៣. សមាធិភាវនាមយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៣. សមាធិភាវនាមយញាណនិទ្ទេសេ អាទិតោ តាវ ឯកកតោ បដ្ឋាយ យាវ ទសកា សមាធិប្បភេទំ ទស្សេន្តោ ឯកោ សមាធីតិអាទិមាហ. តត្ថ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតាតិ នានារម្មណវិក្ខេបាភាវតោ ឯកំ អារម្មណំ អគ្គំ ឧត្តមំ អស្សាតិ ឯកគ្គោ, ឯកគ្គស្ស ភាវោ ឯកគ្គតា. សា បន ឯកគ្គតា ចិត្តស្ស, ន សត្តស្សាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ចិត្តស្សា’’តិ វុត្តំ. ទុកេ លោកិយោតិ លោកោ វុច្ចតិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន វដ្ដំ, តស្មិំ បរិយាបន្នភាវេន លោកេ និយុត្តោតិ លោកិយោ. លោកុត្តរោតិ ឧត្តិណ្ណោតិ ឧត្តរោ, លោកេ អបរិយាបន្នភាវេន លោកតោ ឧត្តរោតិ លោកុត្តរោ. តិកេ សវិតក្កោ ច សោ សវិចារោ ចាតិ សវិតក្កសវិចារោ. ឯវំ អវិតក្កអវិចារោ. វិតក្កវិចារេសុ វិចារោវ មត្តា បមាណំ ឯតស្សាតិ វិចារមត្តោ, វិចារតោ ឧត្ថរិ វិតក្កេន សទ្ធិំ សម្បយោគំ ន គច្ឆតីតិ អត្ថោ. អវិតក្កោ ច សោ វិចារមត្តោ ចាតិ អវិតក្កវិចារមត្តោ. តីសុបិ វិច្ឆេទំ កត្វាបិ បឋន្តិ. ចតុក្កបញ្ចកា វុត្តត្ថា. ឆក្កេ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សតិយេវ អនុស្សតិ, បវត្តិតព្ពដ្ឋានម្ហិយេវ វា បវត្តត្តា សទ្ធាបព្ពជិតស្ស កុលបុត្តស្ស អនុរូបា សតីតិបិ អនុស្សតិ, ពុទ្ធំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ពឧទ្ធានុស្សតិ. អរហតាទិពុទ្ធគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. តស្សា ពុទ្ធានុស្សតិយា វសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតាយេវ ឧទ្ធច្ចសង្ខាតស្ស វិក្ខេបស្ស បដិបក្ខភាវតោ ន វិក្ខេបោតិ អវិក្ខេបោ. ធម្មំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ. ស្វាក្ខាតតាទិធម្មគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សង្ឃំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ សង្ឃានុស្សតិ. សុប្បដិបន្នតាទិសង្ឃគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សីលំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ សីលានុស្សតិ. អត្តនោ អខណ្ឌតាទិសីលគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ចាគំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ចាគានុស្សតិ. អត្តនោ មុត្តចាគតាទិចាគគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ទេវតា អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ទេវតានុស្សតិ. ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា អត្តនោ សទ្ធាទិគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ.

សត្តកេ សមាធិកុសលតាតិ ឯកវិធាទិភេទេន អនេកភេទេ សមាធិម្ហិ ‘‘អយមេវំវិធោ សមាធិ, អយមេវំវិធោ សមាធី’’តិ ឆេកភាវោ. សមាធិបរិច្ឆេទកបញ្ញាយេតំ អធិវចនំ. សមាធិឧប្បាទនវិធានេបិ ឆេកភាវោ សមាធិកុសលតា.

សមាធិស្ស សមាបត្តិកុសលតាតិ ឧប្បាទិតស្ស សមាធិស្ស សមាបជ្ជនេ ឆេកភាវោ. ឯតេន សមាបជ្ជនវសិតា វុត្តា ហោតិ.

សមាធិស្ស ឋិតិកុសលតាតិ សមាបន្នស្ស សមាធិស្ស សន្តតិវសេន យថារុចិ ឋបនេ ឆេកភាវោ. ឯតេន អធិដ្ឋានវសិតា វុត្តា ហោតិ. អថ វា និមិត្តគ្គហណេន ចស្ស បុន តេ អាការេ សម្បាទយតោ អប្បនាមត្តមេវ ឥជ្ឈតិ, ន ចិរដ្ឋានំ. ចិរដ្ឋានំ បន សមាធិបរិបន្ថានំ ធម្មានំ សុវិសោធិតត្តា ហោតិ. យោ ហិ ភិក្ខុ កាមាទីនវបច្ចវេក្ខណាទីហិ កាមច្ឆន្ទំ ន សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភេត្វា, កាយបស្សទ្ធិវសេន កាយទុដ្ឋុល្លំ ន សុប្បដិប្បស្សទ្ធំ កត្វា, អារម្ភធាតុមនសិការាទិវសេន ថិនមិទ្ធំ ន សុដ្ឋុ បដិវិនោទេត្វា, សមថនិមិត្តមនសិការាទិវសេន ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ន សុដ្ឋុ សមូហតំ កត្វា, អញ្ញេបិ សមាធិបរិបន្ថេ ធម្មេ ន សុដ្ឋុ វិសោធេត្វា ឈានំ សមាបជ្ជតិ, សោ អវិសោធិតំ អាសយំ បវិដ្ឋភមរោ វិយ, អសុទ្ធំ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋរាជា វិយ ច ខិប្បមេវ និក្ខមតិ. យោ បន សមាធិបរិបន្ថេ ធម្មេ សុដ្ឋុ វិសោធេត្វា ឈានំ សមាបជ្ជតិ, សោ សុវិសោធិតំ អាសយំ បវិដ្ឋភមរោ វិយ, សុបរិសុទ្ធំ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋរាជា វិយ ច សកលម្បិ ទិវសភាគំ អន្តោសមាបត្តិយំយេវ ហោតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘កាមេសុ ឆន្ទំ បដិឃំ វិនោទយេ, ឧទ្ធច្ចថីនំ វិចិកិច្ឆបញ្ចមំ;

វិវេកបាមោជ្ជករេន ចេតសា, រាជាវ សុទ្ធន្តគតោ តហិំ រមេ’’តិ .

តស្មា ‘‘ចិរដ្ឋិតិកាមេន បារិបន្ថិកធម្មេ សោធេត្វា ឈានំ សមាបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា តំ វិធិំ សម្បាទេត្វា សមាធិស្ស ចិរដ្ឋិតិករណេ ឆេកភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ.

សមាធិស្ស វុដ្ឋានកុសលតាតិ សន្តតិវសេន យថារុចិ បវត្តស្ស សមាធិស្ស យថាបរិច្ឆិន្នកាលេយេវ វុដ្ឋានេន សមាធិស្ស វុដ្ឋានេ ឆេកភាវោ. ‘‘យស្ស ហិ ធម្មំ បុរិសោ វិជញ្ញា’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១០.១៥២) វិយ និស្សក្កត្ថេ វា សាមិវចនំ កតន្តិ វេទិតព្ពន្តិ. ឯតេន វុដ្ឋានវសិតា វុត្តា ហោតិ.

សមាធិស្ស កល្លតាកុសលតាតិ អគិលានភាវោ អរោគភាវោ កល្លតា. គិលានោ ហិ អកល្លកោតិ វុច្ចតិ. វិនយេបិ វុត្តំ ‘‘នាហំ, ភន្តេ, អកល្លកោ’’តិ (បារា. ១៥១). អនង្គណសុត្តវត្ថសុត្តេសុ (ម. និ. ១.៥៧ អាទយោ, ៧០ អាទយោ) វុត្តានំ ឈានបដិលាភបច្ចនីកានំ បាបកានំ ឥច្ឆាវចរានំ អភាវេន ច អភិជ្ឈាទីនំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសានំ វិគមេន ច សមាធិស្ស អគិលានភាវករណេ ឆេកភាវោ សមាធិស្ស កល្លតាកុសលតា, កិលេសគេលញ្ញរហិតភាវេ កុសលតាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា កល្លតាតិ កម្មញ្ញតា កម្មញ្ញតាបរិយាយត្តា កល្លវចនស្ស. ‘‘យា ចិត្តស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា’’តិ (ធ. ស. ១១៦២) ហិ វុត្តំ ‘‘កល្លចិត្តំ មុទុចិត្តំ វិនីវរណចិត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៩៨; ម. និ. ២.៣៩៥; មហាវ. ២៦) ច. ឯត្ថ កល្លសទ្ទោ កម្មញ្ញត្ថោ. តស្មា កសិណានុលោមតោ កសិណបដិលោមតោ កសិណានុលោមបដិលោមតោ ឈានានុលោមតោ ឈានបដិលោមតោ ឈានានុលោមបដិលោមតោ ឈានុក្កន្តិកតោ កសិណុក្កន្តិកតោ ឈានកសិណុក្កន្តិកតោ អង្គសង្កន្តិតោ អារម្មណសង្កន្តិតោ អង្គារម្មណសង្កន្តិតោ អង្គវវត្ថានតោ អារម្មណវវត្ថានតោតិ ឥមេហិ ចុទ្ទសហិ អាការេហិ, អង្គារម្មណវវត្ថានតោតិ ឥមិនា សហ បញ្ចទសហិ វា អាការេហិ ចិត្តបរិទមនេន សមាធិស្ស កម្មញ្ញភាវករណេ កុសលភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ.

សមាធិស្ស គោចរកុសលតាតិ សមាធិស្ស គោចរេសុ កសិណាទីសុ អារម្មណេសុ តំ តំ ឈានំ សមាបជ្ជិតុកាមតាយ យថារុចិ អាវជ្ជនករណវសេន តេសុ អារម្មណេសុ ឆេកភាវោ. ឯតេន កសិណាវជ្ជនវសេន អាវជ្ជនវសិតា វុត្តា ហោតិ. អថ វា តស្មិំ តស្មិំ ទិសាភាគេ កសិណផរណវសេន ឯវំ ផុដ្ឋស្ស កសិណស្ស ចិរដ្ឋានវសេន ច សមាធិស្ស គោចរេសុ ឆេកភាវោ.

សមាធិស្ស អភិនីហារកុសលតាតិ ឯកត្តនយេន ហេដ្ឋាហេដ្ឋាសមាធិំ ឧបរូបរិសមាធិភាវូបនយនេន អភិនីហរណេ អភិនិន្នាមនេ ឆេកភាវោ. ឧបចារជ្ឈានញ្ហិ វសិប្បត្តំ បឋមជ្ឈានត្ថាយ វិបស្សនត្ថាយ វា អភិនីហរតិ, ឯវំ បឋមជ្ឈានាទីនិ ទុតិយជ្ឈានាទិអត្ថាយ វិបស្សនត្ថាយ វា, ចតុត្ថជ្ឈានំ អរូបសមាបត្តត្ថាយ អភិញ្ញត្ថាយ វិបស្សនត្ថាយ វា, អាកាសានញ្ចាយតនាទយោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនាទិអត្ថាយ វិបស្សនត្ថាយ វា អភិនីហរតីតិ ឯវំ សមាធិស្ស តត្ថ តត្ថ អភិនីហារកុសលតា. យស្មា បន កុសលតា នាម បញ្ញា, សា សមាធិ ន ហោតិ, តស្មា សមាធិបរិណាយកបញ្ញាវសេន សត្តវិធោ សមាធិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

កេចិ បន អាចរិយា ‘‘សមាធិកុសលតាតិ យេន មនសិការេន ចិត្តំ ន វិក្ខិបតិ, តត្ថ កុសលតា. សមាបត្តិកុសលតាតិ យេន មនសិការេន សមាបជ្ជន្តស្ស ឈានង្គានិ បាតុភវន្តិ, តត្ថ កុសលតា. ឋិតិកុសលតាតិ យេន មនសិការេន អប្បិតោ សមាធិ ន វិក្ខិបតិ, តត្ថ កុសលតា. វុដ្ឋានកុសលតាតិ នីវរណវុដ្ឋានំ ជានាតិ បឋមជ្ឈានេ, អង្គវុដ្ឋានំ ជានាតិ តីសុ ឈានេសុ, អារម្មណវុដ្ឋានំ ជានាតិ អរូបសមាបត្តីសុ, វិក្ខេបវុដ្ឋានំ ជានាតិ វិសយាធិមត្តេសុ, សច្ឆន្ទវុដ្ឋានំ ជានាតិ បរិយន្តកាលេ ច អវសានករណីយកាលេ ច. កល្លតាកុសលតាតិ ចិត្តផាសុតាយ សរីរផាសុតាយ អាហារផាសុតាយ សេនាសនផាសុតាយ បុគ្គលផាសុតាយ ច សមាធិស្ស កល្លតា ហោតីតិ ជានាតិ. គោចរកុសលតាតិ អារម្មណស្ស បរិច្ឆេទំ កាតុំ ជានាតិ, ទិសាផរណំ កាតុំ ជានាតិ, វឌ្ឍេតុំ ជានាតិ. អភិនីហារកុសលតាតិ តត្ថ តត្ថ សម្មា មនសិការេន ចិត្តំ អភិនីហរតិ អភិនិន្នាមេតិ, ឧបចារេ វសិប្បត្តេ បឋមជ្ឈានេ អភិនីហរតិ, ឯវំ ឧបរូបរិឈានេសុ អភិញ្ញាសុ អរូបសមាបត្តីសុ វិបស្សនាសុ ច អភិនីហរតិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ អភិនីហារកុសលតា’’តិ ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ.

អដ្ឋកំ វុត្តត្ថមេវ. នវកេ រូបាវចរោតិ ‘‘កតមេ ធម្មា រូបាវចរា? ហេដ្ឋតោ ព្រហ្មបារិសជ្ជំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ អកនិដ្ឋេ ទេវេ អន្តោករិត្វា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៨៩) នយេន វុត្តេសុ រូបាវចរធម្មេសុ បរិយាបន្នោ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – រូបក្ខន្ធសង្ខាតំ រូបំ ឯត្ថ អវចរតិ, ន កាមោតិ រូបាវចរោ. រូបក្ខន្ធោបិ ហិ រូបន្តិ វុច្ចតិ ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូប’’ន្តិអាទីសុ (យម. ១.ខន្ធយមក.២) វិយ. សោ បន ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតមហាព្រហ្មានំ បរិត្តាភអប្បមាណាភអាភស្សរានំ បរិត្តសុភអប្បមាណសុភសុភកិណ្ហានំ អសញ្ញសត្តវេហប្ផលានំ អវិហាតប្បសុទស្សសុទស្សីអកនិដ្ឋានញ្ច វសេន សោឡសវិធោ បទេសោ. សោ រូបាវចរសង្ខាតោ បទេសោ ឧត្តរបទលោបំ កត្វា ‘‘រូប’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ រូបេ អវចរតីតិ រូបាវចរោ. រូបភវោ វា រូបំ, តស្មិំ អវចរតីតិ រូបាវចរំ. កិញ្ចាបិ ហិ ឯសោ សមាធិ កាមភវេបិ អវចរតិ, យថា បន សង្គាមេ អវចរណតោ សង្គាមាវចរោតិ លទ្ធនាមោ នាគោ នគរេ ចរន្តោបិ សង្គាមាវចរោតិ វុច្ចតិ, ថលចរា ជលចរា ច បាណិនោ អថលេ អជលេ ច ឋិតាបិ ថលចរា ជលចរាតិ វុច្ចន្តិ, ឯវមយំ អញ្ញត្ថ អវចរន្តោបិ រូបាវចរោតិ វុត្តោ. អបិច រូបភវសង្ខាតេ រូបេ បដិសន្ធិំ អវចារេតីតិបិ រូបាវចរោ. ហីនោតិ លាមកោ. ហីនុត្តមានំ មជ្ឈេ ភវោ មជ្ឈោ. មជ្ឈិមោតិបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ. បធានភាវំ នីតោ បណីតោ, ឧត្តមោតិ អត្ថោ. ឯតេ បន អាយូហនវសេន វេទិតព្ពា. យស្ស ហិ អាយូហនក្ខណេ ឆន្ទោ វា ហីនោ ហោតិ វីរិយំ វា ចិត្តំ វា វីមំសា វា, សោ ហីនោ នាម. យស្ស តេ ធម្មា មជ្ឈិមា, សោ មជ្ឈិមោ. យស្ស បណីតា, សោ បណីតោ. ឧប្បាទិតមត្តោ វា ហីនោ, នាតិសុភាវិតោ មជ្ឈិមោ, អតិសុភាវិតោ វសិប្បត្តោ បណីតោ. អរូបាវចរោ រូបាវចរេ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

សុញ្ញតោ សមាធីតិអាទីសុ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’’តិ វិបស្សនាបដិបាដិយា វិបស្សន្តស្ស អនត្តានុបស្សនាយ មគ្គវុដ្ឋានេ ជាតេ យស្មា សា វិបស្សនា អត្តវិរហិតេសុ សង្ខារេសុ សុញ្ញតោ បវត្តា, តស្មា សុញ្ញតា នាម ហោតិ. តាយ សិទ្ធោ អរិយមគ្គសមាធិ សុញ្ញតោ សមាធិ នាម ហោតិ, សុញ្ញតវសេន បវត្តសមាធីតិ អត្ថោ. វិបស្សនាយ បវត្តាការេន ហិ សោ បវត្តតិ. អនិច្ចានុបស្សនាយ មគ្គវុដ្ឋានេ ជាតេ យស្មា សា វិបស្សនា និច្ចនិមិត្តបដិបក្ខវសេន បវត្តា, តស្មា អនិមិត្តា នាម ហោតិ. តាយ សិទ្ធោ អរិយមគ្គសមាធិ អនិមិត្តោ សមាធិ នាម ហោតិ, និច្ចនិមិត្តវិរហិតោ សមាធីតិ អត្ថោ. វិបស្សនាយ បវត្តាការេន ហិ សោ បវត្តតិ. ទុក្ខានុបស្សនាយ មគ្គវុដ្ឋានេ ជាតេ យស្មា សា វិបស្សនា បណិធិបដិបក្ខវសេន បវត្តា, តស្មា អប្បណិហិតា នាម ហោតិ. តាយ សិទ្ធោ អរិយមគ្គសមាធិ អប្បណិហិតោ សមាធិ នាម ហោតិ, បណិធិវិរហិតោ សមាធីតិ អត្ថោ. វិបស្សនាយ បវត្តាការេន ហិ សោ បវត្តតិ. តាទិសា ឯវ តយោ ផលសមាធយោបិ ឯតេហិយេវ តីហិ សមាធីហិ គហិតា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. លោកុត្តរសមាធីនំ បន បណីតត្តា ហីនាទិភេទោ ន ឧទ្ធដោ.

ទសកេ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាវសេនាតិអាទីសុ ភស្តា វិយ វាយុនា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា យថានុក្កមំ សមុគ្គតេន សូនភាវេន ឧទ្ធុមាតត្តា ឧទ្ធុមាតំ, ឧទ្ធុមាតមេវ ឧទ្ធុមាតកំ, បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ ឧទ្ធុមាតន្តិ ឧទ្ធុមាតកំ. តថារូបស្ស ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ. វិនីលំ វុច្ចតិ វិបរិភិន្នវណ្ណំ, វិនីលមេវ វិនីលកំ, បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ វិនីលន្តិ វិនីលកំ. មំសុស្សទដ្ឋានេសុ រត្តវណ្ណស្ស, បុព្ពសន្និចយដ្ឋានេសុ សេតវណ្ណស្ស, យេភុយ្យេន ច នីលវណ្ណស្ស នីលដ្ឋានេ នីលសាដកបារុតស្សេវ ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ. បរិភិន្នដ្ឋានេសុ វិស្សន្ទមានបុព្ពំ វិបុព្ពំ, វិបុព្ពមេវ វិបុព្ពកំ, បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ វិបុព្ពន្តិ វិបុព្ពកំ. តថារូបស្ស ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ. វិច្ឆិទ្ទំ វុច្ចតិ ទ្វិធា ឆិន្ទនេន អបធារិតំ, វិច្ឆិទ្ទមេវ វិច្ឆិទ្ទកំ, បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ វិច្ឆិទ្ទន្តិ វិច្ឆិទ្ទកំ. វេមជ្ឈេ ឆិន្នស្ស ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ. ឥតោ ច ឯត្តោ ច វិវិធាការេន សោណសិង្គាលាទីហិ ខាយិតន្តិ វិក្ខាយិតំ, វិខាយិតន្តិ វត្តព្ពេ វិក្ខាយិតន្តិ វុត្តំ. វិក្ខាយិតមេវ វិក្ខាយិតកំ, បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ វិក្ខាយិតន្តិ វិក្ខាយិតកំ. តថារូបស្ស ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ. វិវិធំ ខិត្តំ វិក្ខិត្តំ, វិក្ខិត្តមេវ វិក្ខិត្តកំ, បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ វិក្ខិត្តន្តិ វិក្ខិត្តកំ. អញ្ញេន ហត្ថំ អញ្ញេន បាទំ អញ្ញេន សីសន្តិ ឯវំ តតោ តតោ ខិត្តស្ស ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ. ហតញ្ច តំ បុរិមនយេនេវ វិក្ខិត្តកញ្ចាតិ ហតវិក្ខិត្តកំ. កាកបទាការេន អង្គបច្ចង្គេសុ សត្ថេន ហនិត្វា វុត្តនយេន វិក្ខិត្តស្ស ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ. លោហិតំ កិរតិ វិក្ខិបតិ ឥតោ ចិតោ ច បគ្ឃរតីតិ លោហិតកំ. បគ្ឃរិតលោហិតមក្ខិតស្ស ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ. បុឡវា វុច្ចន្តិ កិមយោ, បុឡវេ កិរតីតិ បុឡវកំ. កិមិបរិបុណ្ណស្ស ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ. អដ្ឋិយេវ អដ្ឋិកំ, បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ អដ្ឋីតិ អដ្ឋិកំ. អដ្ឋិសង្ខលិកាយបិ ឯកដ្ឋិកស្សបិ ឯតំ អធិវចនំ. ឥមានិ ច បន ឧទ្ធុមាតកាទីនិ និស្សាយ ឧប្បន្ននិមិត្តានម្បិ និមិត្តេសុ បដិលទ្ធជ្ឈានានម្បិ ឯតានេវ នាមានិ. ឥធ បន ឧទ្ធុមាតកនិមិត្តេ បដិកូលាការគាហិកា អប្បនាវសេន ឧប្បន្នា សញ្ញា ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា, តស្សា ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាយ វសេន ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាវសេន. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចបញ្ញាស សមាធីតិ ឯកកាទិវសេន វុត្តា.

៤៤. ឯវំ ឯកកាទិវសេន សមាធិប្បភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញេនបិ បរិយាយេន សមាធិំ ទស្សេតុកាមោ អបិចាតិ អញ្ញំ បរិយាយារម្ភំ ទស្សេត្វា បញ្ចវីសតីតិអាទិមាហ. តត្ថ សមាធិស្ស សមាធិដ្ឋាតិ សមាធិស្ស សមាធិភាវេ សភាវា, យេហិ សភាវេហិ សោ សមាធិ ហោតិ, តេ តស្មិំ អត្ថា នាម. បរិគ្គហដ្ឋេន សមាធីតិ សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ បរិគ្គហិតត្តា តស្មា បរិគ្គហិតសភាវេន សមាធិ. តានេវ ច ឥន្ទ្រិយានិ អញ្ញមញ្ញបរិវារានិ ហោន្តិ, ភាវនាបារិបូរិយា បរិបុណ្ណានិ ច ហោន្តិ. តស្មា បរិវារដ្ឋេន បរិបូរដ្ឋេន សមាធិ. តេសំយេវ សមាធិវសេន ឯការម្មណមបេក្ខិត្វា ឯកគ្គដ្ឋេន, នានារម្មណវិក្ខេបាភាវមបេក្ខិត្វា អវិក្ខេបដ្ឋេន, លោកុត្តរស្សេវ មហតា វីរិយពលបគ្គហេន បត្តព្ពត្តា លោកុត្តរមគ្គស្សេវ ច បរិហានិវសេន វិសារាភាវតោ ហេដ្ឋា គហិតបគ្គហដ្ឋអវិសារដ្ឋា ឥធ ន គហិតាតិ វេទិតព្ពា. កិលេសកាលុស្សិយស្សាភាវេន អនាវិលដ្ឋេន សមាធិ. អវិកម្បត្តា អនិញ្ជនដ្ឋេន សមាធិ. វិក្ខម្ភនវសេន សមុច្ឆេទវសេន វា កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា អារម្មណេ ច អធិមុត្តត្តា វិមុត្តដ្ឋេន សមាធិ.

ឯកត្តុបដ្ឋានវសេន ចិត្តស្ស ឋិតត្តាតិ សមាធិយោគេនេវ ឯការម្មណេ ភុសំ បតិដ្ឋានវសេន ចិត្តស្ស អារម្មណេ និច្ចលភាវេន បតិដ្ឋិតត្តា. អដ្ឋសុ យុគលេសុ ឯសតិ នេសតិ, អាទិយតិ នាទិយតិ, បដិបជ្ជតិ ន បដិបជ្ជតីតិ ឥមានិ តីណិ យុគលានិ អប្បនាវីថិតោ បុព្ពភាគេ ឧបចារស្ស មុទុមជ្ឈាធិមត្តតាវសេន វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ, ឈាយតិ ឈាបេតីតិ ឥទំ អប្បនាវីថិយំ ឧបចារវសេន វេទិតព្ពំ. ឯសិតត្តា នេសិតត្តា, អាទិន្នត្តា អនាទិន្នត្តា, បដិបន្នត្តា នប្បដិបន្នត្តា, ឈាតត្តា ន ឈាបិតត្តាតិ ឥមានិ ចត្តារិ យុគលានិ អប្បនាវសេន វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

តត្ថ សមំ ឯសតីតិ សមាធីតិអាទីសុ សមន្តិ អប្បនំ. សា ហិ បច្ចនីកធម្មេ សមេតិ នាសេតីតិ សមា, បច្ចនីកវិសមាភាវតោ វា សមភូតាតិ សមា. តំ សមំ ឯសតិ អជ្ឈាសយវសេន គវេសតិ. ឥតិសទ្ទោ ការណត្ថោ, យស្មា សមំ ឯសតិ, តស្មា សមាធីតិ អត្ថោ. វិសមំ នេសតីតិ តំ តំ ឈានបច្ចនីកសង្ខាតំ វិសមំ ន ឯសតិ. មុទុភូតោ ហិ បុព្ពភាគសមាធិ អាទិភូតត្តា សមំ ឯសតិ, វិសមំ នេសតិ នាម. មជ្ឈិមភូតោ ថិរភូតត្តា សមំ អាទិយតិ, វិសមំ នាទិយតិ នាម. អធិមត្តភូតោ អប្បនាវីថិយា អាសន្នភូតត្តា សមំ បដិបជ្ជតិ, វិសមំ នប្បដិបជ្ជតិ នាម. សមំ ឈាយតីតិ ភាវនបុំសកវចនំ, សមំ ហុត្វា ឈាយតិ, សមេន វា អាការេន ឈាយតីតិ អត្ថោ. អប្បនាវីថិយញ្ហិ សមាធិ បច្ចនីកធម្មវិគមេន សន្តត្តា, សន្តាយ អប្បនាយ អនុកូលភាវេន ច ឋិតត្តា សមេនាការេន បវត្តតិ. ឈាយតីតិ ច បជ្ជលតីតិ អត្ថោ ‘‘ឯតេ មណ្ឌលមាឡេ ទីបា ឈាយន្តិ (ទី. និ. ១.១៥៩) សព្ពរត្តិំ, សព្ពរត្តិយោ ច តេលប្បទីបោ ឈាយតិ, តេលប្បទីបោ ចេត្ថ ឈាយេយ្យា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៥៥-២៥៦) វិយ. សមំ ជាយតីតិបិ បាឋោ, សមេនាការេន ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឈាយតិ ឈាបេតីតិ យុគលត្តា បន បុរិមបាឋោវ សុន្ទរតរោ. ឈាបេតីតិ ច ទហតីតិ អត្ថោ. សោ ហិ សមាធិបច្ចនីកធម្មេ ទូរតរករណេន ទហតិ នាម. ឯសនានេសនាទីនំ បន អប្បនាយ សិទ្ធត្តា ‘‘ឯសិតត្តា នេសិតត្តា’’តិអាទីហិ អប្បនាសមាធិ វុត្តោ. សមំ ឈាតត្តាតិ សមំ ជលិតត្តា. សមំ ជាតត្តាតិបិ បាឋោ. ឥតិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ យុគលានំ វសេន សោឡស, បុរិមា ច នវាតិ ឥមេ បញ្ចវីសតិ សមាធិស្ស សមាធិដ្ឋា.

សមោ ច ហិតោ ច សុខោ ចាតិ សមាធីតិ ឥទំ បន បញ្ចវីសតិយា អាការេហិ សាធិតស្ស សមាធិស្ស អត្ថសាធនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ សមោតិ សមសទ្ទស្ស, សំសទ្ទស្ស វា អត្ថោ. សោ ហិ បច្ចនីកក្ខោភវិសមវិរហិតត្តា សមោ. ហិតោតិ អាធិសទ្ទស្ស អត្ថោ, អារម្មណេ អាហិតោ និច្ចលភាវករណេន បតិដ្ឋាបិតោតិ អធិប្បាយោ. ឧភយេន សមោ ច អាហិតោ ចាតិ សមាធីតិ វុត្តំ ហោតិ. សុខោតិ សន្តដ្ឋេន សុខោ. ‘‘យាយំ, ភន្តេ, អទុក្ខមសុខា វេទនា, សន្តស្មិំ ឯសា បណីតេ សុខេ វុត្តា ភគវតា’’តិ (ម. និ. ២.៨៨) ច ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ ច វុត្តត្តា តេន សន្តត្ថេន សុខសទ្ទេន ឧបេក្ខាសហគតសមាធិបិ គហិតោ ហោតិ. អនិយាមេន ហិ សព្ពសមាធយោ ឥធ វុច្ចន្តិ. តេន ច សុខសទ្ទេន អាហិតភាវស្ស ការណំ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា សន្តោ, តស្មា ឯការម្មណេ អាហិតោតិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោតិ.

សមាធិភាវនាមយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.