បញ្ហាវារស្ស ឃដនេ អនុលោមគណនា

៤៣៩. ឥទានេត្ថ យថាលទ្ធានិ វិស្សជ្ជនានិ គណនាវសេន ទស្សេតុំ ហេតុយា សត្តាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សត្តាតិ កុសលេន កុសលំ, អព្យាកតំ, កុសលាព្យាកតន្តិ តីណិ. តថា អកុសលេន; អព្យាកតេន អព្យាកតមេវាតិ ឯវំ សត្ត. អារម្មណេ នវាតិ ឯកមូលកឯកាវសានានិ នវ. អធិបតិយា ទសាតិ កុសលំ កុសលស្ស សហជាតតោ ចេវ អារម្មណតោ ច; អកុសលស្ស អារម្មណតោវ អព្យាកតស្ស សហជាតតោ ចេវ អារម្មណតោ ច; កុសលាព្យាកតស្ស សហជាតតោវាតិ កុសលមូលកានិ ចត្តារិ. អកុសលំ អកុសលស្ស សហជាតតោ ចេវ អារម្មណតោ ច; អព្យាកតស្ស សហជាតតោវ តថា អកុសលាព្យាកតស្សាតិ អកុសលមូលកានិ តីណិ. អព្យាកតោ អព្យាកតស្ស សហជាតតោ ចេវ អារម្មណតោ ច; កុសលស្ស អារម្មណតោវ តថា អកុសលស្សាតិ អព្យាកតមូលកានិ តីណីតិ ឯវំ ទស. ឯត្ថ បន អារម្មណាធិបតិបិ សត្តធា, សហជាតាធិបតិបិ សត្តធាវ លព្ភតិ.

អនន្តរេ សត្តាតិ កុសលមូលកានិ ទ្វេ, តថា អកុសលមូលកានិ, អព្យាកតមូលកានិ តីណីតិ ឯវំ សត្ត. សមនន្តរេបិ ឯតានេវ. សហជាតេ នវាតិ កុសលមូលកានិ តីណិ, អកុសលមូលកានិ តីណិ, អព្យាកតមូលកំ ឯកំ, តថា កុសលាព្យាកតមូលកំ, អកុសលាព្យាកតមូលកញ្ចាតិ ឯវំ នវ. អញ្ញមញ្ញេ តីណីតិ កុសលេន កុសលំ, អកុសលេន អកុសលំ, អព្យាកតេន អព្យាកតន្តិ ឯវំ តីណិ. និស្សយេ តេរសាតិ សហជាតតោវ កុសលមូលកានិ តីណិ, តថា អកុសលមូលកានិ, តថា អព្យាកតមូលកានិ. ឯត្ថ បន បុរេជាតម្បិ លព្ភតិ. អព្យាកតញ្ហិ អព្យាកតស្ស សហជាតម្បិ ហោតិ បុរេជាតម្បិ; កុសលស្ស បុរេជាតមេវ តថា អកុសលស្ស. បុន កុសលាព្យាកតោ សហជាតបុរេជាតតោ កុសលស្ស, សហជាតតោវ អព្យាកតស្ស, តថា អកុសលាព្យាកតោតិ ឯវំ តេរស. ឧបនិស្សយេ នវាតិ ឯកមូលកេកាវសានា នវ. តេសំ វិភង្គេ តេវីសតិ ភេទា ទស្សិតា. តេសុ អារម្មណូបនិស្សយេ សត្ត, អនន្តរូបនិស្សយេ សត្ត, បកតូបនិស្សយេ នវ ហោន្តិ. បុរេជាតេ តីណីតិ អព្យាកតោ អព្យាកតស្ស, កុសលស្ស, អកុសលស្សាតិ ឯវំ តីណិ.

បច្ឆាជាតេ តីណីតិ កុសលោ អព្យាកតស្ស, អកុសលោ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ អព្យាកតស្សាតិ ឯវំ តីណិ. អាសេវនេ តីណិ អញ្ញមញ្ញសទិសានិ. កម្មេ សត្ត ហេតុសទិសានិ. តត្ថ ទ្វីសុ វិស្សជ្ជនេសុ នានាក្ខណិកកម្មម្បិ អាគតំ, បញ្ចសុ សហជាតមេវ. វិបាកេ ឯកំ អព្យាកតេន អព្យាកតំ. អាហារឥន្ទ្រិយឈានមគ្គេសុ សត្ត ហេតុសទិសានេវ. ឥន្ទ្រិយំ បនេត្ថ សហជាតបុរេជាតវសេន អាគតំ. សម្បយុត្តេ តីណិ អញ្ញមញ្ញសទិសានិ. វិប្បយុត្តេ បញ្ចាតិ សហជាតបច្ឆាជាតតោ កុសលេន អព្យាកតំ, អកុសលេន អព្យាកតំ, សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតតោ អព្យាកតេន អព្យាកតំ, វត្ថុបុរេជាតតោ អព្យាកតេន កុសលំ, តថា អកុសលន្តិ ឯកំ កុសលមូលំ, ឯកំ អកុសលមូលំ, តីណិ អព្យាកតមូលានីតិ ឯវំ បញ្ច.

អត្ថិយា តេរសាតិ សហជាតតោ កុសលេន កុសលំ, សហជាតបច្ឆាជាតតោ កុសលេន អព្យាកតំ, សហជាតតោវ កុសលេន កុសលាព្យាកតន្តិ កុសលមូលានិ តីណិ, តថា អកុសលមូលានិ, សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយតោ បន អព្យាកតេន អព្យាកតំ, វត្ថារម្មណបុរេជាតតោ អព្យាកតេន កុសលំ, តថា អកុសលំ, សហជាតបុរេជាតតោ កុសលោ ច អព្យាកតោ ច អកុសលស្ស; ស្វេវ អព្យាកតស្ស សហជាតបច្ឆាជាតអាហារិន្ទ្រិយតោ សហជាតបុរេជាតតោ ច កុសលោ ច អព្យាកតោ ច កុសលស្ស; ស្វេវ អព្យាកតស្ស សហជាតបច្ឆាជាតអាហារិន្ទ្រិយតោតិ ឯវំ តេរស. នត្ថិវិគតេសុ សត្ត អនន្តរសទិសានិ. អវិគតេ តេរស អត្ថិសទិសានីតិ. ឯវមេត្ថ សត្ត គណនបរិច្ឆេទា ឯកំ តីណិ បញ្ច សត្ត នវ ទស តេរសាតិ. តេសុ វិបាកវសេន ឯកមេវ ឯកកំ, អញ្ញមញ្ញបុរេជាតបច្ឆាជាតាសេវនសម្បយុត្តវសេន បញ្ច តិកា, វិប្បយុត្តវសេន ឯកមេវ បញ្ចកំ, ហេតុអនន្តរសមនន្តរកម្មអាហារិន្ទ្រិយឈានមគ្គនត្ថិវិគតវសេន ទស សត្តកា, អារម្មណសហជាតឧបនិស្សយវសេន តយោ នវកា, អធិបតិវសេន ឯកំ ទសកំ, និស្សយអត្ថិអវិគតវសេន តយោ តេរសកាតិ ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ បច្ចយេ និទ្ទិដ្ឋវារេ គណនវសេន សាធុកំ សល្លក្ខេត្វា តេសំ វសេន ទុកតិកាទីសុ បច្ចយសំសន្ទនេ គណនា វេទិតព្ពា.

៤៤០. យេ បន បច្ចយា យេសំ បច្ចយានំ វិសភាគា វា វិរុទ្ធា វា ហោន្តិ, តេ តេហិ សទ្ធិំ ន យោជេតព្ពា. សេយ្យថិទំ – ហេតុបច្ចយស្ស តាវ អារម្មណានន្តរសមនន្តរូបនិស្សយបុរេជាតបច្ឆាជាតកម្មាសេវនាហារឈាននត្ថិវិគតា អធិបតិបច្ចយេ ច ឋបេត្វា វីមំសំ សេសាធិបតិនោ វិសភាគា, សហជាតាទយោ សភាគា. កស្មា? តថា ភាវាភាវតោ. ហេតុបច្ចយោ ហិ យេសំ ហេតុបច្ចយោ ហោតិ, តេសំ សហជាតាទិបច្ចយោបិ ហោតិ, អារម្មណាទិបច្ចយោ បន ន ហោតីតិ អារម្មណាទយោ តស្ស វិសភាគា នាម. តស្មា សោ តេហិ, តេ វា តេន សទ្ធិំ, ន យោជេតព្ពា. បុរេជាតបច្ឆាជាតសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិនត្ថិវិគតាវិគតា ច អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធា, តេបិ អញ្ញមញ្ញំ ន យោជេតព្ពា. តត្ថ អយោជនីយេ វជ្ជេត្វា យោជនីយេហិ យោគេ យេ វារា លព្ភន្តិ, តេ សង្ខេបតោ ទស្សេតុំ ហេតុបច្ចយា អធិបតិយា ចត្តារីតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ហេតុបច្ចយស្ស អធិបតិនា សំសន្ទនេ ឩនតរគណនវសេន សត្តហិ វារេហិ ភវិតព្ពំ, យស្មា បន អធិបតីសុ វីមំសាវ ហេតុបច្ចយោ, ន ឥតរេ, តស្មា វិសភាគេ វជ្ជេត្វា សភាគវសេន ‘‘ចត្តារី’’តិ វុត្តំ. តានិ ឯវំ វេទិតព្ពានិ – កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ; កុសលា វីមំសា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ, កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ; កុសលា វីមំសា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ, កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ; កុសលា វីមំសា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ; វិបាកាព្យាកតា កិរិយាព្យាកតា វីមំសា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានន្តិ. ឯត្ថ ច វិបាកាព្យាកតា លោកុត្តរតោវ គហេតព្ពា. អារម្មណបច្ចយអនន្តរបច្ចយាទយោ បន វិសភាគត្តា ន យោជិតា. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ លព្ភមានញ្ច អលព្ភមានញ្ច ញត្វា លព្ភមានវសេន វារា ឧទ្ធរិតព្ពា.

សហជាតេ សត្តាតិ ហេតុយា លទ្ធានេវ. អញ្ញមញ្ញេ តីណីតិ សុទ្ធិកអញ្ញមញ្ញេ លទ្ធានេវ. និស្សយេ សត្តាតិ ហេតុយា លទ្ធានេវ. វិបាកេ ឯកន្តិ សុទ្ធិកវិបាកេ លទ្ធមេវ. ឥន្ទ្រិយមគ្គេសុ ចត្តារីតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានេវ. សម្បយុត្តេ តីណីតិ សុទ្ធិកសម្បយុត្តេ លទ្ធានេវ. វិប្បយុត្តេ តីណីតិ កុសលាទិចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ បច្ចយុប្បន្នំ កត្វា វេទិតព្ពានិ. អត្ថិអវិគតេសុ សត្តាតិ ហេតុយា លទ្ធានេវ.

៤៤១-៤៤៣. ឯវំ យេហិ អធិបតិបច្ចយាទីហិ ឯកាទសហិ បច្ចយេហិ សទ្ធិំ ហេតុបច្ចយោ យោជនំ លភតិ, តេសំ វសេន ទុមូលកនយេ គណនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តិមូលកាទីសុ តស្ស ទស្សនត្ថំ លក្ខណំ ឋបេន្តោ ហេតុសហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតន្តិ សត្តាតិអាទិមាហ. បោត្ថកេសុ បន និស្សឧបនិស្សអធិបាតិ ឯវំ បរិហីនក្ខរានិ បច្ចយនាមានិ លិខន្តិ, តំ សញ្ញាករណមត្តវសេន លិខិតំ. តស្មា តាទិសេសុ ឋានេសុ បរិបុណ្ណា បាឡិ កាតព្ពា. យំ បនិទំ លក្ខណំ ឋបិតំ, តេន ឥទំ ទីបេតិ – អយំ ហេតុបច្ចយោ សហជាតាទីហិ ចតូហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនេ អត្តនោ វិភង្គេ លទ្ធានិ សត្តេវ វិស្សជ្ជនានិ លភតិ. សចេ បនេត្ថ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ បវិសតិ, អញ្ញមញ្ញេ លទ្ធានិ តីណិ លភតិ. សចេ សម្បយុត្តបច្ចយោ បវិសតិ, តានេវ តីណិ លភតិ. សចេ វិប្បយុត្តបច្ចយោ បវិសតិ, ហេតុវិប្បយុត្តទុកេ លទ្ធានិ តីណិ លភតិ. សចេ វិបាកបច្ចយោ បវិសតិ, សព្ពេហិ វិបាកសភាគេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនេ ឯវមេវ វិស្សជ្ជនំ លភតិ. សចេ បនេត្ថ ឥន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយា បវិសន្តិ, តេហិ សទ្ធិំ ទុមូលកេ លទ្ធានិ ចត្តារិយេវ លភតិ. សចេ តេហិ សទ្ធិំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ បវិសតិ, ហេតាធិបតិទុកេ ទស្សិតេសុ ចតូសុ វិស្សជ្ជនេសុ ‘‘កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ចា’’តិ ទ្វេ អបនេត្វា សេសានិ ទ្វេ លភតិ. សចេបិ តត្ថ សម្បយុត្តបច្ចយោ បវិសតិ, តានេវ ទ្វេ លភតិ. សចេ បន វិប្បយុត្តបច្ចយោ បវិសតិ, ឥតរានិ ទ្វេ លភតិ. សចេ បន តេសុ វិបាកបច្ចយោ បវិសតិ, សព្ពត្ថ ឯកមេវ លភតិ. អធិបតិនា បន សទ្ធិំ ហេតាធិបតិទុកតោ ឩនតរគណនេសុ អប្បវិសន្តេសុ ចត្តារិយេវ លភតិ. ឩនតរគណនេសុ បវិសន្តេសុ តេសំ វសេន ទ្វេ ឯកន្តិ លភតិ. ឯវំ តេសំ តេសំ បច្ចយានំ សមាយោគេ លព្ភមានំ គណនំ វិទិត្វា តិមូលកាទីសុ គណនា ឧទ្ធរិតព្ពាតិ.

ឯតេសុ បន ឃដនេសុ សព្ពបឋមានិ ចត្តារិ ឃដនានិ សាមញ្ញតោ នវន្នម្បិ ហេតូនំ វសេន វុត្តានិ អវិបាកានិ. អព្យាកតេន អព្យាកតវិស្សជ្ជនេ បនេត្ថ វិបាកហេតុបិ លព្ភតិ.

តតោ បរានិ បញ្ច ឃដនានិ វិបាកហេតុវសេន វុត្តានិ. តត្ថ សព្ពេបិ សហជាតវិបាកា ចេវ វិបាកសហជាតរូបា ច. តេសុ បឋមេ ឃដនេ វិបាកា ចេវ តំសមុដ្ឋានរូបា ច លព្ភន្តិ, ទុតិយេ វិបាកា ចេវ បដិសន្ធិយញ្ច វត្ថុរូបំ. តតិយេ អរូបធម្មាវ. ចតុត្ថេ វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ លព្ភតិ. បញ្ចមេ វត្ថុរូបមេវ.

តតោ បរានិ បញ្ចទស ឃដនានិ ឥន្ទ្រិយមគ្គយុត្តានិ អមោហហេតុវសេន វុត្តានិ. តត្ថ បឋមានិ នវ និរាធិបតីនិ, បច្ឆិមានិ ឆ សាធិបតីនិ. និរាធិបតិកេសុបិ បឋមានិ ចត្តារិ សាមញ្ញតោ សព្ពត្ថ អមោហវសេន វុត្តានិ, បច្ឆិមានិ បញ្ច វិបាកាមោហវសេន. តត្ថ និរាធិបតិកេសុ បឋមេ ចត្តារីតិ ហេដ្ឋា ហេតាធិបតិទុកេ ទស្សិតានេវ. ទុតិយេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ បរិហាយតិ. តតិយេ វត្ថុរូបំ បរិហាយតិ. ចតុត្ថេ កុសលោ ធម្មោ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ, អព្យាកតោ តំសមុដ្ឋានានន្តិ រូបមេវ លព្ភតិ. តតោ បរានិ វិបាកយុត្តានិ បញ្ច ហេដ្ឋា វុត្តនយានេវ. សាធិបតិកេសុ បឋមានិ តីណិ ឃដនានិ សាមញ្ញតោ វិបាកាវិបាកហេតុវសេន វុត្តានិ. តេសុ បឋមេ ចត្តារិ វុត្តនយានេវ. ទុតិយេ រូបំ បរិហាយតិ, តតិយេ អរូបំ បរិហាយតិ. តតោ បរានិ តីណិ វិបាកហេតុវសេន វុត្តានិ. តេសុ បឋមេ រូបារូបំ លព្ភតិ, ទុតិយេ អរូបមេវ, តតិយេ រូបមេវ. ឯវម្បិ តេសំ តេសំ បច្ចយានំ សមាយោគេ លព្ភមានំ គណនំ វិទិត្វា តិមូលកាទីសុ គណនា ឧទ្ធរិតព្ពាតិ.

ហេតុមូលកំ និដ្ឋិតំ.

៤៤៤. អារម្មណមូលកេបិ អធិបតិបច្ចយាទយោ សត្ត អារម្មណេន សភាគា, សេសា សោឡស វិសភាគាតិ តេ អយោជេត្វា សត្តេវ យោជិតា. តេសុ អធិបតិយា សត្តាតិ កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស, អកុសលស្ស ធម្មស្ស, អព្យាកតស្សាតិ ឯវំ កុសលមូលានិ តីណិ, អកុសលមូលំ ឯកំ, អព្យាកតមូលានិ តីណីតិ សត្ត. និស្សយេ តីណីតិ វត្ថុវសេន អព្យាកតមូលានេវ. ឧបនិស្សយេ សត្ត ហេដ្ឋិមានិ ឯវ. បុរេជាតេ តីណីតិ វត្ថារម្មណវសេន អព្យាកតមូលានិ. វិប្បយុត្តេ តីណីតិ វត្ថុវសេនេវ. អត្ថិអវិគតេសុ តីណីតិ វត្ថារម្មណវសេន. យថា បន ហេតុមូលកេ លក្ខណទស្សនត្ថំ ឃដនានិ ឋបិតានិ, តថា អារម្មណមូលកាទីសុបិ.

៤៤៥. តត្ថ យានិ តាវ ឥមស្មិំ អារម្មណមូលកេ បញ្ច ឃដនានិ ឋបិតានិ. តត្ថ បឋមំ អារម្មណាធិបតិវសេន សាធិបតិកំ. តត្ថ សត្តាតិ អារម្មណាធិបតិទុកេ លទ្ធវិស្សជ្ជនានេវ. ទុតិយំ និរាធិបតិកំ. តត្ថ តីណីតិ វត្ថារម្មណវសេន អារម្មណវសេនេវ វា អព្យាកតមូលានិ. តតិយំ និស្សយេន វុត្តំ. តត្ថ តីណីតិ វត្ថុវសេន អព្យាកតមូលានិ. ចតុត្ថបញ្ចមានិ សាធិបតិកានិ. តេសុ ចតុត្ថេ ឯកន្តិ វត្ថារម្មណវសេន អារម្មណវសេនេវ វា អព្យាកតមូលំ អកុសលំ. បញ្ចមេ ឯកន្តិ និស្សយតោ អព្យាកតមូលកំ អកុសលំ. ឯវមិធាបិ លព្ភមានវសេន តិកាទីសុ គណនា វេទិតព្ពា. តថា អធិបតិមូលកាទីសុ. អារម្មណឥន្ទ្រិយវិបាកវសេន វិត្ថារយោជនំ បន អវត្វា តត្ថ តត្ថ វត្តព្ពយុត្តកមេវ វទាមាតិ.

៤៤៦. អធិបតិមូលកេ សហជាតេ សត្តាតិ សហជាតាធិបតិវសេន កុសលមូលានិ តីណិ, អកុសលមូលានិ តីណិ, អព្យាកតមូលំ ឯកំ. សហជាតេន បន សទ្ធិំ អារម្មណាធិបតិ, អារម្មណាធិបតិនា ច សទ្ធិំ សហជាតំ ន លព្ភតិ. អញ្ញមញ្ញេ តីណីតិ សហជាតាធិបតិវសេនេវ. និស្សយេ អដ្ឋាតិ កុសលមូលានិ តីណិ, អកុសលមូលានិ តីណិ, អព្យាកតមូលានិ ទ្វេ. អព្យាកតោ ហិ អធិបតិ អព្យាកតស្ស សហជាតតោ ចេវ អារម្មណតោ ច និស្សយោ ហោតិ, អកុសលស្ស អារម្មណតោវ. កុសលស្ស បន ឧភយថាបិ ន ហោតីតិ អព្យាកតមូលានិ ទ្វេយេវាតិ ឯវំ អដ្ឋ. ឧបនិស្សយេ សត្ត អារម្មណសទិសានេវ. បុរេជាតេ ឯកន្តិ អព្យាកតាធិបតិ អារម្មណវសេន អកុសលស្ស. វិបាកេ ឯកំ អព្យាកតេន អព្យាកតំ លោកុត្តរំ. អាហារាទីសុ សត្ត ហេដ្ឋា ឯកមូលកេ លទ្ធានេវ. វិប្បយុត្តេ ចត្តារីតិ កុសលេន អព្យាកតំ, តថា អកុសលេន, អព្យាកតេន អព្យាកតញ្ច កុសលញ្ច. អត្ថិអវិគតេសុ អដ្ឋ និស្សយសទិសានេវ.

៤៤៧-៤៥២. ឃដនានិ បនេត្ថ បដិបាដិយា អារម្មណាទីហិ អយោជេត្វា បឋមំ អត្ថិអវិគតេហិ យោជិតានិ. កិំ ការណាតិ? ឧភយាធិបតិមិស្សកត្តា. តត្ថ បឋមេ ឃដនេ អារម្មណាធិបតិវសេន វត្ថារម្មណំ លព្ភតិ, ទុតិយេ និស្សយវសេន គរុំ កត្វា អស្សាទេន្តស្ស វត្ថុមេវ, តតិយេ សហជាតាធិបតិវសេន កុសលាទយោ រូបានំ, អារម្មណាធិបតិវសេន វត្ថុ អកុសលស្ស. តតោ បរានិ តីណិ ឃដនានិ អារម្មណាធិបតិវសេន វុត្តានិ. តត្ថ បឋមេ សត្តាតិ ហេដ្ឋា វុត្តានេវ. ទុតិយេ ឯកន្តិ បុរេជាតានិ វត្ថារម្មណានិ អកុសលស្ស. តតិយេ វត្ថុមេវ អកុសលស្ស. តតោ បរានិ តីណិ ឃដនានិ វិបាកាវិបាកសាធារណានិ សហជាតាធិបតិវសេន វុត្តានិ. តត្ថ បឋមេ រូបារូបំ លព្ភតិ, ទុតិយេ អរូបមេវ, តតិយេ រូបមេវ. តតោ បរានិ តីណិ វិបាកាធិបតិវសេន វុត្តានិ. តេសុបិ បឋមេ រូបារូបំ លព្ភតិ, ទុតិយេ អរូបំ, តតិយេ រូបមេវ. តតោ បរានិ ឆ ឃដនានិ អាហារិន្ទ្រិយយុត្តានិ ចិត្តាធិបតិវសេន វុត្តានិ. តត្ថ តីណិ អវិបាកានិ, តីណិ សវិបាកានិ. តេសុ គណនា បាកដាយេវ. តតោ បរានិ ឆ ឃដនានិ តថេវ វិរិយាធិបតិវសេន វុត្តានិ. ននុ ច អធិបតិបដិបាដិយា បឋមំ វិរិយាធិបតិវសេន វត្តព្ពានិ សិយុំ, កស្មា តថា ន វុត្តានីតិ? បរតោ ហេតុវសេន វុត្តឃដនេហិ សទិសត្តា. បរតោ ហិ ហេតុវសេន ឃដនានិ អមោហស្ស វីមំសាធិបតិត្តា វីមំសាយ ច សម្មាទិដ្ឋិភាវតោ មគ្គសម្បយុត្តានិ. វិរិយម្បិ ច សម្មាវាយាមមិច្ឆាវាយាមភាវេន មគ្គោតិ តេន សទ្ធិំ ឃដនានិ បរតោ ហេតុវសេន វុត្តឃដនេហិ សទិសានីតិ បរិវត្តេត្វា វុត្តានិ. តេសុបិ គណនា បាកដាយេវ.

៤៥៣-៤៥៦. អនន្តរសមនន្តរមូលកេសុ សត្តាតិ កុសលោ កុសលស្ស អព្យាកតស្ស ច, តថា អកុសលោ, អព្យាកតោ តិណ្ណន្នម្បីតិ ឯវំ សត្ត. កម្មេ ឯកន្តិ កុសលា មគ្គចេតនា អត្តនោ វិបាកាព្យាកតស្ស. ឃដនានិ បនេតេសុ តីណិ តីណិយេវ. តានិ ពហុតរបដិបាដិយា វុត្តានិ.

៤៥៧-៤៦០. សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយមូលកេសុ យេ យេ ទុកមូលកេ បច្ចយា វុត្តា តេ តេយេវ អាទិតោ ឋិតេន សភាគា. តស្មា ទុកមូលកេ គណនំ ញត្វា យេ ឧបរិ បច្ចយា ឃដិតា, តេសុ ឩនតរគណនស្ស វសេន សព្ពឃដនេសុ គណនា វេទិតព្ពា. តត្ថ សហជាតមូលកេ ទស ឃដនានិ. តេសុ បញ្ច អវិបាកានិ, បញ្ច សវិបាកានិ. តត្ថ អវិបាកេសុ តាវ បឋមេ កុសលោ កុសលស្ស អព្យាកតស្ស, កុសលាព្យាកតស្ស, កុសលាព្យាកតោ អព្យាកតស្សាតិ ចត្តារិ, តថា អកុសលោ, អព្យាកតោ អព្យាកតស្សេវាតិ ឯវំ នវ. តត្ថ កុសលាកុសលាទិកេសុ អដ្ឋសុ វិស្សជ្ជនេសុ អរូបញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ច លព្ភតិ. អព្យាកតេ វត្ថុរូបម្បិ. ទុតិយេ ឃដនេ អព្យាកតវិស្សជ្ជនេ រូបេសុ វត្ថុមេវ លព្ភតិ, តតិយេ តីសុបិ អរូបមេវ, ចតុត្ថេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ, បញ្ចមេ បដិសន្ធិយំ វត្ថុនា សទ្ធិំ អរូបធម្មា. សវិបាកេសុ បឋមេ វិបាកា ចេវ វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ច, ទុតិយេ វិបាកា ចេវ វត្ថុរូបញ្ច, តតិយេ វិបាកមេវ, ចតុត្ថេ វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានមេវ, បញ្ចមេ វត្ថុរូបមេវ លព្ភតិ.

អញ្ញមញ្ញមូលកេ ឆ ឃដនានិ. តេសុ បឋមានិ តីណិ អវិបាកានិ, បច្ឆិមានិ តីណិ សវិបាកានិ. តេសុ គណនា បាកដាយេវ.

៤៦១. និស្សយមូលកេ និស្សយបច្ចយា អារម្មណេ តីណីតិ វត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តកុសលាទិវសេន វេទិតព្ពានិ. ឧបនិស្សយេ ឯកន្តិ វត្ថុំ អារម្មណូបនិស្សយំ កត្វា ឧប្បន្នាកុសលំ. សេសំ ទុមូលកេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤៦២-៤៦៤. ឥមស្មិំ បន និស្សយបច្ចយេ វីសតិ ឃដនានិ. តេសុ បុរិមានិ ឆ ឃដនានិ បុរេជាតសហជាតវសេន វុត្តានិ, តតោ ចត្តារិ បុរេជាតវសេនេវ, តតោ ទស សហជាតវសេនេវ. តត្ថ បឋមេ ឃដនេ តេរសាតិ និស្សយបច្ចយវិភង្គេ វុត្តានេវ. ទុតិយេ អដ្ឋាតិ សហជាតាធិបតិវសេន សត្ត, វត្ថុំ គរុំ កត្វា អកុសលញ្ចាតិ អដ្ឋ. តតិយេ សត្ត ឥន្ទ្រិយបច្ចយេ លទ្ធានេវ. ចតុត្ថេ បញ្ច វិប្បយុត្តេ លទ្ធានិ. បញ្ចមេ ចត្តារីតិ កុសលាទីនិ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ, វត្ថុ ច អកុសលស្ស. ឆដ្ឋេ តីណីតិ កុសលាទីនិ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស. បុរេជាតវសេន ចតូសុ បឋមេ តីណីតិ វត្ថុ កុសលាទីនំ, ចក្ខាទីនិ ច អព្យាកតស្ស. ទុតិយេ វត្ថុមេវ កុសលាទីនំ. តតិយេ ឯកន្តិ វត្ថុ អកុសលស្ស. ចតុត្ថេ ចក្ខាទីនិ វិញ្ញាណបញ្ចកស្ស. សហជាតវសេន ទស សវិបាកាវិបាកវសេន ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា សហជាតមូលកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

៤៦៥. ឧបនិស្សយមូលកេ អារម្មណេ សត្តាតិ អារម្មណូបនិស្សយេ លទ្ធានេវ. អធិបតិយា សត្តាតិ តានេវ. អនន្តរសមនន្តរេសុ អនន្តរូបនិស្សយេ លទ្ធានេវ. និស្សយេ ឯកន្តិ វត្ថុ អកុសលស្ស. បុរេជាតេ ឯកន្តិ តស្សេវ វត្ថុំ វា អារម្មណំ វា. អាសេវនេ តីណិ អនន្តរូបនិស្សយវសេន. កម្មេ ទ្វេ បកតូបនិស្សយវសេន. លោកុត្តរកុសលចេតនា បន អនន្តរូបនិស្សយោបិ ហោតិ. វិប្បយុត្តេ ឯកំ អារម្មណូបនិស្សយវសេន, តថា អត្ថិអវិគតេសុ. នត្ថិវិគតេសុ សត្ត អនន្តរសមានេវ.

៤៦៦. ឧបនិស្សយមូលកានិ បន សត្ត ឃដនានិ ហោន្តិ. តត្ថ បុរិមានិ តីណិ អារម្មណូបនិស្សយវសេន វុត្តានិ. តត្ថ បឋមេ សត្តាតិ កុសលោ កុសលាទីនំ, តថា អព្យាកតោ, អកុសលោ អកុសលស្សេវាតិ ឯវំ សត្ត. ទុតិយេ ឯកន្តិ ចក្ខាទិអព្យាកតំ អកុសលស្ស. តតិយេ វត្ថុ អកុសលស្ស. តតោ បរានិ ទ្វេ អនន្តរូបនិស្សយវសេន វុត្តានិ. តេសុ គណនា បាកដាយេវ. តតោ ទ្វេ អនន្តរបកតូបនិស្សយវសេន វុត្តានិ. តត្ថ បឋមេ លោកិយកុសលាកុសលចេតនាបច្ចយភាវតោ គហេតព្ពា, ទុតិយេ លោកុត្តរកុសលាវ.

៤៦៧-៤៦៨. បុរេជាតមូលកេ អារម្មណេ តីណីតិ អព្យាកតោ កុសលាទីនំ. អធិបតិយា ឯកន្តិ អព្យាកតោ អកុសលស្ស. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន សត្ត ឃដនានិ. តេសុ បឋមំ វត្ថារម្មណវសេន វុត្តំ, ទុតិយំ វត្ថុវសេនេវ, តតិយំ អារម្មណវសេន, ចតុត្ថំ វត្ថុស្ស អារម្មណកាលវសេន, បញ្ចមំ អារម្មណាធិបតិវសេន, ឆដ្ឋំ វត្ថុនោ អារម្មណាធិបតិកាលវសេន, សត្តមំ ចក្ខាទិវសេន.

៤៦៩-៤៧២. បច្ឆាជាតមូលកេ វីសតិ បច្ចយា ន យុជ្ជន្តិ, តយោវ យោជនំ លភន្តិ. ឯកមេវេត្ថ ឃដនំ, តំ កាយស្ស កុសលាទីនំ វសេន វេទិតព្ពំ. អាសេវនមូលកេបិ ឯកមេវ ឃដនំ.

៤៧៣-៤៧៧. កម្មមូលកេ អនន្តរេ ឯកន្តិ មគ្គចេតនាវសេន វុត្តំ. អញ្ញមញ្ញេ តីណីតិ ឯត្ថ បដិសន្ធិយំ វត្ថុបិ គហេតព្ពំ. ឧបនិស្សយេ ទ្វេតិ អនន្តរបកតូបនិស្សយវសេន ហេដ្ឋា វុត្តានេវ. ឯវំ សេសានិបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ឯត្ថ បន ឯកាទស ឃដនានិ. តត្ថ បឋមានិ ទ្វេ បកតូបនិស្សយានន្តរូបនិស្សយវិភាគតោ នានាក្ខណិកកម្មវសេន វុត្តានិ. តតោ បរានិ ចត្តារិ វិបាកាវិបាកតោ ឯកក្ខណិកកម្មវសេន វុត្តានិ. តត្ថ បឋមេ អរូបេន សទ្ធិំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ លព្ភតិ, ទុតិយេ អរូបេន សទ្ធិំ វត្ថុ, តតិយេ អរូបមេវ, ចតុត្ថេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ. បដិសន្ធិយំ បន កដត្តារូបម្បិ លព្ភតិ. តតោ បរានិ បញ្ច សវិបាកានិ, តានិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានេវ. វិបាកមូលកេ បញ្ច ឃដានានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៤៧៨-៤៨៣. អាហារមូលកេ សត្តាតិអាទីនិ វុត្តនយានេវ. ឃដនានិ បនេត្ថ ចតុត្តិំស. តេសុ បឋមានិ បញ្ច វិបាកាវិបាកសាមញ្ញតោ វុត្តានិ. តត្ថ បឋមេ ចត្តារោបិ អាហារា លព្ភន្តិ; ទុតិយេ តយោ អរូបាហារាវ. តតិយេ វត្ថុបិ បច្ចយុប្បន្នំ ហោតិ, ចតុត្ថេ តំ បរិហាយតិ. បញ្ចមេ រូបមេវ បច្ចយុប្បន្នំ. តតោ បរានិ បញ្ច សវិបាកឃដនានិ, តានិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានេវ. តតោ បរានិ នវ ឃដនានិ ចេតនាហារវសេន វុត្តានិ. តតោ បរានិ នវ និរាធិបតិវិញ្ញាណាហារវសេន. តតោ បរានិ សាធិបតិវិញ្ញាណាហារវសេន ឆ ឃដនានិ វុត្តានិ. តត្ថ តីណិ វិបាកាវិបាកសាមញ្ញវសេន វុត្តានិ. តីណិ វិបាកវសេនេវ. តត្ថ លោកិយានំ វិបាកានំ អភាវតោ វត្ថុ បរិហាយតិ.

៤៨៤-៤៩៥. ឥន្ទ្រិយមូលកេ បុរេជាតេ ឯកន្តិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនំ វសេន អព្យាកតេន អព្យាកតំ. សេសំ ទុមូលកំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឃដនានិ បនេត្ថ ឆ សត្តតិ. តត្ថ បឋមេ សព្ពានិបិ ឥន្ទ្រិយានិ បច្ចយដ្ឋេន លព្ភន្តិ. ទុតិយេ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ ហាយតិ. ន ហិ តំ និស្សយោ ហោតិ. តតិយេ អរូបិន្ទ្រិយានិ រូបានំ. ចតុត្ថេ ចក្ខាទីនិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ. តតោ បរានិ នវ ឃដនានិ សហជាតអរូបិន្ទ្រិយវសេន វុត្តានិ, តតោ នវ មគ្គភូតានំ ឥន្ទ្រិយានំ វសេន, តតោ នវ ឈានង្គភូតានំ, តតោ នវ ឈានមគ្គភូតានំ, តតោ នវ មនិន្ទ្រិយវសេនេវ, តតោ សាធិបតីនិ ឆ, តតោ វីរិយវសេន មគ្គសម្បយុត្តានិ ឆ, តតោ អមោហហេតុវសេន និរាធិបតីនិ នវ, សាធិបតីនិ ឆ. តេសុ សព្ពេសុ វិបាកបច្ចយេន អយុត្តានិ ច យុត្តានិ ច ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

៤៩៦-៥០០. ឈានមូលកេបិ ទុមូលកំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឃដនានិ បនេត្ថ ឆត្តិំស. តេសុ បឋមានិ នវ ឥន្ទ្រិយមគ្គភាវំ អនាមសិត្វា សាធារណឈានង្គវសេនេវ វុត្តានិ. តតោ បរានិ នវ ឥន្ទ្រិយភូតឈានង្គវសេន, តតោ នវ មគ្គភូតឈានង្គវសេន, តតោ នវ ឥន្ទ្រិយមគ្គភូតឈានង្គវសេន. ចតូសុបិ ចេតេសុ នវកេសុ អាទិតោ ចត្តារិ ចត្តារិ វិបាកាវិបាកសាធារណានិ. អវសានេ បញ្ច បញ្ច វិបាកានេវ, តានិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានេវ.

៥០១-៥០៨. មគ្គមូលកេបិ ទុមូលកំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឃដនានិ បនេត្ថ សត្តបញ្ញាស. តេសុ បឋមានិ នវ ឥន្ទ្រិយឈានភាវំ អនាមសិត្វា សុទ្ធិកមគ្គវសេនេវ វុត្តានិ. តតោ នវ ឥន្ទ្រិយភូតមគ្គវសេន, តតោ នវ ឈានភូតមគ្គវសេន, តតោ នវ ឥន្ទ្រិយឈានភូតមគ្គវសេន, តតោ ឆ អធិបតិភូតមគ្គវសេន, តតោ នវ និរាធិបតិមគ្គហេតុវសេន, តតោ ឆ សាធិបតិមគ្គហេតុវសេន, តត្ថ នវកេសុ បញ្ច បញ្ច ឆក្កេសុ តីណិ តីណិ វិបាកានិ. សេសានិ សាធារណានិ, តានិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានេវ.

៥០៩-៥១០. សម្បយុត្តមូលកេ ទុមូលកំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឯត្ថ បន ទ្វេយេវ ឃដនានិ. តត្ថ ឯកំ សាធារណវសេន, ឯកំ វិបាកវសេន វុត្តំ.

៥១១-៥១៤. វិប្បយុត្តមូលកេបិ ទុមូលកំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឃដនានិ បនេត្ថ តេរស. តត្ថ បឋមេ បញ្ចាតិ កុសលោ អព្យាកតស្ស, តថា អកុសលោ, អព្យាកតោ តិណ្ណន្នម្បិ. ឯត្ថ ច ឥមេ វិប្បយុត្តាទយោ សហជាតាបិ ហោន្តិ, បច្ឆាជាតបុរេជាតាបិ. ទុតិយេ បុរេជាតសហជាតាវ តតិយេ តេយេវ អធិបតិវសេន. តត្ថ កុសលោ អព្យាកតស្ស តថា អកុសលោ, អព្យាកតោ បន អព្យាកតស្ស ច អារម្មណាធិបតិវសេន អកុសលស្ស ចាតិ ឯវំ ចត្តារិ. ចតុត្ថេ តីណីតិ កុសលាទីនិ អព្យាកតស្ស. ឥន្ទ្រិយានិ បនេត្ថ រូបានិបិ អរូបានិបិ. បញ្ចមេ បច្ចយា អរូបាវ ឆដ្ឋេ វត្ថុវសេន រូបាវ សត្តមេ កុសលាព្យាកតានំ វិបស្សនាវសេន, អកុសលស្ស អស្សាទនវសេន វត្ថុមេវ. អដ្ឋមេ តទេវាកុសលស្ស, នវមេ ចក្ខាទីនិ អព្យាកតស្ស, ទសមេ កុសលាទយោ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ, ឯកាទសមេ បដិសន្ធិយំ វត្ថុ ខន្ធានំ, ទ្វាទសមេ បដិសន្ធិយំ ខន្ធា កដត្តារូបានំ, តេរសមេ បដិសន្ធិយំ ខន្ធា វត្ថុស្ស.

៥១៥-៥១៨. អត្ថិបច្ចយមូលកេ ឧបនិស្សយេ ឯកន្តិ អារម្មណូបនិស្សយវសេន អព្យាកតំ អកុសលស្ស. សេសំ ទុមូលកេ ឧត្តានមេវ. ឃដនានិ បនេត្ថ ឯកូនតិំស. តេសុ បឋមេ អរូបវត្ថារម្មណមហាភូតឥន្ទ្រិយាហារានំ វសេន សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតបច្ចយា លព្ភន្តិ. ទុតិយេ បច្ឆាជាតកពឡីការាហារា ន លព្ភន្តិ. បឋមទុតិយឃដនានេវ អធិបតិនា សទ្ធិំ ឧបរិ តតិយចតុត្ថានិ កតានិ. បុន បឋមមេវ ចតូហិ អាហារេហិ សទ្ធិំ បញ្ចមំ, រូបិន្ទ្រិយេហិ សទ្ធិំ ឆដ្ឋំ, រូបារូបិន្ទ្រិយេហិ សទ្ធិំ សត្តមំ កតំ. ទុតិយមេវ វា បន ឥន្ទ្រិយេហិ សទ្ធិំ សត្តមំ កតំ. បឋមទុតិយានេវ វិប្បយុត្តបច្ចយេន សទ្ធិំ អដ្ឋមនវមានិ. តេសុ នវមំ អធិបតិនា សទ្ធិំ ទសមំ កតំ. តតោ ឯកាទសមេ បច្ចយវសេន វត្ថុ ហាយតិ. ទ្វាទសមេ អរូបធម្មាយេវ បច្ចយា, តេរសមេ វត្ថារម្មណា, ចុទ្ទសមេ វត្ថុមេវ, បន្នរសមេ អារម្មណមេវ, សោឡសមេ វត្ថុមេវ អារម្មណំ, សត្តរសមេ បន តទេវ អារម្មណាធិបតិភាវេន, អដ្ឋារសមេបិ តទេវ អារម្មណូបនិស្សយវសេន, ឯកូនវីសតិមេ ចក្ខាទយោវ បច្ចយា. ឥមានិ ឯកូនវីសតិ បកិណ្ណកឃដនានិ នាម សហជាតំ អគ្គហេត្វា វុត្តានិ. តតោ បរានិ ទស សហជាតវសេន វុត្តានិ.

៥១៩. នត្ថិវិគតមូលកេសុ អនន្តរសមនន្តរមូលកេសុ វិយ ឧបនិស្សយាសេវនកម្មវសេន តីណិយេវ ឃដនានិ, អវិគតមូលកំ អត្ថិមូលកសទិសមេវាតិ.

យានិ បនេតានិ ឥមស្មិំ បញ្ហាវារេ ឃដនានិ វុត្តានិ, តានិ សព្ពានិបិ ទុវិធានិយេវ – បកិណ្ណកតោ សហជាតតោ ច. តត្ថ សព្ពេសម្បិ អារម្មណមូលកាទីនំ អាទិតោ សហជាតំ អគ្គហេត្វា វុត្តានិ បកិណ្ណកានិ នាម. តានិ អារម្មណមូលកេ បញ្ចបិ, អធិបតិមូលកេ ឆ, អនន្តរមូលកេ តីណិបិ, តថា សមនន្តរមូលកេ, និស្សយមូលកេ ទស, ឧបនិស្សយមូលកេ សត្ត, បុរេជាតមូលកេ សត្ត, បច្ឆាជាតមូលកេ ឯកមេវ, តថា អាសេវនមូលកេ, កម្មមូលកេ ទ្វេ, អាហារមូលកេ ឯកំ, ឥន្ទ្រិយមូលកេ ចត្តារិ, វិប្បយុត្តមូលកេ នវ, អត្ថិមូលកេ ឯកូនវីសតិ, នត្ថិមូលកេ តីណិបិ, តថាវិគតមូលកេ. អវិគតមូលកេ ឯកូនវីសតីតិ សព្ពានិបិ សតញ្ចេវ តីណិ ច ហោន្តិ. សហជាតនិស្សយភាវេន បនេតានិ បកិណ្ណកានីតិ វុត្តានិ.

យានិ បន សហជាតំ លព្ភន្តិ, តានិ សហជាតឃដនានិ នាមាតិ វុច្ចន្តិ. តានិ អារម្មណមូលកេ អនន្តរសមនន្តរបុរេជាតបច្ឆាជាតអាសេវននត្ថិវិគតមូលកេសុ ន លព្ភន្តិ. ន ហិ តេ បច្ចយា សហជាតានំ បច្ចយា ហោន្តិ. យថា ច សហជាតានំ ន ហោន្តិ, តថា ហេតុសហជាតអញ្ញមញ្ញវិបាកឈានមគ្គសម្បយុត្តបច្ចយា. អសហជាតានន្តិ ហេតុមូលកេ សព្ពានិ ចតុវីសតិបិ ឃដនានិ សហជាតឃដនានេវ. តថា អធិបតិមូលកេ ចតុវីសតិ, សហជាតមូលកេ ទសបិ, អញ្ញមញ្ញមូលកេ ឆបិ, និស្សយមូលកេ ទស, កម្មមូលកេ នវ, វិបាកមូលកេ បញ្ចបិ, អាហារមូលកេ តេត្តិំស, ឥន្ទ្រិយមូលកេ ទ្វាសត្តតិ ឈានមូលកេ ឆត្តិំសាបិ, មគ្គមូលកេ សត្តបញ្ញាសម្បិ, សម្បយុត្តមូលកេ ទ្វេបិ, វិប្បយុត្តមូលកេ ចត្តារិ, អត្ថិមូលកេ ទស, អវិគតមូលកេ ទសាតិ សព្ពានិបិ តីណិ សតានិ ទ្វាទស ច ហោន្តិ. ឥតិ បុរិមានិ សតំ តីណិ ច ឥមានិ ច ទ្វាទសុត្តរានិ តីណិ សតានីតិ សព្ពានិបិ បញ្ចទសាធិកានិ ចត្តារិ ឃដនសតានិ បញ្ហាវារេ អាគតានិ. តេសុ យេ យេ បច្ចយធម្មា នាមវសេន ន បាកដា ហុត្វា បញ្ញាយន្តិ, តេបិ ហេតុមូលកាទីនំ នយានំ អាទិតោ វិបាកាវិបាកសាមញ្ញតោ វុត្តេសុ ឃដនេសុ ទស្សេតព្ពា. ទ្វាទសេវ ហិ ហេតូ ឆ អារម្មណា ចត្តារោ អធិបតយោ ចត្តារោ អាហារា វីសតិ ឥន្ទ្រិយានិ សត្ត ឈានង្គានិ ទ្វាទស មគ្គង្គានីតិ ឯតេ បច្ចយធម្មា នាម. តេសុ យេ យេ ធម្មា ឯកន្តេន កុសលា, ឯកន្តេនេវ អកុសលា, ឯកន្តេន កុសលវិបាកា, ឯកន្តេនេវាកុសលវិបាកា, ឯកន្តេនេវ វិបាកា, ឯកន្តេនេវ អវិបាកា តេ តេ សាធុកំ សល្លក្ខេត្វា យេ តត្ថ វិបាកា, តេ វិបាកឃដនេសុ, យេ អវិបាកា, តេ អវិបាកឃដនេសុ យថាយោគំ យោជេតព្ពាតិ.

បញ្ហាវារស្ស ឃដនេ អនុលោមគណនា.

បច្ចនីយុទ្ធារវណ្ណនា

៥២៧. ឥទានិ បច្ចនីយំ ហោតិ. តត្ថ យថា បដិច្ច វារាទីសុ ‘‘អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា នយេន លព្ភមានា បញ្ហា លព្ភមានានំ បច្ចយានំ វសេន សរូបតោវ វិត្ថារិតា. ឯវំ អវិត្ថារេត្វា ឯកេន លក្ខណេន សង្ខេបតោ បច្ចនីយំ ទស្សេតុំ ធម្មសង្គាហកេហិ កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោតិអាទិនា នយេន អនុលោមតោ កុសលាទីនំ បច្ចយា ឧទ្ធដា. តេ ច ខោ បច្ចយា សមូហវសេន, នោ ឯកេកបច្ចយវសេនេវ; តស្មា យេ យត្ថ សមូហតោ ទស្សិតា, តេ វិភជិត្វា វេទិតព្ពា. សព្ពេបិ ហិ ឥមេ ចតុវីសតិ បច្ចយា អដ្ឋសុ បច្ចយេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. កតរេសុ អដ្ឋសុ? អារម្មណេ, សហជាតេ, ឧបនិស្សយេ, បុរេជាតេ, បច្ឆាជាតេ, កម្មេ, អាហារេ, ឥន្ទ្រិយេតិ. កថំ? ឋបេត្វា ហិ ឥមេ អដ្ឋ បច្ចយេ សេសេសុ សោឡសសុ ហេតុបច្ចយោ អញ្ញមញ្ញវិបាកឈានមគ្គសម្បយុត្តបច្ចយោតិ ឥមេ ឆ បច្ចយា ឯកន្តេន សហជាតា ហុត្វា សហជាតានញ្ញេវ បច្ចយភាវតោ សហជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. អនន្តរបច្ចយោ សមនន្តរអាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយោតិ ឥមេ បន បញ្ច ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា អត្តនោ អនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានានញ្ញេវ បច្ចយភាវតោ អនន្តរូបនិស្សយលក្ខណេន ឧបនិស្សយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. និស្សយបច្ចយោ សហជាតបុរេជាតភេទតោ ទុវិធោ. តត្ថ សហជាតនិស្សយោ សហជាតានញ្ញេវ និស្សយបច្ចយភាវតោ សហជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆតិ, បុរេជាតនិស្សយោ បុរេជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆតិ.

អធិបតិបច្ចយោបិ សហជាតាធិបតិអារម្មណាធិបតិវសេន ទុវិធោ. តត្ថ សហជាតាធិបតិ សហជាតានំយេវ អធិបតិបច្ចយភាវតោ សហជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆតិ. អារម្មណាធិបតិ អារម្មណូបនិស្សយោ ហោតិយេវាតិ អារម្មណូបនិស្សយលក្ខណេន ឧបនិស្សយបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆតិ. វិប្បយុត្តបច្ចយោ សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតភេទតោ តិវិធោ. តត្ថ សហជាតវិប្បយុត្តោ សហជាតានញ្ញេវ វិប្បយុត្តបច្ចយភាវតោ សហជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆតិ. បុរេជាតវិប្បយុត្តោ បុរេ ឧប្បជ្ជិត្វា បច្ឆា ឧប្បជ្ជមានានំ បច្ចយភាវតោ បុរេជាតេ សង្គហិតោ. បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តោ បច្ឆា ឧប្បជ្ជិត្វា បុរេ ឧប្បន្នានំ ឧបត្ថម្ភនវសេន បច្ចយភាវតោ បច្ឆាជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆតិ. អត្ថិបច្ចយអវិគតបច្ចយា សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតអាហារិន្ទ្រិយានញ្ចេវ អត្ថិអវិគតេសុ ច ឯកេកស្ស វសេន ឆហិ ភេទេហិ ឋិតា. តត្ថ សហជាតអត្ថិអវិគតា សហជាតានញ្ញេវ អត្ថិអវិគតបច្ចយភាវតោ. សហជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. បុរេជាតា បុរេ ឧប្បជ្ជិត្វា បច្ឆា ឧប្បជ្ជមានានំ បច្ចយភាវតោ បុរេជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. បច្ឆាជាតា បច្ឆា ឧប្បជ្ជិត្វា បុរេ ឧប្បន្នានំ ឧបត្ថម្ភនវសេន បច្ចយភាវតោ បច្ឆាជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. អាហារភូតា កពឡីការាហារបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ឥន្ទ្រិយភូតា រូបជីវិតិន្ទ្រិយបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ ឯវំ ឥមេ សោឡស បច្ចយា ឥមេសុ អដ្ឋសុ បច្ចយេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ វេទិតព្ពា.

ឥមេសម្បិ បន អដ្ឋន្នំ បច្ចយានំ អញ្ញមញ្ញំ សង្គហោ អត្ថិយេវ. អាទិតោ និទ្ទិដ្ឋោ ហិ អារម្មណបច្ចយោ អធិបតិអនធិបតិភេទេន ទុវិធោ. តត្ថ អធិបតិភូតោ អារម្មណូបនិស្សយលក្ខណេន ឧបនិស្សយេ សង្គហំ គច្ឆតិ. អនធិបតិភូតោ សុទ្ធោ អារម្មណបច្ចយោវ. កម្មបច្ចយោបិ សហជាតនានាក្ខណិកវសេន ទុវិធោ. តត្ថ សហជាតកម្មំ អត្តនា សហជាតានញ្ញេវ កម្មបច្ចយភាវតោ សហជាតេយេវ សង្គហំ គច្ឆតិ. នានាក្ខណិកកម្មំ ពលវទុព្ពលវសេន ទុវិធំ. តត្ថ ពលវកម្មំ វិបាកធម្មានំ ឧបនិស្សយោវ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតីតិ ឧបនិស្សយេ សង្គហំ គច្ឆតិ. ពលវម្បិ បន រូបានំ ទុព្ពលញ្ច អរូបានំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេនេវ បច្ចយោ. អាហារបច្ចយោបិ រូបារូបតោ ទុវិធោ. តត្ថ អរូបាហារោ អត្តនា សហជាតានញ្ញេវ បច្ចយោ ហោតីតិ សហជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆតិ. រូបាហារោ សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតានំ បច្ចយោ ន ហោតិ. អត្តនោ បន ឧប្បាទក្ខណំ អតិក្កមិត្វា ឋិតិប្បត្តោ អាហារបច្ចយតំ សាធេតីតិ អាហារបច្ចយោវ ហោតិ. ឥន្ទ្រិយបច្ចយោបិ រូបារូបតោ ទុវិធោ. តត្ថ អរូបិន្ទ្រិយបច្ចយោ អត្តនា សហជាតានញ្ញេវ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតំ សាធេតីតិ សហជាតេយេវ សង្គហំ គច្ឆតិ. រូបិន្ទ្រិយបច្ចយោ បន អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទតោ ទុវិធោ. តត្ថ អជ្ឈត្តំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ បុរេ ឧប្បជ្ជិត្វា បច្ឆា ឧប្បជ្ជមានានំ សសម្បយុត្តធម្មានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ ហោតីតិ បុរេជាតេយេវ សង្គហំ គច្ឆតិ. ពាហិរោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ នាម រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ, តំ សហជាតានំ បច្ចយោ ហោន្តម្បិ អនុបាលនមត្តវសេនេវ ហោតិ, ន ជនកវសេនាតិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោវ ហោតិ. ឯវំ ឥមេ អដ្ឋ បច្ចយា អញ្ញមញ្ញម្បិ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ វេទិតព្ពា. អយំ តាវ អដ្ឋសុ បច្ចយេសុ អវសេសានំ សោឡសន្នញ្ចេវ តេសំយេវ ច អដ្ឋន្នំ អញ្ញមញ្ញវសេន សង្គហនយោ.

ឥទានិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ បច្ចយានំ ឯកេកស្មិំ ចតុវីសតិយាបិ បច្ចយេសុ យេ យេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, តេ តេ វេទិតព្ពា. តត្ថ អដ្ឋន្នំ តាវ សព្ពបឋមេ អារម្មណបច្ចយេ អារម្មណបច្ចយោវ សង្គហំ គច្ឆតិ, ន សេសា តេវីសតិ. ទុតិយេ សហជាតបច្ចយេ ហេតុបច្ចយោ សហជាតាធិបតិបច្ចយោ សហជាតបច្ចយោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ សហជាតនិស្សយបច្ចយោ សហជាតកម្មបច្ចយោ វិបាកបច្ចយោ សហជាតអាហារបច្ចយោ សហជាតឥន្ទ្រិយបច្ចយោ ឈានបច្ចយោ មគ្គបច្ចយោ សម្បយុត្តបច្ចយោ សហជាតវិប្បយុត្តបច្ចយោ សហជាតត្ថិបច្ចយោ សហជាតាវិគតបច្ចយោតិ ឥមេ បន្នរស បច្ចយា សង្គហំ គច្ឆន្តិ. តតិយេ ឧបនិស្សយបច្ចយេ អធិបតិភូតោ អារម្មណបច្ចយោ អារម្មណភូតោ អធិបតិបច្ចយោ អនន្តរសមនន្តរឧបនិស្សយអាសេវនបច្ចយា នានាក្ខណិកោ ពលវកម្មបច្ចយោ នត្ថិបច្ចយោ វិគតបច្ចយោតិ ឥមេ នវ បច្ចយា សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ចតុត្ថេ បុរេជាតបច្ចយេ បុរេជាតនិស្សយបច្ចយោ បុរេជាតបច្ចយោ បុរេជាតិន្ទ្រិយបច្ចយោ បុរេជាតវិប្បយុត្តបច្ចយោ បុរេជាតត្ថិបច្ចយោ បុរេជាតាវិគតបច្ចយោតិ ឥមេ ឆ បច្ចយា សង្គហំ គច្ឆន្តិ. បញ្ចមេ បច្ឆាជាតបច្ចយេ បច្ឆាជាតបច្ចយោ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តបច្ចយោ បច្ឆាជាតត្ថិបច្ចយោ បច្ឆាជាតាវិគតបច្ចយោតិ ឥមេ ចត្តារោ បច្ចយា សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ឆដ្ឋេ កម្មបច្ចយេ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយោវ សង្គហិតោ. សត្តមេ អាហារបច្ចយេ កពឡីការាហារវសេនេវ អាហារបច្ចយោ អាហារត្ថិបច្ចយោ អាហារាវិគតបច្ចយោតិ ឥមេ តយោ បច្ចយា សង្គហិតា. អដ្ឋមេ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេ រូបជីវិតិន្ទ្រិយបច្ចយោ ឥន្ទ្រិយត្ថិបច្ចយោ ឥន្ទ្រិយាវិគតបច្ចយោតិ ឥមេ តយោ បច្ចយា សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ឯវំ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ បច្ចយានំ ឯកេកស្មិំ ឥមេ ចិមេ ច បច្ចយា សង្គហំ គតាតិ ញត្វា យេ យត្ថ សង្គហំ គតា, តេ តស្ស គណនេន គហិតាវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ សព្ពបច្ចយសង្គាហកានំ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ បច្ចយានំ វសេន ឯកូនបញ្ញាសាយ បញ្ហេសុ ឥមស្មិំ បច្ចនីយេ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទយោ ឥមេ បន្នរស បញ្ហា ឧទ្ធរិត្វា វិស្សជ្ជិតា. តត្ថ កុសលោ កុសលស្ស, កុសលោ អកុសលស្ស, កុសលោ អព្យាកតស្ស, កុសលោ កុសលាព្យាកតស្សាតិ កុសលាទិកា ចត្តារោ បញ្ហា; តថា អកុសលាទិកា; អព្យាកតោ បន អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ កុសលស្ស, អព្យាកតោ អកុសលស្សាតិ អព្យាកតាទិកា តយោ; កុសលោ ច អព្យាកតោ ច កុសលស្ស; តថា អព្យាកតស្ស; អកុសលោ ច អព្យាកតោ ច អកុសលស្ស; តថា អព្យាកតស្សាតិ ទុមូលកេកាវសានា ចត្តារោ ហោន្តិ. តេសុ បឋមេ បញ្ហេ យេហិ ភវិតព្ពំ, តេ សព្ពេ សង្គហេត្វា តយោ បច្ចយា វុត្តា. ទុតិយេ ទ្វេ, តតិយេ បញ្ច, ចតុត្ថេ ឯកោវ បញ្ចមេ តយោ, ឆដ្ឋេ ទ្វេ, សត្តមេ បញ្ច, អដ្ឋមេ ឯកោវ នវមេ សត្ត, ទសមេ តយោ, ឯកាទសមេ តយោ, ទ្វាទសមេ ទ្វេ, តេរសមេ ចត្តារោ, ចុទ្ទសមេ ទ្វេ, បន្នរសមេបិ ចត្តារោវ. តេ ‘‘សហជាតបច្ចយេនា’’តិ អវត្វា ‘‘សហជាតំ បច្ឆាជាត’’ន្តិ វុត្តា. តត្ថ ការណំ បរតោ វក្ខាម.

សមាសតោ បនេត្ថ ឯកោ ទ្វេ តយោ ចត្តារោ បញ្ច សត្តាតិ ឆឡេវ បច្ចយបរិច្ឆេទា ហោន្តិ. អយំ បញ្ហាវារស្ស បច្ចនីយេ ឧក្កដ្ឋវសេន បញ្ហាបរិច្ឆេទោ ចេវ តេ តេ បច្ចយេ សង្គហេត្វា ទស្សិតបច្ចយបរិច្ឆេទោ ច. ‘‘ន ហេតុបច្ចយោ’’តិអាទីសុ ហិ ចតុវីសតិយាបិ បច្ចយបច្ចនីយេសុ ឯកបច្ចនីយេបិ ឥតោ ឧទ្ធំ បញ្ហា វា បច្ចយា វា ន លព្ភន្តិ, ហេដ្ឋា លព្ភន្តិ. តស្មា យេសុ បញ្ហេសុ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច ធម្មស្ស សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ ឯកោវ បច្ចយោ អាគតោ, តស្មិំ បច្ចយេ បដិក្ខិត្តេ តេ បញ្ហា បរិហាយន្តិ. យស្មិំ បន បញ្ហេ ‘‘កុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ ទ្វេ បច្ចយា អាគតា. តត្ថ នារម្មណបច្ចយាតិ ឯវំ ឯកស្មិំ បច្ចយេ បដិក្ខិត្តេបិ ឥតរស្ស បច្ចយស្ស វសេន សោ បញ្ហោ លព្ភតេវ. តេសុ បន ទ្វីសុបិ បច្ចយេសុ បដិក្ខិត្តេសុ សោ វារោ បច្ឆិជ្ជតិ. ឯវមេវ យេសុ បញ្ហេសុ តយោ ចត្តារោ បញ្ច សត្ត វា លព្ភន្តិ, តេសុ ឋបេត្វា បដិក្ខិត្តេ បច្ចយេ អវសេសានំ វសេន តេ បញ្ហា លព្ភន្តិយេវ. សព្ពេសុ បន បច្ចយេសុ បដិក្ខិត្តេសុ សព្ពេបិ តេ វារា បច្ឆិជ្ជន្តីតិ ឥទមេវ ចេត្ថ លក្ខណំ. ឥមិនា លក្ខណេន អាទិតោ បដ្ឋាយ តេសុ តេសុ បញ្ហេសុ សង្ខិបិត្វា វុត្តបច្ចយានំ បភេទោ ច តស្មិំ តស្មិំ បច្ចនីយេ តេសំ តេសំ បញ្ហានំ បរិហានិ ច វេទិតព្ពា.

តត្រាយំ វិត្ថារកថា – បឋមបញ្ហេ តាវ តីហិ បច្ចយេហិ ឯកូនវីសតិ បច្ចយា ទស្សិតា. កថំ? កុសលោ ហិ កុសលស្ស បុរេជាតបច្ឆាជាតវិបាកវិប្បយុត្តេហេវ បច្ចយោ ន ហោតិ, សេសេហិ វីសតិយា ហោតិ, តេសុ អារម្មណបច្ចយោ ឯកោវ សហជាតេ បន សព្ពសង្គាហិកវសេន បន្នរស បច្ចយា សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ វុត្តា. តេសុ ហេតុបច្ចយេ បដិក្ខិត្តេ ចុទ្ទស ហោន្តិ. កុសលោ បន កុសលស្ស នេវ វិបាកបច្ចយោ ន, វិប្បយុត្តបច្ចយោតិ តេ ទ្វេ អបនេត្វា សេសេ ទ្វាទស សន្ធាយ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តំ. ឧបនិស្សយបច្ចយេបិ សព្ពសង្គាហិកវសេន នវ បច្ចយា សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ វុត្តា. តេសុ អធិបតិភូតោ អារម្មណបច្ចយោ អារម្មណភូតោ ច អធិបតិបច្ចយោ អារម្មណូបនិស្សយវសេន ឧបនិស្សយមេវ អនុបវិដ្ឋោ. កុសលោ បន កុសលស្ស នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយោ ន ហោតីតិ តំ អបនេត្វា សេសេ ឆ សន្ធាយ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តំ. ឯវំ បឋមបញ្ហេ តីហិ បច្ចយេហិ ឯកូនវីសតិបច្ចយា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. តេសុ ឥមស្មិំ ហេតុបច្ចនីយេ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស នហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា តំ បច្ចវេក្ខតិ, បុព្ពេ សុចិណ្ណានិ បច្ចវេក្ខតី’’តិ ឯវមាទិនា អារម្មណបច្ចយាទីសុ វុត្តនយេនេវ ឧទ្ធរិត្វា បាឡិ ទស្សេតព្ពា.

អារម្មណបច្ចយេ បន បដិក្ខិត្តេ តស្ស វិត្ថារំ អបនេត្វា ហេតុបច្ចយវិត្ថារំ បក្ខិបិត្វា សាយេវ បាឡិ ទស្សេតព្ពា, សេសបច្ចយបដិក្ខេបេសុបិ ឯសេវ នយោ. តស្មិំ បន បច្ចយេ បដិក្ខិត្តេ យេ វារា បរិហាយន្តិ, តេ បរតោ វក្ខាម.

ទុតិយបញ្ហេ បន ទ្វីហិ បច្ចយេហិ តយោ បច្ចយា ទស្សិតា. កថំ? កុសលោ ហិ អកុសលស្ស អនន្តរាទិវសេន បច្ចយោ ន ហោតិ. តស្មា តេ អបនេត្វា អារម្មណូបនិស្សយវសេន សង្គហិតំ អារម្មណាធិបតិញ្ចេវ បកតូបនិស្សយញ្ច សន្ធាយ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តំ. តស្មា សុទ្ធោ អារម្មណបច្ចយោ អារម្មណាធិបតិវសេន អធិបតិបច្ចយោ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ទុតិយបញ្ហេ ទ្វីហិ បច្ចយេហិ ឥមេ តយោ បច្ចយា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.

តតិយបញ្ហេ បន បញ្ចហិ បច្ចយេហិ អដ្ឋារស បច្ចយា ទស្សិតា. កថំ? កុសលោ ហិ អព្យាកតស្ស អញ្ញមញ្ញបុរេជាតាសេវនវិបាកសម្បយុត្តេហិយេវ បច្ចយោ ន ហោតិ, សេសេហិ ឯកូនវីសតិយា ហោតិ. តេសុ អារម្មណបច្ចយោ ឯកោ. យស្មា បន កុសលោ អព្យាកតស្ស អញ្ញមញ្ញវិបាកសម្បយុត្តវសេន បច្ចយោ ន ហោតិ, ហេតុបច្ចយោ បដិក្ខិត្តោ, កម្មបច្ចយោ វិសុំ គហិតោ, តស្មា ឥមេ បញ្ច អបនេត្វា សហជាតេន ទស បច្ចយា ទស្សិតា. ឧបនិស្សយេន ហេដ្ឋា វុត្តេសុ ឆសុ ឋបេត្វា អាសេវនំ សេសា បញ្ច. បច្ឆាជាតោ ឯកោវ តថា សហជាតនានាក្ខណិកវសេន ទុវិធោបិ កម្មបច្ចយោតិ ឯវំ តតិយបញ្ហេ បញ្ចហិ បច្ចយេហិ ឥមេ អដ្ឋារស បច្ចយា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.

ចតុត្ថបញ្ហេ បន ឯកេន បច្ចយេន ទស. កថំ? កុសលោ ហិ កុសលាព្យាកតស្ស សហជាតេ វុត្តេសុ បន្នរសសុ អញ្ញមញ្ញវិបាកសម្បយុត្តវិប្បយុត្តេហិ បច្ចយោ ន ហោតិ, ហេតុបច្ចយោ បដិក្ខិត្តោ. ឥតិ ឥមេ បញ្ច អបនេត្វា សេសា ទស បច្ចយា ឯត្ថ ឯកេន បច្ចយេន ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.

៥២៨. យថា ច ឥមេសុ កុសលាទិកេសុ ចតូសុ, តថា អកុសលាទិកេសុបិ ចតូសុ បញ្ហេសុ តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ តេ តេយេវ បច្ចយា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.

៥២៩. តតោ បរានំ អព្យាកតាទីនំ តិណ្ណំ បញ្ហានំ បឋមបញ្ហេ សត្តហិ បច្ចយេហិ តេវីសតិ បច្ចយា ទស្សិតា. កថំ? អព្យាកតោ ហិ អព្យាកតស្ស ចតុវីសតិយាបិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. ហេតុបច្ចយេ បន បដិក្ខិត្តេ តេវីសតិ ហោន្តិ. តេសុ អារម្មណបច្ចយោ ឯកោវ. យស្មា បនេត្ថ អសហជាតានម្បិ សង្គហណត្ថំ អាហារិន្ទ្រិយបច្ចយា វិសុំ គហិតា. តស្មា ឥមេ តយោ អបនេត្វា សហជាតេន ទ្វាទស បច្ចយា ទស្សិតា. ឧបនិស្សយេន ហេដ្ឋា វុត្តា ឆ, បុរេជាតោ ឯកោវ តថា បច្ឆាជាតអាហារិន្ទ្រិយបច្ចយាតិ ឯវមេត្ថ សត្តហិ បច្ចយេហិ ឥមេ តេវីសតិ បច្ចយា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ទុតិយេ តីហិ បច្ចយេហិ ទ្វាទស ទស្សិតា. កថំ? អារម្មណបច្ចយោ ឯកោ, ឧបនិស្សយេន បន អារម្មណូបនិស្សយវសេន អារម្មណាធិបតិអនន្តរសមនន្តរនត្ថិវិគតឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ឆ ទស្សិតា. បុរេជាតេន បុរេជាតនិស្សយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតា បញ្ចាតិ ឯវមេត្ថ តីហិ បច្ចយេហិ ឥមេ ទ្វាទស បច្ចយា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. តតិយេបិ ឯសេវ នយោ.

៥៣០. តតោ បរានំ ទុកមូលកានំ ចតុន្នំ បញ្ហានំ បឋមបញ្ហេ ‘‘សហជាតបច្ចយេន បុរេជាតបច្ចយេនា’’តិ អវត្វា ‘‘សហជាតំ បុរេជាត’’ន្តិ វុត្តេហិ ទ្វីហិ និស្សយអត្ថិអវិគតវសេន តយោ បច្ចយា ទស្សិតា. កុសលា ហិ ខន្ធា វត្ថុនា សទ្ធិំ ឯកតោ កុសលស្ស បច្ចយភាវំ សាធយមានា កិញ្ចាបិ សហជាតា, សហជាតបច្ចយា បន ន ហោន្តិ វត្ថុមិស្សកត្តា. តស្មា តេសំ សហជាតានំ និស្សយអត្ថិអវិគតានំ វសេន សហជាតន្តិ វុត្តំ. វត្ថុម្ហិបិ ឯសេវ នយោ. តម្បិ ហិ កិញ្ចាបិ បុរេជាតំ, ខន្ធមិស្សកត្តា បន បុរេជាតបច្ចយោ ន ហោតិ. កេវលំ បុរេជាតានំ និស្សយាទីនំ វសេន បុរេជាតន្តិ វុត្តំ.

ទុតិយបញ្ហេ ‘‘សហជាតំ បច្ឆាជាតំ អាហារំ ឥន្ទ្រិយ’’ន្តិ វុត្តេហិ ចតូហិបិ សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតវសេន ចត្តារោ បច្ចយា ទស្សិតា. ឥមស្មិញ្ហិ វារេ សហជាតបច្ចយោ លព្ភតិ, បច្ឆាជាតបច្ចយាទយោ ន លព្ភន្តិ. បច្ឆាជាតានំ បន អាហារិន្ទ្រិយសង្ខាតានញ្ច អត្ថិអវិគតានំ វសេនេតំ វុត្តំ. កុសលា ហិ ខន្ធា អព្យាកតា ច មហាភូតា ឧបាទារូបានំ សហជាតបច្ចយេន និស្សយបច្ចយេន អត្ថិអវិគតបច្ចយេហីតិ ចតុធា បច្ចយា ហោន្តិ. បច្ឆាជាតា បន កុសលា តេហិយេវ ភូតេហិ សទ្ធិំ តេសញ្ញេវ ឧបាទារូបានំ អត្ថិអវិគតវសេន បច្ចយោ. កពឡីការាហារោបិ បច្ឆាជាតេហិ កុសលេហិ សទ្ធិំ បុរេជាតស្ស កាយស្ស អត្ថិអវិគតវសេនេវ បច្ចយោ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ បច្ឆាជាតេហិ កុសលេហិ សទ្ធិំ កដត្តារូបានំ អត្ថិអវិគតបច្ចយេនេវ បច្ចយោ. ឥតិ ឥមំ ចតុធា បច្ចយភាវំ សន្ធាយ ‘‘សហជាតំ បច្ឆាជាតំ, អាហារំ ឥន្ទ្រិយ’’ន្តិ ឥទំ វុត្តំ. បច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយបច្ចយា បនេត្ថ ន លព្ភន្តិយេវ. បរតោ អកុសលមិស្សកបញ្ហាទ្វយេបិ ឯសេវ នយោតិ. ឯវមេត្ថ តេសុ តេសុ បញ្ហេសុ សង្ខិបិត្វា វុត្តបច្ចយានំ បភេទោ វេទិតព្ពោ. តស្មិំ តស្មិំ បន បច្ចយេ តេសំ តេសំ បញ្ហានំ បរិហានាបរិហានិំ បរតោ អាវិករិស្សាមាតិ.

បច្ចនីយុទ្ធារស្ស អត្ថវណ្ណនា.

បច្ចនីយគណនវណ្ណនា

៥៣២. ឥទានិ ឯតេ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្សា’’តិអាទយោ អនុលោមវសេន បន្នរស វារា ទស្សិតា. យស្មា បច្ចនីយេបិ ឯតេយេវ, ន ឥតោ ឧទ្ធំ; ហេដ្ឋា បន ហោន្តិ, តស្មា យស្ស យស្ស បច្ចយស្ស បច្ចនីយេ យេ យេ វារា លព្ភន្តិ, តេ តេ អាទិតោ បដ្ឋាយ គណនវសេន ទស្សេតុំ នហេតុយា បន្នរសាតិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ នហេតុយា សព្ពេសម្បិ យថាទស្សិតានំ បច្ចយានំ វសេន បន្នរស លព្ភន្តិ. នារម្មណេ សហជាតេ ហេតុបច្ចយោ បវិសតិ. តស្មិំ តស្មិំ វារេ សុទ្ធោ អារម្មណបច្ចយោ បរិហាយតិ, សេសបច្ចយវសេន តេ វារា វិស្សជ្ជនំ លភន្តិ. យថា ច នារម្មណេ, ឯវំ សេសេសុបិ. សហជាតេ ហេតុបច្ចយោ បវិសតិ. តស្មិំ តស្មិញ្ច វារេ នឧបនិស្សយេ នអនន្តរេតិ ឯវំ បច្ចនីយតោ ឋិតា បច្ចយា បរិហាយន្តិ, អវសេសបច្ចយវសេន តេ តេ វារា វិស្សជ្ជនំ លភន្តិ. នសហជាតេ បន ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច, កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា កុសលស្ស, អកុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា អកុសលស្សាតិ ឥមេ ចត្តារោ វារា បរិហាយន្តិ. ឯតេសញ្ហិ ចតុន្នំ បុរិមេសុ ទ្វីសុ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯកាទសន្នំ បច្ចយានំ វសេន ឯកោវ បច្ចយសង្គហោ វុត្តោ. តេ តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ អញ្ញេនាការេន វិស្សជ្ជនំ ន លភន្តិ. បច្ឆិមេសុ ទ្វីសុ និស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយេ សន្ធាយ ‘‘សហជាតំ បុរេជាត’’ន្តិ វុត្តំ. តេ សហជាតេ បដិក្ខិត្តេ អវសេសានំ ហេតុអាទីនញ្ច បុរេជាតានញ្ចេវ និស្សយអត្ថិអវិគតានំ វសេន វិស្សជ្ជនំ ន លភន្តិ, តស្មា ឥមេ ចត្តារោបិ វារា បរិហាយន្តិ. អវសេសានំ វសេន ‘‘ឯកាទសា’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ សិយា – យថា ហេតុម្ហិ បដិក្ខិត្តេ សេសានំ អធិបតិអាទីនំ វសេន តេ វារា លទ្ធា, ឯវំ សហជាតេ បដិក្ខិត្តេ អវសេសានំ ហេតុអាទីនំ វសេន កស្មា ន លព្ភន្តីតិ? និប្បទេសត្តា. ហេតុអាទយោ ហិ សហជាតានំ ឯកទេសមត្តតោ សប្បទេសា, តស្មា តេសុ បដិក្ខិត្តេសុ អញ្ញេសំ វសេន តេ វារា លព្ភន្តិ. សហជាតោ បន និប្បទេសោ សព្ពេបិ ហេតុអាទយោ គណ្ហាតិ, តស្មា តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ សព្ពេបិ តេ បដិក្ខិត្តា ហោន្តិ. ន ហិ អសហជាតា ហេតុបច្ចយាទយោ នាម អត្ថិ. ឥតិ សហជាតស្ស និប្បទេសត្តា តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ សព្ពេបិ តេ ឧភោបិ វារា ន លព្ភន្តិ. ‘‘សហជាតំ បុរេជាត’’ន្តិ វិស្សជ្ជិតវារេសុ បន កិញ្ចាបិ សហជាតបច្ចយោយេវ នត្ថិ, យស្មា បនេត្ថ សហជាតាវ អរូបក្ខន្ធា និស្សយអត្ថិអវិគតវសេន បច្ចយា, សហជាតេ ច បដិក្ខិត្តេ ឯកន្តេន សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតា បដិក្ខិត្តា ហោន្តិ, តស្មា តស្ស បដិក្ខិត្តត្តា តេបិ វារា ន លព្ភន្តីតិ ឯវំ សព្ពថាបេត្ថ ឥមេ ចត្តារោ វារា បរិហាយន្តិ. អវសេសានញ្ញេវ វសេន ឯកាទសាតិ វុត្តំ.

នអញ្ញមញ្ញននិស្សយនសម្បយុត្តេបិ តេយេវ វារា បរិហាយន្តិ. កស្មា? សហជាតគតិកត្តា. យថេវ ហិ អរូបធម្មភូតោ សហជាតបច្ចយោ និប្បទេសេន ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធេ គណ្ហាតិ, តថា អញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តាបីតិ សហជាតគតិកត្តា ឯតេសុបិ បដិក្ខិត្តេសុ តេ វារា ន លព្ភន្តីតិ វេទិតព្ពា. តេន វុត្តំ នអញ្ញមញ្ញេ ឯកាទស, ននិស្សយេ ឯកាទស, នសម្បយុត្តេ ឯកាទសាតិ.

តត្ថ សិយា – កិញ្ចាបិ ឥមេ អវិសេសេន កុសលាទិភេទានំ ចតុន្នំ ខន្ធានំ សង្គាហកត្តា សហជាតគតិកា, កុសលោ បន កុសលាព្យាកតស្ស ឋបេត្វា សហជាតបច្ចយំ អញ្ញថា បច្ចយោវ ន ហោតិ, តស្មា តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ សោ វារោ បរិហាយតុ. កុសលោ បន កុសលាព្យាកតានំ នេវ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ហោតិ, តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ សោ វារោ កស្មា បរិហាយតីតិ? អញ្ញមញ្ញបច្ចយធម្មវសេន បវត្តិសព្ភាវតោ. យថេវ ហិ កុសលាព្យាកតា កុសលស្ស សហជាតបច្ចយោវ ន ហោន្តិ. សហជាតធម្មវសេន បន និស្សយបច្ចយាទីហិ បវត្តិសព្ភាវតោ តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ សោ វារោ បរិហាយតិ, ឯវមិធាបិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយធម្មវសេន សហជាតាទីហិ បវត្តិសព្ភាវតោ តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ សោ វារោ បរិហាយតិ. នអញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោតិ បទស្ស ហិ អយមត្ថោ – យេ ធម្មា អញ្ញមញ្ញបច្ចយសង្គហំ គតា, ន តេហិ បច្ចយោ. កុសលោ ច កុសលាព្យាកតានំ សហជាតាទិវសេន បច្ចយោ ហោន្តោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយធម្មេហេវ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ សោ វារោ បរិហាយតិ. យថា ច សោ វារោ, តថា សេសាបិ តយោតិ ចត្តារោបិ តេ វារា បរិហាយន្តិ.

ននិស្សយេ ឯកាទសាតិ ឯត្ថាបិ យស្មា តេសំ វារានំ ឯកេន្តេន សហជាតបច្ចយធម្មាវ និស្សយភូតា, តស្មា និស្សយេ បដិក្ខិត្តេ បរិហាយន្តិ. នបុរេជាតេ តេរសាតិ សហជាតំ បុរេជាតន្តិ វុត្តវិស្សជ្ជនេ ទ្វិមូលកេ ទ្វេ អបនេត្វា តេរស. យថា ហិ តេ សហជាតេ បដិក្ខិត្តេ បុរេជាតានញ្ញេវ និស្សយអត្ថិអវិគតានំ វសេន វិស្សជ្ជនំ ន លភន្តិ, តថា បុរេជាតេបិ បដិក្ខិត្តេ សហជាតានញ្ញេវ និស្សយអត្ថិអវិគតានំ វសេន វិស្សជ្ជនំ ន លភន្តិ, តស្មា តេ អបនេត្វា តេរសាតិ វេទិតព្ពា.

នបច្ឆាជាតេ បន្នរសាតិ ឯត្ថ ‘‘បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វា ‘‘សហជាតំ បច្ឆាជាតំ អាហារំ ឥន្ទ្រិយ’’ន្តិ វា អាគតដ្ឋានេសុ ឋបេត្វា បច្ឆាជាតំ អវសេសវសេនបិ តេ បញ្ហា លព្ភន្តិ, តស្មា បន្នរសេវ វុត្តា. នកម្មេតិអាទីសុ យស្មា កម្មវិបាកាហារិន្ទ្រិយឈានមគ្គាបិ កុសលាទិភេទានំ ចតុន្នំ ខន្ធានំ ឯកទេសោវ តស្មា ឋបេត្វា តេ ធម្មេ អវសេសធម្មវសេន សហជាតធម្មា បច្ចយា ហោន្តីតិ ឯកម្បិ បញ្ហាវិស្សជ្ជនំ ន បរិហីនំ. នសម្បយុត្តេ ឯកាទសាតិ យស្មា តេសុ ចតូសុ វារេសុ សម្បយុត្តធម្មា សហជាតាទិបច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា សម្បយុត្តបច្ចយបដិក្ខេបេន តេយេវ វារា បរិហាយន្តីតិ វេទិតព្ពា. នវិប្បយុត្តេ នវាតិ ទុមូលកឯកាវសានា ចត្តារោ ឯកមូលកទុកាវសានា ទ្វេ ចាតិ ឥមេ ឆ វារា ឯកន្តេន វិប្បយុត្តបច្ចយធម្មេហិ យុត្តា. តេហិ សហជាតាទិវសេន បច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា វិប្បយុត្តេ បដិក្ខិត្តេ សព្ពេបិ តេ បរិហាយន្តីតិ នវេវ លព្ភន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘នវិប្បយុត្តេ នវា’’តិ. នោអត្ថិនោអវិគតេសុបិ តេយេវ វេទិតព្ពា. ឯកន្តេន ហិ តេ វារា អត្ថិអវិគតបច្ចយធម្មយុត្តា, តស្មា តេ តេសំ បដិក្ខេបេ បរិហាយន្តិ. យេបិ លព្ភន្តិ, តេសុ អារម្មណវសេន អនន្តរាទិវសេន វា វិស្សជ្ជនានិ កាតព្ពានិ. សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតអាហារិន្ទ្រិយភេទតោ បញ្ចន្នំ អត្ថិអវិគតានំ វិប្បយុត្តធម្មានំ វា វសេន ន កាតព្ពានីតិ.

៥៣៣. ឯវំ បច្ចនីយេ លទ្ធវារេ គណនតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទុមូលកាទិវសេន បច្ចយគណនំ ទស្សេតុំ នហេតុបច្ចយា នារម្មណេ បន្នរសាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ នហេតុមូលកទុកេសុ អតិរេកគណនោ ឩនតរគណនេន សទ្ធិំ យោជិតោ ឩនតរគណនោវ ហោតិ.

តិមូលកេ នឧបនិស្សយេ តេរសាតិ កុសលោ អកុសលស្ស, អកុសលោ កុសលស្សាតិ ទ្វេ វារា បរិហាយន្តិ. កស្មា? នារម្មណេន សទ្ធិំ នឧបនិស្សយស្ស ឃដិតត្តា. អារម្មណវសេន ហិ ឧបនិស្សយវសេន ច ឥមេសំ បវត្តិ. តញ្ច ឧភយំ បដិក្ខិត្តំ. អារម្មណាធិបតិ ច អារម្មណូបនិស្សយគ្គហណេន គហិតោ ហោតិយេវ.

ឆមូលកេបិ នឧបនិស្សយេ តេរសាតិ តេយេវ តេរស. សត្តមូលកេ បន នឧបនិស្សយេ សត្តាតិ នសហជាតេន សទ្ធិំ ឃដិតត្តា តត្ថ បរិហីនេហិ ចតូហិ សទ្ធិំ ‘‘កុសលោ កុសលស្ស, កុសលោ អកុសលស្ស, អកុសលោ អកុសលស្ស, អកុសលោ កុសលស្សា’’តិ ឥមេ អនន្តរូបនិស្សយបកតូបនិស្សយវសេន បវត្តមានា ចត្តារោតិ អដ្ឋ បរិហាយន្តិ, តស្មា អវសេសានំ វសេន សត្តាតិ វុត្តំ. នបុរេជាតេ ឯកាទសាតិ នសហជាតេន សទ្ធិំ ឃដិតត្តា ឯកាទស. នបច្ឆាជាតេ នវាតិ តេសុ ឯកាទសសុ សហជាតំ បច្ឆាជាតំ អាហារំ ឥន្ទ្រិយន្តិ លទ្ធវិស្សជ្ជនេសុ ទុមូលកេ អព្យាកតន្តេ ទ្វេ វារេ អបនេត្វា. តេ ហិ សហជាតេ បដិក្ខិត្តេបិ បច្ឆាជាតវសេន អបរិហីនា. សហជាតេន បន សទ្ធិំ បច្ឆាជាតេ បដិក្ខិត្តេ បរិហាយន្តីតិ សេសានំ វសេន នវាតិ វុត្តំ. អដ្ឋមូលកេ ននិស្សយេ ឯកាទសាតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសមេវ. នវមូលកេ នឧបនិស្សយេ បញ្ចាតិ កុសលាទយោ អព្យាកតន្តា តយោ ទុមូលកា អព្យាកតន្តា ទ្វេ ចាតិ បញ្ច. តេសុ នានាក្ខណិកកម្មកពឡីការាហាររូបជីវិតិន្ទ្រិយបច្ឆាជាតធម្មវសេន វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ.

ទសមូលកេ នបុរេជាតេ បញ្ចាតិអាទីសុបិ តេយេវ. នបច្ឆាជាតេ តីណីតិ បច្ឆាជាតវសេន លព្ភមានេ ទុមូលកេ អព្យាកតន្តេ ទ្វេ អបនេត្វា អវសេសា. នវិប្បយុត្តេបិ តេយេវ តយោ. នោអត្ថិយា ទ្វេតិ នានាក្ខណិកកម្មវសេន កុសលញ្ច អកុសលញ្ច កដត្តារូបស្ស. វិបាកំ បនេត្ថ នឧបនិស្សយេន សទ្ធិំ ឃដិតត្តា ន លព្ភតិ. ឯកាទសមូលកេ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសាវ គណនា. ទ្វាទសមូលកេ នកម្មេ ឯកន្តិ អព្យាកតេន អព្យាកតំ. តត្ថ ច អាហារិន្ទ្រិយវសេន វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. តេរសមូលកាទីសុបិ សព្ពត្ថ ឯកន្តិ អាគតដ្ឋានេ ឥទមេវ គហេតព្ពំ. នាហារេ បន ឥន្ទ្រិយវសេន វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. នឥន្ទ្រិយេ អាហារវសេន. ចុទ្ទសមូលកាទីសុ នកម្មេន សទ្ធិំ ឃដិតត្តា នោអត្ថិនោអវិគតា ន លព្ភន្តីតិ ន វុត្តា. នាហារបច្ចយា នឈានបច្ចយាតិ នឥន្ទ្រិយំ អបនេត្វា វុត្តំ. តស្មា តត្ថ ឥន្ទ្រិយវសេន ឯកំ វេទិតព្ពំ. នវិបាកបច្ចយា នឥន្ទ្រិយបច្ចយាតិ នាហារំ អបនេត្វា វុត្តំ, តស្មា តត្ថ អាហារវសេន ឯកំ វេទិតព្ពំ. ឥមេសុ បន ទ្វីសុ បច្ចនីយតោ ឋិតេសុ គណនា នាម នត្ថិ, តស្មា ឯកតោ ន ទស្សិតាតិ.

នហេតុមូលកំ.

៥៣៤. នារម្មណមូលកាទីសុបិ បន្នរសតេរសឯកាទសនវាតិ សព្ពទុកេសុ ចត្តារោវ មូលគណនបរិច្ឆេទា. តិកាទីសុ បន ពហុបច្ចយសមាយោគេ ឥតរានិបិ សត្ត បញ្ច តីណិ ទ្វេ ឯកន្តិ បរិច្ឆិន្នគណនានិ វិស្សជ្ជនានិ លព្ភន្តិយេវ. តេសុ យេសំ បច្ចយានំ សមាយោគេ យំ យំ លព្ភតិ, តំ តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សាធុកំ សល្លក្ខេត្វា ឧទ្ធរិតព្ពំ. សព្ពេសុ ចេតេសុ នារម្មណមូលកាទីសុ នារម្មណាទីនិ បទានិ អតិក្កន្តេន ហេតុបទេន សទ្ធិំ បឋមំ ពន្ធិត្វាវ ចក្កានិ កតានិ. យស្មា បន តានិ នហេតុមូលកេ វុត្តសទិសានេវ ហោន្តិ, តស្មា វិត្ថារេន អទស្សេត្វា សង្ខេបំ កត្វា ទស្សិតានិ. តត្ថ យថា នហេតុមូលកេ នារម្មណនឧបនិស្សយា វិសុំ វិសុំ បន្នរស វារេ លភន្តាបិ សមាយោគេ តេរស លភិំសុ, ឯវំ សព្ពត្ថ តេរសេវ លភន្តិ. យថា ច នារម្មណនសហជាតេហិ សទ្ធិំ នឧបនិស្សយេ សត្ត វារា ហោន្តិ, ឯវំ នឧបនិស្សយនារម្មណេហិ សទ្ធិំ នសហជាតេបិ សត្ត.

៥៣៨. ននិស្សយបច្ចយា នឧបនិស្សយបច្ចយា នបច្ឆាជាតេ តីណីតិ កុសលាទីនិ អព្យាកតន្តានិ. តេសុ កដត្តារូបញ្ច អាហារសមុដ្ឋានញ្ច បច្ចយុប្បន្នំ.

៥៤៣-៥៤៤. នាហារនឥន្ទ្រិយមូលកេសុ ចតុក្កេសុ នកម្មេន សទ្ធិំ អឃដិតត្តា នហេតុមូលកេ វិយ ឯកេន្តេន លព្ភន្តិ. នឥន្ទ្រិយមូលកេ នឧបនិស្សយេ ច នបុរេជាតេ ច ឋបេត្វា នាហារេ តីណីតិ កាតព្ពន្តិ នឥន្ទ្រិយបច្ចយតោ បដ្ឋាយ ឥមេ ទ្វេ បច្ចយេ ឃដេត្វា នឥន្ទ្រិយបច្ចយា…បេ… នឧបនិស្សយបច្ចយា នាហារេ តីណី. នឥន្ទ្រិយបច្ចយា…បេ… នបុរេជាតបច្ចយា នាហារេ តីណីតិ ឯវំ ឥមេហិ បច្ចយេហិ សទ្ធិំ នាហារបច្ចយេ ច គណនា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. តត្ថ តីណីតិ កុសលាទីនេវ អព្យាកតស្ស. តត្ថ កុសលាកុសលា កដត្តារូបានំ បុរេជាតស្ស ច កាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយេន, អព្យាកតា បន ចិត្តចេតសិកា បច្ឆាជាតបច្ចយេនេវាតិ ឥមេសំ វសេន តីណិ វិស្សជ្ជនានិ កាតព្ពានិ. បរតោ បន នបច្ឆាជាតេន សទ្ធិំ ឃដិតត្តា នាហារេ ទ្វេតិ វុត្តំ. តត្ថ កដត្តារូបវសេន កុសលំ អព្យាកតស្ស, តថា អកុសលន្តិ ឯត្តកមេវ លព្ភតិ. អាហារស្ស បន បដិក្ខិត្តត្តា កពឡីការាហារោ អត្ថិអវិគតវសេនាបិ បច្ចយភាវំ ន លភតិ.

៥៤៥. នវិប្បយុត្តមូលកស្ស ចតុមូលកេ នឧបនិស្សយេ បញ្ចាតិ កុសលោ សហជាតកុសលស្ស, កុសលោ កដត្តារូបសង្ខាតស្ស អព្យាកតស្ស, អកុសលោ សហជាតអកុសលស្ស, តថា កដត្តារូបសង្ខាតស្ស អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ សហជាតអព្យាកតស្សាតិ ឯវំ បញ្ច. នវិប្បយុត្តបច្ចយា…បេ… នឧបនិស្សយេ តីណីតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ កុសលាទយោ តយោ អព្យាកតស្ស.

៥៤៦. នោអត្ថិបច្ចយា នហេតុយា នវាតិ នហេតុបច្ចយា នោអត្ថិយា វុត្តា នវេវ. សព្ពេបិ ហិ តេ ឯកមូលកេកាវសានា អនន្តរបកតូបនិស្សយវសេន លព្ភន្តិ. នារម្មណេ នវាតិបិ តេយេវ នារម្មណេ ឋត្វា នឧបនិស្សយេ ទ្វេ កាតព្ពា. យាវ និស្សយម្បីតិ នោអត្ថិមូលកេ នយេ ‘‘នោអត្ថិបច្ចយា នហេតុបច្ចយា នារម្មណបច្ចយា’’តិ ឯវំ ចក្កពន្ធគមនេន នារម្មណបច្ចយេ ឋត្វា ឥមេហិ វា តីហិ, ឥតោ បរេសុ នាធិបតិអាទីសុ អញ្ញតរញ្ញតរេន វា សទ្ធិំ យាវ និស្សយបច្ចយំ បាបុណាតិ, តាវ គន្ត្វា នឧបនិស្សយេ ទ្វេ វិស្សជ្ជនានិ កាតព្ពានីតិ អត្ថោ.

ឯវំ លក្ខណំ ឋបេត្វា បុន នារម្មណតោ បដ្ឋាយ យាវ និស្សយា សត្ត បច្ចយេ គហេត្វា នឧបនិស្សយេ ទ្វេតិ អាហ. តត្ថ នោអត្ថិបច្ចយា នហេតុបច្ចយា នារម្មណបច្ចយា នឧបនិស្សយេ ទ្វេ, នោអត្ថិបច្ចយា នហេតុនារម្មណនាធិបតិបច្ចយា នឧបនិស្សយេ ទ្វេតិ ឯវំ នារម្មណតោ បុរិមបច្ឆិមេហិ និស្សយបរិយោសានេហិ សព្ពបទេហិ សទ្ធិំ យោជនា កាតព្ពា. ទ្វេតិ បនេត្ថ កុសលោ អព្យាកតស្ស, អកុសលោ អព្យាកតស្សាតិ នានាក្ខណិកកម្មវសេន កដត្តារូបស្ស បច្ចយវសេន វេទិតព្ពានិ. នឧបនិស្សយបទេន សទ្ធិំ នបុរេជាតាទីសុ សព្ពត្ថ ទ្វេ. កម្មបច្ចយោ បនេត្ថ ន គហិតោ. តស្មិញ្ហិ គហិតេ តេបិ ទ្វេ វារា ឆិជ្ជន្តិ, វិស្សជ្ជនមេវ ន លព្ភតិ. ឯវំ យេន យេន សទ្ធិំ យស្ស យស្ស សំសន្ទនេ. យំ លព្ភតិ, យញ្ច បរិហាយតិ, តំ សព្ពំ សាធុកំ សល្លក្ខេត្វា សព្ពបច្ចនីយេសុ គណនា ឧទ្ធរិតព្ពាតិ.

បច្ចនីយគណនវណ្ណនា.