១. កុសលត្តិកវណ្ណនា

១. បដិច្ចវារវណ្ណនា

១. បច្ចយានុលោមំ

(១.) វិភង្គវារោ

៥៣. ឥទានិ យា ឯតា បណ្ណត្តិវារេ កុសលត្តិកំ និស្សាយ ហេតុបច្ចយាទិវសេន ឯកូនបញ្ញាសំ អាទិំ កត្វា នយមត្តំ ទស្សេន្តេន អបរិមាណា បុច្ឆា ទស្សិតា. តត្ថ កុសលាកុសលាទីនំ សហុប្បត្តិយា អភាវតោ យា បុច្ឆា ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិ ឯវំ វិស្សជ្ជនំ ន លភន្តិ. តា បហាយ យា វិស្សជ្ជនំ លភន្តិ, តាយេវ វិស្សជ្ជេតុំ អយំ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយាតិអាទិនា នយេន បដិច្ចវារស្ស និទ្ទេសវារោ អារទ្ធោ.

តត្ថ សិយា – សចេ ឥមា ហេតុបច្ចយាទិវសេន ឯកូនបញ្ញាសំ បុច្ឆា សព្ពសោ វិស្សជ្ជនំ ន លភន្តិ, អថ កស្មា ទស្សិតា? ននុ យា លភន្តិ, តាយេវ ទស្សេតព្ពាតិ? អាម, ទស្សេតព្ពា សិយុំ. តថា ទស្សិយមានា បន សព្ពេសុ តិកទុកបដ្ឋានាទីសុ ឯកេកស្មិំ តិកេ, ទុកេ, ទុកតិកេ, តិកទុកេ, តិកតិកេ, ទុកទុកេ ច សង្ខេបំ អកត្វា ទស្សេតព្ពាយេវ ភវេយ្យុំ. កស្មា? យស្មា យា កុសលត្តិកេ លភន្តិ, ន តាយេវ វេទនាត្តិកាទីសុ. ធម្មានុលោមបច្ចនីយេ ច តិកបដ្ឋានេ វិតក្កត្តិកបីតិត្តិកានំ វិស្សជ្ជនេ សព្ពាបេតា វិស្សជ្ជនំ លភន្តិ, តស្មា ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន ឯកេកស្មិំ តិកេ យត្តកាហិ បុច្ឆាហិ ភវិតព្ពំ សព្ពា កុសលត្តិកេ ទស្សិតា. ឯវំ ទស្សិតាសុ ហិ យា តត្ថ វិស្សជ្ជនំ ន លភន្តិ, តា បហាយ យា លភន្តិ, តា វុច្ចមានា សក្កា សុខេន វិជានិតុន្តិ សុខេន វិជាននត្ថំ សព្ពាបិ កុសលត្តិកេ ទស្សិតា. យា បនេត្ថ វិស្សជ្ជនំ ន លភន្តិ, តា បហាយ យា លភន្តិ, តាយេវ វិស្សជ្ជិតាតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ចាតិ ចតុភូមកកុសលធម្មេសុ វេទនាក្ខន្ធាទិភេទំ ឯកំ ធម្មំ បដិច្ច បដិគន្ត្វា សហុប្បត្តិសង្ខាតេន សទិសភាវេន បត្វា, តេន សទ្ធិំ ឯកតោ ឧប្បត្តិភាវំ ឧបគន្ត្វាតិ អត្ថោ. កុសលោ ធម្មោតិ ចតុភូមកកុសលធម្មេសុយេវ សញ្ញាក្ខន្ធាទិភេទោ ឯកោ ធម្មោ. ឧប្បជ្ជតីតិ ឧប្បាទតោ យាវ និរោធគមនា ឧទ្ធំ បជ្ជតិ, និព្ពត្តតីតិបិ អត្ថោ. អត្តានំ លភតិ, ឧប្បាទាទយោ តយោបិ ខណេ បាបុណាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ហេតុបច្ចយាតិ កុសលហេតុនា ហេតុបច្ចយភាវំ សាធេន្តេន.

ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វិស្សជ្ជនំ វត្វា ឥទានិ យំ ធម្មំ បដិច្ច យោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ធម្មំ ខន្ធវសេន ទស្សេតុំ កុសលំ ឯកំ ខន្ធន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯកន្តិ វេទនាទីសុ ចតូសុ យំកិញ្ចិ ឯកំ. តយោ ខន្ធាតិ យោ យោ បច្ចយភាវេន គហិតោ, តំ តំ ឋបេត្វា អវសេសា តយោ ខន្ធា. តយោ ខន្ធេតិ វេទនាទីសុ យោ ឯកោ ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ គហិតោ, តំ ឋបេត្វា សេសេ តយោ. ទ្វេ ខន្ធេតិ វេទនាសញ្ញាទុកាទីសុ ឆសុ ទុកេសុ យេកេចិ ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច. ទ្វេ ខន្ធាតិ យេ យេ បច្ចយភាវេន គហិតា, តេ តេ ឋបេត្វា អវសេសា ទ្វេ ខន្ធា កុសលហេតុនា ហេតុបច្ចយភាវំ សាធេន្តេន ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ.

យស្មា បន ឯកោ ខន្ធោ ឯកស្សេវ ទ្វិន្នំយេវ វា, ទ្វេ វា បន ឯកស្សេវ បច្ចយោ នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ, ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា, ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ’’តិ ន វុត្តំ. កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតីតិអាទីសុបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបន្តិ ឥទំ បដិច្ចត្ថស្ស សហជាតត្ថត្តា យំ កុសលេន សហជាតញ្ចេវ ហេតុបច្ចយញ្ច លភតិ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. បរតោបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ អយមេវ នយោ.

វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតន្តិ ឯត្ថ ហេតុបច្ចយាភាវតោ អហេតុកំ, រូបេន សទ្ធិំ អនុប្បត្តិតោ អារុប្បវិបាកញ្ច ន គហេតព្ពំ. បដិសន្ធិក្ខណេតិ កដត្តារូបសង្ខាតស្ស អព្យាកតស្ស អព្យាកតំ បដិច្ច ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. វិបាកាព្យាកតន្តិ តស្មិំ ខណេ វិជ្ជមានាព្យាកតវសេន វុត្តំ. ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធាតិ ឥទំ កដត្តារូបគ្គហណេន វត្ថុម្ហិ គហិតេបិ វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធានំ ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

ឯកំ មហាភូតន្តិអាទិ រូបាព្យាកតំ បដិច្ច រូបាព្យាកតស្ស ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯកំ ខន្ធន្តិអាទីសុ វុត្តនយេនេវ បនេត្ថ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. ឯវំ រូបាព្យាកតម្ហិ ភូតេ បដិច្ច ភូតានំ ឧប្បត្តិំ វត្វា ឥទានិ ភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូបានំ ឧប្បត្តិំ ទស្សេតុំ មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេ ឧបាទារូបន្តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ, ឥតរទ្វយំ កស្មា វុត្តន្តិ? មហាភូតេបិ បដិច្ច ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ. យញ្ហិ ហេដ្ឋា ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបំ កដត្តា ច រូប’’ន្តិ ទស្សិតំ, តំ ន កេវលំ ខន្ធេយេវ ច បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ, មហាភូតេបិ បន បដិច្ច ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សនត្ថមិទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ចិត្តសមុដ្ឋានំ បវត្តេយេវ, កដត្តារូបំ បដិសន្ធិយម្បិ. ឧបាទារូបន្តិ តស្សេវ ឧភយស្ស វិសេសនំ.

កុសលេ ខន្ធេ ច មហាភូតេ ច បដិច្ចាតិ ឯត្ថ ចិត្តសមុដ្ឋានាវ មហាភូតា គហិតា. ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបន្តិ ឯត្ថ បន ភូតរូបម្បិ ឧបាទារូបម្បិ គហិតំ. ‘‘ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច តយោ មហាភូតា’’តិអាទិនា នយេន ហិ ភូតរូបម្បិ ខន្ធេ ច មហាភូតេ ច បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ. មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូបន្តិ វុត្តនយេន ឧបាទារូបម្បិ. អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ចាតិ បញ្ហាវិស្សជ្ជនេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ ហេតុបច្ចយេ នវ បុច្ឆា វិស្សជ្ជិតា. ឯតាយេវ ហិ ឯត្ថ លព្ភន្តិ, សេសា ចត្តាលីស មោឃបុច្ឆាតិ ន វិស្សជ្ជិតា. ឥមិនា ឧបាយេន អារម្មណបច្ចយាទីសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ តត្ថ បន វិចារេតព្ពយុត្តកមេវ វិចារយិស្សាម.

៥៤. អារម្មណបច្ចយេ តាវ រូបស្ស អារម្មណបច្ចយវសេន អនុប្បត្តិតោ តាសុ នវសុ រូបមិស្សកា បហាយ តិស្សោវ បុច្ឆា វិស្សជ្ជិតា. តេនេវ ច ការណេន ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ វត្វា ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូ’’តិ ន វុត្តំ. ន ហិ តំ អារម្មណបច្ចយេន ឧប្បជ្ជតិ.

៥៥. អធិបតិបច្ចយេ វិបាកាព្យាកតន្តិ លោកុត្តរមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនេវេត្ថ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ’’តិ ន គហិតំ. សេសំ ហេតុបច្ចយសទិសមេវ.

៥៦. អនន្តរសមន្តរេសុបិ រូបំ ន លព្ភតីតិ អារម្មណបច្ចយេ វិយ តិស្សោវ បុច្ឆា.

៥៧. សហជាតបច្ចយេ បដិសន្ធិក្ខណេតិ បញ្ចវោការេ បដិសន្ធិវសេន វុត្តំ. ហេដ្ឋា បន បច្ចយវិភង្គេ ‘‘ឱក្កន្តិក្ខណេ’’តិ អាគតំ តម្បិ ឥមិនា សទ្ធិំ អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនមត្តមេវ ហេត្ថ នានន្តិ. អបិច ‘‘តិណ្ណំ សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៨) វចនតោ ឱក្កន្តីតិ បញ្ចវោការបដិសន្ធិយាវេតំ នាមំ. បដិសន្ធីតិ សព្ពភវសាធារណំ. ឥធ បន ‘‘កដត្តា ច រូប’’ន្តិអាទិវចនតោ បញ្ចវោការបដិសន្ធិយេវ អធិប្បេតា. សា ហិ រូបស្សបិ អរូបស្សបិ បច្ចយភាវញ្ចេវ បច្ចយុប្បន្នភាវញ្ច សង្គណ្ហាតិ, តស្មា បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនា ហោតីតិ គហិតា. ពាហិរំ ឯកំ មហាភូតន្តិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធេសុ បថវីបាសាណាទីសុ មហាភូតំ សន្ធាយ វុត្តំ. បច្ចយវិភង្គវារស្មិញ្ហិ ចត្តារោ មហាភូតាតិ អជ្ឈត្តិកញ្ច ពាហិរញ្ច ឯកតោ កត្វា គហិតំ. សង្ខេបទេសនា ហិ សា. អយំ បន វិត្ថារទេសនា, តស្មា សព្ពំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ពាហិរំ ឯកំ មហាភូត’’ន្តិអាទិមាហ. អសញ្ញសត្តានំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ចាតិ ទ្វិសន្តតិសមុដ្ឋានភូតវសេន វុត្តំ. មហាភូតេ បដិច្ច កដត្តារូបន្តិ ឥទំ បន កម្មសមុដ្ឋានវសេនេវ វុត្តំ. ឧបាទារូបន្តិ ឧតុសមុដ្ឋានវសេនេវ.

៥៨. អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធាតិ ចតុន្នម្បិ ខន្ធានំ ឯកតោ វត្ថុនា អញ្ញមញ្ញបច្ចយតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ.

៥៩. និស្សយបច្ចយេ យស្មា បដិច្ចត្ថោ នាម សហជាតត្ថោ, តស្មា យា ហេដ្ឋា បច្ចយវិភង្គវារេ ចក្ខាយតនាទីនំ និស្សយបច្ចយតា ទស្សិតា, ន សា គហិតា. ចក្ខាយតនាទីនិ ហិ បុរេជាតានិ ហុត្វា បច្ចយា ហោន្តិ, ឥធ សហជាតមេវ លព្ភតិ. តេនេវ វុត្តំ – ‘‘និស្សយបច្ចយោ សហជាតបច្ចយសទិសោ’’តិ.

៦០. ឧបនិស្សយបច្ចយេ រូបស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយាភាវា តីណេវ វិស្សជ្ជនានិ លព្ភន្តិ, តេន វុត្តំ ‘‘អារម្មណបច្ចយសទិស’’ន្តិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ន សព្ពេ កុសលាកុសលាព្យាកតា អារម្មណូបនិស្សយំ លភន្តិ, យេ បន លភន្តិ, តេសំ វសេនេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៦១. បុរេជាតបច្ចយេ វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយាតិ វត្ថុំ បដិច្ច វត្ថុនា បុរេជាតបច្ចយតំ សាធេន្តេន ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធន្តិ ឯត្ថ យំ វិបាកាព្យាកតស្ស វត្ថុ ឱក្កន្តិក្ខណេ សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, តំ បុរេជាតបច្ចយភាជនិយត្តា ឥធ ន គហេតព្ពំ. យេបិ កុសលាទយោ អារុប្បេ បុរេជាតបច្ចយំ ន លភន្តិ, តេបិ បុរេជាតបច្ចយភាជនិយតោយេវ ឥធ ន គហេតព្ពា. អារម្មណំ បន និយមតោ បុរេជាតបច្ចយភាវំ ន លភតិ. រូបាយតនាទីនិ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំយេវ បុរេជាតបច្ចយតំ សាធេន្តិ, មនោវិញ្ញាណធាតុយា អតីតានាគតានិបិ អារម្មណំ ហោន្តិយេវ. តស្មា ឥធ ន គហិតំ. ខន្ធវសេន ហិ អយំ ទេសនា, ន វិញ្ញាណធាតុវសេន. ‘‘វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធ’’ន្តិ ទេសនាយ ច សព្ពាបិ វិញ្ញាណធាតុយោ គហិតា, ន ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទយោ ឯវាតិ.

បច្ឆាជាតោ កុសលាកុសលានំ បច្ចយោ ន ហោតិ, អព្យាកតស្សបិ ឧបត្ថម្ភកោវ ន ជនកោ, តស្មា ‘‘ឧប្បជ្ជតិ បច្ឆាជាតបច្ចយា’’តិ ឯវំ វត្តព្ពោ ឯកធម្មោបិ នត្ថីតិ បច្ឆាជាតបច្ចយវសេន វិស្សជ្ជនំ ន កតំ.

៦២. អាសេវនបច្ចយេ កាមំ សព្ពា កិរិយា អាសេវនបច្ចយំ ន លភន្តិ, លព្ភមានវសេន បន ‘‘កិរិយាព្យាកត’’ន្តិ វុត្តំ. តស្មា ជវនកិរិយាវេត្ថ គហិតាតិ វេទិតព្ពា.

៦៣. កម្មបច្ចយេ កុសលាកុសលេសុ ឯកក្ខណិកោ កម្មបច្ចយោ វេទិតព្ពោ, តថា កិរិយាព្យាកតេ. វិបាកាព្យាកតេ បន នានាក្ខណិកោបិ, តថា បដិសន្ធិក្ខណេ មហាភូតានំ. ចិត្តសមុដ្ឋានានំ បន ឯកក្ខណិកោ. កដត្តារូបានំ នានាក្ខណិកោវ តថា អសញ្ញសត្តរូបានំ. កដត្តារូបំ បនេត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. សេសំ ន ឯកន្តតោ កម្មសមុដ្ឋានត្តា ឧបាទារូបន្តិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ឥធ កម្មសមុដ្ឋានមេវ អធិប្បេតំ.

៦៤. វិបាកបច្ចយេ កុសលាកុសលំ កិរិយញ្ច ន លព្ភតីតិ អព្យាកតវសេនេវ វិស្សជ្ជនំ កតំ. ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានមេវ. កដត្តារូបន្តិ យថាលាភវសេន ឥន្ទ្រិយរូបញ្ច វត្ថុរូបញ្ច. ឧបាទារូបន្តិ តទវសេសំ តស្មិំ សមយេ វិជ្ជមានកំ ឧបាទារូបំ.

៦៥. អាហារបច្ចយេ សព្ពេសម្បិ កុសលាទីនំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច អរូបាហារវសេន ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា, តថា បដិសន្ធិក្ខណេ មហាភូតានំ. ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ ភវង្គាទិចិត្តសមុដ្ឋានំ. អាហារសមុដ្ឋានន្តិ កពឡីការាហារសមុដ្ឋានំ. ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ កុសលាកុសលចិត្តសមុដ្ឋានមេវ. បច្ចយវិភង្គវារេ អាហារបដិបាដិយា បឋមំ កពឡីការោ អាហារោ ទស្សិតោ, ឥធ បន កុសលំ ធម្មន្តិ បុច្ឆាវសេន បឋមំ អរូបាហារា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.

៦៦. ឥន្ទ្រិយបច្ចយេ បច្ចយវិភង្គេ ឥន្ទ្រិយបដិបាដិយា បឋមំ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនិ ទស្សិតានិ, ឥធ បន កុសលាទិបុច្ឆាវសេន បឋមំ អរូបិន្ទ្រិយានំ បច្ចយតា ទស្សិតា. តត្ថ កុសលាទីសុ យថាលាភវសេន អរូបិន្ទ្រិយា គហេតព្ពា. អសញ្ញសត្តានំ ភូតរូបេសុបិ ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ.

៦៧. ឈានមគ្គបច្ចយេសុ ហេតុបច្ចយសទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ, តេនេវេត្ថ ‘‘ហេតុបច្ចយសទិស’’ន្តិ វុត្តំ.

៦៨. សម្បយុត្តបច្ចយេ វិស្សជ្ជនំ អារម្មណបច្ចយគតិកំ, តេនេវេត្ថ ‘‘អារម្មណបច្ចយសទិស’’ន្តិ វុត្តំ.

៦៩. វិប្បយុត្តបច្ចយេ វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិ វត្ថុំ បដិច្ច វិប្បយុត្តបច្ចយា, វត្ថុនា វិប្បយុត្តបច្ចយតំ សាធេន្តេន ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ខន្ធេ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិ ខន្ធេ បដិច្ច វិប្បយុត្តបច្ចយា, ខន្ធេហិ វិប្បយុត្តបច្ចយតំ សាធេន្តេហិ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ខន្ធា វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិ វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា វិប្បយុត្តបច្ចយា. វត្ថុនា វិប្បយុត្តបច្ចយតំ សាធេន្តេន ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ ខន្ធេ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិ ខន្ធេ បដិច្ច វិប្បយុត្តបច្ចយា ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ ខន្ធេហិ វិប្បយុត្តបច្ចយតំ សាធេន្តេហិ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. សេសវិស្សជ្ជនេសុបិ វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិអាទីសុបិ វុត្តនយេនេវត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិបាកាព្យាកតេ ចេត្ថ វត្ថុគ្គហណេន ចក្ខាទីនិ សង្គហិតព្ពានិ. ឯកំ មហាភូតន្តិអាទិ រូបាព្យាកតស្ស បច្ចយភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ អព្យាកតចិត្តសមុដ្ឋានម្បិ កុសលាកុសលចិត្តសមុដ្ឋានម្បិ.

៧០. អត្ថិបច្ចយេ សព្ពំ សហជាតបច្ចយគតិកំ. តេនេវេត្ថ ‘‘សហជាតបច្ចយសទិស’’ន្តិ វុត្តំ.

៧១-៧២. នត្ថិវិគតា អារម្មណបច្ចយគតិកា, អវិគតំ សហជាតគតិកំ. តេនេវេត្ថ ‘‘អារម្មណបច្ចយសទិសំ, សហជាតបច្ចយសទិស’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមេ តេវីសតិ បច្ចយាតិ សង្ខិបិត្វា ទស្សិតានំ វសេនេតំ វុត្តំ. វិត្ថារេតព្ពាតិ យា បុច្ឆា វិស្សជ្ជនំ លភន្តិ, តាសំ វសេន វិត្ថារេតព្ពា. អយំ ហេតុបច្ចយំ អាទិំ កត្វា ឯកមូលកេ បច្ចយានុលោមេ បដិច្ចវារស្ស កុសលត្តិកវិស្សជ្ជនេ អត្ថវណ្ណនា.

(២.) សង្ខ្យាវារោ

៧៣. ឥទានិ យេ ឯត្ថ ហេតុបច្ចយាទីសុ ឯកេកស្មិំ បច្ចយេ វិស្សជ្ជនវារា លទ្ធា, តេ គណនវសេន ទស្សេតុំ ហេតុយា នវាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ហេតុយា នវាតិ ហេតុបច្ចយេ នវ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវារា ហោន្តិ. សេយ្យថិទំ – កុសលេន កុសលំ, កុសលេន អព្យាកតំ, កុសលេន កុសលាព្យាកតំ; អកុសលេន អកុសលំ, អកុសលេន អព្យាកតំ, អកុសលេន អកុសលាព្យាកតំ, អព្យាកតេន អព្យាកតំ, កុសលាព្យាកតេន អព្យាកតំ, អកុសលាព្យាកតេន អព្យាកតន្តិ.

អារម្មណេ តីណីតិ កុសលេន កុសលំ, អកុសលេន អកុសលំ, អព្យាកតេន អព្យាកតំ. អធិបតិយា នវាតិ ហេតុយា វុត្តសទិសាវ. ទ្វាទសសុ ហិ បច្ចយេសុ នវ នវាតិ វុត្តំ. សព្ពេសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ ហេតុបច្ចយសទិសានេវ. វិភង្គេ បន អត្ថិ វិសេសោ. ទសសុ បច្ចយេសុ តីណិ តីណីតិ វុត្តំ. សព្ពេសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ អារម្មណសទិសានេវ. វិភង្គេ បន អត្ថិ វិសេសោ. អញ្ញមញ្ញបច្ចយស្មិញ្ហិ អព្យាកតបទស្ស វិស្សជ្ជនេ រូបម្បិ លព្ភតិ, តថា បុរេជាតបច្ចយេ. អាសេវនបច្ចយេ វិបាកានិ ចេវ វីថិចិត្តានិ ច ន លព្ភន្តិ. វិបាកេ ឯកន្តិ អព្យាកតមេវ. ឯវមេត្ថ សង្ខេបតោ នវ តីណិ ឯកន្តិ, តិវិធោវ វារបរិច្ឆេទោ. វិត្ថារតោ ទ្វាទស នវកា, ទស តិកា, ឯកំ ឯកកន្តិ សព្ពេសុបិ តេវីសតិយា បច្ចយេសុ ឯកូនចត្តាលីសាធិកំ វារសតំ ហោតិ, ឯកូនចត្តាលីសាធិកញ្ច បុច្ឆាសតំ. ឯកូនចត្តាលីសាធិកំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនសតន្តិបិ តស្សេវ នាមំ.

៧៤. ឯវំ ហេតុបច្ចយាទិកេ ឯកមូលកេ គណនំ ទស្សេត្វា ឥតោ បរេសុ ទុមូលកាទីសុ វិត្ថារទេសនំ សង្ខិបិត្វា ឯកមូលកេ ទស្សិតាយ ទេសនាយ លព្ភមានគណនញ្ញេវ អាទាយ វារបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ ទុមូលកេ តាវ ហេតុបច្ចយា អារម្មណេ តីណីតិអាទិមាហ. តត្រិទំ លក្ខណំ – ពហុគណនោបិ បច្ចយោ អពហុគណនេន សទ្ធិំ យុត្តោ តេន សមានគណនោវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ហេតុបច្ចយា អារម្មណេ តីណី’’តិ. ហេតុអារម្មណទុកេ អារម្មណេ វុត្តានិ តីណេវ វិស្សជ្ជនានិ លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. សមានគណនោ បន សមានគណនេន សទ្ធិំ យុត្តោ អបរិហីនគណនោវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ហេតុបច្ចយា អធិបតិយា នវា’’តិ. ហេតាធិបតិទុកេ នវេវ វិស្សជ្ជនានិ លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. វិបាកេ ឯកន្តិ ហេតុវិបាកទុកេ វិបាកេ វុត្តំ ឯកមេវ វិស្សជ្ជនំ លព្ភតីតិ ឯវំ តាវ ទុមូលកេ វារបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

៧៥. តិមូលកាទីសុបិ ឥទមេវ លក្ខណំ. តេនេវាហ – ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា អធិបតិយា តីណីតិ. ហេតារម្មណាធិបតិ តិកេ អារម្មណេ វុត្តានិ តីណេវ វិស្សជ្ជនានិ លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពត្ថ នយោ នេតព្ពោ.

៧៦-៧៩. ទ្វាទសមូលកេ បន វិបាកបច្ចយោ ន លព្ភតិ, តស្មា អាសេវនបច្ចយា កម្មេ តីណីតិ វត្វា វិបាកំ អបរាមសិត្វា អាហារេ តីណីតិ វុត្តំ. តេរសមូលកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេ បន សង្ខិបិត្វា តេវីសតិមូលកោវេត្ថ ទស្សិតោ. សោ ទុវិធោ ហោតិ – សាសេវនោ វា សវិបាកោ វា. តត្ថ បឋមំ សាសេវនោ ទស្សិតោ, សោ តីណេវ វិស្សជ្ជនានិ លភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាសេវនបច្ចយា អវិគតេ តីណី’’តិ. សវិបាកោ បន អាសេវនំ ន លភតិ, តស្មា តំ បហាយ វិបាកវសេន គណនាយ ទស្សនត្ថំ អនន្តរាយេវ ‘‘ហេតុបច្ចយា…បេ… វិបាកបច្ចយា អាហារេ ឯក’’ន្តិ ឯកំ នយំ ទស្សេត្វា បច្ឆា តេវីសតិមូលកោវ ទស្សិតោ. ឯតេសុ បន ទ្វីសុ តេវីសតិមូលកេសុ កិញ្ចាបិ ឯកស្មិំ វិបាកបច្ចយោ នត្ថិ, ឯកស្មិំ អាសេវនបច្ចយោ, បច្ឆាជាតបច្ចយោ បន ឧភយត្ថាបិ. រុឡ្ហីសទ្ទេន បនេតេ តេវីសតិមូលកាត្វេវ វេទិតព្ពា. តេសុ សាសេវនេ អាសេវនស្ស វសេន សព្ពត្ថ តីណេវ វិស្សជ្ជនានិ, សវិបាកេ វិបាកបច្ចយស្ស វសេន ឯកមេវាតិ អយំ ហេតុបច្ចយំ អាទិំ កត្វា ឯកមូលកាទីសុ គណនា.

យំ បនេតំ ហេតុមូលកានន្តរំ ‘‘អារម្មណេ ឋិតេន សព្ពត្ថ តីណេវ បញ្ហា’’តិ វុត្តំ, តំ អារម្មណបច្ចយំ អាទិំ កត្វា ឯកមូលកេបិ ទុមូលកាទីសុបិ សព្ពត្ថ អារម្មណបទេ ចេវ អារម្មណេន សទ្ធិំ សេសបច្ចយយោជនាសុ ច យត្ថ នវហិ ភវិតព្ពំ, តត្ថ តយោវ បញ្ហា ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. វិបាកបទេ បន វិបាកបទេន សទ្ធិំ សេសបច្ចយយោជនាសុ ច ឯកោវ បញ្ហោ ហោតីតិ. ឥតិ យំ ហេដ្ឋា អវោចុម្ហ ‘‘ពហុគណនោបិ បច្ចយោ អពហុគណនេន សទ្ធិំ យុត្តោ តេន សមានគណនោ ហោតី’’តិ, តំ សុវុត្តមេវ.

៨០-៨៥. ឥទានិ យេ អារម្មណាទីនំ បច្ចយានំ វសេន ឯកមូលកាទយោ ទស្សេតព្ពា, តេសុ ឯកមូលកោ តាវ ហេតុឯកមូលកេនេវ សទិសោតិ ឯកស្មិម្បិ បច្ចយេ ន ទស្សិតោ. អារម្មណបច្ចយវសេន បន ទុមូលកេ គណនំ ទស្សេតុំ អារម្មណបច្ចយា ហេតុយា តីណិ, អធិបតិយា តីណិ…បេ… អវិគតេ តីណីតិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘អារម្មណបច្ចយា អធិបតិយា តីណិ…បេ… អវិគតេ តីណី’’តិ វត្តព្ពេ យេ ហេតុបច្ចយាទយោ បច្ចយា ពហុគណនា, តេសំ ឩនតរគណនេហិ ច សមានគណនេហិ ច សទ្ធិំ សំសន្ទនេ យា គណនា លព្ភតិ, តំ ទស្សេតុំ អារម្មណបច្ចយស្ស បុរិមភាគេ ឋិតម្បិ ហេតុបច្ចយំ បច្ឆិមភាគេវ ឋបេត្វា ‘‘អារម្មណបច្ចយា ហេតុយា តីណី’’តិ វុត្តំ. តេនេតំ អាវិ ករោតិ – អារម្មណបច្ចយោ យេន យេន ពហុតរគណនេន វា សមានគណនេន វា បច្ចយេន សទ្ធិំ ទុកតិកាទិភេទំ គច្ឆតិ, សព្ពត្ថ តីណេវ បញ្ហាវិស្សជ្ជនានិ វេទិតព្ពានិ. វិបាកបច្ចយេន បន សទ្ធិំ សំសន្ទនេ ឯកមេវ លព្ភតិ, តំ វិបាកបច្ចយាទិកាយ គណនាយ អាវិ ភវិស្សតីតិ ឥធ ន ទស្សិតំ. យា ចេសា ទុមូលកេ គណនា ទស្សិតា, តិមូលកាទីសុបិ ឯសាវ គណនាតិ អារម្មណបច្ចយវសេន តិមូលកាទយោ ន វិត្ថារិតា.

ឥទានិ អធិបតិបច្ចយាទិវសេន ទុមូលកាទីសុ គណនំ ទស្សេតុំ អធិបតិបច្ចយា ហេតុយា នវាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាបិ វុត្តនយេនេវ បច្ចយសន្និវេសោ វេទិតព្ពោ. យថា ច អធិបតិបច្ចយា ហេតុយា នវ, ឯវំ សេសេសុបិ ហេតុនា សមានគណនាសុ នវេវ. ឥតិ យោ យោ បច្ចយោ អាទិម្ហិ តិដ្ឋតិ, តេន តេន សទ្ធិំ សមានគណនានំ សំសន្ទនេ អាទិម្ហិ ឋិតស្ស វសេន គណនា ហោតិ. តេន បន សទ្ធិំ ឩនតរគណនានំ សំសន្ទនេ ឩនតរគណនានំយេវ វសេន គណនា ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. យថា ច អារម្មណបច្ចយវសេន ឯវំ អធិបតិបច្ចយវសេនាបិ តតោ បរេសំ អនន្តរាទីនំ វសេនាបិ តិមូលកាទយោ ន វិត្ថារិតា. តស្មា ទុមូលកេ ទស្សិតគណនាវសេនេវ សព្ពត្ថ សាធេតព្ពា. តេនេវ វុត្តំ ‘‘ឯកេកំ បច្ចយំ មូលកំ កាតុន សជ្ឈាយមគ្គេន គណេតព្ពា’’តិ.

បច្ចយានុលោមវណ្ណនា.

បដិច្ចវារោ

បច្ចយបច្ចនីយវណ្ណនា

៨៦-៨៧. បច្ចយបច្ចនីយំ បន យស្មា កុសលបទេ ន លព្ភតិ កុសលធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន វិនា អនុប្បត្តិតោ, តស្មា អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ចាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ នហេតុបច្ចយាតិ ហេតុបច្ចយបដិក្ខេបោ ហេតុបច្ចយំ វិនា អញ្ញេន បច្ចយេន ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. វិចិកិច្ឆាសហគតោ ឧទ្ធច្ចសហគតោ មោហោតិ អយញ្ហិ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច សយំ ហេតុបច្ចយោ ហោតិ, អញ្ញស្ស បន សម្បយុត្តហេតុនោ អភាវា ន ហេតុបច្ចយា ឧប្បជ្ជតីតិ ឋបេត្វា ហេតុបច្ចយំ សេសេហិ អត្តនោ អនុរូបបច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពបច្ចយបដិក្ខេបេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អហេតុកំ វិបាកាព្យាកតន្តិ ឥទំ រូបសមុដ្ឋាបកវសេនេវ វេទិតព្ពំ. អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឯសេវ នយោ.

៨៨. នអធិបតិបច្ចយេ កាមំ អធិបតិបិ អត្តនា សទ្ធិំ ទុតិយស្ស អធិបតិនោ អភាវា នអធិបតិបច្ចយំ លភតិ, យថា បន វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតោ មោហោ អហេតុកោ, ន តថា អធិបតយោ ឯវ និរាធិបតិ. ឆន្ទាទីសុ បន អញ្ញតរំ អធិបតិំ អកត្វា កុសលាទីនំ ឧប្បត្តិកាលេ សព្ពេបិ កុសលាទយោ និរាធិបតិនោ. តស្មា មោហំ វិយ វិសុំ អធិបតិមត្តមេវ អនុទ្ធរិត្វា សព្ពសង្គាហិកវសេន ឯសា ‘‘ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិអាទិកា ទេសនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

៨៩. នានន្តរនសមនន្តរេសុ នារម្មណេ វិយ រូបមេវ បច្ចយុប្បន្នំ. តេន វុត្តំ ‘‘នារម្មណបច្ចយសទិស’’ន្តិ. សហជាតបច្ចយោ បរិហីនោ. យថា ចេស, តថា និស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយាបិ. កិំ ការណា? ឯតេហិ វិនា កស្សចិ អនុប្បត្តិតោ. សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយេបិ ហិ បច្ចក្ខាយ ឯកោបិ រូបារូបធម្មោ នុប្បជ្ជតិ, តស្មា តេ បរិហីនា.

៩០. នអញ្ញមញ្ញបច្ចយវិភង្គេ បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតេ ខន្ធេ បដិច្ច កដត្តារូបន្តិ ហទយវត្ថុវជ្ជំ វេទិតព្ពំ.

៩១. នឧបនិស្សយបច្ចយវិភង្គេ រូបមេវ បច្ចយុប្បន្នំ, តញ្ហិ ឧបនិស្សយំ ន លភតិ. អរូបំ បន កិញ្ចាបិ អារម្មណូបនិស្សយបកតូបនិស្សយេ ន លភេយ្យ, អនន្តរូបនិស្សយមុត្តកំ បន នត្ថិ. តេន វុត្តំ ‘‘នារម្មណបច្ចយសទិស’’ន្តិ.

៩២. នបុរេជាតេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបន្តិ បញ្ចវោការវសេន វុត្តំ.

៩៣. នបច្ឆាជាតបច្ចយាតិ ឯត្ថ សហជាតបុរេជាតបច្ចយា សង្គហំ គច្ឆន្តិ. តស្មា សហជាតបច្ចយសទិសា ឯត្ថ បាឡិ, សា នអធិបតិបច្ចយេ វិត្ថារិតាតិ ឥធ សង្ខិត្តា. នាសេវនបច្ចយេ កុសលាកុសលា បឋមជវនវសេន វេទិតព្ពា, តថា កិរិយាព្យាកតំ. បាឡិ បន ឥធាបិ នអធិបតិបច្ចយេ វិត្ថារិតវសេន វេទិតព្ពា. តេនេវាហ – ‘‘នបច្ឆាជាតបច្ចយម្បិ នាសេវនបច្ចយម្បិ នាធិបតិបច្ចយសទិស’’ន្តិ.

៩៤-៩៧. នកម្មបច្ចយេ វិបាកចេតនា នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយំ លភតីតិ ន គហិតា. នាហារបច្ចយេ ឯកច្ចំ រូបមេវ បច្ចយុប្បន្នំ, តថា នឥន្ទ្រិយបច្ចយេ.

៩៨. នឈានបច្ចយេ បញ្ចវិញ្ញាណធម្មា ចេវ ឯកច្ចញ្ច រូបំ បច្ចយុប្បន្នំ. បញ្ចវិញ្ញាណស្មិញ្ហិ វេទនា ច ចិត្តេកគ្គតា ច ទុព្ពលត្តា ឧបនិជ្ឈានលក្ខណំ ន បាបុណន្តីតិ ឈានបច្ចយេ ន គហិតា.

៩៩-១០២. នមគ្គបច្ចយេ អហេតុកវិបាកកិរិយញ្ចេវ ឯកច្ចញ្ច រូបំ បច្ចយុប្បន្នំ. នសម្បយុត្តនោនត្ថិនោវិគតេសុ រូបមេវ បច្ចយុប្បន្នំ. តេន វុត្តំ ‘‘នារម្មណបច្ចយសទិស’’ន្តិ.

១០៣. នហេតុយា ទ្វេតិ ឯកមូលកគណនាយ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតិ.

១០៤. ទុមូលកេ នហេតុបច្ចយា នារម្មណេ ឯកន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ពហុគណនេន សទ្ធិំ ឩនតរគណនស្ស សំសន្ទនេ ឩនតរគណនវសេន នហេតុយា វិយ ទ្វីហិ ភវិតព្ពំ. នារម្មណវសេន បន អរូបធម្មានំ បរិហីនត្តា អព្យាកតំ បដិច្ច រូបាព្យាកតស្ស ឧប្បត្តិំ សន្ធាយ ‘‘ឯក’’ន្តិ វុត្តំ. សព្ពេសុ ឯកកេសុបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វេតិ វុត្តដ្ឋានេ បន នហេតុយា លទ្ធវសេន វារទ្វយំ វេទិតព្ពំ.

១០៥-១០៦. តិមូលកាទីសុ បន សព្ពេសុ នារម្មណបច្ចយស្ស អបរិហីនត្តា ឯកមេវ វិស្សជ្ជនន្តិ អយំ បច្ចនីយេ នហេតុបច្ចយំ អាទិំ កត្វា ឯកមូលកាទីសុ គណនា.

១០៧-១៣០. នារម្មណបច្ចយាទយោ បន ឯកមូលកេ តាវ បុរិមេន សទិសត្តា ឥធាបិ ន ទស្សិតាយេវ. នារម្មណបច្ចយវសេន ទុមូលកេ នារម្មណបច្ចយា, នហេតុយា ឯកន្តិ នហេតុទុមូលកេ វុត្តមេវ. នាធិបតិយា បញ្ចាតិ នារម្មណបច្ចយេ លទ្ធវសេន វេទិតព្ពាតិ ឯវំ សព្ពសំសន្ទនេសុ ឩនតរគណនស្សេវ បច្ចយស្ស វសេន គណនា វេទិតព្ពា. យត្ថ យត្ថ ច នារម្មណបច្ចយោ បវិសតិ, តត្ថ តត្ថ រូបមេវ បច្ចយុប្បន្នំ. នានន្តរនសមនន្តរនអញ្ញមញ្ញនឧបនិស្សយនាហារនឥន្ទ្រិយនសម្បយុត្តនោនត្ថិនោវិគតបច្ចយានំ បវិដ្ឋដ្ឋានេបិ ឯសេវ នយោ. នាហារនឥន្ទ្រិយនឈាននមគ្គបច្ចយា សព្ពត្ថ សទិសវិស្សជ្ជនា. នសហជាតាទិចតុក្កំ ឥធាបិ បរិហីនមេវាតិ ឥទមេត្ថ លក្ខណំ. ឥមិនា បន លក្ខណេន សព្ពេសុ ទុមូលកាទីសុ ‘‘អយំ បច្ចយោ មូលំ, អយមេត្ថ ទុមូលកោ, អយំ តិមូលកោ, អយំ សព្ពមូលកោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា ឩនតរគណនស្ស បច្ចយស្ស វសេន គណនា វេទិតព្ពាតិ.

បច្ចយបច្ចនីយវណ្ណនា.

បច្ចយានុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា

១៣១-១៨៩. ឥទានិ អនុលោមបច្ចនីយេ គណនំ ទស្សេតុំ ហេតុបច្ចយា នារម្មណេ បញ្ចាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ហេតាធិបតិមគ្គបច្ចយេសុ អនុលោមតោ ឋិតេសុ សហជាតាទយោ ចត្តារោ សព្ពដ្ឋានិកបច្ចយា, អាហារិន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយា ចត្តារោតិ ឥមេ អដ្ឋ បច្ចនីយតោ ន លព្ភន្តិ. ហេតុបច្ចយាទិវសេន ហិ ឧប្បជ្ជមានោ ធម្មោ ឥមេ អដ្ឋ បច្ចយេ អលភន្តោ នាម នត្ថិ. អារម្មណអនន្តរសមនន្តរឧបនិស្សយសម្បយុត្តនត្ថិវិគតបច្ចយេសុ បន អនុលោមតោ ឋិតេសុ អរូបដ្ឋានិកា បច្ចនីកតោ ន លព្ភន្តិ. ន ហិ អារម្មណបច្ចយាទីហិ ឧប្បជ្ជមានា អនន្តរសមនន្តរបច្ចយាទយោ ន លភន្តិ. សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយកម្មាហារិន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតបច្ចយេសុ បន អនុលោមតោ ឋិតេសុ ចត្តារោ សព្ពដ្ឋានិកាយេវ, បច្ចនីកតោ ន លព្ភន្តិ. ឯតេសញ្ហិ បច្ចយានំ វសេន ឧប្បជ្ជមានោ សព្ពដ្ឋានិកេ អលភន្តោ នាម នត្ថិ. បច្ឆាជាតបច្ចយស្ស អនុលោមតោ ឋានំ នាម នត្ថិ. ឯវំ សេសេសុ អនុលោមតោ ឋិតេសុ យេ ច លព្ភន្តិ, យេ ច ន លព្ភន្តិ, តេ សល្លក្ខេត្វា សព្ពេសុបិ ទុមូលកាទីសុ នយេសុ តេសំ តេសំ បច្ចយានំ សំសន្ទនេ ឩនតរគណនានំយេវ វសេន គណនា វេទិតព្ពាតិ.

បច្ចយានុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា.

បច្ចយបច្ចនីយានុលោមវណ្ណនា

១៩០. ឥទានិ បច្ចនីយានុលោមេ គណនំ ទស្សេតុំ នហេតុបច្ចយា អារម្មណេ ទ្វេតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ហេតុម្ហិ បច្ចនីកតោ ឋិតេ ឋបេត្វា អធិបតិំ អវសេសា អនុលោមតោ លព្ភន្តិ. បច្ឆាជាតោ បន អនុលោមតោ សព្ពត្ថេវ ន លព្ភតិ, យេ នវ បច្ចយា ‘‘អរូបានញ្ញេវា’’តិ វុត្តា, តេសុ បុរេជាតញ្ច អាសេវនញ្ច ឋបេត្វា អវសេសេសុ សត្តសុ បច្ចនីកតោ ឋិតេសុ សេសា អរូបដ្ឋានិកា អនុលោមតោ ន លព្ភន្តិ. យោ ហិ អារម្មណាទីហិ នុប្បជ្ជតិ, ន សោ អនន្តរាទយោ លភតិ. បដិសន្ធិវិបាកោ បន បុរេជាតតោ, សព្ពវិបាកោ ច សទ្ធិំ កិរិយមនោធាតុយា អាសេវនតោ អនុប្បជ្ជមានោបិ អនន្តរាទយោ លភតិ, តស្មា ‘‘បុរេជាតញ្ច អាសេវនញ្ច ឋបេត្វា’’តិ វុត្តំ.

បុរេជាតបច្ឆាជាតអាសេវនវិបាកវិប្បយុត្តេសុ បច្ចនីកតោ ឋិតេសុ ឯកំ ឋបេត្វា អវសេសា អនុលោមតោ លព្ភន្តិ. កម្មបច្ចយេ បច្ចនីកតោ ឋិតេ ឋបេត្វា វិបាកបច្ចយំ អវសេសា អនុលោមតោ លព្ភន្តិ. អាហារិន្ទ្រិយេសុ បច្ចនីកតោ ឋិតេសុ ឋបេត្វា សព្ពដ្ឋានិកេ ចេវ អញ្ញមញ្ញកម្មាហារិន្ទ្រិយបច្ចយេ ច អវសេសា អនុលោមតោ ន លព្ភន្តិ, ឥតរេ យុជ្ជមានកវសេន លព្ភន្តិ. ឈានបច្ចយេ បច្ចនីកតោ ឋិតេ. ហេតាធិបតិអាសេវនមគ្គបច្ចយា អនុលោមតោ ន លព្ភន្តិ. មគ្គបច្ចយេ បច្ចនីកតោ ឋិតេ ហេតាធិបតិបច្ចយា អនុលោមតោ ន លព្ភន្តិ. វិប្បយុត្តបច្ចយេ បច្ចនីកតោ ឋិតេ បុរេជាតបច្ចយំ ឋបេត្វា អវសេសា អនុលោមតោ លព្ភន្តិ. ឯវំ តេសុ តេសុ បច្ចយេសុ បច្ចនីកតោ ឋិតេសុ យេ យេ អនុលោមតោ ន លព្ភន្តិ, តេ តេ ញត្វា តេសំ តេសំ បច្ចយានំ សំសន្ទនេ ឩនតរគណនានំ វសេន គណនា វេទិតព្ពា.

១៩១-១៩៥. ទុមូលកាទីសុ ច នយេសុ យំ យំ បច្ចយំ អាទិំ កត្វា យេ យេ ទុកាទយោ ទស្សិតា, តេ តេ លព្ភមានាលព្ភមានបច្ចយវសេន យថា យថា ទស្សិតា, តថា តថា សាធុកំ សល្លក្ខេតព្ពា. តត្ថ យំ នហេតុវសេន ទុមូលកាទយោ នយេ ទស្សេន្តេន នហេតុបច្ចយា នារម្មណបច្ចយា…បេ… នាសេវនបច្ចយាតិ វត្វា ‘‘យាវ អាសេវនា សព្ពំ សទិស’’ន្តិ វុត្តំ. តស្ស, ‘‘នអញ្ញមញ្ញបច្ចយា សហជាតេ ឯក’’ន្តិអាទីហិ សទិសតា វេទិតព្ពា. យំ បន ‘‘នកម្មេ គណិតេ បញ្ច គណ្ហាតី’’តិ សីហឡភាសាយ លិខិតំ, តស្សត្ថោ – នហេតុបច្ចយំ អាទិំ កត្វា នកម្មបច្ចយាតិ ឯវំ នកម្មបច្ចយេន ឃដិតេ សហជាតេ ឯកន្តិ ឯវំ ទស្សិតា បញ្ចេវ បច្ចយា អនុលោមតោ លព្ភន្តិ, ន អញ្ញេតិ. ឯវំ អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ព្យញ្ជនំ អនាទិយិត្វា អធិប្បេតត្ថោយេវ គហេតព្ពោ. ឯវរូបញ្ហិ ព្យញ្ជនំ អត្តនោ សញ្ញានិពន្ធនត្ថំ បោរាណេហិ សកសកភាសាយ លិខិតំ.

អបិច ឥមស្មិំ បច្ចនីយានុលោមេ បច្ចយុប្បន្នធម្មេសុបិ អត្ថិ ធម្មោ កម្មបច្ចយំ លភតិ, ន ឥន្ទ្រិយបច្ចយំ. សោ អសញ្ញេសុ ចេវ បញ្ចវោការេ បវត្តេ ច រូបជីវិតិន្ទ្រិយវសេន វេទិតព្ពោ. អត្ថិ ធម្មោ មគ្គបច្ចយំ លភតិ, នហេតុបច្ចយំ. សោ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហជាតមោហវសេន វេទិតព្ពោ. អត្ថិ ធម្មោ ឈានបច្ចយំ លភតិ, នមគ្គបច្ចយំ. សោ មនោធាតុអហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុវសេន វេទិតព្ពោ. យត្ថ កដត្តារូបានិ នានាក្ខណិកកម្មវសេនេវ កម្មបច្ចយំ លភន្តិ, តត្ថ រូបធម្មា ហេតាធិបតិវិបាកិន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយេ ន លភន្តិ, សព្ពដ្ឋានិកា បច្ចនីយា ន ហោន្តិ. អហេតុកេ អធិបតិបច្ចយោ នត្ថីតិ ឥមេសម្បិ បកិណ្ណកានំ វសេនេត្ថ គណនវារោ អសម្មោហតោ វេទិតព្ពោ.

តត្រាយំ នយោ – នហេតុបច្ចយា អារម្មណេ ទ្វេតិ ឯត្ថ តាវ អហេតុកមោហោ ចេវ អហេតុកវិបាកកិរិយា ច បច្ចយុប្បន្នំ, តស្មា អកុសលេនាកុសលំ, អព្យាកតេន អព្យាកតំ សន្ធាយេត្ថ ទ្វេតិ វុត្តំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាសេវនេ បន វិបាកំ ន លព្ភតិ, តថា កិរិយមនោធាតុ. តស្មា កិរិយាហេតុមនោវិញ្ញាណធាតុវសេនេត្ថ អព្យាកតេន អព្យាកតំ វេទិតព្ពំ. វិបាកេ ឯកន្តិ អព្យាកតេន អព្យាកតមេវ. មគ្គេ ឯកន្តិ អកុសលេន អកុសលមេវ.

១៩៦-១៩៧. នារម្មណមូលកេ ហេតុយា បញ្ចាតិ រូបមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ កុសលំ អកុសលំ អព្យាកតំ កុសលាព្យាកតំ អកុសលាព្យាកតញ្ចាតិ បញ្ច កោដ្ឋាសេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ. សព្ពបញ្ចកេសុ ឯសេវ នយោ. អញ្ញមញ្ញេ ឯកន្តិ ភូតរូបានិ ចេវ វត្ថុញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. តានិ ហិ នារម្មណបច្ចយា អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ. តិមូលកេបិ ឯសេវ នយោ.

១៩៨-២០២. នាធិបតិមូលកេ ហេតុយា នវាតិ អនុលោមេ ហេតុម្ហិ វុត្តានេវ. តីណីតិអាទីនិបិ ហេដ្ឋា អនុលោមេ វុត្តសទិសានេវ. តិមូលកេ ទ្វេតិ ហេដ្ឋា នហេតុបច្ចយា អារម្មណេ វុត្តសទិសានេវ.

២០៣-២៣៣. នបុរេជាតមូលកេ ហេតុយា សត្តាតិ ហេដ្ឋា ‘‘អារុប្បេ កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ចា’’តិអាទិនា នយេន បុរេជាតេ ទស្សិតានេវ. សព្ពសត្តកេសុ ឯសេវ នយោ. នកម្មមូលកេ ហេតុយា តីណីតិអាទីសុ ចេតនាវ បច្ចយុប្បន្នា. តស្មា កុសលំ អកុសលំ អព្យាកតញ្ច បដិច្ច ឧប្បត្តិំ សន្ធាយ តីណីតិ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន ‘‘ឯកំ ទ្វេ តីណិ បញ្ច សត្ត នវា’’តិ អាគតដ្ឋានេសុ គណនា វេទិតព្ពា. ‘‘ចត្តារិ ឆ អដ្ឋា’’តិ ឥមា បន តិស្សោ គណនា នត្ថេវាតិ.

បច្ចយបច្ចនីយានុលោមវណ្ណនា.

និដ្ឋិតា ច បដិច្ចវារស្ស អត្ថវណ្ណនា.

២. សហជាតវារវណ្ណនា

២៣៤-២៤២. សហជាតវារេ កុសលំ ធម្មំ សហជាតោតិ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច តេន សហជាតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ បដិច្ចវារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អវសានេ បនស្ស ‘‘បដិច្ចត្តំ នាម សហជាតត្តំ, សហជាតត្តំ នាម បដិច្ចត្ត’’ន្តិ ឥទំ ឧភិន្នម្បិ ឯតេសំ វារានំ អត្ថតោ និន្នានាករណភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អត្ថតោ ហិ ឯតេ ទ្វេបិ និន្នានាករណា. ឯវំ សន្តេបិ អញ្ញមញ្ញស្ស អត្ថនិយមនត្ថំ វុត្តា. ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ចា’’តិអាទីសុ ហិ អសហជាតម្បិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតីតិ វុច្ចតិ. សហជាតម្បិ ច ឧបាទារូបំ ភូតរូបស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ. ឥតិ បដិច្ចវារេន សហជាតបច្ចយភាវំ, សហជាតវារេន ច បដិច្ចាតិ វុត្តស្ស សហជាតភាវំ និយមេតុំ ឧភោបេតេ វុត្តា. អបិច តថា ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយវសេន ទេសនាវិលាសេន និរុត្តិបដិសម្ភិទាប្បភេទជាននវសេន ចាបិ ឯតេ ឧភោបិ វុត្តាតិ.

សហជាតវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បច្ចយវារវណ្ណនា

២៤៣. បច្ចយវារេ កុសលំ ធម្មំ បច្ចយាតិ កុសលធម្មេ បតិដ្ឋិតោ ហុត្វា កុសលំ ធម្មំ និស្សយដ្ឋេន បច្ចយំ កត្វាតិ អត្ថោ. កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ បច្ចយាតិ កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ និស្សយបច្ចយំ កត្វា តយោ ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ ហេតុបច្ចយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនាវុបាយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វត្ថុំ បច្ចយា វិបាកាព្យាកតា កិរិយាព្យាកតា ខន្ធាតិ ឥទំ បញ្ចវោការេ បវត្តិវសេន វុត្តំ. បញ្ចវោការេ បវត្តិយញ្ហិ ខន្ធានំ បុរេជាតំ វត្ថុ និស្សយបច្ចយោ ហោតិ. បដិច្ចដ្ឋស្ស បន សហជាតដ្ឋត្តា បដិច្ចវារេ ឯស នយោ ន លព្ភតីតិ បដិសន្ធិយំ សហជាតមេវ វត្ថុំ សន្ធាយ ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ វុត្តំ. កុសលំ ឯកំ ខន្ធញ្ច វត្ថុញ្ច បច្ចយា តយោ ខន្ធាតិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អព្យាកតំ ធម្មំ បច្ចយា កុសលោ ច អព្យាកតោ ចាតិ កុសលាព្យាកតានំ ហេតុបច្ចយវសេន ឯកតោ ឧប្បត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. កុសលុប្បត្តិក្ខណស្មិញ្ហិ វត្ថុំ និស្សាយ កុសលា ខន្ធា, ចិត្តសមុដ្ឋានេ ច មហាភូតេ និស្សាយ ចិត្តសមុដ្ឋានំ ឧបាទារូបំ ហេតុបច្ចយវសេន ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ បច្ចយភូតស្ស អព្យាកតស្ស នានត្តេបិ បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុបច្ចយវសេន ឯកតោ ឧប្បត្តិំ សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ. ឯវំ ឥមស្មិំ ហេតុបច្ចយេ សហជាតញ្ច បុរេជាតញ្ច និស្សយដ្ឋេន បច្ចយំ កត្វា សត្តរស បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា. តត្ថ ខន្ធា ចេវ ភូតា ច សហជាតវសេន, វត្ថុ សហជាតបុរេជាតវសេន គហិតំ. បដិច្ចវារេ បន សហជាតវសេន បច្ចយោ លព្ភតិ, តស្មា តត្ថ នវេវ បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា. យេ បនេតេ ឯត្ថ សត្តរស បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា, តេសុ ឯកាទិកេ ឯកាវសានេ វិស្សជ្ជនេ កុសលាទីសុ ឯកបច្ចយតោ ឯកោ បច្ចយុប្បន្នោ. ឯកាទិកេ ទុកាវសានេ ឯកបច្ចយតោ នានាបច្ចយុប្បន្នោ. ទុកាទិកេ ឯកាវសានេ នានាបច្ចយតោ ឯកោ បច្ចយុប្បន្នោ. ទុកាទិកេ ទុកាវសានេ នានាបច្ចយតោ នានាបច្ចយុប្បន្នោ.

២៤៨-២៥២. អារម្មណបច្ចយាទីសុបិ ឥមិនាវុបាយេន បញ្ហាវិស្សជ្ជនប្បភេទោ វេទិតព្ពោ. យំ បនេតំ អារម្មណបច្ចយេ វត្ថុំ បច្ចយា ខន្ធាតិ វុត្តំ, តំ បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកក្ខន្ធេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ អព្យាកតំ និស្សាយ អារម្មណបច្ចយេន ឧប្បជ្ជន្តានំ បភេទទស្សនត្ថំ វុត្តានិ. បុន វត្ថុំ បច្ចយាតិ បវត្តេ វិបាកកិរិយាព្យាកតានំ ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯវំ ឥមស្មិំ អារម្មណបច្ចយេ សហជាតញ្ច បុរេជាតញ្ច បច្ចយំ កត្វា សត្ត បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា. តត្ថ ខន្ធា សហជាតវសេន, វត្ថុ សហជាតបុរេជាតវសេន, ចក្ខាយតនាទីនិ បុរេជាតវសេនេវ គហិតានិ. បដិច្ចវារេ បន សហជាតវសេនេវ បច្ចយោ លព្ភតិ. តស្មា តត្ថ តយោវ បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា.

២៥៣-២៥៤. អធិបតិបច្ចយេ វិបាកាព្យាកតំ លោកុត្តរមេវ វេទិតព្ពំ. អនន្តរសមនន្តរា រូបាភាវេន អារម្មណសទិសា. បរតោ អាសេវននត្ថិវិគតេសុបិ ឯសេវ នយោ.

២៥៥. សហជាតបច្ចយេ កដត្តារូបំ ឧបាទារូបន្តិ ឧបាទារូបសង្ខាតំ កដត្តារូបំ. ឥទំ អសញ្ញសត្តានញ្ញេវ រូបំ សន្ធាយ វុត្តំ. ចក្ខាយតនាទីនិ បញ្ចវោការវសេន វុត្តានិ.

២៥៦-២៥៧. អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ ច យថា អារម្មណបច្ចយា ឯវន្តិ វិស្សជ្ជនសមតំ សន្ធាយ វុត្តំ. បច្ចយុប្បន្នេសុ បន នានត្តំ អត្ថិ.

២៥៨. ឧបនិស្សយបច្ចយេ អារម្មណបច្ចយសទិសន្តិ រូបាភាវតោបិ វិស្សជ្ជនសមតាយបិ វុត្តំ.

២៥៩-២៦០. វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយាតិអាទីនំ បដិច្ចវារេ វុត្តនយេនេវត្ថោ គហេតព្ពោ.

២៦១-២៦៦. កម្មបច្ចយេ តីណីតិ កុសលំ បច្ចយា កុសលោ អព្យាកតោ កុសលាព្យាកតោ ចាតិ ឯវំ តីណិ វេទិតព្ពានិ. អកុសលេបិ ឯសេវ នយោ.

២៦៧-២៦៨. វិប្បយុត្តបច្ចយេ ខន្ធេ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិ ខន្ធេ និស្សាយ វិប្បយុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ខន្ធា វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិ ខន្ធា វត្ថុំ និស្សាយ វិប្បយុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២៦៩-២៧៦. ឥទានិ យថាលទ្ធានិ វិស្សជ្ជនានិ គណនវសេន ទស្សេតុំ ហេតុយា សត្តរសាតិអាទិមាហ. តត្ថ ហេតុយា សត្តរសាតិ កុសលេន កុសលំ, កុសលេន អព្យាកតំ, កុសលេន កុសលាព្យាកតន្តិ ឯវំ កុសលវសេន ឯកាទិកានិ ឯកាវសានានិ ទ្វេ, ទុកាវសានំ ឯកន្តិ តីណិ វុត្តានិ ហោន្តិ, តថា អកុសលវសេន. អព្យាកតេន អព្យាកតំ, តេនេវ កុសលំ, អកុសលំ, កុសលាព្យាកតំ អកុសលាព្យាកតញ្ច; កុសលាព្យាកតេហិ កុសលំ, អព្យាកតំ, កុសលាព្យាកតំ; អកុសលាព្យាកតេហិ អកុសលំ, អព្យាកតំ, អកុសលាព្យាកតន្តិ ឯវំ សត្តរស វេទិតព្ពានិ.

អារម្មណេ សត្តាតិ កុសលេន កុសលំ; អកុសលេន អកុសលំ, អព្យាកតេន អព្យាកតំ, កុសលំ, អកុសលំ; កុសលាព្យាកតេន កុសលំ; អកុសលាព្យាកតេន អកុសលន្តិ ឯវំ សត្ត.

វិបាកេ ឯកន្តិ អព្យាកតេន អព្យាកតមេវ. ឯវមេត្ថ សត្តរស, សត្ត, ឯកន្តិ តយោ វារបរិច្ឆេទា ហោន្តិ. តេសុ ទ្វាទស សត្តរសកា, ទស សត្តកា, ឯកំ ឯកកន្តិ តេ សព្ពេ សាធុកំ សល្លក្ខេត្វា បរតោ ទុកតិកាទិវសេន បច្ចយសំសន្ទនេ ឩនតរគណនស្ស វសេន គណនា វេទិតព្ពា. សក្កា ហិ ឥមាយ គណនាយ ទុកមូលាទីសុ វារបរិច្ឆេទេ ជានិតុន្តិ បុន ‘‘កុសលំ ធម្មំ បច្ចយា កុសលោ ធម្មោ’’តិ អនាមសិត្វា គណនវសេនេវ វារបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ ហេតុបច្ចយា អារម្មណេ សត្តាតិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ កុសលំ ធម្មំ បច្ចយា កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា. កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ បច្ចយា តយោ ខន្ធាតិ ឥមិនា នយេន អារម្មណេ លទ្ធវិស្សជ្ជនានិ វិត្ថារេតព្ពានិ. អយំ តាវ អនុលោមេ នយោ.

២៧៧-២៨៥. បច្ចនីយេ បន កុសលំ ន លព្ភតីតិ អកុសលំ ធម្មំ បច្ចយាតិ អកុសលមេវ អាទិំ កត្វា វិស្សជ្ជនំ អារទ្ធំ. តំ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតិ. យញ្ហេត្ថ វត្តព្ពំ សិយា, តំ បដិច្ចវារស្ស បច្ចនីយេ វុត្តមេវ.

២៨៦-២៨៧. យំ បនេតំ បច្ចនីយេ លទ្ធវិស្សជ្ជនបរិច្ឆេទំ គណនតោ ទស្សេតុំ នហេតុយា ចត្តារីតិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ ចត្តារិ, សត្តរស, សត្ត, បញ្ច, តីណិ, ឯកន្តិ ឆ បរិច្ឆេទា. តេសំ វសេន ទុកតិកាទីសុ បច្ចយសំសន្ទនេ គណនា វេទិតព្ពា. យោ ហិ បច្ចយោ សត្តរស វិស្សជ្ជនានិ លភតិ, តេន សទ្ធិំ សទិសសំសន្ទនេ សត្តរស, ឩនតរសំសន្ទនេ សេសា ឆបិ បរិច្ឆេទា លព្ភន្តិ. ឯវំ សេសេសុបិ អធិកបរិច្ឆេទំ ឋបេត្វា សមសមា ឩនតរា ច លព្ភន្តីតិ.

ឯត្ថ ច អធិកតរា ន លព្ភន្តីតិ អយមេត្ថ និយមោ. សមសមា បន ឩនតរា ច អត្ថា វិរោធេ សតិ លព្ភន្តិ. តេនេត្ថ ‘‘នហេតុបច្ចយា នារម្មណេ ឯក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ហិ នហេតុយា ចតុន្នំ, នារម្មណេ បញ្ចន្នំ អាគតត្តា នហេតុវសេន ចត្តារីតិ វត្តព្ពំ សិយា, នារម្មណេន សទ្ធិំ ឃដិតត្តា បន អារម្មណធម្មោ វិរុជ្ឈតីតិ អកុសលំ ធម្មំ បច្ចយា អកុសលោ ធម្មោ, អព្យាកតំ ធម្មំ បច្ចយា អកុសលោ, អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បច្ចយា អកុសលោតិ តីណិ វិស្សជ្ជនានិ បរិហីនានិ. អព្យាកតំ ធម្មំ បច្ចយា អព្យាកតោតិ រូបវសេន ឯកមេវ វុត្តំ. ឯវំ សព្ពត្ថ វិរុទ្ធាវិរុទ្ធំ ញត្វា លព្ភមានបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. អបិចេត្ថ ឥទំ នយមត្តទស្សនំ. នាធិបតិយា ចត្តារីតិ នហេតុយា លទ្ធានេវ. សេសចតុក្កេសុបិ ឯសេវ នយោ.

នានន្តរេ ឯកន្តិ អហេតុកចិត្តសមុដ្ឋានស្ស ចេវ សេសរូបស្ស ច វសេន អព្យាកតេន អព្យាកតំ. ឯវំ សព្ពេសុ ឯកកេសុ យុជ្ជមានករូបំ ជានិតព្ពំ. នបុរេជាតេ ទ្វេតិ ឥធាបិ នហេតុវសេន ចត្តារីតិ វត្តព្ពំ សិយា, នបុរេជាតេន សទ្ធិំ ឃដិតត្តា បន អព្យាកតំ ធម្មំ បច្ចយា អកុសលោ, អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បច្ចយា អកុសលោតិ វត្ថុបុរេជាតវសេន ទ្វេ វិស្សជ្ជនានិ បរិហីនានិ. អារុប្បេ បន អហេតុកមោហស្ស អហេតុកកិរិយស្ស ច វសេន ទ្វេ វុត្តានិ. នវិប្បយុត្តេ ទ្វេតិ អារុប្បេ អហេតុកាកុសលកិរិយវសេន ទ្វេ. នោនត្ថិ នោវិគតេសុ ឯកន្តិ សព្ពស្ស រូបស្ស វសេន អព្យាកតេន អព្យាកតំ ទដ្ឋព្ពំ. តិកាទីសុ អបុព្ពំ នត្ថិ.

២៨៨. នារម្មណមូលកេ បន នអធិបតិយា បញ្ចាតិ នារម្មណេ លទ្ធានេវ. នកម្មេ ឯកន្តិ ឯត្ថ ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច កដត្តារូបញ្ច អគ្គហេត្វា សេសរូបវសេន អព្យាកតេន អព្យាកតំ វេទិតព្ពំ.

២៨៩-២៩៦. នាធិបតិមូលកេ នបុរេជាតេ សត្តាតិ នបុរេជាតេ លទ្ធានេវ. នបច្ឆាជាតេ សត្តរសាតិ ឥមានិបិ តត្ថ លទ្ធានិ សត្តរសេវ. នានន្តរនសមនន្តរនអញ្ញមញ្ញនឧបនិស្សយនសម្បយុត្តនោនត្ថិនោវិគតមូលកានិ នារម្មណមូលកសទិសានេវ. ឥមិនាវ នយមត្តទស្សនេន សព្ពត្ថ អាគតានាគតំ លព្ភមានាលព្ភមានញ្ច វេទិតព្ពន្តិ.

បច្ចនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២៩៧-៣២៨. ឥមិនាយេវ បន លក្ខណេន អនុលោមំ បុរតោ កត្វា អនុលោមបច្ចនីយេ បច្ចនីយំ បុរតោ កត្វា បច្ចនីយានុលោមេ ច គណនបរិច្ឆេទោ អាគតានាគតំ លព្ភមានាលព្ភមានញ្ច វេទិតព្ពន្តិ.

បច្ចយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. និស្សយវារវណ្ណនា

៣២៩-៣៣៧. និស្សយវារេ កុសលំ ធម្មំ និស្សាយាតិ កុសលំ ធម្មំ បតិដ្ឋដ្ឋេន និស្សយំ កត្វាតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ បច្ចយវារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អវសានេ បនស្ស ‘‘បច្ចយត្តំ នាម និស្សយត្តំ, និស្សយត្តំ នាម បច្ចយត្ត’’ន្តិ ឥទំ ឧភិន្នម្បិ ឯតេសំ វារានំ អត្ថតោ និន្នានាករណភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អត្ថតោ ហិ ឯតេបិ បដិច្ចសហជាតា វិយ និន្នានាករណា. ឯវំ សន្តេបិ អញ្ញមញ្ញស្ស អត្ថនិយមនត្ថំ វុត្តា. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិអាទីសុ ហិ អនិស្សាយ វត្តមានំ នានាក្ខណិកម្បិ ‘‘បច្ចយា ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញមញ្ញំ អល្លីយិត្វា ឋិតកដ្ឋាទីសុ ច ឯកំ ឯកស្ស និស្សយបច្ចយោ ន ហោតិ, តថា ឧបាទារូបំ មហាភូតស្ស និស្សយបច្ចយោ ន ហោតិយេវ. ឥតិ បច្ចយវារេន និស្សយបច្ចយភាវំ និស្សយវារេន ច បច្ចយាតិ វុត្តស្ស សហជាតបុរេជាតភាវំ និយមេតុំ ឧភោបេតេ វុត្តា. អបិច តថា ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយវសេន ទេសនាវិលាសេន និរុត្តិបដិសម្ភិទាបភេទជាននវសេន ចាបិ ឯតេ ឧភោបិ វុត្តាតិ.

និស្សយវារវណ្ណនា.

៥. សំសដ្ឋវារវណ្ណនា

៣៣៨-៣៤៦. សំសដ្ឋវារេ កុសលំ ធម្មំ សំសដ្ឋោតិ កុសលំ ធម្មំ ឯកុប្បាទាទិលក្ខណេន សម្បយោគដ្ឋេន បច្ចយំ កត្វាតិ អត្ថោ. កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ សំសដ្ឋោតិ កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ សម្បយុត្តបច្ចយំ កត្វា តយោ ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ ហេតុបច្ចយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បន ហេតុបច្ចយេ អរូបធម្មស្សេវ សម្បយោគដ្ឋេន បច្ចយំ កត្វា តយោ បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា. យថា ច ហេតុបច្ចយេ, តថា អារម្មណបច្ចយាទីសុបិ, កេវលំ វិបាកបច្ចយេ ឯកមេវ វិស្សជ្ជនំ.

៣៤៧-៣៥០. ឥទានិ យថាលទ្ធានិ វិស្សជ្ជនានិ គណនវសេន ទស្សេតុំ ហេតុយា តីណីតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពតិកេសុ កុសលេន កុសលំ, អកុសលេន អកុសលំ, អព្យាកតេន អព្យាកតន្តិ អយមេវ និយមោ. ឯកកេ បន អព្យាកតេន អព្យាកតមេវ លព្ភតីតិ ឯវមេត្ថ ពាវីសតិយា បច្ចយេសុ តីណិ, វិបាកេ ឯកន្តិ ទ្វេ បរិច្ឆេទា. បច្ឆាជាតេ អនុលោមំ នត្ថិ. តស្មា តីណិ ឯកន្តិ ឥមេសញ្ញេវ វសេន ទុកតិកាទីសុ បច្ចយសំសន្ទនេ យត្ថ វិបាកបច្ចយោ បវិសតិ; តត្ថ ឯកំ, សេសេសុ តីណីតិ ឯវំ គណនា វេទិតព្ពា. សេសមេត្ថ អនុលោមេ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣៥១-៣៥៤. បច្ចនីយេ បន កុសលំ ន លព្ភតីតិ អកុសលមេវ អាទិំ កត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ, តំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣៥៩. យំ បនេត្ថ បច្ចនីយេ វិស្សជ្ជនបរិច្ឆេទំ គណនតោ ទស្សេតុំ នហេតុយា ទ្វេតិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ ទ្វេ តីណិ ឯកន្តិ តយោ បរិច្ឆេទា. តេសំ វសេន ទុកតិកាទីសុ បច្ចយសំសន្ទនេ គណនា វេទិតព្ពា. ឥធាបិ អធិកតរគណនានំ ឩនតរគណនេន សទ្ធិំ សំសន្ទនេ ឩនតរគណនមេវ លព្ភតិ, សមគណនេន សទ្ធិំ សមគណនំ. យស្មា ចេត្ថ អរូបធម្មាយេវ បច្ចយុប្បន្នា, តស្មា នហេតុនាធិបតិនបុរេជាតនបច្ឆាជាតនាសេវននកម្មនវិបាកនឈាននមគ្គនវិប្បយុត្តវសេន ទសេវ បច្ចយា បច្ចនីកតោ ទស្សិតា, សេសា ចុទ្ទស ន លព្ភន្តិ. យេបិ លព្ភន្តិ, តេសុបិ វិបាកេ បច្ចយុប្បន្នេ នកម្មនវិបាកា ន លព្ភន្តិ.

៣៦០-៣៦៨. នហេតុបច្ចយា នាធិបតិយា ទ្វេតិ នហេតុយា លទ្ធំ ទ្វយមេវ. សេសទ្វយេសុបិ ឯសេវ នយោ. នកម្មេ ឯកន្តិ អហេតុកកិរិយចេតនំ បច្ចយុប្បន្នំ កត្វា អព្យាកតេន អព្យាកតំ. នវិបាកេ ទ្វេតិ អហេតុកមោហកិរិយវសេន ទ្វេ. នឈានេ ឯកន្តិ អហេតុកបញ្ចវិញ្ញាណវសេន អព្យាកតវិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. នមគ្គេ ឯកន្តិ អហេតុកវិបាកកិរិយវសេន អព្យាកតវិស្សជ្ជនំ. ឥមិនាវុបាយេន សព្ពសំសន្ទនេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

៣៦៩-៣៨៣. អនុលោមបច្ចនីយេ ហេដ្ឋា វុត្តា នហេតុអាទយោ ទសេវ បច្ចនីយតោ លព្ភន្តិ, ន សេសា. យេបិ លព្ភន្តិ, តេសុ ហេតុម្ហិ អនុលោមតោ ឋិតេ ឈានមគ្គា បច្ចនីយតោ ន លព្ភន្តីតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

៣៨៤-៣៩១. បច្ចនីយានុលោមេ នហេតុបច្ចយុប្បន្នេសុ អហេតុកមោហោវ ឈានមគ្គបច្ចយំ លភតិ, សេសា ន លភន្តិ. នឈានបច្ចយេ អដ្ឋាហេតុកចិត្តានិបិ. នកម្មបច្ចយា នហេតុបច្ចយា នាធិបតិបច្ចយា នបុរេជាតបច្ចយា អារម្មណេ ឯកន្តិ អារុប្បេ អហេតុកកិរិយចេតនាវសេន អព្យាកតេន អព្យាកតំ. ឥមិនា ឧបាយេន យំ លព្ភតិ, យញ្ច ន លព្ភតិ, តស្ស វសេន សព្ពត្ថ គណនា វេទិតព្ពាតិ.

សំសដ្ឋវារវណ្ណនា.

៦. សម្បយុត្តវារវណ្ណនា

៣៩២-៤០០. សម្បយុត្តវារេ កុសលំ ធម្មំ សម្បយុត្តោតិ កុសលំ ធម្មំ សម្បយុត្តបច្ចយំ កត្វាតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ សំសដ្ឋវារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អវសានេ បនស្ស ‘‘សំសដ្ឋត្តំ នាម សម្បយុត្តត្តំ, សម្បយុត្តត្តំ នាម សំសដ្ឋត្ត’’ន្តិ ឥទំ ឧភិន្នម្បិ ឯតេសំ វារានំ អត្ថតោ និន្នានាករណភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អត្ថតោ ហិ ឯតេបិ បដិច្ចសហជាតា វិយ បច្ចយនិស្សយា វិយ ច និន្នានាករណា. ឯវំ សន្តេបិ អញ្ញមញ្ញស្ស អត្ថនិយមនត្ថំ វុត្តា. ‘‘សំសដ្ឋា យោជិតា ហយា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៧០) ហិ អសម្បយុត្តម្បិ សំសដ្ឋន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘យា សា វីមំសា កោសជ្ជសហគតា កោសជ្ជសម្បយុត្តា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៨៣២) អសំសដ្ឋំ វោកិណ្ណម្បិ សម្បយុត្តន្តិ. ឥតិ សំសដ្ឋវារេន ឯកុប្បាទលក្ខណស្ស សម្បយុត្តស្ស សំសដ្ឋភាវំ សម្បយុត្តវារេន ច សំសដ្ឋស្ស ឯកុប្បាទាទិលក្ខណស្ស សម្បយុត្តភាវំ និយមេតុំ ឧភោបេតេ វុត្តា. អបិច តថា ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយវសេន ទេសនាវិលាសេន និរុត្តិបដិសម្ភិទាបភេទជាននវសេន ចាបិ ឯតេ ឧភោបិ វុត្តាតិ.

សម្បយុត្តវារវណ្ណនា.

ឯតេសុ បន ឆសុ វារេសុ អត្ថិ កោចិ បច្ចយោ ឯកន្តំ អនុលោមតោ ន តិដ្ឋតិ, បច្ចនីកតោវ តិដ្ឋតិ; អត្ថិ ឯកន្តំ បច្ចនីកតោ ន តិដ្ឋតិ, អនុលោមតោវ តិដ្ឋតិ; អត្ថិ អនេកន្តំ អនុលោមតោ ចេវ តិដ្ឋតិ, បច្ចនីកតោ ចាតិ ឥទំ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បឋមោ បញ្ហោ បច្ឆាជាតស្ស, ទុតិយោ មហាចតុក្កស្ស, តតិយោ យុជ្ជមានកានំ សេសានំ វសេន វេទិតព្ពោតិ.

៧. បញ្ហាវារវិភង្គវណ្ណនា

៤០១-៤០៣. បញ្ហាវារេ ‘‘សិយា កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា កុសលត្តិកេ ឧទ្ធរិតព្ពបុច្ឆានំ លព្ភមានវសេន វិស្សជ្ជនំ ទស្សេតុំ កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិអាទិ វុត្តំ. កុសលោ ច នាមេស សយំ ឧប្បជ្ជន្តោ ឋបេត្វា បច្ឆាជាតញ្ច វិបាកញ្ច សេសេហិ ទ្វាវីសតិយា បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជតិ. កុសលស្ស បច្ចយោ ហោន្តោ ឋបេត្វា បុរេជាតបច្ឆាជាតវិបាកវិប្បយុត្តេ សេសេហិ វីសតិយា បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. តស្មា យេហិ បច្ចយេហិ កុសលោ កុសលស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តេ បច្ចយេ បដិបាដិយា ទស្សេតុំ ហេតុបច្ចយេនាតិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ យា ឯសា បច្ចយវិភង្គវារេ វិយ ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មាន’’ន្តិ អកត្វា ‘‘ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធាន’’ន្តិ ទេសនា កតា, តស្សា ឯវ ករណេ ឥទំ បយោជនំ – តត្ថ ហិ សុញ្ញដ្ឋំ ទីបេតុំ ធម្មានន្តិ វុត្តំ. ឥធ បច្ចយតោ ឧប្បជ្ជមានា ធម្មា រាសិតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ឯកេកតោតិ រាសដ្ឋំ ទីបេតុំ ខន្ធានន្តិ វុត្តំ. បដិច្ចវារាទីសុ វា ខន្ធវសេន បច្ចយុប្បន្នទេសនា អារុឡ្ហាតិ តេនេវានុក្កមេន ឥធាបិ អារុឡ្ហាតិ. កស្មា បនេតេសុ ឯវំ អារុឡ្ហាតិ? អសង្ករតោ វិភាគទស្សនត្ថំ. ‘‘ឯកំ ធម្មំ បដិច្ច សេសា ធម្មា’’តិ ហិ អាទិនា នយេន វុច្ចមានេ អសុកធម្មំ នាម និស្សាយ អសុកធម្មាតិ ន សក្កា អសង្ករតោ បច្ចយេ បច្ចយុប្បន្នេ ច ជានិតុំ, ឯវំ សន្តេ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសា និព្ពិសេសា សិយុំ. តស្មា អសង្ករតោ វិភាគទស្សនត្ថំ ឯវំ អារុឡ្ហាតិ វេទិតព្ពា. ចិត្តសមុដ្ឋានានន្តិ ឥទំ យស្ស អព្យាកតស្ស កុសលោ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ, តមេវ ទស្សេតុំ វុត្តំ. បច្ចយវិភង្គេ បន កុសលាទិវសេន វិភាគំ អកត្វា សាមញ្ញតោ សព្ពេសំ ហេតូនំ វសេន ឧប្បន្នរូបទស្សនត្ថំ ចិត្តសមុដ្ឋានានន្តិ អវត្វា តំសមុដ្ឋានានន្តិ វុត្តំ. តស្មា តត្ថ អព្យាកតហេតុសមុដ្ឋានរូបំ, ឱក្កន្តិក្ខណេ កដត្តារូបម្បិ សង្គហំ គតំ. ឥមិនា ឧបាយេន សេសេសុបិ ឯវរូបេសុ វិស្សជ្ជនេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៤០៤. ទានំ ទត្វាតិ ទេយ្យធម្មំ ចជិត្វា. យាយ វា ចេតនាយ សោ ទិយ្យតិ, សា ចេតនា ទានំ. ទត្វាតិ តំ ចេតនំ បរិយោទាបេត្វា វិសុទ្ធំ កត្វា. សីលំ សមាទិយិត្វាតិ បញ្ចង្គាទិវសេន និច្ចសីលំ គណ្ហិត្វា. ឥមិនា សមាទានវិរតិយេវ ទស្សិតា. សម្បត្តវិរតិសមុច្ឆេទវិរតិយោ បន លោកេ សីលន្តិ អបាកដត្តា ន វុត្តា. កិញ្ចាបិ ន វុត្តា, អារម្មណបច្ចយា បន ហោន្តិយេវ. តត្ថ សមុច្ឆេទវិរតិ សេក្ខានំយេវ កុសលស្ស អារម្មណំ ហោតិ, ន ឥតរេសំ. ឧបោសថកម្មំ កត្វាតិ ‘‘បាណំ ន ហនេ, ន ចាទិន្នមាទិយេ’’តិ (អ. និ. ៣.៧១) ឯវំ វុត្តំ ឧបោសថទិវសេសុ អដ្ឋង្គឧបោសថកិរិយំ កត្វា. តំ បច្ចវេក្ខតីតិ តំ កុសលំ សេក្ខោបិ បុថុជ្ជនោបិ បច្ចវេក្ខតិ, អរហាបិ បច្ចវេក្ខតេវ. អរហតោបិ ហិ បុព្ពេ កតំ កុសលំ កុសលមេវ, យេន បន ចិត្តេន បច្ចវេក្ខតិ, តំ កិរិយចិត្តំ នាម ហោតិ. តស្មា ‘‘ឯតំ កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្សា’’តិ ឥមស្មិំ អធិការេ ន លព្ភតិ. បុព្ពេ សុចិណ្ណានីតិ ‘‘ទត្វា សមាទិយិត្វា កត្វា’’តិ ហិ អាសន្នេ កតានិ វុត្តានិ, ឥមានិ ន អាសន្នេ កតានីតិ វេទិតព្ពានិ. ទានាទីហិ វា សេសានិ កាមាវចរកុសលានិ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តំ. ឈានា វុដ្ឋហិត្វាតិ ឈានា វុដ្ឋហិត្វា. អយមេវ វា បាឡិ. សេក្ខា គោត្រភុន្តិ សោតាបន្នំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ គោត្រភុំ បច្ចវេក្ខតិ. វោទានន្តិ ឥទំ បន សកទាគាមិអនាគាមិនោ សន្ធាយ វុត្តំ. តេសញ្ហិ តំ ចិត្តំ វោទានំ នាម ហោតិ. សេក្ខាតិ សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ. មគ្គា វុដ្ឋហិត្វាតិ មគ្គផលភវង្គាតិក្កមវសេន អត្តនា បដិលទ្ធា មគ្គា វុដ្ឋហិត្វា, សុទ្ធមគ្គតោយេវ បន វុដ្ឋាយ បច្ចវេក្ខណំ នាម នត្ថិ.

កុសលំ អនិច្ចតោតិ ឯត្ថ វិបស្សនូបគំ តេភូមកកុសលមេវ វេទិតព្ពំ, វិបស្សនាកុសលំ បន កាមាវចរមេវ. ចេតោបរិយញាណេនាតិ រូបាវចរកុសលំ ទស្សេតិ. អាកាសានញ្ចាយតនន្តិអាទីហិ អរូបាវចរកុសលារម្មណវសេន ឧប្បជ្ជមានំ អរូបាវចរកុសលមេវ. កុសលា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្សាតិអាទីហិ បុគ្គលំ អនាមសិត្វា ធម្មវសេន ទស្សេតិ. តេនេវេត្ថ ហេដ្ឋា គហិតម្បិ ចេតោបរិយញាណំ បុន វុត្តំ.

៤០៥. អស្សាទេតីតិ សោមនស្សសហគតលោភសម្បយុត្តចិត្តេហិ អនុភវតិ ចេវ រជ្ជតិ ច. អភិនន្ទតីតិ សប្បីតិកតណ្ហាវសេន នន្ទតិ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ហោតិ, ទិដ្ឋាភិនន្ទនាយ វា អភិនន្ទតិ. រាគោ ឧប្បជ្ជតីតិ អស្សាទេន្តស្ស រាគោ ឧប្បជ្ជតិ នាម. ឥទំ អដ្ឋបិ លោភសហគតានិ គហេត្វា វុត្តំ. ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតីតិ អភិនន្ទន្តស្ស អត្តា អត្តនិយន្តិអាទិវសេន ចតូហិបិ ចិត្តេហិ សម្បយុត្តា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. អសន្និដ្ឋានគតស្ស បនេត្ថ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ. វិក្ខេបគតស្ស ឧទ្ធច្ចំ, អកតំ វត មេ កល្យាណន្តិ វិប្បដិសារិនោ ទោមនស្សំ. តំ អារព្ភាតិ តានិ សុចិណ្ណានិ អារម្មណំ កត្វាតិ អត្ថោ. ពហុវចនស្ស ហេស ឯកវចនាទេសោ, ជាតិវសេន វា ឯកវចនមេវេតំ.

៤០៦. អរហា មគ្គា វុដ្ឋហិត្វាតិ មគ្គវីថិយំ ផលានន្តរស្ស ភវង្គស្ស អតិក្កមវសេន វុដ្ឋហិត្វា. បច្ចវេក្ខណចិត្តានិ បនស្ស កិរិយាព្យាកតានិ. ឯវំ កិរិយាព្យាកតស្ស អារម្មណបច្ចយំ ទស្សេត្វា បុន វិបាកាព្យាកតស្ស ទស្សេតុំ សេក្ខា វាតិអាទិមាហ. កុសលេ និរុទ្ធេតិ វិបស្សនាជវនវីថិយា បច្ឆិន្នាយ. វិបាកោតិ កាមាវចរវិបាកោ. តទារម្មណតាតិ តទារម្មណតាយ, តំ កុសលស្ស ជវនស្ស អារម្មណភូតំ វិបស្សិតកុសលំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ន កេវលញ្ច តទារម្មណវសេនេវ, បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេនាបិ. វិបាកោ ហិ កម្មំ អារម្មណំ កត្វា គហិតបដិសន្ធិកស្ស កុសលារម្មណោ ហោតិយេវ, សោ បន ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្តា ឥធ ន ទស្សិតោ.

កុសលំ អស្សាទេតីតិអាទិ អកុសលជវនាវសានេ កុសលារម្មណវិបាកំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនវិបាកស្សាតិ ឥទំ ទុព្ពិញ្ញេយ្យម្បិ សមានំ មហគ្គតវិបាកស្ស តទារម្មណភាវេន អនុប្បត្តិតោ លព្ភមានកវសេន វុត្តំ. កិរិយស្សាតិ អរហត្តំ បត្វា អសមាបន្នបុព្ពេ អាកាសានញ្ចាយតនេ បដិលោមតោ វា ឯកន្តរិកវសេន វា សមាបន្នកិរិយាយ. ចេតោបរិយញាណស្សាតិអាទីនិ បរតោ អាវជ្ជនាយ យោជេតព្ពានិ. យា ឯតេសំ អាវជ្ជនា, តស្សា កុសលា ខន្ធា អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ.

៤០៧-៤០៩. រាគន្តិ អត្តនោ វា បរស្ស វា រាគំ. អត្តនោ រាគវសេន បនេត្ថ វណ្ណនា បាកដា ហោតិ. អស្សាទេតីតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. វិចិកិច្ឆាទីសុ បន តីសុ អស្សាទេតព្ពតាយ អភាវេន ‘‘អស្សាទេតី’’តិ ន វុត្តំ. ទិដ្ឋិ បនេត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, សា អស្សាទេតីតិ បទស្ស បរិហីនត្តា អាគតបដិបាដិយា បឋមំ ន វុត្តា. វិចិកិច្ឆាទីសុយេវ តំ តំ សភាគំ បឋមំ វត្វា តស្ស តស្ស អនន្តរា វុត្តា. ឥមេសុ ច បន រាគាទីសុ ‘‘កិំ មេ បាបធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ អក្ខន្តិវសេន វា, ‘‘កតំ បាបំ កតំ លុទ្ធ’’ន្តិ វិប្បដិសារាទិវសេន វា ទោមនស្សុប្បត្តិ វេទិតព្ពា.

៤១០. ចក្ខុំ អនិច្ចតោតិ វិបស្សនានុក្កមេន ឱឡារិកាយតនានិ វត្ថុរូបញ្ចាតិ ឯកាទស រូបានិ បាកដត្តា គហិតានិ. បុន រូបាយតនាទីនិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អារម្មណត្តា គហិតានិ. យស្មា បនេសា វិញ្ញាណកាយវសេន ទេសនា, ន ធាតុវសេន, តស្មា មនោធាតុ ន គហិតា. ឯវំ សព្ពត្ថ គហិតាគហិតំ វេទិតព្ពំ.

៤១១. ផលំ បច្ចវេក្ខន្តិ និព្ពានំ បច្ចវេក្ខន្តីតិ បច្ចវេក្ខណកុសលស្ស អារម្មណទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

៤១៣-៤១៦. អារម្មណាធិបតិនិទ្ទេសេ សេក្ខបុថុជ្ជនានំ វសេន ចតុភូមកកុសលំ ទស្សិតំ, តថា សហជាតាធិបតិនិទ្ទេសេ. អរហតោ ឧត្តមធម្មំ អធិគតត្តា លោកិយកុសលេសុ គរុការោ នត្ថីតិ អគ្គមគ្គោវ ទស្សិតោ.

៤១៧. អនន្តរបច្ចយេ បុរិមា បុរិមាតិ ឯកភូមកាបិ នានាភូមកាបិ កុសលា ឯកតោ កត្វា វុត្តា. អនុលោមំ គោត្រភុស្ស, អនុលោមំ វោទានស្សាតិ នានារម្មណវសេន. គោត្រភុ មគ្គស្ស, វោទានំ មគ្គស្សាតិ នានាភូមិវសេន. កុសលំ វុដ្ឋានស្សាតិ ឯត្ថ បន កុសលន្តិ តេភូមកកុសលំ. វុដ្ឋានន្តិ តេភូមកវិបាកំ. តេហិ កុសលជវនវីថិតោ វុដ្ឋហន្តិ, តស្មា វុដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តំ ទុវិធំ ហោតិ – តទារម្មណំ ភវង្គញ្ច. តត្ថ កាមាវចរកុសលស្ស ឧភយម្បិ វុដ្ឋានំ ហោតិ, មហគ្គតស្ស ភវង្គមេវ. មគ្គោ ផលស្សាតិ ឥទំ យស្មា លោកុត្តរវិបាកំ ជវនវីថិបរិយាបន្នត្តា វុដ្ឋានំ នាម ន ហោតិ, តស្មា វិសុំ វុត្តំ. អនុលោមំ សេក្ខាយាតិ អសេក្ខាយ កុសលំ អនន្តរំ ន ហោតិ, តស្មា វិភាគំ ករោតិ. ផលសមាបត្តិយាតិ សោតាបត្តិផលសកទាគាមិផលអនាគាមិផលសមាបត្តិយាបិ. ផលសមាបត្តិយាតិ អនាគាមិផលសមាបត្តិយា. អកុសលេ ទុវិធម្បិ វុដ្ឋានំ លព្ភតិ. វិបាកាព្យាកតា កិរិយាព្យាកតាតិ ឯត្ថ វិបាកាព្យាកតា វិបាកាព្យាកតានំយេវ, កិរិយាព្យាកតា កិរិយាព្យាកតានំយេវ វេទិតព្ពា. ភវង្គំ អាវជ្ជនាយាតិអាទិ វោមិស្សកវសេន វុត្តំ. តត្ថ កិរិយាតិ កាមាវចរកិរិយា. សា ទុវិធស្សាបិ វុដ្ឋានស្ស អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ, មហគ្គតា ភវង្គស្សេវ. ឥតិ យេ ហេដ្ឋា បច្ចយវិភង្គនិទ្ទេសេ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ អារភិត្វា កុសលំ កុសលស្ស, កុសលំ អព្យាកតស្ស, អកុសលំ អកុសលស្ស, អកុសលំ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតំ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតំ កុសលស្ស, អព្យាកតំ អកុសលស្សាតិ សត្ត វារា ទស្សិតា; តេសំ វសេន ឥធ សង្ខេបតោ អនន្តរបច្ចយោ វិភត្តោ.

វិត្ថារតោ បនេត្ថ –

ទសធា សត្តរសធា, សមសដ្ឋិវិធេន ច;

ពហុធាបិ ច និទ្ទេសំ, សាធុកំ ឧបលក្ខយេ.

អយញ្ហិ អនន្តរបច្ចយោ ន កេវលំ សត្តធាវ និទ្ទេសំ លភតិ, កុសលំ បន កុសលស្ស វិបាកស្ស; អកុសលំ អកុសលស្ស វិបាកស្ស; វិបាកំ វិបាកស្ស កិរិយស្ស; កិរិយំ កុសលស្ស អកុសលស្ស វិបាកស្ស កិរិយស្សាតិ ឯវំ ទសធាបិ និទ្ទេសំ លភតិ. ន កេវលំ ទសធាយេវ, កុសលំ បន កុសលស្ស កុសលវិបាកស្ស អកុសលវិបាកស្ស; អកុសលំ អកុសលស្ស អកុសលវិបាកស្ស កុសលវិបាកស្ស; កុសលវិបាកំ កុសលវិបាកស្ស អកុសលវិបាកស្ស កិរិយស្ស; អកុសលវិបាកំ អកុសលវិបាកស្ស កុសលវិបាកស្ស កិរិយស្ស; កិរិយំ កិរិយស្ស កុសលស្ស អកុសលស្ស កុសលវិបាកស្ស អកុសលវិបាកស្សាតិ ឯវំ សត្តរសធា និទ្ទេសំ លភតិ.

ន កេវលញ្ច សត្តរសធាវ សមសដ្ឋិវិធេនាបិ និទ្ទេសំ លភតេវ. កថំ? កាមាវចរកុសលញ្ហិ ភូមិភេទេន ចតុព្ពិធស្ស កុសលស្ស អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ, រូបាវចរារូបាវចរំ សកសកភូមិកស្សេវាតិ កុសលំ កុសលស្ស ឆព្ពិធេន អនន្តរបច្ចយោ. កាមាវចរកុសលំ បន កាមាវចរកុសលវិបាកស្ស អកុសលវិបាកស្ស រូបាវចរវិបាកស្ស អរូបាវចរវិបាកស្ស លោកុត្តរវិបាកស្ស; រូបាវចរកុសលំ រូបាវចរវិបាកស្ស កាមាវចរកុសលវិបាកស្ស; អរូបាវចរកុសលំ កាមាវចរកុសលវិបាកស្ស រូបាវចរអរូបាវចរលោកុត្តរវិបាកស្ស; លោកុត្តរកុសលំ លោកុត្តរវិបាកស្សាតិ កុសលំ វិបាកស្ស ទ្វាទសវិធេន អនន្តរបច្ចយោ. អកុសលំ អកុសលស្ស អកុសលវិបាកស្ស តេភូមកកុសលវិបាកស្សាតិ បញ្ចវិធេន អនន្តរបច្ចយោ.

កាមាវចរកុសលវិបាកំ កាមាវចរកុសលវិបាកស្ស អកុសលវិបាកស្ស រូបាវចរវិបាកស្ស អរូបាវចរវិបាកស្សាតិ កាមាវចរកុសលវិបាកំ វិបាកស្ស ចតុព្ពិធេន អនន្តរបច្ចយោ. រូបាវចរវិបាកំ តេភូមកកុសលវិបាកស្សាតិ តិវិធេន អនន្តរបច្ចយោ. អរូបាវចរវិបាកំ អរូបាវចរវិបាកស្ស កាមាវចរកុសលវិបាកស្សាតិ ទុវិធេន អនន្តរបច្ចយោ. លោកុត្តរវិបាកំ ចតុភូមកកុសលវិបាកស្សាតិ ចតុព្ពិធេន អនន្តរបច្ចយោ. ឯវំ កុសលវិបាកំ វិបាកស្ស តេរសធាបិ អនន្តរបច្ចយោ. អកុសលវិបាកំ អកុសលវិបាកស្ស កាមាវចរកុសលវិបាកស្សាតិ ទុវិធេន អនន្តរបច្ចយោ. ឯវំ សព្ពថាបិ វិបាកំ វិបាកស្ស បញ្ចទសវិធេន អនន្តរបច្ចយោ. កាមាវចរកុសលវិបាកំ បន កាមាវចរកិរិយស្ស, តថា អកុសលវិបាកំ, តថា រូបាវចរវិបាកំ, តថា អរូបាវចរវិបាកញ្ចាតិ វិបាកំ កិរិយស្ស ច ចតុព្ពិធេន អនន្តរបច្ចយោ.

កាមាវចរកិរិយំ តេភូមកកិរិយស្ស, រូបាវចរារូបាវចរកិរិយំ រូបាវចរារូបាវចរានញ្ញេវាតិ កិរិយំ កិរិយស្ស បញ្ចវិធេន អនន្តរបច្ចយោ. កាមាវចរកិរិយំ អកុសលវិបាកស្ស ចេវ ចតុភូមកកុសលវិបាកស្ស ច, រូបាវចរកិរិយំ កាមាវចរកុសលវិបាករូបាវចរវិបាកានំ អរូបាវចរកិរិយំ ចតុភូមកកុសលវិបាកស្សាបីតិ កិរិយំ វិបាកស្ស ឯកាទសវិធេន អនន្តរបច្ចយោ. កាមាវចរកិរិយំ បន កាមាវចរកុសលស្ស អកុសលស្សាតិ កុសលាកុសលានំ ទុវិធេន អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ សមសដ្ឋិវិធេនាបិ និទ្ទេសំ លភតិ.

ន កេវលញ្ច សមសដ្ឋិវិធេនេវ, ពហុវិធេនាបិ លភតេវ. កថំ? កាមាវចរបឋមមហាកុសលចិត្តំ តាវ អត្តនោ, ចតុន្នញ្ច រូបាវចរកុសលានំ បាទកយោគេន សោឡសន្នំ សោមនស្សលោកុត្តរានន្តិ ឯកវីសតិយា ច កុសលានំ, ជវនបរិយោសានេ តទារម្មណភវង្គវសេន ឧប្បជ្ជមានានំ ឯកាទសន្នំ កាមាវចរវិបាកានំ, ភវង្គវសេនេវ បវត្តានំ រូបាវចរារូបាវចរវិបាកានំ, ផលសមាបត្តិវសេន បវត្តានំ ទ្វាទសន្នំ លោកុត្តរវិបាកានន្តិ ឯវំ ឯកវីសតិយា កុសលានំ; ទ្វត្តិំសាយ វិបាកានន្តិ តេបញ្ញាសាយ ចិត្តានំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. តថា ទុតិយកុសលចិត្តំ. តតិយចតុត្ថានិ បន ឋបេត្វា ឧបរិភូមកកុសលានិ ច លោកុត្តរវិបាកានិ ច សេសឯកវីសតិចិត្តានំ. បញ្ចមឆដ្ឋានិ អត្តនោ ច, នវន្នញ្ច ឧបរិភូមកឧបេក្ខាកុសលានំ, តេវីសតិយា ច វិបាកានន្តិ តេត្តិំសាយ. សត្តមអដ្ឋមានិ ឯកវីសតិយាវ.

បញ្ច រូបាវចរកុសលានិ អត្តនោ អត្តនោ បច្ឆិមានំ រូបាវចរកុសលានំ, ចតុន្នម្បិ ញាណសម្បយុត្តមហាវិបាកានំ, បញ្ចន្នំ រូបាវចរវិបាកានញ្ចាតិ ទសន្នំ. ឯតេនេវ ច នយេន អរូបាវចរកុសលេសុ បឋមំ អត្តនោ វិបាកេន សទ្ធិំ ឯកាទសន្នំ, ទុតិយំ ទ្វាទសន្នំ, តតិយំ តេរសន្នំ, ចតុត្ថំ ចុទ្ទសន្នំ ផលសមាបត្តិយា ចាតិ បន្នរសន្នំ លោកុត្តរកុសលំ អត្តនោ អត្តនោ វិបាកស្សេវ. អដ្ឋសុ លោភសហគតេសុ ឯកេកំ អកុសលំ ឯកាទសន្នំ កាមាវចរវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតូនំ នវន្នំ, មហគ្គតវិបាកានំ អត្តនោ អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ ឯកវីសតិយា. ទ្វេ ទោមនស្សសហគតានិ ឧបេក្ខាសហគតានំ ឆន្នំ កាមាវចរវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតូនំ អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ សត្តន្នំ. វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតទ្វយំ សោមនស្សសហគតាហេតុកវិបាកេន សទ្ធិំ ឯកាទសន្នំ កាមាវចរវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតូនំ នវន្នំ រូបាវចរារូបាវចរវិបាកានំ អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ ឯកវីសតិយា.

កុសលវិបាកបញ្ចវិញ្ញាណា កុសលវិបាកមនោធាតុយា, មនោធាតុ ទ្វិន្នំ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតូនំ. តាសុ ទ្វីសុ សោមនស្សសហគតា ទសន្នំ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតូនំ ភវង្គភូតានំ តទារម្មណកាលេ អត្តនោ បច្ឆិមស្ស វោដ្ឋព្ពនកិរិយស្ស ចាតិ ទ្វាទសន្នំ. ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ បន អាវជ្ជនមនោធាតុយា ទ្វិដ្ឋានិកាយ អាវជ្ជនមនោវិញ្ញាណធាតុយា ទសន្នញ្ច វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតូនន្តិ ទ្វាទសន្នមេវ. តិហេតុកមហាវិបាកា សោមនស្សសហគតាហេតុកវជ្ជានំ ទសន្នម្បិ កាមាវចរវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតូនំ រូបាវចរារូបាវចរវិបាកានំ អាវជ្ជនទ្វយស្ស ចាតិ ឯកវីសតិយា, ទុហេតុកវិបាកា ឋបេត្វា មហគ្គតវិបាកេ សេសានំ ទ្វាទសន្នំ. បញ្ច រូបាវចរវិបាកា តេភូមកកុសលវិបាកសហេតុកបដិសន្ធិចិត្តានំ សត្តរសន្នំ អាវជ្ជនទ្វយស្ស ចាតិ ឯកូនវីសតិយា. អរូបាវចរវិបាកេសុ បឋមំ កាមាវចរកុសលវិបាកតិហេតុកបដិសន្ធិចិត្តានំ, ចតុន្នំ អរូបាវចរវិបាកចិត្តានំ ចតុន្នំ មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស ចាតិ នវន្នំ. ទុតិយំ ហេដ្ឋិមវិបាកំ វជ្ជេត្វា អដ្ឋន្នំ, តតិយំ ទ្វេ ហេដ្ឋិមានិ វជ្ជេត្វា សត្តន្នំ, ចតុត្ថំ តីណិ ហេដ្ឋិមានិ វជ្ជេត្វា ឆន្នំ ចត្តារិ លោកុត្តរវិបាកានិ តិហេតុកវិបាកានំ តេរសន្នំ អត្តនោ អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ ចុទ្ទសន្នំ.

អកុសលវិបាកបញ្ចវិញ្ញាណា អកុសលវិបាកមនោធាតុយា, មនោធាតុ អកុសលវិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយា. សា តទារម្មណកាលេ អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចុតិកាលេ បដិសន្ធិវសេន ភវង្គវសេន ច បវត្តានំ ឥតរេសម្បិ នវន្នំ កាមាវចរវិបាកានំ ឧបេក្ខាសហគតានំ ទ្វិន្នំ បរិត្តកិរិយានញ្ចាតិ ទ្វាទសន្នំ. កិរិយមនោធាតុ ទសន្នំ វិញ្ញាណានំ ហសិតុប្បាទកិរិយា បញ្ចវោការេ ភវង្គវសេន បវត្តានំ នវន្នំ តិហេតុកវិបាកានំ, តទារម្មណវសេន បវត្តានំ បញ្ចន្នំ សោមនស្សសហគតវិបាកានំ អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ អគ្គហិតគ្គហណេន តេរសន្នំ. វោដ្ឋព្ពនកិរិយា ឋបេត្វា កិរិយមនោធាតុំ ទសន្នំ កាមាវចរកិរិយានំ, កាមាវចរកុសលាកុសលានំ បញ្ចវោការេ ភវង្គវសេន បវត្តានំ បន្នរសន្នំ វិបាកចិត្តានញ្ចាតិ បញ្ចចត្តាលីសាយ.

កាមាវចរតិហេតុកសោមនស្សសហគតកិរិយទ្វយំ ភវង្គវសេន បវត្តានំ តេរសន្នំ តិហេតុកវិបាកានំ តទារម្មណវសេន បញ្ចន្នំ សោមនស្សសហគតវិបាកានំ បរិកម្មវសេន បវត្តមានានំ ចតុន្នំ រូបាវចរកិរិយានំ អរហត្តផលសមាបត្តិយា អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ អគ្គហិតគ្គហណេន ទ្វាវីសតិយា ទុហេតុកសោមនស្សសហគតកិរិយទ្វយំ យថាវុត្តានំ តេរសន្នំ ភវង្គចិត្តានំ បញ្ចន្នំ តទារម្មណានំ អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ អគ្គហិតគ្គហណេន សត្តរសន្នំ. កាមាវចរតិហេតុកឧបេក្ខាសហគតកិរិយទ្វយំ តេសំយេវ តេរសន្នំ ភវង្គានំ, តទារម្មណវសេន បវត្តានំ ឆន្នំ ឧបេក្ខាសហគតវិបាកានំ, បរិកម្មវសេន បវត្តានំ ឯកិស្សា រូបាវចរកិរិយាយ ចតុន្នំ អរូបាវចរកិរិយានំ អរហត្តផលសមាបត្តិយា អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ អគ្គហិតគ្គហណេន ចតុវីសតិយា. ទុហេតុកឧបេក្ខាសហគតកិរិយទ្វយំ តេសំយេវ តេរសន្នំ ភវង្គានំ ឆន្នំ តទារម្មណានំ អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ អគ្គហិតគ្គហណេន អដ្ឋារសន្នំ. រូបាវចរកិរិយេសុ ឯកេកំ នវន្នំ បញ្ចវោការេ តិហេតុកភវង្គានំ អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ ទសន្នំ. អរូបាវចរកិរិយេសុ បឋមំ បញ្ចវោការេ នវន្នំ ភវង្គានំ, ចតុវោការេ ឯកស្ស អត្តនោ បច្ឆិមស្ស ចាតិ ឯកាទសន្នំ. ទុតិយំ ចតុវោការេ ទ្វេ ភវង្គានិ លភតិ. តតិយំ តីណិ, ចតុត្ថំ ចត្តារិ ផលសមាបត្តិញ្ចាតិ តេសុ ឯកេកំ យថាបដិបាដិយា ឯកាទសន្នំ ទ្វាទសន្នំ តេរសន្នំ បញ្ចទសន្នញ្ច អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ ពហុវិធេនាបិ និទ្ទេសំ លភតិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ទសធា សត្តរសធា, សមសដ្ឋិវិធេន ច;

ពហុធាបិ ច និទ្ទេសំ, សាធុកំ ឧបលក្ខយេ’’តិ.

សមនន្តរបច្ចយាទយោ ឧត្តានត្ថាយេវ.

៤២៣. ឧបនិស្សយេ សទ្ធំ ឧបនិស្សាយាតិ កម្មកម្មផលឥធលោកបរលោកាទីសុ សទ្ធំ ឧបនិស្សយំ កត្វា. យថា ហិ បុរិសោ ហេដ្ឋាបថវិយំ ឧទកំ អត្ថីតិ សទ្ទហិត្វា បថវិំ ខនតិ, ឯវំ សទ្ធោ កុលបុត្តោ ទានាទីនំ ផលញ្ច អានិសំសញ្ច សទ្ទហិត្វា ទានាទីនិ បវត្តេតិ. តស្មា ‘‘សទ្ធំ ឧបនិស្សាយា’’តិ វុត្តំ.

សីលំ ឧបនិស្សាយាតិអាទីសុបិ ឥមេ សីលាទយោ ធម្មេ ឧបនិស្សយំ កត្វាតិ អត្ថោ. សីលវា ហិ សីលានុភាវេសុ សីលានិសំសេសុ ច កុសលោ សីលំ ឧបនិស្សាយ សីលវន្តានំ ទានំ ទេតិ, ឧបរូបរិ សីលំ សមាទិយតិ សុបរិសុទ្ធំ អខណ្ឌំ, ចាតុទ្ទសីអាទីសុ បក្ខទិវសេសុ ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, សីលសម្បទំ និស្សាយ ឈានាទីនិ ឧប្បាទេតិ. ពហុស្សុតោបិ ទានាទិបុញ្ញកិរិយាយត្តា សព្ពសម្បត្តិយោ ទានាទីនញ្ច សង្កិលេសវោទានាទិភេទំ សុតមយាយ បញ្ញាយ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោ សុតំ ឧបនិស្សាយ ទានាទីនិ បវត្តេតិ. ចាគវាបិ ចាគាធិមុត្តោ អត្តនោ ចាគសម្បទំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ, សីលវន្តោ ហុត្វា ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, តាយ បដិបត្តិយា បរិសុទ្ធចិត្តោ ឈានាទីនិ ឧប្បាទេតិ. បញ្ញវាបិ ឥធលោកបរលោកហិតញ្ចេវ លោកសមតិក្កមនុបាយញ្ច ឧបបរិក្ខន្តោ ‘‘សក្កា ឥមាយ បដិបត្តិយា ឥធលោកហិតម្បិ បរលោកហិតម្បិ លោកសមតិក្កមនូបាយញ្ច សម្បាទេតុ’’ន្តិ បញ្ញំ ឧបនិស្សាយ ទានាទីនិ បវត្តេតិ. យស្មា បន ន កេវលំ សទ្ធាទយោ ទានាទីនំយេវ ឧបនិស្សយា, អត្តនោ អបរភាគេ ឧប្បជ្ជមានានំ សទ្ធាទីនម្បិ ឧបនិស្សយា ឯវ, តស្មា សទ្ធា សីលំ សុតំ ចាគោ បញ្ញា សទ្ធាយ សីលស្ស សុតស្ស ចាគស្ស បញ្ញាយាតិ វុត្តំ.

បរិកម្មន្តិ អនន្តរំ អគ្គហេត្វា បុព្ពភាគេ បរិកម្មំ គហេតព្ពំ. យថាកម្មូបគញាណស្ស អនាគតំសញាណស្សាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មមេវ, បរិកម្មំ វិសុំ នត្ថិ. ទិព្ពចក្ខុស្សេវ បរិភណ្ឌញាណានិ ឯតានិ, តស្មិំ ឥជ្ឈមានេ ឥជ្ឈន្តិ ឯវំ សន្តេបិ តទធិមុត្តតាយ សហិតំ ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មំ តេសំ បរិកម្មន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ ឯតានិ សព្ពេសំ ទិព្ពចក្ខុកានំ សមគតិកានិ ហោន្តិ. តស្មា ភវិតព្ពមេត្ថ បរិកម្មវិសេសេនាតិ. ទិព្ពចក្ខុ ទិព្ពាយ សោតធាតុយាតិ ទូរេ រូបានិ ទិស្វា តេសំ សទ្ទំ សោតុកាមស្ស ទិព្ពចក្ខុ សោតធាតុវិសុទ្ធិយា ឧបនិស្សយោ ហោតិ. តេសំ បន សទ្ទំ សុត្វា តត្ថ គន្តុកាមតាទិវសេន ទិព្ពសោតធាតុ ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ តស្ស តស្ស ឧបការកភាវវសេន ឧបនិស្សយបច្ចយតា វេទិតព្ពា.

មគ្គំ ឧបនិស្សាយ អនុប្បន្នំ សមាបត្តិន្តិ តេន តេន មគ្គេន សិថិលីកតបារិបន្ថកត្តា បហីនបារិបន្ថកត្តា ច តំ តំ សមាបត្តិំ ឧប្បាទេន្តីតិ តេសំ មគ្គោ សមាបត្តិយា ឧបនិស្សយោ ហោតិ. វិបស្សន្តីតិ ឧបរូបរិមគ្គត្ថាយ វិបស្សន្តិ. អត្ថបដិសម្ភិទាយាតិអាទិ បដិសម្ភិទានំ មគ្គបដិលាភេនេវ ឥជ្ឈនតោ វុត្តំ. ឯវំឥទ្ធានញ្ច បនេតាសំ បច្ឆា តេសុ តេសុ អារម្មណេសុ បវត្តិយា មគ្គោវ ឧបនិស្សយោ នាម ហោតិ.

សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ មានំ ជប្បេតីតិ អហមស្មិ សទ្ធោ បសន្នោតិ មានំ បវត្តេតិ. ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតីតិ តស្មិំ តស្មិំ វចនេ សទ្ធាវសេនេវ គន្ត្វា បញ្ញាយ អត្ថំ អនុបបរិក្ខន្តោ ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ’’តិអាទិវសេន ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. សីលំ សុតំ ចាគំ បញ្ញន្តិ អហមស្មិ សីលវា សុតវា ចាគី បញ្ញាសម្បន្នោតិ មានំ ជប្បេតិ. សីលសុតចាគបញ្ញាសុ បន មានមញ្ញនំ វិយ ទិដ្ឋិមញ្ញនំ ឧប្បាទេន្តោ ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. រាគស្សាតិអាទីសុ សទ្ធាទិសម្បទំ ឧបនិស្សាយ អត្តុក្កំសនកាលេ តេសុ ឯកេកោ ធម្មោ រាគស្ស, បរវម្ភនកាលេ ទោសស្ស, ឧភយេន សម្បយុត្តស្ស មោហស្ស, វុត្តប្បការានំ មានទិដ្ឋីនំ, សទ្ធាទិសម្បទំ ឧបនិស្សាយ ភវភោគសម្បត្តិបត្ថនាយ ឧបនិស្សយោ ហោតិ. ឯវមេត្ថ លោកិយកុសលញ្ញេវ ទស្សិតំ. លោកុត្តរំ បន សន្តំ បណីតំ ឧត្តមំ អកុសលវិទ្ធំសនំ. តស្មា ចន្ទោ វិយ អន្ធការតមានំ ន អកុសលស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ ន គហិតំ.

អាតាបេតីតិអាទិ កាយិកទុក្ខវសេន អព្យាកតធម្មទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សទ្ធោ ហិ សទ្ធំ និស្សាយ អតិសីតំ អតិឧណ្ហន្តិ អនោសក្កិត្វា នានប្បការានិ នវកម្មវេយ្យាវច្ចាទីនិ ករោន្តោ អត្តានំ អាតាបេតិ បរិតាបេតិ, ភោគំ ឧប្បាទេត្វា បុញ្ញានិ ករិស្សាមីតិ បរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខំ បច្ចនុភោតិ. សីលវាបិ សីលានុរក្ខណត្ថំ អព្ភោកាសិកត្តាទិវសេន អត្តានំ អាតាបេតិ បរិតាបេតិ, បិណ្ឌចារិកត្តាទិវសេន បរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខំ បច្ចនុភោតិ. សុតវាបិ ពាហុស្សច្ចានុរូបំ បដិបត្តិំ បដិបជ្ជិស្សាមីតិ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជន្តោ អត្តានំ អាតាបេតិ បរិតាបេតិ, បរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខំ បច្ចនុភោតិ. ចាគវាបិ ចាគាធិមុត្តតាយ អត្តនោ យាបនមត្តេបិ បច្ចយេ អនវសេសេត្វា បរិច្ចជន្តោ, អង្គាទិបរិច្ចាគំ វា បន ករោន្តោ អត្តានំ អាតាបេតិ បរិតាបេតិ, បរិច្ចជិតព្ពស្ស វត្ថុនោ ឧប្បាទនត្ថំ បរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខំ បច្ចនុភោតិ. បញ្ញវាបិ ឧបរូបរិ បញ្ញំ វឌ្ឍេស្សាមីតិ សប្បញ្ញតំ និស្សាយ សីតុណ្ហាទីនិ អគណេត្វា សជ្ឈាយមនសិការេសុ យោគំ ករោន្តោ អត្តានំ អាតាបេតិ បរិតាបេតិ, មិច្ឆាជីវេ អាទីនវំ សម្មាជីវេ ច អានិសំសំ ទិស្វា មិច្ឆាជីវំ បហាយ បរិសុទ្ធេន អាជីវេន ជីវិតវុត្តិំ បរិយេសន្តោ បរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខំ បច្ចនុភោតិ.

កាយិកស្ស សុខស្សាតិ សទ្ធាទិសម្បត្តិំ ឧបនិស្សាយ ឧប្បន្នានិ សុខោបករណានិ បរិភុញ្ជនកាលេ សទ្ធាទិសមុដ្ឋានបណីតរូបផុដកាយស្ស ច តេសំ វសេន អវិប្បដិសារមូលកបាមោជ្ជបីតិសមុដ្ឋានរូបផុដកាយស្ស ច សុខុប្បត្តិកាលេ តេសំ កដត្តា ឧប្បន្នវិបាកសុខកាលេ ច កាយិកស្ស សុខស្ស, វុត្តនយេនេវ ទុក្ខុប្បត្តិកាលេ សទ្ធាទិគុណសម្បត្តិំ អសហមានេហិ បយុត្តវធពន្ធនាទិកាលេ ច កាយិកស្ស ទុក្ខស្ស, សទ្ធាទយោ ឧបនិស្សាយ បវត្តិតផលសមាបត្តិកាលេ បន ផលសមាបត្តិយា ឯតេសុ ឯកេកោ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. កុសលំ កម្មន្តិ កុសលចេតនា អត្តនោ វិបាកស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ, សា បន ពលវចេតនាវ លព្ភតិ, ន ទុព្ពលា. តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកា កិរ ឥត្ថី ឧព្ពន្ធិតុកាមា រុក្ខេ រជ្ជុំ លគ្គេត្វា សំវិធាតព្ពំ សំវិទហតិ. អថេកោ ចោរោ រត្តិភាគេ តំ គេហំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥមាយ រជ្ជុយា កិញ្ចិទេវ ពន្ធិត្វា ហរិស្សាមី’’តិ សត្ថេន ឆិន្ទិតុំ ឧបគតោ. អថ សា រជ្ជុ អាសីវិសោ ហុត្វា សុសូតិ អកាសិ. ចោរោ ភីតោ អបសក្កិ. ឥត្ថី អត្តនោ និវេសនា និក្ខមិត្វា រជ្ជុបាសេ គីវំ បដិមុញ្ចិត្វា ឧព្ពន្ធា កាលមកាសិ. ឯវំ ពលវចេតនា អន្តរាយេ និវារេត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតិ. ន បនេតំ ឯកន្តតោ គហេតព្ពំ. កតោកាសញ្ហិ កម្មំ ឯវ វិបាកស្ស អន្តរាយំ បដិពាហិត្វា វិបច្ចតិ, វិបាកជនកំ បន កម្មំ វិបាកស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពំ. កម្មន្តិ ឯត្ថ ចតុភូមកម្បិ វេទិតព្ពំ. យំ បន បរតោ ‘‘មគ្គោ ផលសមាបត្តិយា’’តិ វុត្តំ, តំ អចេតនាវសេន. តេនេតំ ទីបេតិ – យោ កោចិ វិបាកជនកោ ធម្មោ, សោ អត្តនោ វិបាកស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតីតិ.