ភាវេតព្ពនិទ្ទេសវណ្ណនា
២៥. ភាវេតព្ពនិទ្ទេសេ កាយគតាសតីតិ កាយគតាសតិសុត្តន្តេ (ម. និ. ៣.១៥៣ អាទយោ) វុត្តា អានាបានចតុឥរិយាបថខុទ្ទកឥរិយាបថទ្វត្តិំសាការចតុធាតុនវសិវថិកាបដិកូល- វវត្ថាបកមនសិការសម្បយុត្តា យថានុរូបំ រូបជ្ឈានសម្បយុត្តា ច សតិ. សា ហិ តេសុ កាយេសុ គតា បវត្តាតិ កាយគតាតិ វុច្ចតិ. សាតសហគតាតិ មធុរសុខវេទយិតសង្ខាតេន សាតេន សហ ឯកុប្បាទាទិភាវំ គតា. តព្ភាវេ វោកិណ្ណេ អារម្មណេ និស្សយេ សំសដ្ឋេ ទិស្សតិ សហគតសទ្ទោ បញ្ចសុ អត្ថេសុ ជិនវចនេ. ‘‘យាយំ តណ្ហា បោនោព្ភវិកា នន្ទិរាគសហគតា’’តិ (វិភ. ២០៣) ឯត្ថ តព្ភាវេ, នន្ទិរាគភូតាតិ អត្ថោ. ‘‘យា, ភិក្ខវេ, វីមំសា កោសជ្ជសហគតា កោសជ្ជសម្បយុត្តា’’តិ (សំ. និ. ៥.៨៣២) ឯត្ថ វោកិណ្ណេ, អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជមានេន កោសជ្ជេន វោកិណ្ណាតិ អត្ថោ. ‘‘លាភី ហោតិ រូបសហគតានំ វា សមាបត្តីនំ អរូបសហគតានំ វា សមាបត្តីន’’ន្តិ (បុ. ប. ៣-៨) ឯត្ថ អារម្មណេ, រូបារូបារម្មណានន្តិ អត្ថោ. ‘‘អដ្ឋិកសញ្ញាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៨) ឯត្ថ និស្សយេ, អដ្ឋិកសញ្ញានិស្សយំ អដ្ឋិកសញ្ញំ ភាវេត្វា បដិលទ្ធន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឥទំ សុខំ ឥមាយ បីតិយា សហគតំ ហោតិ សហជាតំ សម្បយុត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៥៧៨) ឯត្ថ សំសដ្ឋេ, សម្មិស្សន្តិ អត្ថោ. ឥមស្មិម្បិ បទេ សំសដ្ឋោ អធិប្បេតោ. សាតសំសដ្ឋា ហិ សាតសហគតាតិ វុត្តា. សា ហិ ឋបេត្វា ចតុត្ថំ ឈានំ សេសេសុ សាតសហគតា ហោតិ, សតិបិ ច ឧបេក្ខាសហគតត្តេ យេភុយ្យវសេន សាតសហគតាតិ វុត្តា, បុរិមជ្ឈានមូលកត្តា វា ចតុត្ថជ្ឈានស្ស សាតសហគតាយ ឧបេក្ខាសហគតាបិ វុត្តាវ ហោតិ, ឧបេក្ខាយ បន សន្តេ សុខេ វុត្តត្តា ភគវតា សាតសហគតាតិ ចតុត្ថជ្ឈានសម្បយុត្តាបិ វុត្តាវ ហោតិ.
សមថោ ច វិបស្សនា ចាតិ កាមច្ឆន្ទាទយោ បច្ចនីកធម្មេ សមេតិ វិនាសេតីតិ សមថោ. សមាធិស្សេតំ នាមំ. អនិច្ចតាទិវសេន វិវិធេហិ អាការេហិ ធម្មេ បស្សតីតិ វិបស្សនា. បញ្ញាយេតំ នាមំ. ឥមេ បន ទ្វេ ទសុត្តរបរិយាយេ បុព្ពភាគាតិ វុត្តា, សង្គីតិបរិយាយេ ច លោកិយលោកុត្តរមិស្សកាតិ. តយោ សមាធីតិ សវិតក្កោ សវិចារោ សមាធិ, អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ, អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ. សម្បយោគវសេន វត្តមានេន សហ វិតក្កេន សវិតក្កោ, សហ វិចារេន សវិចារោ. សោ ខណិកសមាធិ, វិបស្សនាសមាធិ, ឧបចារសមាធិ, បឋមជ្ឈានសមាធិ. នត្ថិ ឯតស្ស វិតក្កោតិ អវិតក្កោ. វិតក្កវិចារេសុ វិចារោ មត្តា បរមា បមាណំ ឯតស្សាតិ វិចារមត្តោ, វិចារតោ ឧត្តរិ វិតក្កេន សម្បយោគំ ន គច្ឆតីតិ អត្ថោ. សោ បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ, តទុភយវិរហិតោ អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ. សោ ចតុក្កនយេ ទុតិយជ្ឈានាទិ, បញ្ចកនយេ តតិយជ្ឈានាទិ រូបាវចរសមាធិ. ឥមេ តយោបិ លោកិយា ឯវ. សង្គីតិបរិយាយេ អបរេបិ តយោ សមាធី វុត្តា – ‘‘សុញ្ញតោ សមាធិ, អនិមិត្តោ សមាធិ, អប្បណិហិតោ សមាធី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥). ន តេ ឥធ អធិប្បេតា.
ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. បុព្ពភាគេ ចុទ្ទសវិធេន កាយំ បរិគ្គណ្ហតោ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, នវវិធេន វេទនំ បរិគ្គណ្ហតោ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, សោឡសវិធេន ចិត្តំ បរិគ្គណ្ហតោ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, បញ្ចវិធេន ធម្មេ បរិគ្គណ្ហតោ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. លោកុត្តរំ បន ឥធ ន អធិប្បេតំ. បញ្ចង្គិកោ សមាធីតិ បញ្ច អង្គានិ អស្ស សន្តីតិ បញ្ចង្គិកោ, ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ. បីតិផរណតា, សុខផរណតា, ចេតោផរណតា, អាលោកផរណតា, បច្ចវេក្ខណនិមិត្តន្តិ បញ្ច អង្គានិ. បីតិំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ទ្វីសុ ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា នាម. សុខំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ តីសុ ឈានេសុ បញ្ញា សុខផរណតា នាម. បរេសំ ចេតោ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ចេតោបរិយបញ្ញា ចេតោផរណតា នាម. អាលោកំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ទិព្ពចក្ខុបញ្ញា អាលោកផរណតា នាម. បច្ចវេក្ខណញាណំ បច្ចវេក្ខណនិមិត្តំ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ –
‘‘ទ្វីសុ ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា, តីសុ ឈានេសុ បញ្ញា សុខផរណតា, បរចិត្តបញ្ញា ចេតោផរណតា, ទិព្ពចក្ខុបញ្ញា អាលោកផរណតា, តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋិតស្ស បច្ចវេក្ខណញាណំ បច្ចវេក្ខណនិមិត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៨០៤).
តញ្ហិ វុដ្ឋិតសមាធិស្ស បវត្តាការគហណតោ និមិត្តន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ច បីតិផរណតា សុខផរណតា ទ្វេ បាទា វិយ, ចេតោផរណតា អាលោកផរណតា ទ្វេ ហត្ថា វិយ, អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ មជ្ឈិមកាយោ វិយ, បច្ចវេក្ខណនិមិត្តំ សីសំ វិយ. ឥតិ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោ បញ្ចង្គិកំ សម្មាសមាធិំ អង្គបច្ចង្គសម្បន្នំ បុរិសំ វិយ កត្វា ទស្សេសិ.
ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានីតិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សតិយោ ឯវ អនុស្សតិយោ, បវត្តិតព្ពដ្ឋានស្មិំយេវ បវត្តត្តា សទ្ធាបព្ពជិតស្ស កុលបុត្តស្ស អនុរូបា សតិយោតិបិ អនុស្សតិយោ, អនុស្សតិយោ ឯវ បីតិអាទីនំ ឋានត្តា អនុស្សតិដ្ឋានានិ. កតមានិ ឆ? ពុទ្ធានុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ សង្ឃានុស្សតិ សីលានុស្សតិ ចាគានុស្សតិ ទេវតានុស្សតិ (ទី. និ. ៣.៣២៧). ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិយា, ពោធិស្ស វា អង្គា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យា ឯសា ធម្មសាមគ្គី យាយ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតីតិ កត្វា ពោធីតិ វុច្ចតិ. ពុជ្ឈតីតិ កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ វុដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតិ, តស្សា ធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយ. យោ បនេស យថាវុត្តប្បការាយ ឯតាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ពោធីតិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ វា ពោជ្ឈង្គា’’តិ. អបិច ‘‘ពោជ្ឈង្គាតិ កេនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ២.១៧) នយេន ពោជ្ឈង្គដ្ឋោ វេទិតព្ពោ. អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសេហិ អារកត្តា អរិយភាវករត្តា អរិយផលបដិលាភករត្តា ច អរិយោ. អដ្ឋ អង្គានិ អស្សាតិ អដ្ឋង្គិកោ. សោយំ ចតុរង្គិកា វិយ សេនា, បញ្ចង្គិកំ វិយ ច តូរិយំ អង្គមត្តមេវ ហោតិ, អង្គវិនិមុត្តោ នត្ថិ. ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គា លោកុត្តរា, ទសុត្តរបរិយាយេន បុព្ពភាគាបិ លព្ភន្តិ.
នវ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានីតិ សីលវិសុទ្ធិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, ចិត្តវិសុទ្ធិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, បញ្ញា បារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, វិមុត្តិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ (ទី. និ. ៣.៣៥៩). សីលវិសុទ្ធីតិ វិសុទ្ធិំ បាបេតុំ សមត្ថំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. តញ្ហិ ទុស្សីល្យមលំ វិសោធេតិ. បារិសុទ្ធិបធានិយង្គន្តិ បរិសុទ្ធភាវស្ស បធានំ ឧត្តមំ អង្គំ. ចិត្តវិសុទ្ធីតិ វិបស្សនាយ បទដ្ឋានភូតា បគុណា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. តា ហិ កាមច្ឆន្ទាទិចិត្តមលំ វិសោធេន្តិ. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនំ. តញ្ហិ សត្តទិដ្ឋិមលំ វិសោធេតិ. កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធីតិ បច្ចយាការញាណំ. តេន ហិ តីសុ អទ្ធាសុ បច្ចយវសេន ធម្មា បវត្តន្តីតិ បស្សន្តោ តីសុបិ អទ្ធាសុ សត្តកង្ខាមលំ វិតរន្តោ វិសុជ្ឈតិ. មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនក្ខណេ ឧប្បន្នា ឱភាសញាណបីតិបស្សទ្ធិសុខអធិមោក្ខបគ្គហឧបដ្ឋានឧបេក្ខានិកន្តីតិ ទស វិបស្សនុបក្កិលេសា, ន មគ្គោ, វីថិបដិបន្នំ ឧទយព្ពយញាណំ មគ្គោតិ ឯវំ មគ្គាមគ្គេ ញាណំ នាម. តេន ហិ អមគ្គមលំ វិសោធេតិ. បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ វីថិបដិបន្នំ ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ ភង្គានុបស្សនាញាណំ ភយតុបដ្ឋានានុបស្សនាញាណំ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ អនុលោមញាណន្តិ ឥមានិ នវ វិបស្សនាញាណានិ. តានិ ហិ និច្ចសញ្ញាទិមលំ វិសោធេន្តិ. ញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ ចតុអរិយមគ្គបញ្ញា. សា ហិ សមុច្ឆេទតោ សកសកមគ្គវជ្ឈកិលេសមលំ វិសោធេតិ. បញ្ញាតិ អរហត្តផលបញ្ញា. វិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិ.
ទស កសិណាយតនានីតិ ‘‘បថវីកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយំ អទ្វយំ អប្បមាណំ, អាបោកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ…បេ… តេជោកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ…បេ… វាយោកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ…បេ… នីលកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ…បេ… បីតកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ…បេ… លោហិតកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ…បេ… ឱទាតកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ…បេ… អាកាសកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ…បេ… វិញ្ញាណកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយំ អទ្វយំ អប្បមាណ’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៥; ទី. និ. ៣.៣៦០) ឯវំ វុត្តានិ ទស. ឯតានិ ហិ សកលផរណដ្ឋេន កសិណានិ, តទារម្មណានំ ធម្មានំ ខេត្តដ្ឋេន អធិដ្ឋានដ្ឋេន វា អាយតនានិ. ឧទ្ធន្តិ ឧបរិគគនតលាភិមុខំ. អធោតិ ហេដ្ឋាភូមិតលាភិមុខំ. តិរិយន្តិ ខេត្តមណ្ឌលមិវ សមន្តា បរិច្ឆិន្នំ. ឯកច្ចោ ហិ ឧទ្ធមេវ កសិណំ វឌ្ឍេតិ ឯកច្ចោ អធោ, ឯកច្ចោ សមន្តតោ. ឯកោបិ តេន តេន វា ការណេន ឯវំ បសារេតិ អាលោកមិវ រូបទស្សនកាមោ. តេន វុត្តំ – ‘‘បថវីកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយ’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៥; ទី. និ. ៣.៣៦០). អទ្វយន្តិ ឥទំ បន ឯកស្ស អញ្ញភាវានុបគមនត្ថំ វុត្តំ. យថា ហិ ឧទកំ បវិដ្ឋស្ស សព្ពទិសាសុ ឧទកមេវ ហោតិ ន អញ្ញំ, ឯវមេវ បថវីកសិណំ បថវីកសិណមេវ ហោតិ, នត្ថិ តស្ស អញ្ញកសិណសម្ភេទោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អប្បមាណន្តិ ឥទំ តស្ស តស្ស ផរណអប្បមាណវសេន វុត្តំ. តញ្ហិ មនសា ផរន្តោ សកលមេវ ផរតិ, ន ‘‘អយមស្ស អាទិ ឥទំ មជ្ឈ’’ន្តិ បមាណំ គណ្ហាតីតិ. អាកាសកសិណន្តិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសោ បរិច្ឆេទាកាសកសិណញ្ច. វិញ្ញាណកសិណន្តិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តវិញ្ញាណំ. តត្ថ កសិណវសេន កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសវសេន តត្ថ បវត្តវិញ្ញាណេ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វេទិតព្ពា, បរិច្ឆេទាកាសកសិណស្សបិ វឌ្ឍនីយត្តា តស្ស វសេនបីតិ.
២៦. ឥទានិ ភាវនាបភេទំ ទស្សេន្តោ ទ្វេ ភាវនាតិអាទិមាហ. តត្ថ លោកិយាតិអាទីសុ លោកោ វុច្ចតិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន វដ្ដំ, តស្មិំ បរិយាបន្នភាវេន លោកេ និយុត្តាតិ លោកិយា, លោកិយានំ ធម្មានំ ភាវនា លោកិយា. កិញ្ចាបិ ធម្មានំ ភាវនាតិ វោហារវសេន វុច្ចតិ, តេហិ បន វិសុំ ភាវនា នត្ថិ. តេ ឯវ ហិ ធម្មា ភាវិយមានា ភាវនាតិ វុច្ចន្តិ. ឧត្តិណ្ណាតិ ឧត្តរា, លោកេ អបរិយាបន្នភាវេន លោកតោ ឧត្តរាតិ លោកុត្តរា.
រូបភវសង្ខាតេ រូបេ អវចរន្តីតិ រូបាវចរា. កុសលសទ្ទោ បនេត្ថ អារោគ្យអនវជ្ជឆេកសុខវិបាកេសុ ទិស្សតិ. ‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសលំ? កច្ចិ ភោតោ អនាមយ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.១៤៦; ២.២០.១២៩) អារោគ្យេ. ‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, កាយសមាចារោ កុសលោ? យោ ខោ, មហារាជ, កាយសមាចារោ អនវជ្ជោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៦១) ច ‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, ឯតទានុត្តរិយំ, យថា ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៤៥) ច ឯវមាទីសុ អនវជ្ជេ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, រាជកុមារ, កុសលោ ត្វំ រថស្ស អង្គបច្ចង្គាន’’ន្តិ? (ម. និ. ២.៨៧) ‘‘កុសលា នច្ចគីតស្ស សិក្ខិតា ចាតុរិត្ថិយោ’’តិ (ជា. ២.២២.៩៤) ច អាទីសុ ឆេកេ. ‘‘កុសលានំ ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៨០) ‘‘កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិ (ធ. ស. ៤៣១) ច អាទីសុ សុខវិបាកេ. ស្វាយមិធ អារោគ្យេបិ អនវជ្ជេបិ សុខវិបាកេបិ វដ្ដតិ. វចនត្ថោ បនេត្ថ កុច្ឆិតេ បាបកេ ធម្មេ សលយន្តិ ចលយន្តិ កម្បេន្តិ វិទ្ធំសេន្តីតិ កុសលា, កុច្ឆិតេន វា អាការេន សយន្តិ បវត្តន្តីតិ កុសា, តេ អកុសលសង្ខាតេ កុសេ លុនន្តិ ឆិន្ទន្តីតិ កុសលា, កុច្ឆិតានំ វា សានតោ តនុករណតោ កុសំ, ញាណំ. តេន កុសេន លាតព្ពា គហេតព្ពា បវត្តេតព្ពាតិ កុសលា, យថា វា កុសា ឧភយភាគគតំ ហត្ថប្បទេសំ លុនន្តិ, ឯវមិមេបិ ឧប្បន្នានុប្បន្នភាវេន ឧភយភាគគតំ សំកិលេសបក្ខំ លុនន្តិ, តស្មា កុសា វិយ លុនន្តីតិ កុសលា. តេសំ រូបាវចរកុសលានំ ភាវនា. អរូបភវសង្ខាតេ អរូបេ អវចរន្តីតិ អរូបាវចរា. តេភូមកវដ្ដេ បរិយាបន្នា អន្តោគធាតិ បរិយាបន្នា, តស្មិំ ន បរិយាបន្នាតិ អបរិយាបន្នា, លោកុត្តរា.
កាមាវចរកុសលានំ ធម្មានំ ភាវនា កស្មា ន វុត្តាតិ ចេ? អប្បនាប្បត្តាយ ឯវ ភាវនាយ អភិធម្មេ ភាវនាតិ អធិប្បេតត្តា. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –
‘‘យោគវិហិតេសុ វា កម្មាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា សិប្បាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា វិជ្ជាដ្ឋានេសុ កម្មស្សកតំ វា សច្ចានុលោមិកំ វា រូបំ អនិច្ចន្តិ វា, វេទនា អនិច្ចាតិ វា, សញ្ញា អនិច្ចាតិ វា, សង្ខារា អនិច្ចាតិ វា, វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ វា យំ ឯវរូបំ អនុលោមិកំ ខន្តិំ ទិដ្ឋិំ រុចិំ មុទិំ បេក្ខំ ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ បរតោ អសុត្វា បដិលភតិ, អយំ វុច្ចតិ ចិន្តាមយា បញ្ញា. យោគវិហិតេសុ វា កម្មាយតនេសុ…បេ… ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ បរតោ សុត្វា បដិលភតិ, អយំ វុច្ចតិ សុតមយា បញ្ញា. សព្ពាបិ សមាបន្នស្ស បញ្ញា ភាវនាមយា បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៦៨).
សា បន កាមាវចរភាវនា អាវជ្ជនភវង្គបាតេហិ អន្តរិតត្តា ភាវនាតិ ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. សព្ពេសំ បន បុញ្ញានំ តិវិធបុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ អន្តោគធត្តា ឧបចារសមាធិវិបស្សនាសមាធីនំ ភាវនាមយបុញ្ញតា សិទ្ធា. ឥធ បន លោកិយភាវនាយ ឯវ សង្គហិតា. រូបារូបាវចរានំ តិវិធភាវេ ហីនាតិ លាមកា. ហីនុត្តមានំ មជ្ឈេ ភវា មជ្ឈា, មជ្ឈិមាតិបិ បាឋោ. បធានភាវំ នីតាតិ បណីតា, ឧត្តមាតិ អត្ថោ. អាយូហនវសេន អយំ ហីនមជ្ឈិមបណីតតា វេទិតព្ពា. យស្សា ហិ អាយូហនក្ខណេ ឆន្ទោ វា ហីនោ ហោតិ វីរិយំ វា ចិត្តំ វា វីមំសា វា, សា ហីនា នាម. យស្សា តេ ធម្មា មជ្ឈិមា, សា មជ្ឈិមា នាម. យស្សា តេ ធម្មា បណីតា, សា បណីតា នាម. មុទុកេហិ វា ឥន្ទ្រិយេហិ សម្បយុត្តា ហីនា នាម, មជ្ឈិមេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សម្បយុត្តា មជ្ឈិមា, អធិមត្តេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សម្បយុត្តា បណីតា នាម. អបរិយាបន្នាយ ហីនមជ្ឈិមត្តាភាវា បណីតតា ឯវ វុត្តា. សា ហិ ឧត្តមដ្ឋេន អតប្បកដ្ឋេន ច បណីតា.
២៧. បឋមភាវនាចតុក្កេ ភាវេតីតិ ឯកស្មិំយេវ ខណេ តថា តថា បដិវិជ្ឈន្តោ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ. ទុតិយភាវនាចតុក្កេ ឯសនាភាវនាតិ អប្បនាបុព្ពភាគេ ភាវនា. សា ហិ អប្បនំ ឯសន្តិ ឯតាយាតិ ឯសនាតិ វុត្តា. បដិលាភភាវនាតិ អប្បនាភាវនា. សា ហិ តាយ ឯសនាយ បដិលព្ភតីតិ បដិលាភោតិ វុត្តា. ឯករសាភាវនាតិ បដិលាភេ វសីភាវំ បត្តុកាមស្ស បយោគកាលេ ភាវនា. សា ហិ តេន តេន បហានេន តេហិ តេហិ កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិរសេន ឯករសាតិ កត្វា ឯករសាតិ វុត្តា. អាសេវនាភាវនាតិ បដិលាភេ វសិប្បត្តស្ស យថារុចិ បរិភោគកាលេ ភាវនា. សា ហិ ភុសំ សេវីយតីតិ អាសេវនាតិ វុត្តា. កេចិ បន ‘‘អាសេវនាភាវនា វសីកម្មំ, ឯករសាភាវនា សព្ពត្ថិកា’’តិ វណ្ណយន្តិ. ចតុក្កវិភាគេ សមាធិំ សមាបជ្ជន្តានន្តិ វត្តមានសមីបេ វត្តមានវចនំ. តត្ថ ជាតាតិ តស្មិំ បុព្ពភាគេ ជាតា. ឯករសា ហោន្តីតិ អប្បនុប្បាទនេ សមានកិច្ចា ហោន្តិ. សមាធិំ សមាបន្នានន្តិ អប្បិតប្បនានំ. តត្ថ ជាតាតិ តស្សា អប្បនាយ ជាតា. អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ សមប្បវត្តិយា អញ្ញមញ្ញំ នាតិក្កមន្តិ. អធិមោក្ខដ្ឋេនសទ្ធិន្ទ្រិយំ ភាវយតោតិអាទីសុ ឯកក្ខណេបិ ឯកេកស្ស ឥន្ទ្រិយស្ស សកសកកិច្ចករណេ តំតំនិស្សយវសេន សកសកកិច្ចការកានិ សេសានិបិ ឥន្ទ្រិយានិ វិមុត្តិរសេន ឯករសា ហោន្តីតិ វិមុត្តិរសេនេវ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា. ពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯករសាតិ ច លិង្គវិបល្លាសោ កតោ.
ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុ. សំសារេ ភយំ ឥក្ខតីតិ ភិក្ខុ. បុព្ពណ្ហសមយន្តិអាទីសុ អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនំ, អត្ថតោ បន ភុម្មមេវ, ទិវសស្ស បុព្ពកាលេតិ អត្ថោ. អាសេវតីតិ វសិប្បត្តំ សមាធិំ ភុសំ សេវតិ. មជ្ឈន្ហិកសមយន្តិ ទិវសស្ស មជ្ឈកាលេ. សាយន្ហសមយន្តិ ទិវសស្ស សាយន្ហកាលេ. បុរេភត្តន្តិ ទិវាភត្តតោ បុរេកាលេ. បច្ឆាភត្តន្តិ ទិវាភត្តតោ បច្ឆាកាលេ. បុរិមេបិ យាមេតិ រត្តិយា បឋមេ កោដ្ឋាសេ. កាឡេតិ កាឡបក្ខេ. ជុណ្ហេតិ សុក្កបក្ខេ. បុរិមេបិ វយោខន្ធេតិ បឋមេ វយោកោដ្ឋាសេ, បឋមវយេតិ អត្ថោ. តីសុ ច វយេសុ វស្សសតាយុកស្ស បុរិសស្ស ឯកេកស្មិំ វយេ ចតុមាសាធិកានិ តេត្តិំស វស្សានិ ហោន្តិ.
២៨. តតិយភាវនាចតុក្កេ តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេនាតិ តត្ថ នេក្ខម្មាទីសុ ភាវនាវិសេសេសុ ជាតានំ សមាធិបញ្ញាសង្ខាតានំ យុគនទ្ធធម្មានំ អញ្ញមញ្ញំ អនតិក្កមនភាវេន. ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេនាតិ តត្ថេវ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិរសេន ឯករសភាវេន. តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេនាតិ តេសំ អនតិវត្តនឯករសភាវានំ អនុច្ឆវិកស្ស វីរិយស្ស វាហនភាវេន. អាសេវនដ្ឋេនាតិ យា តស្ស តស្មិំ សមយេ បវត្តា អាសេវនា. តស្សា អាសេវនាយ អាសេវនភាវេន.
រូបសញ្ញន្តិ កុសលវិបាកកិរិយវសេន បញ្ចទសវិធំ រូបាវចរជ្ឈានសង្ខាតំ រូបសញ្ញំ. រូបាវចរជ្ឈានម្បិ ហិ រូបន្តិ វុច្ចតិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៧៤; អ. និ. ៨.៦៦; ធ. ស. ២៤៨), តស្ស ឈានស្ស អារម្មណម្បិ ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៧៣; អ. និ. ៨.៦៥-៦៦; ធ. ស. ២៤៧, ២៤៩). រូបាវចរជ្ឈានញ្ហិ សញ្ញាសីសេន រូបេ សញ្ញាតិ កត្វា រូបសញ្ញាតិ វុច្ចតិ. បដិឃសញ្ញន្តិ កុសលវិបាកា បញ្ច, អកុសលវិបាកា បញ្ចាតិ ឯវំ ទសវិធំ បដិឃសញ្ញំ. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសម្បយុត្តា ហិ សញ្ញា ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ រូបាទីនំ អារម្មណានញ្ច បដិឃាតេន ឧប្បន្នត្តា បដិឃសញ្ញាតិ វុច្ចតិ. រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធសញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្ពសញ្ញាតិបិ ឯតិស្សា ឯវ នាមំ. នានត្តសញ្ញន្តិ អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា, ទ្វាទស អកុសលសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកុសលវិបាកសញ្ញា, ទ្វេ អកុសលវិបាកសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកិរិយសញ្ញាតិ ឯវំ ចតុចត្តាលីសវិធំ នានត្តសញ្ញំ. សា ហិ នានត្តេ នានាសភាវេ រូបសទ្ទាទិភេទេ គោចរេ បវត្តា សញ្ញាតិ នានត្តសញ្ញា, ចតុចត្តាលីសភេទតោ នានត្តា នានាសភាវា អញ្ញមញ្ញំ អសទិសា សញ្ញាតិ វា នានត្តសញ្ញាតិ វុច្ចតិ. សញ្ញាពហុកត្តេបិ ជាតិគ្គហណេន ឯកវចនំ កតំ.
និច្ចសញ្ញន្តិ និច្ចន្តិ សញ្ញំ និច្ចសញ្ញំ. ឯវំ សុខសញ្ញំ អត្តសញ្ញំ. នន្ទិន្តិ សប្បីតិកំ តណ្ហំ. រាគន្តិ និប្បីតិកំ តណ្ហំ. សមុទយន្តិ រាគស្ស សមុទយំ. អថ វា ភង្គានុបស្សនាយ ភង្គស្សេវ ទស្សនតោ សង្ខារានំ ឧទយំ. អាទានន្តិ និព្ពត្តនវសេន កិលេសានំ, អទោសទស្សាវិតាយ សង្ខតារម្មណស្ស វា អាទានំ. ឃនសញ្ញន្តិ សន្តតិវសេន ឃនន្តិ សញ្ញំ. អាយូហនន្តិ សង្ខារានំ អត្ថាយ បយោគករណំ. ធុវសញ្ញន្តិ ថិរន្តិ សញ្ញំ. និមិត្តន្តិ និច្ចនិមិត្តំ. បណិធិន្តិ សុខបត្ថនំ. អភិនិវេសន្តិ អត្ថិ អត្តាតិ អភិនិវេសំ. សារាទានាភិនិវេសន្តិ និច្ចសារត្តសារគហណាភិនិវេសំ. សម្មោហាភិនិវេសន្តិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិវសេន (សំ. និ. ២.២០) ‘‘ឥស្សរតោ លោកោ សម្ភោតី’’តិអាទិវសេន ច សម្មោហាភិនិវេសំ. អាលយាភិនិវេសន្តិ អាទីនវាទស្សនេន អល្លីយិតព្ពមិទន្តិ អភិនិវេសំ. អប្បដិសង្ខន្តិ អនុបាយគហណំ. សញ្ញោគាភិនិវេសន្តិ កាមយោគាទិកំ កិលេសប្បវត្តិំ.
ទិដ្ឋេកដ្ឋេតិ ទិដ្ឋីហិ សហ ឯកស្មិំ ឋិតាតិ ទិដ្ឋេកដ្ឋា. តេ ទិដ្ឋេកដ្ឋេ. កិលេសេន្តិ ឧបតាបេន្តិ, វិពាធេន្តិ វាតិ កិលេសា. តេ កិលេសេ. ទុវិធញ្ហិ ឯកដ្ឋំ បហានេកដ្ឋំ សហជេកដ្ឋញ្ច. បហានេកដ្ឋំ សក្កាយទិដ្ឋិបមុខាហិ តេសដ្ឋិយា ទិដ្ឋីហិ សហ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១១៨) យាវ សោតាបត្តិមគ្គេន បហានា, តាវ ឯកស្មិំ បុគ្គលេ ឋិតាតិ អត្ថោ. ឥទមិធាធិប្បេតំ. ទសសុ ហិ កិលេសេសុ ឥធ ទិដ្ឋិកិលេសោយេវ អាគតោ. សេសេសុ បន អបាយគមនីយោ លោភោ ទោសោ មោហោ មានោ វិចិកិច្ឆា ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ នវ កិលេសា ទិដ្ឋិយា សហ បហានេកដ្ឋា ហុត្វា សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តិ, រាគទោសមោហបមុខេសុ វា ទិយឌ្ឍេសុ កិលេសសហស្សេសុ សោតាបត្តិមគ្គេន ទិដ្ឋិយា បហីយមានាយ ទិដ្ឋិយា សហ អបាយគមនីយា សព្ពកិលេសា បហានេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ, សហជេកដ្ឋេ ទិដ្ឋិយា សហ ឯកស្មិំ ចិត្តេ ឋិតាតិ អត្ថោ. សោតាបត្តិមគ្គេន ហិ ទ្វីសុ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តអសង្ខារិកចិត្តេសុ បហីយមានេសុ តេហិ សហជាតោ លោភោ មោហោ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ កិលេសា សហជេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ, ទ្វីសុ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តសសង្ខារិកចិត្តេសុ បហីយមានេសុ តេហិ សហជាតោ លោភោ មោហោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ កិលេសា សហជេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ. ឱឡារិកេ កិលេសេតិ ឱឡារិកភូតេ កាមរាគព្យាបាទេ. អនុសហគតេ កិលេសេតិ សុខុមភូតេ កាមរាគព្យាបាទេ. សព្ពកិលេសេតិ មគ្គត្តយេន បហីនាវសេសេ.
វីរិយំ វាហេតីតិ យោគាវចរោ វីរិយំ បវត្តេតិ. ហេដ្ឋា ឯសនាបដិលាភឯករសអាសេវនវចនានិ ភាវនានំ វិសេសទស្សនត្ថំ វុត្តានិ ‘‘ឯវំភូតា ច ភាវនា’’តិ. ឥធ ‘‘តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន អាសេវនដ្ឋេនា’’តិ វចនានិ ភាវនាហេតុទស្សនត្ថំ វុត្តានិ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ហេតុនា ភាវនា’’តិ. ហេដ្ឋា អាសេវនាភាវនាតិ នានាក្ខណវសេន វុត្តា, ឥធ អាសេវនដ្ឋេន ភាវនាតិ ឯកក្ខណវសេនាតិ វិសេសោ. រូបំ បស្សន្តោ ភាវេតីតិអាទីសុ រូបាទីនិ បស្សិតព្ពាការេន បស្សន្តោ ភាវេតព្ពំ ភាវនំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. ឯករសា ហោន្តីតិ វិមុត្តិរសេន, កិច្ចរសេន វា ឯករសា ហោន្តិ. វិមុត្តិរសោតិ សម្បត្តិរសោ. កិច្ចសម្បត្តិអត្ថេន រសោ នាម បវុច្ចតីតិ ហិ វុត្តន្តិ.
ភាវេតព្ពនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.