នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មបិដកេ

បញ្ចបករណ-អដ្ឋកថា

ធាតុកថា-អដ្ឋកថា

អដ្ឋារសហិ ភេទេហិ, វិភង្គំ មារភញ្ជនោ;

ទេសយិត្វា មហាវីរោ, យំ តស្សេវ អនន្តរំ.

អទេសយិ ធាតុកថំ, ធាតុភេទប្បកាសនោ;

តស្សត្ថំ ទីបយិស្សាមិ, តំ សុណាថ សមាហិតាតិ.

១. មាតិកាវណ្ណនា

១. នយមាតិកាវណ្ណនា

១. សង្គហោ អសង្គហោតិអាទីនញ្ហិ វសេន ឥទំ បករណំ ចុទ្ទសវិធេន វិភត្តន្តិ វុត្តំ. តំ សព្ពម្បិ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសតោ ទ្វិធា ឋិតំ. តត្ថ មាតិកា ឧទ្ទេសោ. សា បញ្ចវិធា – នយមាតិកា, អព្ភន្តរមាតិកា, នយមុខមាតិកា, លក្ខណមាតិកា, ពាហិរមាតិកាតិ. តត្ថ សង្គហោ អសង្គហោ…បេ… វិប្បយុត្តេន សង្គហិតំ អសង្គហិតន្តិ – អយំ ចុទ្ទសហិ បទេហិ និក្ខិត្តា នយមាតិកា នាម. អយញ្ហិ ឥមិនា សង្គហាទិកេន នយេន ធាតុកថា ធម្មា វិភត្តាតិ ទស្សេតុំ ឋបិតត្តា នយមាតិកាតិ វុច្ចតិ. ឯតេសំ បទានំ មូលភូតត្តា មូលមាតិកាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

២. អព្ភន្តរមាតិកាវណ្ណនា

២. បញ្ចក្ខន្ធា …បេ… មនសិការោតិ អយំ បញ្ចវីសាធិកេន បទសតេន និក្ខិត្តា អព្ភន្តរមាតិកា នាម. អយញ្ហិ ‘‘សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី ធាតុកថាយ មាតិកា’’តិ ឯវំ អវត្វា សង្គហាទិនា នយេន វិភជិតព្ពេ ខន្ធាទិធម្មេ សរូបតោ ទស្សេត្វា ធាតុកថាយ អព្ភន្តរេយេវ ឋបិតត្តា អព្ភន្តរមាតិកាតិ វុច្ចតិ. ខន្ធាទិបទានំ ធម្មសង្គណីមាតិកាយ អសង្គហិតត្តា បកិណ្ណកមាតិកាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

៣. នយមុខមាតិកាវណ្ណនា

៣. តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ; ចតូហិ សម្បយោគោ, ចតូហិ វិប្បយោគោតិ អយំ ចតូហិ បទេហិ និក្ខិត្តា នយមុខមាតិកា នាម. អយញ្ហិ សព្ពេសុបិ បញ្ចក្ខន្ធាទីសុ ចេវ កុសលត្តិកាទីសុ ច មាតិកាធម្មេសុ, តីហិ ខន្ធាយតនធាតុបទេហេវ សង្គហោ ច អសង្គហោ ច យោជេតព្ពោ. តថា ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហិ សម្បយោគោ ច វិប្បយោគោ ច. ឯតានិ ឥមេសំ សង្គហាសង្គហាទីនំ នយានំ មុខានីតិ ទស្សេតុំ ឋបិតត្តា នយមុខមាតិកាតិ វុច្ចតិ.

៤. លក្ខណមាតិកាវណ្ណនា

៤. សភាគោ, វិសភាគោតិ អយំ ទ្វីហិ បទេហិ និក្ខិត្តា លក្ខណមាតិកា នាម. អយញ្ហិ សភាគលក្ខណេហិ ធម្មេហិ សង្គហនយោ, វិសភាគលក្ខណេហិ អសង្គហនយោ, តថា សម្បយោគវិប្បយោគនយោ យោជេតព្ពោតិ សភាគវិសភាគលក្ខណវសេន សង្គហាទិលក្ខណំ ទស្សេតុំ ឋបិតត្តា លក្ខណមាតិកាតិ វុច្ចតិ.

៥. ពាហិរមាតិកាវណ្ណនា

៥. សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី ធាតុកថាយ មាតិកាតិ អយំ ឆសដ្ឋិ តិកបទានិ, ទ្វេ ច ទុកបទសតានិ សង្ខិបិត្វា និក្ខិត្តា ពាហិរមាតិកា នាម. អយញ្ហិ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា…បេ… មនសិការោ’’តិ ឯវំ ធាតុកថាយ អព្ភន្តរេ អវត្វា ‘‘សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី’’តិ ឯវំ ធាតុកថាយ មាតិកតោ ពហិ ឋបិតត្តា ពាហិរមាតិកាតិ វុច្ចតិ.

ឯវំ មាតិកាយ បញ្ចធា ឋិតភាវំ វិទិត្វា ឥទានិ ‘សង្គហោ អសង្គហោ’តិអាទីសុ សង្គហោ តាវ ជាតិសញ្ជាតិកិរិយាគណនវសេន ចតុព្ពិធោ. តត្ថ – ‘‘សព្ពេ ខត្តិយា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ ព្រាហ្មណា, សព្ពេ វេស្សា, សព្ពេ សុទ្ទា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាចា, យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, យោ ច សម្មាអាជីវោ, ឥមេ ធម្មា សីលក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ អយំ ជាតិសង្គហោ នាម. ‘‘ឯកជាតិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធ សព្ពេបិ ជាតិយា ឯកសង្គហំ គតា. ‘‘សព្ពេ កោសលកា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ មាគធកា, សព្ពេ ភារុកច្ឆកា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យោ ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាយាមោ; យា ច សម្មាសតិ, យោ ច សម្មាសមាធិ, ឥមេ ធម្មា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ សញ្ជាតិសង្គហោ នាម. ‘‘ឯកដ្ឋានេ ជាតា សំវឌ្ឍា អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធ សព្ពេបិ សញ្ជាតិឋានេន និវុត្ថោកាសេន ឯកសង្គហំ គតា. ‘‘សព្ពេ ហត្ថារោហា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ អស្សារោហា, សព្ពេ រថិកា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាទិដ្ឋិ, យោ ច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ កិរិយាសង្គហោ នាម. សព្ពេវ ហេតេ អត្តនោ កិរិយាករណេន ឯកសង្គហំ គតា. ‘‘ចក្ខាយតនំ កតមក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតីតិ? រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតី’’តិ. ហញ្ចិ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, តេន វត រេ វត្តព្ពេ – ‘ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិត’’ន្តិ (កថា. ៤៧១), អយំ គណនសង្គហោ នាម. អយមិធ អធិប្បេតោ. តប្បដិបក្ខេន អសង្គហោ វេទិតព្ពោ. តេសំ វិកប្បតោ សង្គហិតេន អសង្គហិតាទីនិ. ឯកុប្បាទេកនិរោធឯកវត្ថុកឯការម្មណតាវសេន សម្បយោគោ, តប្បដិបក្ខតោ វិប្បយោគោ. តេសំ វិកប្បតោ សម្បយុត្តេន វិប្បយុត្តាទីនិ. តទុភយសំសគ្គវិកប្បតោ សង្គហិតេន សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្តន្តិអាទីនិ. បញ្ចក្ខន្ធាតិអាទីនិ បន ខន្ធវិភង្គាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ផស្សាទយោ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តសព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណតោ វុត្តាតិ.

មាតិកាវណ្ណនា.

២. និទ្ទេសវណ្ណនា

១. បឋមនយោ សង្គហាសង្គហបទវណ្ណនា

១. ខន្ធបទវណ្ណនា

៦. ឥទានិ បញ្ចក្ខន្ធាទិវសេន និក្ខិត្តមាតិកំ ‘សង្គហោ អសង្គហោ’តិអាទីហិ នយមាតិកាបទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ រូបក្ខន្ធោ កតិហិ ខន្ធេហីតិអាទិនា នយេន និទ្ទេសវារោ អារទ្ធោ. តត្ថ យស្មា ‘‘សង្គហោ អសង្គហោតិអាទិកាយ នយមាតិកាយ ‘‘តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ’’តិ នយមុខមាតិកា ឋបិតា, តស្មា រូបក្ខន្ធាទីនំ សង្គហំ ទស្សេតុំ កតិហិ ខន្ធេហិ កតិហាយតនេហិ កតិហិ ធាតូហីតិ តីណិ ខន្ធាយតនធាតុបទានេវ ឧទ្ធដានិ. ‘ចត្តារិ សច្ចានី’តិអាទីសុ ឯកម្បិ ន បរាមដ្ឋំ. យស្មា ច ‘‘សភាគោ វិសភាគោ’’តិ ឯវំ លក្ខណមាតិកា ឋបិតា, តស្មា ឥមស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេ រូបក្ខន្ធោ ឯកេន ខន្ធេនាតិអាទិ វុត្តំ. សភាគា ហិ តស្ស ឯតេ ខន្ធាទយោតិ. តត្ថ ឯកេន ខន្ធេនាតិ រូបក្ខន្ធេនេវ. យញ្ហិ កិញ្ចិ រូបំ រូបក្ខន្ធសភាគត្តា រូបក្ខន្ធោត្វេវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ រូបក្ខន្ធេនេវ គណិតំ, តំ រូបក្ខន្ធេនេវ បរិច្ឆិន្នំ. ឯកាទសហាយតនេហីតិ មនាយតនវជ្ជេហិ. សព្ពោបិ ហិ រូបក្ខន្ធោ ទសាយតនានិ ធម្មាយតនេកទេសោ ច ហោតិ, តស្មា ឯកាទសហាយតនេហិ គណិតោ, បរិច្ឆិន្នោ. ឯកាទសហិ ធាតូហីតិ សត្តវិញ្ញាណធាតុវជ្ជាហិ ឯកាទសហិ ឯតាសុ ហិ អបរិយាបន្នំ រូបំ នាម នត្ថិ.

អសង្គហនយនិទ្ទេសេ កតិហិ អសង្គហិតោតិ សង្ខេបេនេវ បុច្ឆា កតា. វិស្សជ្ជនេ បនស្ស យស្មា រូបក្ខន្ធស្ស វិសភាគា ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា, ឯកំ មនាយតនំ, សត្ត វិញ្ញាណធាតុយោ; តស្មា ចតូហិ ខន្ធេហីតិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ សង្គហាសង្គហោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បន ខន្ធនិទ្ទេសេ – ‘‘រូបក្ខន្ធោ កតិហិ ខន្ធេហី’’តិអាទិម្ហិ តាវ ឯកមូលកេ សង្គហនយេ សរូបេនេវ ទស្សិតា បញ្ច បុច្ឆា, បញ្ច វិស្សជ្ជនានិ. អសង្គហនយេ សង្ខេបេន ទស្សិតា បញ្ច បុច្ឆា, បញ្ច វិស្សជ្ជនានិ. ឥមិនា ឧបាយេន ទុកមូលកាទីសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ វេទិតព្ពានិ. រូបក្ខន្ធមូលកាយេវ ចេត្ថ ទុកតិកចតុក្កា ទស្សិតា. បញ្ចកេ បន ‘‘រូបក្ខន្ធោ ច…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ចា’’តិ ឯវំ ភេទតោ ច, ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា កតិហិ ខន្ធេហី’’តិ ឯវំ អភេទតោ ចាតិ ទ្វិធា បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ កតានិ. ឯវំ បាឡិនយោ វេទិតព្ពោតិ.

២. អាយតនបទាទិវណ្ណនា

២២. អាយតនបទនិទ្ទេសាទីសុ អាយតនបទនិទ្ទេសេ តាវ ចក្ខាយតនំ ឯកេន ខន្ធេនាតិ ឯកេន រូបក្ខន្ធេនេវ, ឯកេន ចក្ខាយតនេនេវ ឯកាយ ចក្ខុធាតុយាវ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. សោតាយតនាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន សង្គហាសង្គហោ វេទិតព្ពោ. អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វាតិ ឯត្ថ បន យស្មា អសង្ខតំ ធម្មាយតនំ នាម និព្ពានំ, តញ្ច ខន្ធសង្គហំ ន គច្ឆតិ; តស្មា ‘ខន្ធតោ ឋបេត្វា’តិ វុត្តំ. ចតូហិ ខន្ធេហីតិ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធេហិ. និព្ពានវជ្ជញ្ហិ ធម្មាយតនំ ឯតេហិ សង្គហិតំ. វិញ្ញាណក្ខន្ធេន បន ឋបេត្វា ធម្មាយតនធម្មធាតុយោ សេសាយតនធាតូហិ ច តំ ន សង្គយ្ហតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកេន ខន្ធេន, ឯកាទសហាយតនេហិ, សត្តរសហិ ធាតូហិ អសង្គហិត’’ន្តិ. យថា ច តេ ហេដ្ឋា រូបក្ខន្ធមូលកា, ឯវមិធាបិ ចក្ខាយតនមូលកាវ នយា វេទិតព្ពា. ទុកមត្តមេវ បន បាឡិយំ ទស្សេត្វា ‘‘ទ្វាទសាយតនានី’’តិ អភេទតោវ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ កតំ. ធាតុនិទ្ទេសេបិ ឯសេវ នយោ.

៤០. សច្ចនិទ្ទេសេ – សព្ពេបិ ទុកតិកចតុក្កា បាឡិយំ ទស្សិតា. យស្មា ច ទុកតិកេសុ សមុទយសច្ចសទិសមេវ មគ្គសច្ចេបិ វិស្សជ្ជនំ, តស្មា តំ សមុទយានន្តរំ វុត្តំ.

៥០. ឥន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ – ជីវិតិន្ទ្រិយំ ទ្វីហិ ខន្ធេហីតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ រូបក្ខន្ធេន, អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ សង្ខារក្ខន្ធេន សង្គហិតំ. សេសំ វុត្តនយានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. បាឡិវវត្ថានំ បនេត្ថ អាយតនធាតុនិទ្ទេសសទិសមេវ.

៦. បដិច្ចសមុប្បាទវណ្ណនា

៦១. បដិច្ចសមុប្បាទនិទ្ទេសេ – ‘‘អវិជ្ជា កតិហិ ខន្ធេហី’’តិ បុច្ឆំ អនារភិត្វា អវិជ្ជា ឯកេន ខន្ធេនាតិ ឯវំ វិស្សជ្ជនមេវ ទស្សិតំ. តត្ថ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច សព្ពម្បិ វិបាកវិញ្ញាណំ. តេនេវាហ – ‘‘សត្តហិ ធាតូហិ សង្គហិត’’ន្តិ. នាមរូបម្បិ បដិសន្ធិបវត្តិវសេនេវ វេទិតព្ពំ. តេនេវេត្ថ សទ្ទាយតនម្បិ សង្គហេត្វា ឯកាទសហាយតនេហិ សង្គហោ ទស្សិតោ. ផស្សាទីសុ ខន្ធភេទោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញេនេវ ហិ ឯកេន ខន្ធេន ផស្សោ សង្គហិតោ, អញ្ញេន វេទនា, តណ្ហាឧបាទានកម្មភវា បន សង្ខារក្ខន្ធេនេវ សង្គហិតា. ភវបទញ្ចេត្ថ កម្មភវាទីនំ វសេន ឯកាទសធា វិភត្តំ. តត្ថ កម្មភវោ ផស្សាទីហិ សទិសវិសជ្ជនត្តា តេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ទស្សិតោ. ឧបបត្តិភវកាមភវសញ្ញាភវបញ្ចវោការភវា អញ្ញមញ្ញសទិសវិស្សជ្ជនត្តា ឯកតោ ទស្សិតា. យស្មា ចេតេ ឧបាទិន្នកធម្មាវ តស្មា ‘‘ឯកាទសហាយតនេហិ សត្តរសហិ ធាតូហី’’តិ វុត្តំ. សទ្ទាយតនញ្ហិ អនុបាទិន្នំ, តំ ឯត្ថ ន គហិតំ.

៦៨. រូបភវនិទ្ទេសេ – បញ្ចហាយតនេហីតិ ចក្ខុសោតមនរូបធម្មាយតនេហិ. អដ្ឋហិ ធាតូហីតិ ចក្ខុសោតចក្ខុវិញ្ញាណសោតវិញ្ញាណរូបធម្មមនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូហិ. អរូបភវាទយោបិ តយោ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាវ ឯកតោ ទស្សិតា. តថា អសញ្ញាភវឯកវោការភវា. តត្ថ ទ្វីហាយតនេហីតិ រូបាយតនធម្មាយតនេហិ. ធាតូសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯកតលវាសិកានញ្ហិ សេសព្រហ្មានំ ចក្ខុសព្ភាវតោ តស្សារម្មណត្តា តត្ថ រូបាយតនំ ឧទ្ធដំ.

៧១. ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហីតិ រូបជាតិ រូបក្ខន្ធេន, អរូបជាតិ សង្ខារក្ខន្ធេន. ជរាមរណេសុបិ ឯសេវ នយោ. សោកាទីសុបិ ឯកេន ខន្ធេនាតិ សោកទុក្ខទោមនស្សានិ វេទនាក្ខន្ធេន, បរិទេវោ រូបក្ខន្ធេន, ឧបាយាសាទយោ សង្ខារក្ខន្ធេនាតិ ឯវំ ខន្ធវិសេសោ វេទិតព្ពោ.

៧៣. ឥទ្ធិបាទោ ទ្វីហីតិ សង្ខារវិញ្ញាណក្ខន្ធេហិ, មនាយតនធម្មាយតនេហិ, ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូហិ ច. ឈានំ ទ្វីហីតិ វេទនាក្ខន្ធសង្ខារក្ខន្ធេហិ. អប្បមញ្ញាទយោ សទិសវិស្សជ្ជនត្តា ឯកតោ និទ្ទិដ្ឋា. ចិត្តំ បន ចេតនានន្តរំ និក្ខិត្តម្បិ អសទិសវិស្សជ្ជនត្តា បច្ឆា គហិតំ. តត្ថ អប្បមញ្ញាទីសុ ឯកេន ខន្ធេនាតិ វេទនា វេទនាក្ខន្ធេន, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធេន, សេសា សង្ខារក្ខន្ធេន សង្គហិតាតិ ឯវំ ខន្ធវិសេសោ វេទិតព្ពោ.

៧. តិកបទវណ្ណនា

៧៧. ឯវំ អព្ភន្តរមាតិកាយ សង្គហំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ពាហិរមាតិកាយ សង្គហំ ទស្សេតុំ កុសលា ធម្មាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ វេទនាត្តិកេ តីហិ ធាតូហីតិ កាយវិញ្ញាណមនោវិញ្ញាណធម្មធាតូហិ. សត្តហិ ធាតូហីតិ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតូហិ ចេវ មនោធាតុធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូហិ ច. វិបាកត្តិកេ អដ្ឋហិ ធាតូហីតិ កាយវិញ្ញាណធាតុយា សទ្ធិំ តាហិយេវ. វិបាកធម្មធម្មា បន សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកេហិ សទ្ធិំ សទិសវិស្សជ្ជនត្តា ឯកតោ គហិតា. យថា ចេតេ, ឯវំ សព្ពតិកទុកបទេសុ យំ យំ បទំ យេន យេន បទេន សទ្ធិំ សទិសវិស្សជ្ជនំ ហោតិ, តំ តំ ឧប្បដិបាដិយាបិ តេន តេន សទ្ធិំ គហេត្វា វិស្សជ្ជិតំ. តត្ថ វុត្តានុសារេនេវ សង្គហាសង្គហនយោ វេទិតព្ពោតិ.

សង្គហាសង្គហបទវណ្ណនា.

២. ទុតិយនយោ សង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៧១. ឥទានិ សង្គហិតេន អសង្គហិតបទំ ភាជេតុំ ចក្ខាយតនេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្រិទំ លក្ខណំ – ឥមស្មិញ្ហិ វារេ យំ ខន្ធបទេន សង្គហិតំ ហុត្វា អាយតនធាតុបទេហិ អសង្គហិតំ, ខន្ធាយតនបទេហិ វា សង្គហិតំ ហុត្វា ធាតុបទេន អសង្គហិតំ, តស្ស ខន្ធាទីហិ អសង្គហំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ. តំ បន រូបក្ខន្ធាទីសុ ន យុជ្ជតិ. រូបក្ខន្ធេន ហិ រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ. សោ ច អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតោ នាម នត្ថិ. វេទនាក្ខន្ធេន ច វេទនាក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ. សោបិ ធម្មាយតនធម្មធាតូហិ អសង្គហិតោ នាម នត្ថិ. ឯវំ អសង្គហិតតាយ អភាវតោ ឯតានិ អញ្ញានិ ច ឯវរូបានិ មនាយតនធម្មាយតនាទីនិ បទានិ ឥមស្មិំ វារេ ន គហិតានិ. យានិ បន បទានិ រូបេកទេសំ អរូបេន អសម្មិស្សំ, វិញ្ញាណេកទេសញ្ច អញ្ញេន អសម្មិស្សំ ទីបេន្តិ, តានិ ឥធ គហិតានិ. បរិយោសានេ ច –

‘‘ទសាយតនា សត្តរស ធាតុយោ,

សត្តិន្ទ្រិយា អសញ្ញាភវោ ឯកវោការភវោ;

បរិទេវោ សនិទស្សនសប្បដិឃំ,

អនិទស្សនំ បុនទេវ សប្បដិឃំ ឧបាទា’’តិ.

ឯវំ ឧទ្ទានគាថាយ ទស្សិតានេវ. តស្មា តេសំ វសេនេវ សង្គហាសង្គហោ វេទិតព្ពោ. បញ្ហវសេន ហិ ឥមស្មិំ វារេ អាយតនធាតុវសេនេវ សទិសវិស្សជ្ជនេ វីសតិ ធម្មេ សមោធានេត្វា ឯកោ បញ្ហោ កតោ, សត្ត វិញ្ញាណធាតុយោ សមោធានេត្វា ឯកោ, សត្តិន្ទ្រិយានិ សមោធានេត្វា ឯកោ, ទ្វេ ភវេ សមោធានេត្វា ឯកោ, បរិទេវេន ច សនិទស្សនសប្បដិឃេហិ ច ឯកោ, អនិទស្សនសប្បដិឃេហិ ឯកោ, សនិទស្សនេហិ ឯកោ, សប្បដិឃេហិ ច ឧបាទាធម្មេហិ ច ឯកោតិ អដ្ឋ បញ្ហា កតា. តេសុ ខន្ធាទិវិភាគោ ឯវំ វេទិតព្ពោ សេយ្យថិទំ – បឋមបញ្ហេ តាវ ចតូហិ ខន្ធេហីតិ អរូបក្ខន្ធេហិ, ទ្វីហាយតនេហីតិ ចក្ខាយតនាទីសុ ឯកេកេន សទ្ធិំ មនាយតនេន, អដ្ឋហិ ធាតូហីតិ ចក្ខុធាតុអាទីសុ ឯកេកាយ សទ្ធិំ សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហិ.

តត្រាយំ នយោ – ចក្ខាយតនេន ហិ ខន្ធសង្គហេន រូបក្ខន្ធោ សង្គហិតោ. តស្មិំ សង្គហិតេ រូបក្ខន្ធេ អាយតនសង្គហេន ចក្ខាយតនមេវេកំ សង្គហិតំ. សេសានិ ទស អាយតនានិ អសង្គហិតានិ. ធាតុសង្គហេនបិ តេន ចក្ខុធាតុយេវេកា សង្គហិតា. សេសា ទស ធាតុយោ អសង្គហិតា. ឥតិ យានិ តេន អសង្គហិតានិ ទសាយតនានិ, តានិ ចក្ខាយតនមនាយតនេហិ ទ្វីហិ អសង្គហិតានិ. យាបិ តេន អសង្គហិតា ទស ធាតុយោ, តា ចក្ខុធាតុយា ចេវ សត្តហិ ច វិញ្ញាណធាតូហិ អសង្គហិតាតិ. រូបាយតនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

១៧២. ទុតិយបញ្ហេ – យស្មា យាយ កាយចិ វិញ្ញាណធាតុយា សង្គហិតោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ មនាយតនេន អសង្គហិតោ នាម នត្ថិ, តស្មា អាយតនសង្គហេន សង្គហិតាតិ វុត្តំ. ឯត្ថ បន ចតូហិ ខន្ធេហីតិ រូបាទីហិ ចតូហិ. ឯកាទសហាយតនេហីតិ មនាយតនវជ្ជេហិ. ទ្វាទសហិ ធាតូហីតិ យថានុរូបា ឆ វិញ្ញាណធាតុយោ អបនេត្វា សេសាហិ ទ្វាទសហិ. ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយេវ សង្គហិតា, ឥតរា អសង្គហិតា. សោតវិញ្ញាណធាតុអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

១៧៣. តតិយបញ្ហេ – ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនំ វិស្សជ្ជនំ ចក្ខាយតនាទិសទិសមេវ. ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយេសុ បន ធម្មាយតនេន សទ្ធិំ ទ្វេ អាយតនានិ, ធម្មធាតុយា ច សទ្ធិំ អដ្ឋ ធាតុយោ វេទិតព្ពា.

១៧៤. ចតុត្ថបញ្ហេ – តីហាយតនេហីតិ រូបាយតនធម្មាយតនមនាយតនេហិ. តេសុ ហិ ភវេសុ រូបាយតនធម្មាយតនវសេន ទ្វេវ អាយតនានិ តេហិ សង្គហិតានិ. សេសានិ នវ រូបាយតនានិ តេហេវ ច ទ្វីហិ, មនាយតនេន ចាតិ តីហិ អសង្គហិតានិ នាម ហោន្តិ. នវហិ ធាតូហីតិ រូបធាតុធម្មធាតូហិ សទ្ធិំ សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហិ.

១៧៥. បញ្ចមបញ្ហេ – ទ្វីហាយតនេហីតិ បឋមបទំ សន្ធាយ សទ្ទាយតនមនាយតនេហិ. ទុតិយបទំ សន្ធាយ រូបាយតនមនាយតនេហិ. ធាតុយោបិ តេសំយេវ ឯកេកេន សទ្ធិំ សត្ត វិញ្ញាណធាតុយោ វេទិតព្ពា.

១៧៦. ឆដ្ឋបញ្ហេ – ទសហាយតនេហីតិ រូបាយតនធម្មាយតនវជ្ជេហិ. សោឡសហិ ធាតូហីតិ រូបធាតុធម្មធាតុវជ្ជេហេវ. កថំ? អនិទស្សនសប្បដិឃា ហិ ធម្មា នាម នវ ឱឡារិកាយតនានិ. តេហិ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតេ រូបក្ខន្ធេ, អាយតនសង្គហេន តានេវ នវាយតនានិ សង្គហិតានិ. រូបាយតនធម្មាយតនានិ អសង្គហិតានិ. ធាតុសង្គហេនបិ តា ឯវ នវ ធាតុយោ សង្គហិតា. រូបធាតុធម្មធាតុយោ អសង្គហិតា. ឥតិ យានិ តេហិ អសង្គហិតានិ ទ្វេ អាយតនានិ, តានិ រូបាយតនវជ្ជេហិ នវហិ ឱឡារិកាយតនេហិ, មនាយតនេន ចាតិ ទសហិ អសង្គហិតានិ. យាបិ តេហិ អសង្គហិតា ទ្វេ ធាតុយោ, តា រូបធាតុវជ្ជាហិ នវហិ ឱឡារិកធាតូហិ, សត្តហិ ច វិញ្ញាណធាតូហីតិ សោឡសហិ អសង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា.

១៧៧. សត្តមបញ្ហេ – ទ្វីហាយតនេហីតិ រូបាយតនមនាយតនេហិ. អដ្ឋហិ ធាតូហីតិ រូបធាតុយា សទ្ធិំ សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហិ.

១៧៨. អដ្ឋមបញ្ហេ – ឯកាទសហាយតនេហីតិ សប្បដិឃធម្មេ សន្ធាយ ធម្មាយតនវជ្ជេហិ, ឧបាទាធម្មេ សន្ធាយ ផោដ្ឋព្ពាយតនវជ្ជេហិ. ធាតូសុបិ ឯសេវ នយោ. អត្ថយោជនា បនេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ.

សង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា.

៣. តតិយនយោ អសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៧៩. ឥទានិ អសង្គហិតេនសង្គហិតបទំ ភាជេតុំ វេទនាក្ខន្ធេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្រិទំ លក្ខណំ – ឥមស្មិញ្ហិ វារេ យំ ខន្ធបទេន អសង្គហិតំ ហុត្វា អាយតនធាតុបទេហិ សង្គហិតំ, តស្ស ខន្ធាទីហិ សង្គហំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ. តំ បន រូបក្ខន្ធវិញ្ញាណក្ខន្ធចក្ខាយតនាទីសុ ន យុជ្ជតិ. រូបក្ខន្ធេន ហិ ចត្តារោ ខន្ធា ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា. តេសុ តេន ឯកធម្មោបិ អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតោ នាម នត្ថិ. ននុ ច វេទនាទយោ ធម្មាយតនេន សង្គហិតាតិ? សង្គហិតា. ន បន រូបក្ខន្ធោវ ធម្មាយតនំ, រូបក្ខន្ធតោ ហិ សុខុមរូបមត្តំ ធម្មាយតនំ ភជតិ. តស្មា យេ ធម្មាយតនេន សង្គហិតា, ន តេ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតា នាម. វិញ្ញាណក្ខន្ធេនបិ ឥតរេ ចត្តារោ ខន្ធា អសង្គហិតា. តេសុ តេន ឯកោបិ អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតោ នាម នត្ថិ. ឯវំ សង្គហិតតាយ អភាវតោ ឯតានិ អញ្ញានិ ច ឯវរូបានិ ចក្ខាយតនាទីនិ បទានិ ឥមស្មិំ វារេ ន គហិតានិ. យានិ បន បទានិ វិញ្ញាណេន វា ឱឡារិករូបេន វា អសម្មិស្សំ ធម្មាយតនេកទេសំ ទីបេន្តិ, តានិ ឥធ គហិតានិ. តេសំ ឥទមុទ្ទានំ –

‘‘តយោ ខន្ធា តថា សច្ចា, ឥន្ទ្រិយានិ ច សោឡស;

បទានិ បច្ចយាការេ, ចុទ្ទសូបរិ ចុទ្ទស.

‘‘សមតិំស បទា ហោន្តិ, គោច្ឆកេសុ ទសស្វថ;

ទុវេ ចូឡន្តរទុកា, អដ្ឋ ហោន្តិ មហន្តរា’’តិ.

ឯតេសុ បន បទេសុ សទិសវិស្សជ្ជនានិ បទានិ ឯកតោ កត្វា សព្ពេបិ ទ្វាទស បញ្ហា វុត្តា. តេសុ ឯវំ ខន្ធវិភាគោ វេទិតព្ពោ. អាយតនធាតូសុ បន ភេទោ នត្ថិ. តត្ថ បឋមបញ្ហេ តាវ – តីហិ ខន្ធេហីតិ រូបសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធេហិ. អាយតនធាតុយោ បន ធម្មាយតនធម្មធាតុវសេន វេទិតព្ពា.

តត្រាយំ នយោ – វេទនាក្ខន្ធេន ហិ និព្ពានញ្ច សុខុមរូបសញ្ញាសង្ខារា ច ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា ហុត្វា អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតា. តេសុ និព្ពានំ ខន្ធសង្គហំ ន គច្ឆតិ, សេសា រូបសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធេហិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. អាយតនធាតុសង្គហំ បន និព្ពានម្បិ គច្ឆតេវ. តេន វុត្តំ – ‘‘អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា តីហិ ខន្ធេហិ, ឯកេនាយតនេន, ឯកាយ ធាតុយា សង្គហិតា’’តិ. សញ្ញាក្ខន្ធបក្ខេ បនេត្ថ សញ្ញំ អបនេត្វា វេទនាយ សទ្ធិំ តយោ ខន្ធា សង្ខារាទីសុ សង្ខារក្ខន្ធំ អបនេត្វា រូបវេទនាសញ្ញាវសេន តយោ ខន្ធា វេទិតព្ពា.

១៨០. ទុតិយេ – ចតូហិ ខន្ធេហីតិ វិញ្ញាណវជ្ជេហិ. តេ ហិ និរោធេន ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា ហុត្វា អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតា.

១៨១. តតិយេ – ទ្វីហីតិ វេទនាសញ្ញាក្ខន្ធេហិ. រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយេន ហិ វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធា ច ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា. តេសុ បន វេទនាសញ្ញាវ អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតា. តេន វុត្តំ – ‘‘វេទនាសញ្ញាក្ខន្ធេហី’’តិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ ខន្ធភេទោ វេទិតព្ពោ. ឥតោ បរញ្ហិ ខន្ធានំ នាមមត្តមេវ វក្ខាម.

១៨២. ចតុត្ថេ – តីហិ ខន្ធេហីតិ ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយេសុ វេទនាសញ្ញាសង្ខារេហិ, វេទនាបញ្ចកេ រូបសញ្ញាសង្ខារេហិ; សទ្ធិន្ទ្រិយាទីសុ ផស្សបរិយោសានេសុ រូបវេទនាសញ្ញាក្ខន្ធេហិ. វេទនាយ វេទនាក្ខន្ធសទិសោវ តណ្ហុបាទានកម្មភវេសុ សង្ខារក្ខន្ធសទិសោវ វិនិច្ឆយោ.

១៨៣. បញ្ចមេ – ជាតិជរាមរណេសុ ជីវិតិន្ទ្រិយសទិសោវ. ឈានេន បន និព្ពានំ សុខុមរូបំ សញ្ញា ច ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា ហុត្វា អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតា. តស្មា តំ សន្ធាយ រូបក្ខន្ធសញ្ញាក្ខន្ធានំ វសេន ទ្វេ ខន្ធា វេទិតព្ពា.

១៨៤. ឆដ្ឋេ – សោកាទិត្តយេ វេទនាយ សទិសោ. ឧបាយាសាទីសុ សង្ខារសទិសោ. បុន វេទនាយ វេទនាក្ខន្ធសទិសោ, សញ្ញាយ សញ្ញាក្ខន្ធសទិសោ, ចេតនាទីសុ សង្ខារក្ខន្ធសទិសោ វិនិច្ឆយោ. ឥមិនា ឧបាយេន សត្តមបញ្ហាទីសុបិ សង្គហាសង្គហោ វេទិតព្ពោតិ.

អសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា.

៤. ចតុត្ថនយោ សង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៩១. ឥទានិ សង្គហិតេនសង្គហិតបទំ ភាជេតុំ សមុទយសច្ចេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ ខន្ធាទីហិ សង្គហិតេន ខន្ធាទិវសេន សង្គហិតំ, បុន តស្សេវ ខន្ធាទីហិ សង្គហំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ. តំ ខន្ធាយតនធាតូសុ ឯកម្បិ សកលកោដ្ឋាសំ គហេត្វា ឋិតបទេសុ ន យុជ្ជតិ. សកលេន ហិ ខន្ធាទិបទេន អញ្ញំ ខន្ធាទិវសេន សង្គហិតំ នាម នត្ថិ, យំ អត្តនោ សង្គាហកំ សង្គណ្ហិត្វា បុន តេនេវ សង្គហំ គច្ឆេយ្យ. តស្មា តថារូបានិ បទានិ ឥមស្មិំ វារេ ន គហិតានិ. យានិ បន បទានិ សង្ខារេកទេសំ វា អញ្ញេន អសម្មិស្សំ ទីបេន្តិ – វេទនេកទេសំ វា សុខុមរូបំ វា សទ្ទេកទេសំ វា, តានិ ឥធ គហិតានិ. តេសំ ឥទមុទ្ទានំ –

‘‘ទ្វេ សច្ចា បន្នរសិន្ទ្រិយា, ឯកាទស បដិច្ចបទា;

ឧទ្ធំ បុន ឯកាទស, គោច្ឆកបទមេត្ថ តិំសវិធ’’ន្តិ.

បញ្ហា បនេត្ថ ទ្វេយេវ ហោន្តិ. តត្ថ យំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ បទំ, តទេវ យេហិ ធម្មេហិ ខន្ធាទិវសេន សង្គហិតំ, តេ ធម្មេ សន្ធាយ សព្ពត្ថ ឯកេន ខន្ធេនាតិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ នយោ – សមុទយសច្ចេន ហិ តណ្ហាវជ្ជា សេសា សង្ខារា ខន្ធាទិសង្គហេន សង្គហិតា. បុន តេហិ តណ្ហាវ សង្គហិតា. សា តណ្ហា បុន សង្ខារេហេវ ខន្ធាទិសង្គហេន សង្គហិតាតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. អរូបធម្មបុច្ឆាសុ បនេត្ថ សង្ខារក្ខន្ធោ វា វេទនាក្ខន្ធោ វា ឯកោ ខន្ធោ នាម. រូបធម្មបុច្ឆាសុ រូបក្ខន្ធោ. បរិទេវបុច្ឆាយ សទ្ទាយតនំ ឯកំ អាយតនំ នាម. សទ្ទធាតុ ឯកា ធាតុ នាម, សេសដ្ឋានេសុ ធម្មាយតនធម្មធាតុវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

សង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា.

៥. បញ្ចមនយោ អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៩៣. ឥទានិ អសង្គហិតេន អសង្គហិតបទំ ភាជេតុំ រូបក្ខន្ធេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ ខន្ធាទីហិ អសង្គហិតេន ខន្ធាទិវសេន អសង្គហិតំ, បុន តស្សេវ ខន្ធាទីហិ អសង្គហំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ. តំ បញ្ចក្ខន្ធគ្គាហកេសុ ទុក្ខសច្ចាទីសុ វិញ្ញាណេន សទ្ធិំ សុខុមរូបគ្គាហកេសុ អនិទស្សនអប្បដិឃាទីសុ ច បទេសុ ន យុជ្ជតិ. តាទិសេន ហិ បទេន និព្ពានំ ខន្ធសង្គហមត្តំ ន គច្ឆេយ្យ. សេសា ខន្ធាទីហិ អសង្គហិតធម្មា នាម នត្ថិ. តស្មា តថារូបានិ បទានិ ឥមស្មិំ វារេ ន គហិតានិ. យានិ បន បញ្ចក្ខន្ធេ វិញ្ញាណញ្ច សុខុមរូបេន សទ្ធិំ ឯកតោ ន ទីបេន្តិ, តានិ ឥធ គហិតានិ. តេសំ ឥទមុទ្ទានំ –

‘‘សព្ពេ ខន្ធា តថាយតនធាតុយោ សច្ចតោ តយោ;

ឥន្ទ្រិយានិបិ សព្ពានិ, តេវីសតិ បដិច្ចតោ.

‘‘បរតោ សោឡស បទា, តេចត្តាលីសកំ តិកេ;

គោច្ឆកេ សត្តតិ ទ្វេ ច, សត្ត ចូឡន្តរេ បទា.

‘‘មហន្តរេ បទា វុត្តា, អដ្ឋារស តតោ បរំ;

អដ្ឋារសេវ ញាតព្ពា, សេសា ឥធ ន ភាសិតា’’តិ.

បញ្ហា បនេត្ថ សទិសវិស្សជ្ជនានំ វសេន សមោធានេត្វា កតិហិ សទ្ធិំ សព្ពេបិ ចតុត្តិំស ហោន្តិ. តត្ថ យំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ បទំ, តទេវ យេហិ ខន្ធាទីហិ អសង្គហិតំ, តេ ធម្មេ សន្ធាយ ឯកេន ខន្ធេនាតិអាទិ វុត្តំ.

តត្រាយំ នយោ – រូបក្ខន្ធេន ហិ ចត្តារោ ខន្ធា និព្ពានញ្ច ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា. អាយតនធាតុសង្គហេន បន ឋបេត្វា វិញ្ញាណំ អវសេសា សង្គហិតាតិ វិញ្ញាណមេវ តីហិបិ ខន្ធសង្គហាទីហិ អសង្គហិតំ នាម. បុន តេន វិញ្ញាណេន សទ្ធិំ និព្ពានេន ចត្តារោ ខន្ធា ខន្ធាទិសង្គហេន អសង្គហិតា. តេ សព្ពេបិ បុន វិញ្ញាណេនេវ ខន្ធាទិសង្គហេន អសង្គហិតាតិ ឯកេន ខន្ធេន, ឯកេនាយតនេន, សត្តហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា នាម ហោន្តិ. អថ វា – យទេតំ រូបក្ខន្ធេន វិញ្ញាណមេវ តីហិ ខន្ធាទិសង្គហេហិ អសង្គហិតំ, តេហិបិ វិញ្ញាណធម្មេហិ តេ រូបធម្មាវ តីហិ សង្គហេហិ អសង្គហិតា. បុន តេ រូបធម្មា វិញ្ញាណេនេវ តីហិ សង្គហេហិ អសង្គហិតា. វិញ្ញាណញ្ច ខន្ធតោ ឯកោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ហោតិ, អាយតនតោ ឯកំ មនាយតនំ, ធាតុតោ សត្ត វិញ្ញាណធាតុយោ. តស្មា ‘‘ឯកេន ខន្ធេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ យំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ បទំ, តទេវ យេហិ ធម្មេហិ ខន្ធាទិវសេន អសង្គហិតំ, តេសំ ធម្មានំ វសេន ខន្ធាទយោ វេទិតព្ពា. តត្ថ ទុតិយបញ្ហេ តាវ – រូបវិញ្ញាណានំ វសេន វេទិតព្ពា. វេទនាទយោ ហិ រូបវិញ្ញាណេហេវ ខន្ធាទិសង្គហេន អសង្គហិតា. តេ ច ទ្វេ ខន្ធា ឯកាទសាយតនានិ សត្តរស ធាតុយោ ហោន្តិ.

១៩៥. តតិយបញ្ហេ – វិញ្ញាណំ រូបាទីហិ ចតូហិ អសង្គហិតន្តិ តេសំ វសេន ខន្ធាទយោ វេទិតព្ពា.

១៩៦. ចតុត្ថបញ្ហេ – ចក្ខាយតនំ វេទនាទីហិ ចតូហីតិ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ ខន្ធាទយោ វេទិតព្ពា. បរិយោសានេ – រូបញ្ច ធម្មាយតនន្តិ ឧទ្ទានគាថាយ ទស្សិតធម្មាយេវ អញ្ញេនាការេន សង្ខិបិត្វា ទស្សិតាតិ.

អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា.

៦. ឆដ្ឋនយោ សម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា

២២៨. ឥទានិ សម្បយោគវិប្បយោគបទំ ភាជេតុំ រូបក្ខន្ធោតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ លព្ភតិ យញ្ច ន លព្ភតិ តំ សព្ពំ បុច្ឆាយ គហិតំ. វិស្សជ្ជនេ បន យំ ន លព្ភតិ, តំ នត្ថីតិ បដិក្ខិត្តំ. ចតូហិ សម្បយោគោ, ចតូហិ វិប្បយោគោ; សភាគោ វិសភាគោតិ ហិ វចនតោ ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហេវ សភាគានំ ឯកសន្តានស្មិំ ឯកក្ខណេ ឧប្បន្នានំ អរូបក្ខន្ធានំយេវ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយោគោ លព្ភតិ. រូបធម្មានំ បន រូបេន និព្ពានេន វា, និព្ពានស្ស ច រូបេន សទ្ធិំ សម្បយោគោ នាម នត្ថិ. តថា រូបនិព្ពានានំ អរូបក្ខន្ធេហិ, វិសភាគា ហិ តេ តេសំ. យថា ច អរូបក្ខន្ធានំ រូបនិព្ពានេហិ, ឯវំ ភិន្នសន្តានេហិ នានាក្ខណិកេហិ អរូបធម្មេហិបិ សទ្ធិំ នត្ថិយេវ. តេបិ ហិ តេសំ សន្តានក្ខណវិសភាគតាយ វិសភាគាយេវ. អយំ បន វិសភាគតា សង្គហដ្ឋេន វិរុជ្ឈនតោ សង្គហនយេ នត្ថិ. គណនូបគមត្តញ្ហិ សង្គហដ្ឋោ. សម្បយោគនយេ បន អត្ថិ, ឯកុប្បាទតាទិលក្ខណញ្ហិ សម្បយោគដ្ឋោតិ. ឯវមេត្ថ យស្ស ឯកធម្មេនបិ សម្បយោគលក្ខណំ ន យុជ្ឈតិ, តស្ស បុច្ឆាយ សង្គហំ កត្វាបិ នត្ថីតិ បដិក្ខេបោ កតោ. យស្ស វិប្បយោគលក្ខណំ យុជ្ជតិ, តស្ស វិប្បយោគោ ទស្សិតោ. យានិ បន បទានិ សត្តសុ វិញ្ញាណធាតូសុ ឯកាយបិ អវិប្បយុត្តេ រូបេន និព្ពានេន វា មិស្សកធម្មេ ទីបេន្តិ, តានិ សព្ពថាបិ ឥធ ន យុជ្ជន្តីតិ ន គហិតានិ. តេសំ ឥទមុទ្ទានំ –

‘‘ធម្មាយតនំ ធម្មធាតុ, ទុក្ខសច្ចញ្ច ជីវិតំ;

សឡាយតនំ នាមរូបំ, ចត្តារោ ច មហាភវា.

‘‘ជាតិជរា ច មរណំ, តិកេស្វេកូនវីសតិ;

គោច្ឆកេសុ ច បញ្ញាស, អដ្ឋ ចូឡន្តរេ បទា.

‘‘មហន្តរេ បន្នរស, អដ្ឋារស តតោ បរេ;

តេវីស បទសតំ ឯតំ, សម្បយោគេ ន លព្ភតី’’តិ.

ធម្មាយតនញ្ហិ រូបនិព្ពានមិស្សកត្តា តស្មិំ អបរិយាបន្នេន វិញ្ញាណេនបិ ន សក្កា សម្បយុត្តន្តិ វត្តុំ. យស្មា បនេត្ថ វេទនាទយោ វិញ្ញាណេន សម្បយុត្តា, តស្មា វិប្បយុត្តន្តិបិ ន សក្កា វត្តុំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ សព្ពត្ថាបិ ឯតានិ ន យុជ្ជន្តីតិ ឥធ ន គហិតានិ. សេសានិ ខន្ធាទីនិ យុជ្ជន្តីតិ តានិ គហេត្វា ឯកេកវសេន ច សមោធានេន ច បញ្ហវិស្សជ្ជនំ កតំ. តេសុ បញ្ហេសុ, បឋមេ – ឯកេនាយតនេនាតិ មនាយតនេន. កេហិចីតិ ធម្មាយតនធម្មធាតុបរិយាបន្នេហិ វេទនាសញ្ញាសង្ខារេហិ.

២២៩. ទុតិយេ – តីហីតិ បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ ឋបេត្វា សេសេហិ. កេហិចិ សម្បយុត្តោតិ វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាសង្ខារេហិ. ឥតរេបិ អត្តានំ ឋបេត្វា ឥតរេហិ. កេហិចិ វិប្បយុត្តោតិ រូបនិព្ពានេហិ. ឯវំ សព្ពត្ថ រូបស្ស វិប្បយោគេ ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ អរូបំ, អរូបស្ស វិប្បយោគេ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ. តតិយបញ្ហោ ឧត្តានត្ថោវ.

២៣១. ចតុត្ថេ – ‘កតិហិ ខន្ធេហី’តិអាទិំ អវត្វា សម្បយុត្តន្តិ នត្ថីតិ វុត្តំ. តំ បន ខន្ធាទីនំយេវ វសេន វេទិតព្ពំ. បរតោបិ ឯវរូបេសុ បញ្ហេសុ ឯសេវ នយោ. អាទិបញ្ហស្មិញ្ហិ សរូបតោ ទស្សេត្វា បរតោ បាឡិ សំខិត្តា. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. យត្ថ បន នាតិបាកដា ភវិស្សតិ, តត្ថ នំ បាកដំ កត្វាវ គមិស្សាម.

២៣៤. សោឡសហិ ធាតូហីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ តាវ អត្តានំ ឋបេត្វា ឆហិ វិញ្ញាណធាតូហិ, ទសហិ ច រូបធាតូហិ. សេសាសុបិ ឯសេវ នយោ.

២៣៥. តីហិ ខន្ធេហីតិ សង្ខារក្ខន្ធំ ឋបេត្វា សេសេហិ. ឯកាយ ធាតុយាតិ មនោវិញ្ញាណធាតុយា. សមុទយមគ្គានញ្ហិ អញ្ញាយ ធាតុយា សម្បយោគោ នត្ថិ. ឯកេន ខន្ធេនាតិ សង្ខារក្ខន្ធេន. ឯកេនាយតនេនាតិ ធម្មាយតនេន. ឯកាយ ធាតុយាតិ ធម្មធាតុយា. ឯតេសុ ហិ តំ សច្ចទ្វយំ កេហិចិ សម្បយុត្តំ.

២៣៨. សុខិន្ទ្រិយាទិបញ្ហេ – តីហីតិ សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណេហិ. ឯកាយ ធាតុយាតិ កាយវិញ្ញាណធាតុយា, មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច. ឆហិ ធាតូហីតិ កាយវិញ្ញាណធាតុវជ្ជាហិ.

២៤៥. រូបភវបញ្ហេ – សព្ពេសម្បិ អរូបក្ខន្ធានំ អរូបាយតនានញ្ច អត្ថិតាយ ន កេហិចីតិ វុត្តំ. ឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណធាតូនំ បន នត្ថិតាយ តីហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តោតិ វុត្តំ.

២៥៦. អធិមោក្ខបញ្ហេ – ទ្វីហិ ធាតូហីតិ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូហិ. បន្នរសហីតិ សេសាហិ ទសហិ រូបធាតូហិ, បញ្ចហិ ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ.

២៥៧. កុសលបញ្ហេ – កុសលេហិ ចតុន្នម្បិ ខន្ធានំ គហិតត្តា សម្បយោគោ បដិក្ខិត្តោ.

២៥៨. វេទនាត្តិកបញ្ហេ – ឯកេន ខន្ធេនាតិ វេទនាក្ខន្ធេនេវ. បន្នរសហីតិ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុមនោធាតូហិ ចេវ រូបធាតូហិ ច. ឯកាទសហីតិ កាយវិញ្ញាណធាតុយា សទ្ធិំ រូបធាតូហិ.

២៦២. នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មបញ្ហេ – បញ្ចហីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ. អនុបាទិន្នអនុបាទានិយបញ្ហេ – ឆហីតិ មនោវិញ្ញាណធាតុវជ្ជាហិ. សវិតក្កសវិចារបញ្ហេ – បន្នរសហីតិ បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ សទ្ធិំ រូបធាតូហិ. អវិតក្កវិចារមត្តបញ្ហេ – ឯកេន ខន្ធេនាតិអាទិ សង្ខារក្ខន្ធវសេនេវ វេទិតព្ពំ. ទុតិយជ្ឈានវិចារញ្ហិ ឋបេត្វា សេសា អវិតក្កវិចារមត្តា នាម. បីតិំ ឋបេត្វា សេសា បីតិសហគតា. តត្ថ វិចារោ វិចារេន, បីតិ ច បីតិយា ន សម្បយុត្តាតិ សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតូសុ កេហិចិ សម្បយុត្តា នាម. សោឡសហីតិ ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុវជ្ជាហេវ. អវិតក្កអវិចារបញ្ហេ – ឯកាយ ធាតុយាតិ មនោធាតុយា. សុខសហគតា ឧបេក្ខាសហគតា ច វេទនាត្តិកេ វុត្តាវ. ទស្សនេនបហាតព្ពាទយោ កុសលសទិសាវ.

២៧១. បរិត្តារម្មណំ វិបាកធម្មសទិសំ. ឯកាយ ធាតុយាតិ ធម្មធាតុយា. កេហិចីតិ យេ តត្ថ បរិត្តារម្មណា ន ហោន្តិ, តេហិ. ធម្មធាតុ បន បរិត្តារម្មណានំ ឆន្នំ ចិត្តុប្បាទានំ វសេន ចតូហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតត្តា បឋមបដិក្ខេបមេវ ភជតិ. មហគ្គតារម្មណាទយោ កុសលសទិសាវ.

២៧៣. អនុប្បន្នេសុ – បញ្ចហិ ធាតូហីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ. តានិ ហិ ឯកន្តេន ឧប្បាទិធម្មភូតានេវ, ឧប្បន្នកោដ្ឋាសម្បិ បន ភជន្តិ. បច្ចុប្បន្នារម្មណាទយោ បរិត្តារម្មណសទិសាវ. ហេតុអាទយោ សមុទយសទិសាវ. សហេតុកា ចេវ ន ច ហេតូបិ បីតិសហគតសទិសាវ. តថា បរាមាសសម្បយុត្តា. អនុបាទិន្នា អនុប្បន្នសទិសាវ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា.

៧. សត្តមនយោ សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣០៦. ឥទានិ សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទំ ភាជេតុំ វេទនាក្ខន្ធេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្រិទំ លក្ខណំ – ឥមស្មិញ្ហិ វារេ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដបទេន យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេសំ ខន្ធាទីហិ វិប្បយោគំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ. តំ បន រូបក្ខន្ធាទីសុ ន យុជ្ជតិ. រូបក្ខន្ធេន ហិ សម្បយុត្តា នាម នត្ថិ. តស្មា តញ្ច អញ្ញានិ ច ឯវរូបានិ បទានិ ឥមស្មិំ វារេ ន គហិតានិ. យានិ បន បទានិ ធម្មធាតុយា សម្បយុត្តេ ធម្មេ វិញ្ញាណញ្ច អញ្ញេន អសម្មិស្សំ ទីបេន្តិ, តានិ ឥធ គហិតានិ. តេសំ ឥទមុទ្ទានំ –

‘‘ចត្តារោ ខន្ធាយតនញ្ច ឯកំ,

ទ្វេ ឥន្ទ្រិយា ធាតុបទានិ សត្ត;

តយោ បដិច្ចា អថ ផស្សសត្តកំ,

តិកេ តយោ សត្ត មហន្តរេ ច.

‘‘ឯកំ សវិតក្កំ, សវិចារមេកំ;

យុត្តំ ឧបេក្ខាយ ច ឯកមេវា’’តិ.

បរិយោសានេ – ខន្ធា ចតុរោតិអាទិនាបិ អយមេវត្ថោ សង្គហិតោ. តត្ថ យានិ បទានិ សទិសវិស្សជ្ជនានិ, តានិ ឧប្បដិបាដិយាបិ សមោធានេត្វា តត្ថ វេទនាក្ខន្ធាទិកា បញ្ហា កតា. តេសុ ឯវំ ខន្ធាទិវិភាគោ វេទិតព្ពោ. វេទនាក្ខន្ធាទិបញ្ហេ តាវ – ឯកេនាតិ មនាយតនេន. សត្តហីតិ វិញ្ញាណធាតូហិ. កេហិចីតិ ធម្មាយតនេ វេទនាទីហិ. វិញ្ញាណធាតុបញ្ហេ – តេ ធម្មា ន កេហិចីតិ តេ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដបទំ វិញ្ញាណធាតុំ ឋបេត្វា សេសា ឆ វិញ្ញាណធាតុធម្មា, រូបំ, និព្ពានញ្ច. តេហិ សព្ពេសំ ខន្ធាយតនានំ សង្គហិតត្តា ន កេហិចិ ខន្ធេហិ អាយតនេហិ វា វិប្បយុត្តា. ឯកាយ ធាតុយាតិ យា យា បុច្ឆាយ ឧទ្ធដា ហោតិ តាយ តាយ.

៣០៩. ឧបេក្ខិន្ទ្រិយបញ្ហេ – បញ្ចហីតិ ឧបេក្ខាសម្បយុត្តាហិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទីហិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដបទេនេវ សទ្ធិំ វិប្បយុត្តានំ វសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា.

៨. អដ្ឋមនយោ វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣១៧. ឥទានិ វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទំ ភាជេតុំ រូបក្ខន្ធេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សព្ពាបិ បុច្ឆា មោឃបុច្ឆាវ. រូបក្ខន្ធេន ហិ វិប្បយុត្តា នាម ចត្តារោ ខន្ធា, តេសំ អញ្ញេហិ សម្បយោគោ នត្ថិ. វេទនាក្ខន្ធេន វិប្បយុត្តំ រូបំ និព្ពានញ្ច, តស្ស ច កេនចិ សម្បយោគោ នត្ថិ. ឯវំ សព្ពបទេសុ. វិប្បយុត្តានំ បន សម្បយោគាភាវោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ បុច្ឆាយ មោឃត្តា សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ នត្ថិ នត្ថិឥច្ចេវ វុត្តន្តិ.

វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា.

៩. នវមនយោ សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣១៩. ឥទានិ សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទំ ភាជេតុំ វេទនាក្ខន្ធេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ ខន្ធាទិវសេន សម្បយុត្តំ, បុន តស្សេវ ខន្ធាទីហិ សម្បយោគំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ. តំ រូបេន វា រូបមិស្សកេហិ វា សព្ពរូបក្ខន្ធសង្គាហកេហិ វា បទេហិ សទ្ធិំ ន យុជ្ជតិ. រូបេន ហិ រូបមិស្សកេន វា អញ្ញេសំ សម្បយោគោ នត្ថិ. សព្ពរូបក្ខន្ធសង្គាហកេហិ សព្ពេសំ សម្បយោគារហានំ ខន្ធាទីនំ គហិតត្តា អញ្ញំយេវ នត្ថិ, យំ តេន សហ សម្បយោគំ គច្ឆេយ្យ. តស្មា តថារូបានិ បទានិ ឥធ ន គហិតានិ. យានិ បន បទានិ រូបេន អសម្មិស្សំ អរូបេកទេសំ ទីបេន្តិ, តានិ ឥធ គហិតានិ. តេសំ ឥទមុទ្ទានំ –

‘‘អរូបក្ខន្ធា ចត្តារោ, មនាយតនមេវ ច;

វិញ្ញាណធាតុយោ សត្ត, ទ្វេ សច្ចា ចុទ្ទសិន្ទ្រិយា.

‘‘បច្ចយេ ទ្វាទស បទា, តតោ ឧបរិ សោឡស;

តិកេសុ អដ្ឋ គោច្ឆកេ, តេចត្តាលីសមេវ ច.

‘‘មហន្តរទុកេ សត្ត, បទា បិដ្ឋិទុកេសុ ឆ;

នវមស្ស បទស្សេតេ, និទ្ទេសេ សង្គហំ គតា’’តិ.

សព្ពបញ្ហេសុ បន យេ ធម្មា បុច្ឆាយ ឧទ្ធដា, តេ យេហិ សម្បយុត្តា ហោន្តិ, តេសំ វសេន ខន្ធាទិភេទោ វេទិតព្ពោ. វេទនាក្ខន្ធេន ហិ ឥតរេ តយោ ខន្ធា សម្បយុត្តា, បុន តេហិ វេទនាក្ខន្ធោ សម្បយុត្តោ. សោ តេហិ សញ្ញាទីហិ តីហិ ខន្ធេហិ, ឯកេន មនាយតនេន, សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហិ, ឯកស្មិំ ធម្មាយតនេ, ធម្មធាតុយា ច, កេហិចិ សញ្ញាសង្ខារេហេវ សម្បយុត្តោ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថាតិ.

សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា.

១០. ទសមនយោ វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣៥៣. ឥទានិ វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទំ ភាជេតុំ រូបក្ខន្ធេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យេ សម្បយោគវិប្បយោគបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធាទយោ ធម្មា ឧទ្ធដា, សព្ពបុច្ឆាសុ តេយេវ ឧទ្ធដា. សទិសវិស្សជ្ជនានំ បន ឯកតោ គហិតត្តា បទានិ អញ្ញាយ បដិបាដិយា អាគតានិ. តត្ថ យំ បទំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ, តំ យេហិ ធម្មេហិ វិប្បយុត្តំ, តេសំ វសេន ខន្ធាទិវិភាគោ វេទិតព្ពោ. រូបក្ខន្ធេន ហិ វេទនាទយោ វិប្បយុត្តា, តេហិ ច រូបក្ខន្ធោ វិប្បយុត្តោ. និព្ពានំ បន សុខុមរូបគតិកមេវ. សោ រូបក្ខន្ធោ ចតូហិ ខន្ធេហិ, ឯកេន មនាយតនេន សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហិ, ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ, កេហិចិ វេទនាទីហិ ធម្មេហេវ វិប្បយុត្តោ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថាតិ.

វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា.

១១. ឯកាទសមនយោ សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៤០៩. ឥទានិ សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទំ ភាជេតុំ សមុទយសច្ចេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យេ សង្គហិតេនសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ សមុទយសច្ចាទយោវ ធម្មា ឧទ្ធដា, សព្ពបុច្ឆាសុ តេយេវ ឧទ្ធដា. សទិសវិស្សជ្ជនានំ បន ឯកតោ គហិតត្តា បទានិ អញ្ញាយ បដិបាដិយា អាគតានិ. តត្ថ យេ ធម្មា បុច្ឆាយ ឧទ្ធដបទេន ខន្ធាទិសង្គហេន សង្គហិតា, តេសំ យេហិ សម្បយោគោ វា វិប្បយោគោ វា ហោតិ, តេសំ វសេន ខន្ធាទិវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

តត្រាយំ នយោ – សមុទយសច្ចេន តាវ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នា ធម្មា ខន្ធាទិសង្គហេន សង្គហិតា. តេ ច សេសេហិ តីហិ ខន្ធេហិ, ឯកេន មនាយតនេន, សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហិ, សង្ខារក្ខន្ធេ ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ ច ឋបេត្វា តណ្ហំ សេសេហិ សម្បយុត្តត្តា កេហិចិ សម្បយុត្តា នាម. ឯកេន បន រូបក្ខន្ធេន, ទសហិ រូបាយតនេហិ, រូបធាតូហិ ច វិប្បយុត្តា, ឯកស្មិំ ធម្មាយតនេ ធម្មធាតុយា ច, រូបនិព្ពានេហិ វិប្បយុត្តត្តា កេហិចិ វិប្បយុត្តា នាម. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា.

១២. ទ្វាទសមនយោ សម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា

៤១៧. ឥទានិ សម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទំ ភាជេតុំ វេទនាក្ខន្ធេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យេ សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ វេទនាក្ខន្ធាទយោ ធម្មា ឧទ្ធដា, សព្ពបុច្ឆាសុ តេយេវ ឧទ្ធដា. តត្ថ យេ ធម្មា បុច្ឆាយ ឧទ្ធដបទេន សម្បយុត្តា, តេសំ យេហិ សង្គហោ វា អសង្គហោ វា ហោតិ, តេសំ វសេន ខន្ធាទិភេទោ វេទិតព្ពោ.

តត្រាយំ នយោ – វេទនាក្ខន្ធោ ហិ សញ្ញាទីហិ សម្បយុត្តោ. តេ សញ្ញាទយោ តីហិ សញ្ញាទិក្ខន្ធេហិ, ទ្វីហិ ធម្មាយតនមនាយតនេហិ, ធម្មធាតុយា ចេវ, សត្តហិ ច វិញ្ញាណធាតូហីតិ អដ្ឋហិ ធាតូហិ សង្គហិតា, សេសាហិ ខន្ធាយតនធាតូហិ អសង្គហិតា. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

សម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា.

១៣. តេរសមនយោ អសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៤៤៨. ឥទានិ អសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទំ ភាជេតុំ រូបក្ខន្ធេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យេ បញ្ចមេ អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធេន សទិសបញ្ហា ធម្មា, យេ ច អរូបភវេន សទិសា, តេយេវ ឧទ្ធដា. សេសា បន ន រុហន្តីតិ ន ឧទ្ធដា. វេទនាក្ខន្ធេន ហិ ខន្ធាទិវសេន បន រូបារូបធម្មា អសង្គហិតា ហោន្តិ. តេសញ្ច សម្បយោគោ នាម នត្ថិ. តស្មា យានិ បទានិ រុហន្តិ, តានេវ សទិសវិស្សជ្ជនេហិ សទ្ធិំ សមោធានេត្វា ឧទ្ធដានិ. តត្ថ យេ ធម្មា បុច្ឆាយ ឧទ្ធដធម្មេហិ ខន្ធាទិវសេន អសង្គហិតា, តេ យេហិ សម្បយុត្តា ច វិប្បយុត្តា ច, តេសំ វសេន ខន្ធាទិវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

តត្រាយំ នយោ – រូបក្ខន្ធេន តាវ វិញ្ញាណមេវ តីហិ សង្គហេហិ អសង្គហិតំ. តំ វេទនាទីហិ តីហិ ខន្ធេហិ, ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ ច វេទនាទីហេវ សម្បយុត្តំ. ឯកេន រូបក្ខន្ធេន, ទសហិ រូបាយតនរូបធាតូហិ, ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ ច រូបនិព្ពានធម្មេហិ វិប្បយុត្តំ. តំ សន្ធាយ តេ ធម្មា តីហិ ខន្ធេហីតិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

អសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា.

១៤. ចុទ្ទសមនយោ វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា

៤៥៦. ឥទានិ វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទំ ភាជេតុំ រូបក្ខន្ធេនាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យេសំ បទានំ វិប្បយោគោ ន រុហតិ, តានិ ឥមស្មិំ វារេ ន គហិតានិ. កានិ បន តានីតិ? ធម្មាយតនាទីនិ. ធម្មាយតនស្ស ហិ ខន្ធាទីសុ ឯកេនាបិ វិប្បយោគោ ន រុហតិ. ធម្មធាតុអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេសំ ឥទមុទ្ទានំ –