជ្ឈា ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អទោសអមោហវសេន ទ្វិមូលា. ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អទោសវសេន ឯកមូលា. អលោភោ បន អត្តនាវ អត្តនោ មូលំ ន ហោតិ. អព្យាបាទេបិ ឯសេវ នយោ. សម្មាទិដ្ឋិ អលោភាទោសវសេន ទ្វិមូលាវាតិ.

កុសលកម្មបថកថា និដ្ឋិតា.

៤១. ឯវំ ទសកុសលកម្មបថវសេន សីលំ ទស្សេត្វា ឥទានិ នេក្ខម្មាទីនំ អរហត្តមគ្គបរិយោសានានំ សត្តតិំសធម្មានំ វសេន ទស្សេតុំ នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទំ សំវរដ្ឋេន សីលំ, អវីតិក្កមដ្ឋេន សីលន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទំ សំវរតិ ន វីតិក្កមតិ, តស្មា នេក្ខម្មំ សីលន្តិ អធិប្បាយោ. បច្ចត្តត្ថេ វា ករណវចនំ, នេក្ខម្មន្តិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុ. បាឡិយំ បន នេក្ខម្មអព្យាបាទេ ទស្សេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សេសំ សង្ខិបិត្វា អន្តេ អរហត្តមគ្គោយេវ ទស្សិតោ.

ឯវំ សំវរអវីតិក្កមវសេន សីលំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសំយេវ ទ្វិន្នំ បភេទទស្សនត្ថំ បញ្ច សីលានិ បាណាតិបាតស្ស បហានំ សីលន្តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច បាណាតិបាតស្ស បហានំ សីលំ, បាណាតិបាតា វេរមណី សីលំ, បាណាតិបាតស្ស បដិបក្ខចេតនា សីលំ, បាណាតិបាតស្ស សំវរោ សីលំ, បាណាតិបាតស្ស អវីតិក្កមោ សីលន្តិ យោជនា កាតព្ពា. បហានន្តិ ច កោចិ ធម្មោ នាម នត្ថិ អញ្ញត្រ វុត្តប្បការានំ បាណាតិបាតាទីនំ អនុប្បាទមត្តតោ. យស្មា បន តំ តំ បហានំ តស្ស តស្ស កុសលស្ស ធម្មស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋេន ឧបធារណំ ហោតិ, វិប្បកិណ្ណសភាវាករណេន ច សមោធានំ, តស្មា បុព្ពេ វុត្តេនេវ ឧបធារណសមោធានសង្ខាតេន សីលនដ្ឋេន សីលន្តិ វុត្តំ. ឥតរេ ចត្តារោ ធម្មា តតោ តតោ វេរមណិវសេន តស្ស តស្ស សំវរវសេន តទុភយសម្បយុត្តចេតនាវសេន តំ តំ អវីតិក្កមន្តស្ស អវីតិក្កមវសេន ច ចេតសោ បវត្តិសភាវំ សន្ធាយ វុត្តា.

អថ វា បហានម្បិ ធម្មតោ អត្ថិយេវ. កថំ? បហីយតេ អនេន បាណាតិបាតាទិបដិបក្ខោ, បជហតិ វា តំ បដិបក្ខន្តិ បហានំ. កិំ តំ? សព្ពេបិ កុសលា ខន្ធា. អញ្ញេ បន អាចរិយា ‘‘នេក្ខម្មាទីសុបិ ‘វេរមណី សីល’ន្តិ វចនមត្តំ គហេត្វា សព្ពកុសលេសុបិ និយតយេវាបនកភូតា វិរតិ នាម អត្ថី’’តិ វទន្តិ, ន តថា ឥធាតិ. ឯវមិមេហិ បហានាទីហិ បញ្ចហិ បទេហិ វិសេសេត្វា បរិយន្តាបរិយន្តសីលទ្វយេ អបរិយន្តសីលមេវ វុត្តំ. តស្មា ឯវ ហិ ឯវរូបានិ សីលានិ ចិត្តស្ស អវិប្បដិសារាយ សំវត្តន្តិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខតីតិ វុត្តំ.

តត្ថ អវិប្បដិសារាយ សំវត្តន្តីតិ ‘‘សំវរោ អវិប្បដិសារត្ថាយា’’តិ (បរិ. ៣៦៦) ច ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ, អានន្ទ, កុសលានិ សីលានិ អវិប្បដិសារានិសំសានី’’តិ (អ. និ. ១០.១; ១១.១) ច វចនតោ អវិប្បដិសារត្ថាយ សំវត្តន្តិ. ‘‘អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជត្ថាយា’’តិ (បរិ. ៣៦៦) ច ‘‘យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៧៤) ច វចនតោ បាមោជ្ជាយ សំវត្តន្តិ. ‘‘បាមោជ្ជំ បីតត្ថាយា’’តិ (បរិ. ៣៦៦) ច ‘‘បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតី’’តិ (អ. និ. ៥.២៦; សំ. និ. ៥.៣៧៦; ទី. និ. ៣.៣២២) ច វចនតោ បីតិយា សំវត្តន្តិ. ‘‘បីតិ បស្សទ្ធត្ថាយា’’តិ (បរិ. ៣៦៦) ច ‘‘បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតី’’តិ (អ. និ. ៥.២៦; សំ. និ. ៥.៣៧៦; ទី. និ. ៣.៣២២) ច វចនតោ បស្សទ្ធិយា សំវត្តន្តិ. ‘‘បស្សទ្ធិ សុខត្ថាយា’’តិ (បរិ. ៣៦៦) ច ‘‘បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតី’’តិ (អ. និ. ៥.២៦; សំ. និ. ៥.៣៧៦; ទី. និ. ៣.៣២២) ច វចនតោ សោមនស្សាយ សំវត្តន្តិ. ចេតសិកំ សុខញ្ហិ សោមនស្សន្តិ វុច្ចតិ. អាសេវនាយាតិ ភុសា សេវនា អាសេវនា. កស្ស អាសេវនា? អនន្តរំ សោមនស្សវចនេន សុខស្ស វុត្តត្តា សុខំ សិទ្ធំ. ‘‘សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (អ. និ. ៥.២៦; សំ. និ. ៥.៣៧៦; ទី. និ. ៣.៣២២) ច វចនតោ តេន សុខេន សមាធិ សិទ្ធោ ហោតិ. ឯវំ សិទ្ធស្ស សមាធិស្ស អាសេវនា. តស្ស សមាធិស្ស អាសេវនាយ សំវត្តន្តិ, បគុណពលវភាវាយ សំវត្តន្តីតិ អត្ថោ. ភាវនាយាតិ តស្សេវ សមាធិស្ស វុទ្ធិយា. ពហុលីកម្មាយាតិ តស្សេវ សមាធិស្ស បុនប្បុនំ កិរិយាយ. អវិប្បដិសារាទិបវត្តិយា មូលការណំ ហុត្វា សមាធិស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយាទិអលង្ការសាធនេន អលង្ការាយ សំវត្តន្តិ. អវិប្បដិសារាទិកស្ស សមាធិសម្ភារស្ស សាធនេន បរិក្ខារាយ សំវត្តន្តិ. ‘‘យេ ច ខោ ឥមេ បព្ពជិតេន ជីវិតបរិក្ខារា សមុទានេតព្ពា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៩២) វិយ ហិ ឯត្ថ សម្ភារត្ថោ បរិក្ខារសទ្ទោ. ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ, ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៥៤) បន អលង្ការត្ថោ. ‘‘សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខតំ ហោតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៦៧) បរិវារត្ថោ. ឥធ បន អលង្ការបរិវារានំ វិសុំ អាគតត្តា សម្ភារត្ថោតិ វុត្តំ. សម្ភារត្ថោ ច បច្ចយត្ថោតិ. មូលការណភាវេនេវ សមាធិសម្បយុត្តផស្សាទិធម្មសម្បត្តិសាធនេន បរិវារាយ សំវត្តន្តិ. សមាធិស្ស វិបស្សនាយ ច បទដ្ឋានភាវបាបនេន វសីភាវបាបនេន ច បរិបុណ្ណភាវសាធនតោ បារិបូរិយា សំវត្តន្តិ.

ឯវំ សីលូបនិស្សយេន សព្ពាការបរិបូរំ សមាធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘សមាហិតេ ចិត្តេ យថាភូតំ ជានាតិ បស្សតិ, យថាភូតំ ជានំ បស្សំ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៧៣; ទី. និ. ៣.៣៥៩) វចនតោ សីលមូលកានិ សមាធិបទដ្ឋានានិ យថាភូតញាណទស្សនាទីនិ ទស្សេន្តោ ឯកន្តនិព្ពិទាយាតិអាទិមាហ. និព្ពិទាយ ហិ ទស្សិតាយ តស្សា បទដ្ឋានភូតំ យថាភូតញាណទស្សនំ ទស្សិតមេវ ហោតិ. តស្មិញ្ហិ អសិទ្ធេ និព្ពិទា ន សិជ្ឈតីតិ. តានិ បន វុត្តត្ថានេវ. យថាភូតញាណទស្សនំ បនេត្ថ សប្បច្ចយនាមរូបបរិគ្គហោ.

ឯវំ អមតមហានិព្ពានបរិយោសានំ សីលប្បយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស សីលស្ស អធិសីលសិក្ខាភាវំ តម្មូលកា ច អធិចិត្តអធិបញ្ញាសិក្ខា ទស្សេតុកាមោ ឯវរូបានំ សីលានំ សំវរបារិសុទ្ធិ អធិសីលន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សំវរោយេវ បារិសុទ្ធិ សំវរបារិសុទ្ធិ. ឯវរូបានំ អបរិយន្តភូតានំ វិវដ្ដនិស្សិតានំ សីលានំ សំវរបារិសុទ្ធិ វិវដ្ដនិស្សិតត្តា សេសសីលតោ អធិកំ សីលន្តិ អធិសីលន្តិ វុច្ចតិ. សំវរបារិសុទ្ធិយា ឋិតំ ចិត្តន្តិ ឯទិសាយ សីលសំវរបារិសុទ្ធិយា បតិដ្ឋិតំ ចិត្តំ សុដ្ឋុ អវិប្បដិសារាទីនំ អាវហនតោ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ, សមាធិស្មិំ បតិដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. អវិក្ខេបោយេវ បារិសុទ្ធិ អវិក្ខេបបារិសុទ្ធិ. សោ សព្ពមលវិរហិតោ និព្ពេធភាគិយោ សមាធិ សេសសមាធិតោ អធិកត្តា អធិចិត្តន្តិ វុច្ចតិ. ចិត្តសីសេន ហេត្ថ សមាធិ និទ្ទិដ្ឋោ. សំវរបារិសុទ្ធិំ សម្មា បស្សតីតិ បរិសុទ្ធំ សីលសំវរំ ញាតបរិញ្ញាវសេន តីរណបរិញ្ញាវសេន ច សម្មា បស្សតិ, ឯវមេវ អវិក្ខេបបារិសុទ្ធិសង្ខាតំ បរិសុទ្ធំ សមាធិំ សម្មា បស្សតិ. ឯវំ បស្សតោ ចស្ស ទស្សនសង្ខាតា បារិសុទ្ធិ ទស្សនបារិសុទ្ធិ. សាយេវ សេសបញ្ញាយ អធិកត្តា អធិបញ្ញាតិ វុច្ចតិ. យោ តត្ថាតិ យោ តត្ថ សំវរអវិក្ខេបទស្សនេសុ. សំវរដ្ឋោតិ សំវរភាវោ. ឯវមេវ អវិក្ខេបដ្ឋទស្សនដ្ឋា ច វេទិតព្ពា. អធិសីលមេវ សិក្ខា អធិសីលសិក្ខា. ឯវំ ឥតរាបិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ តិស្សោ សិក្ខាយោ ទស្សេត្វា ឥទានិ តាសំ បារិបូរិក្កមំ ទស្សេតុំ ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខតីតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – បច្ចេកំ បរិបូរេតុំ អាវជ្ជន្តោបិ សិក្ខតិ នាម, អាវជ្ជេត្វា ‘‘អយំ នាម សិក្ខា’’តិ ជានន្តោបិ សិក្ខតិ នាម, ជានិត្វា បុនប្បុនំ បស្សន្តោបិ សិក្ខតិ នាម, បស្សិត្វា យថាទិដ្ឋំ បច្ចវេក្ខន្តោបិ សិក្ខតិ នាម, បច្ចវេក្ខិត្វា តត្ថេវ ចិត្តំ អចលំ កត្វា បតិដ្ឋបេន្តោបិ សិក្ខតិ នាម, តំតំសិក្ខាសម្បយុត្តសទ្ធាវីរិយសតិសមាធិបញ្ញាហិ សកសកកិច្ចំ ករោន្តោបិ សិក្ខតិ នាម, អភិញ្ញេយ្យាភិជាននាទិកាលេបិ តំ តំ កិច្ចំ ករោន្តោ តិស្សោបិ សិក្ខាយោ សិក្ខតិ នាមាតិ. បុន បញ្ច សីលានីតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. អរហត្តមគ្គេន សព្ពកិលេសានន្តិអាទីសុ បន អរហន្តានំ សុដ្ឋុ វិប្បដិសារាទិអភាវតោ អាសេវនាទិភាវតោ ច តានិ បទានិ យុជ្ជន្តេវ. ឯកន្តនិព្ពិទាយាតិអាទីនិ បន សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានានិ វិយ មគ្គក្ខណេយេវ យោជេតព្ពានិ.

៤២. សំវរបារិសុទ្ធិំ សម្មា បស្សតិ, អវិក្ខេបបារិសុទ្ធិំ សម្មា បស្សតីតិ ឥទំ បន វចនទ្វយំ ផលសមាបត្តត្ថាយ វិបស្សនាវសេន យោជេតព្ពំ, ទុតិយវចនំ បន និរោធសមាបត្តត្ថាយ វិបស្សនាវសេនាបិ យុជ្ជតិ. អាវជ្ជន្តោ សិក្ខតីតិអាទីសុ បញ្ចសុ វចនេសុ អរហតោ សិក្ខិតព្ពាភាវេបិ អសេក្ខសីលក្ខន្ធាទិសភាវតោ ‘‘សិក្ខតី’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ សិក្ខតីតិអាទីនិ បន មគ្គក្ខណញ្ញេវ សន្ធាយ វុត្តានិ. អញ្ញានិបិ ឧបចារប្បនាវិបស្សនាមគ្គវសេន វុត្តានិ វចនានិ យថាយោគំ យោជេតព្ពានីតិ.

សីលមយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.