អភិធម្មបិដកេ

កថាវត្ថុ-អដ្ឋកថា

និសិន្នោ ទេវលោកស្មិំ, ទេវសង្ឃបុរក្ខតោ;

សទេវកស្ស លោកស្ស, សត្ថា អប្បដិបុគ្គលោ.

សព្ពបញ្ញត្តិកុសលោ, បញ្ញត្តិបរិទីបនំ;

វត្វា បុគ្គលបញ្ញត្តិំ, លោកេ ឧត្តមបុគ្គលោ.

យំ បុគ្គលកថាទីនំ, កថានំ វត្ថុភាវតោ;

កថាវត្ថុប្បករណំ, សង្ខេបេន អទេសយី.

មាតិកាឋបនេនេវ, ឋបិតស្ស សុរាលយេ;

តស្ស មោគ្គលិបុត្តេន, វិភត្តស្ស មហីតលេ.

ឥទានិ យស្មា សម្បត្តោ, អត្ថសំវណ្ណនាក្កមោ;

តស្មា នំ វណ្ណយិស្សាមិ, តំ សុណាថ សមាហិតាតិ.

និទានកថា

យមកបាដិហីរាវសានស្មិញ្ហិ ភគវា តិទសបុរេ បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ វស្សំ ឧបគន្ត្វា មាតរំ កាយសក្ខិំ កត្វា ទេវបរិសាយ អភិធម្មកថំ កថេន្តោ ធម្មសង្គណីវិភង្គធាតុកថាបុគ្គលបញ្ញត្តិប្បករណានិ ទេសយិត្វា កថាវត្ថុទេសនាយ វារេ សម្បត្តេ ‘‘អនាគតេ មម សាវកោ មហាបញ្ញោ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ នាម ឧប្បន្នំ សាសនមលំ សោធេត្វា តតិយសង្គីតិំ ករោន្តោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ និសិន្នោ សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានិ បរវាទេ បញ្ចាតិ សុត្តសហស្សំ សមោធានេត្វា ឥមំ បករណំ ភាជេស្សតី’’តិ តស្សោកាសំ ករោន្តោ យា ចេសា បុគ្គលវាទេ តាវ ចតូសុ បញ្ហេសុ ទ្វិន្នំ បញ្ចកានំ វសេន អដ្ឋមុខា វាទយុត្តិ, តំ អាទិំ កត្វា សព្ពកថាមគ្គេសុ អសម្បុណ្ណភាណវារមត្តាយ តន្តិយា មាតិកំ ឋបេសិ. អថាវសេសំ អភិធម្មកថំ វិត្ថារនយេនេវ កថេត្វា វុត្ថវស្សោ សុវណ្ណរជតសោបានមជ្ឈេ មណិមយេន សោបានេន ទេវលោកតោ សង្កស្សនគរេ ឱរុយ្ហ សត្តហិតំ សម្បាទេន្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ.

អថស្ស មហាកស្សបប្បមុខោ វសីគណោ អជាតសត្តុរាជានំ សហាយំ គហេត្វា ធម្មវិនយសរីរំ សង្គហំ អារោបេសិ. តតោ វស្សសតស្ស អច្ចយេន វជ្ជិបុត្តកា ភិក្ខូ ទស វត្ថូនិ ទីបយិំសុ. តានិ សុត្វា កាកណ្ឌកស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ យសត្ថេរោ សុសុនាគបុត្តំ កាលាសោកំ នាម រាជានំ សហាយំ គហេត្វា ទ្វាទសន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សានំ អន្តរេ សត្តថេរសតានិ ឧច្ចិនិត្វា តានិ ទសវត្ថូនិ មទ្ទិត្វា ធម្មវិនយសរីរំ សង្គហំ អារោបេសិ.

តេហិ បន ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ និគ្គហិតា ទសសហស្សា វជ្ជិបុត្តកា ភិក្ខូ បក្ខំ បរិយេសមានា អត្តនោ អនុរូបំ ទុព្ពលបក្ខំ លភិត្វា វិសុំ មហាសង្ឃិកាចរិយកុលំ នាម អកំសុ. តតោ ភិជ្ជិត្វា អបរានិ ទ្វេ អាចរិយកុលានិ ជាតានិ – គោកុលិកា ច ឯកព្យោហារិកា ច. គោកុលិកនិកាយតោ ភិជ្ជិត្វា អបរានិ ទ្វេ អាចរិយកុលានិ ជាតានិ – បណ្ណត្តិវាទា ច ពាហុលិយា ច. ពហុស្សុតិកាតិបិ តេសំយេវ នាមំ. តេសំយេវ អន្តរេ ចេតិយវាទា នាម អបរេ អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា. ឯវំ មហាសង្ឃិកាចរិយកុលតោ ទុតិយេ វស្សសតេ បញ្ចាចរិយកុលានិ ឧប្បន្នានិ. តានិ មហាសង្ឃិកេហិ សទ្ធិំ ឆ ហោន្តិ.

តស្មិំយេវ ទុតិយេ វស្សសតេ ថេរវាទតោ ភិជ្ជិត្វា ទ្វេ អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា – មហិសាសកា ច វជ្ជិបុត្តកា ច. តត្ថ វជ្ជិបុត្តកវាទតោ ភិជ្ជិត្វា អបរេ ចត្តារោ អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា – ធម្មុត្តរិយា, ភទ្រយានិកា, ឆន្នាគារិកា, សមិតិយាតិ. បុន តស្មិំយេវ ទុតិយេ វស្សសតេ មហិសាសកវាទតោ ភិជ្ជិត្វា សព្ពត្ថិវាទា ធម្មគុត្តិកាតិ ទ្វេ អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា. បុន សព្ពត្ថិវាទកុលតោ ភិជ្ជិត្វា កស្សបិកា នាម ជាតា. កស្សបិកេសុ ភិន្នេសុ អបរេ សង្កន្តិកា នាម ជាតា. សង្កន្តិកេសុ ភិន្នេសុ សុត្តវាទា នាម ជាតាតិ ថេរវាទតោ ភិជ្ជិត្វា ឥមេ ឯកាទស អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា. តេ ថេរវាទេហិ សទ្ធិំ ទ្វាទស ហោន្តិ. ឥតិ ឥមេ ច ទ្វាទស, មហាសង្ឃិកានញ្ច ឆ អាចរិយវាទាតិ សព្ពេវ អដ្ឋារស អាចរិយវាទា ទុតិយេ វស្សសតេ ឧប្បន្នា. អដ្ឋារស និកាយាតិបិ, អដ្ឋារសាចរិយកុលានីតិបិ ឯតេសំយេវ នាមំ. ឯតេសុ បន សត្តរស វាទា ភិន្នកា, ថេរវាទោ អសម្ភិន្នកោតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ទីបវំសេ –

‘‘និក្កឌ្ឍិតា បាបភិក្ខូ, ថេរេហិ វជ្ជិបុត្តកា;

អញ្ញំ បក្ខំ លភិត្វាន, អធម្មវាទី ពហូ ជនា.

‘‘ទសសហស្សា សមាគន្ត្វា, អកំសុ ធម្មសង្គហំ;

តស្មាយំ ធម្មសង្គីតិ, មហាសង្គីតិ វុច្ចតិ.

‘‘មហាសង្គីតិកា ភិក្ខូ, វិលោមំ អកំសុ សាសនេ;

ភិន្ទិត្វា មូលសង្គហំ, អញ្ញំ អកំសុ សង្គហំ.

‘‘អញ្ញត្រ សង្គហិតា សុត្តំ, អញ្ញត្រ អករិំសុ តេ;

អត្ថំ ធម្មញ្ច ភិន្ទិំសុ, វិនយេ និកាយេសុ ច បញ្ចសុ.

‘‘បរិយាយទេសិតញ្ចាបិ, អថោ និប្បរិយាយទេសិតំ;

នីតត្ថញ្ចេវ នេយ្យត្ថំ, អជានិត្វាន ភិក្ខវោ.

‘‘អញ្ញំ សន្ធាយ ភណិតំ, អញ្ញំ អត្ថំ ឋបយិំសុ តេ;

ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ តេ ភិក្ខូ, ពហុំ អត្ថំ វិនាសយុំ.

‘‘ឆឌ្ឌេត្វាន ឯកទេសំ, សុត្តំ វិនយគម្ភីរំ;

បតិរូបំ សុត្តំ វិនយំ, តញ្ច អញ្ញំ ករិំសុ តេ.

‘‘បរិវារំ អត្ថុទ្ធារំ, អភិធម្មំ ឆប្បករណំ;

បដិសម្ភិទញ្ច និទ្ទេសំ, ឯកទេសញ្ច ជាតកំ.

‘‘ឯត្តកំ វិស្សជ្ជិត្វាន, អញ្ញានិ អករិំសុ តេ;

នាមំ លិង្គំ បរិក្ខារំ, អាកប្បករណានិ ច.

‘‘បកតិភាវំ ជហិត្វា, តញ្ច អញ្ញំ អកំសុ តេ;

បុព្ពង្គមា ភិន្នវាទា, មហាសង្គីតិការកា.

‘‘តេសញ្ច អនុការេន, ភិន្នវាទា ពហូ អហុ;

តតោ អបរកាលម្ហិ, តស្មិំ ភេទោ អជាយថ.

‘‘គោកុលិកា ឯកព្យោហារិ, ទ្វិធា ភិជ្ជិត្ថ ភិក្ខវោ;

គោកុលិកានំ ទ្វេ ភេទា, អបរកាលម្ហិ ជាយថ.

‘‘ពហុស្សុតិកា ច បញ្ញត្តិ, ទ្វិធា ភិជ្ជិត្ថ ភិក្ខវោ;

ចេតិយា ច បុនវាទី, មហាសង្គីតិភេទកា.

‘‘បញ្ចវាទា ឥមេ សព្ពេ, មហាសង្គីតិមូលកា;

អត្ថំ ធម្មញ្ច ភិន្ទិំសុ, ឯកទេសញ្ច សង្គហំ.

‘‘គន្ថញ្ច ឯកទេសញ្ហិ, ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ញំ អកំសុ តេ;

នាមំ លិង្គំ បរិក្ខារំ, អាកប្បករណានិ ច.

‘‘បកតិភាវំ ជហិត្វា, តញ្ច អញ្ញំ អកំសុ តេ;

វិសុទ្ធត្ថេរវាទម្ហិ, បុន ភេទោ អជាយថ.

‘‘មហិសាសកា វជ្ជិបុត្តកា, ទ្វិធា ភិជ្ជិត្ថ ភិក្ខវោ;

វជ្ជិបុត្តកវាទម្ហិ, ចតុធា ភេទោ អជាយថ.

‘‘ធម្មុត្តរិកា ភទ្ទយានិកា, ឆន្នាគារិកា ច សមិតិ;

មហិសាសកានំ ទ្វេ ភេទា, អបរកាលម្ហិ អជាយថ.

‘‘សព្ពត្ថិវាទា ធម្មគុត្តា, ទ្វិធា ភិជ្ជិត្ថ ភិក្ខវោ;

សព្ពត្ថិវាទានំ កស្សបិកា, សង្កន្តិកស្សបិកេន ច.

‘‘សង្កន្តិកានំ សុត្តវាទី, អនុបុព្ពេន ភិជ្ជថ;

ឥមេ ឯកាទស វាទា, សម្ភិន្នា ថេរវាទតោ.

‘‘អត្ថំ ធម្មញ្ច ភិន្ទិំសុ, ឯកទេសញ្ច សង្គហំ;

គន្ថញ្ច ឯកទេសញ្ហិ, ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ញំ អកំសុ តេ.

‘‘នាមំ លិង្គំ បរិក្ខារំ, អាកប្បករណានិ ច;

បកតិភាវំ ជហិត្វា, តញ្ច អញ្ញំ អកំសុ តេ.

‘‘សត្តរស ភិន្នវាទា, ឯកវាទោ អភិន្នកោ;

សព្ពេវដ្ឋារស ហោន្តិ, ភិន្នវាទេន តេ សហ.

‘‘និគ្រោធោវ មហារុក្ខោ, ថេរ វាទានមុត្តមោ;

អនូនំ អនធិកញ្ច, កេវលំ ជិនសាសនំ.

‘‘សន្តកា វិយ រុក្ខម្ហិ, និព្ពត្តា វាទសេសកា;

បឋមេ វស្សសតេ នត្ថិ, ទុតិយេ វស្សសតន្តរេ;

ភិន្នា សត្តរស វាទា, ឧប្បន្នា ជិនសាសនេ’’តិ.

អបរាបរំ បន ហេមវតិកា, រាជគិរិកា, សិទ្ធត្ថិកា, បុព្ពសេលិយា, អបរសេលិយា, វាជិរិយាតិ អញ្ញេបិ ឆ អាចរិយវាទា ឧប្បន្នា. តេ ឥធ អនធិប្បេតា. បុរិមកានំ បន អដ្ឋារសន្នំ អាចរិយវាទានំ វសេន បវត្តមានេ សាសនេ បដិលទ្ធសទ្ធោ អសោកោ ធម្មរាជា ទិវសេ ទិវសេ ពុទ្ធបូជាយ សតសហស្សំ, ធម្មបូជាយ សតសហស្សំ, សង្ឃបូជាយ សតសហស្សំ, អត្តនោ អាចរិយស្ស និគ្រោធត្ថេរស្ស សតសហស្សំ, ចតូសុ ទ្វារេសុ ភេសជ្ជត្ថាយ សតសហស្សន្តិ បញ្ចសតសហស្សានិ បរិច្ចជន្តោ សាសនេ ឧឡារំ លាភសក្ការំ បវត្តេសិ.

តិត្ថិយា ហតលាភសក្ការា អន្តមសោ ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ អលភន្តា លាភសក្ការំ បត្ថយមានា ភិក្ខូសុ បព្ពជិត្វា សកានិ សកានិ ទិដ្ឋិគតានិ – ‘‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ, ឥទំ សត្ថុសាសន’’ន្តិ ទីបេន្តិ. បព្ពជ្ជំ អលភមានាបិ សយមេវ កេសេ ឆិន្ទិត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា វិហារេសុ វិចរន្តា ឧបោសថកម្មាទិករណកាលេ សង្ឃមជ្ឈំ បវិសន្តិ. តេ ភិក្ខុសង្ឃេន ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន និគ្គយ្ហមានាបិ ធម្មវិនយានុលោមាយ បដិបត្តិយា អសណ្ឋហន្តា អនេករូបំ សាសនស្ស អព្ពុទញ្ច មលញ្ច កណ្ដកញ្ច សមុដ្ឋាបេន្តិ. កេចិ អគ្គិំ បរិចរន្តិ, កេចិ បញ្ចាតបេ តបន្តិ, កេចិ អាទិច្ចំ អនុបរិវត្តន្តិ, កេចិ ‘‘ធម្មញ្ច វិនយញ្ច វោភិន្ទិស្សាមា’’តិ តថា តថា បគ្គណ្ហិំសុ. តទា ភិក្ខុសង្ឃោ ន តេហិ សទ្ធិំ ឧបោសថំ វា បវារណំ វា អកាសិ. អសោការាមេ សត្ត វស្សានិ ឧបោសថោ ឧបច្ឆិជ្ជិ.

រាជា ‘‘អាណាយ ការេស្សាមី’’តិ វាយមន្តោបិ ការេតុំ នាសក្ខិ, អញ្ញទត្ថុ ទុគ្គហិតគាហិនា ពាលេន អមច្ចេន អនេកេសុ ភិក្ខូសុ ជីវិតា វោរោបិតេសុ វិប្បដិសារី អហោសិ. សោ តញ្ច វិប្បដិសារំ តញ្ច សាសនេ ឧប្បន្នំ អព្ពុទំ វូបសមេតុកាមោ ‘‘កោ នុ ខោ ឥមស្មិំ អត្ថេ បដិពលោ’’តិ សង្ឃំ បុច្ឆិត្វា ‘‘មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ, មហារាជា’’តិ សុត្វា សង្ឃស្ស វចនេន អហោគង្គាបព្ពតតោ ថេរំ បក្កោសាបេត្វា ឥទ្ធិបាដិហារិយទស្សនេន ថេរស្ស អានុភាវេ និព្ពិចិកិច្ឆោ អត្តនោ កុក្កុច្ចំ បុច្ឆិត្វា វិប្បដិសារំ វូបសមេសិ. ថេរោបិ តំ រាជុយ្យានេយេវ វសន្តោ សត្ត ទិវសានិ សមយំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ. សោ ឧគ្គហិតសមយោ សត្តមេ ទិវសេ អសោការាមេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា សាណិបាការំ បរិក្ខិបាបេត្វា សាណិបាការន្តរេ និសិន្នោ ឯកលទ្ធិកេ ឯកលទ្ធិកេ ភិក្ខូ ឯកតោ ឯកតោ ការេត្វា ឯកមេកំ ភិក្ខុសមូហំ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, កិំវាទី សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? តតោ សស្សតវាទិនោ – ‘‘សស្សតវាទី’’តិ អាហំសុ. ឯកច្ចសស្សតិកា, អន្តានន្តិកា, អមរាវិក្ខេបិកា, អធិច្ចសមុប្បន្និកា, សញ្ញីវាទា, អសញ្ញីវាទា, នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, ឧច្ឆេទវាទា, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា – ‘‘ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទី’’តិ អាហំសុ. រាជា បឋមមេវ សមយស្ស ឧគ្គហិតត្តា នយិមេ ភិក្ខូ អញ្ញតិត្ថិយា ឥមេតិ ញត្វា តេសំ សេតកានិ វត្ថានិ ទត្វា ឧប្បព្ពាជេសិ. តេ សព្ពេបិ សដ្ឋិសហស្សា អហេសុំ.

អថញ្ញេ ភិក្ខូ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិំវាទី, ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? ‘‘វិភជ្ជវាទី, មហារាជា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ រាជា ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘វិភជ្ជវាទី, ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. តតោ រាជា ‘សុទ្ធំ ទានិ, ភន្តេ, សាសនំ, ករោតុ ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបោសថ’ន្តិ អារក្ខំ ទត្វា នគរំ បាវិសិ. សមគ្គោ សង្ឃោ សន្និបតិត្វា ឧបោសថំ អកាសិ. តស្មិំ សន្និបាតេ សដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្សានិ អហេសុំ. តស្មិំ សមាគមេ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ យានិ ច តទា ឧប្បន្នានិ វត្ថូនិ, យានិ ច អាយតិំ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, សព្ពេសម្បិ តេសំ បដិពាហនត្ថំ សត្ថារា ទិន្ននយវសេនេវ តថាគតេន ឋបិតមាតិកំ វិភជន្តោ សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានិ បរវាទេ បញ្ចាតិ សុត្តសហស្សំ អាហរិត្វា ឥមំ បរប្បវាទមថនំ អាយតិលក្ខណំ កថាវត្ថុប្បករណំ អភាសិ.

តតោ សដ្ឋិសតសហស្សសង្ខ្យេសុ ភិក្ខូ ឧច្ចិនិត្វា តិបិដកបរិយត្តិធរានំ បភិន្នបដិសម្ភិទានំ ភិក្ខូនំ សហស្សមេកំ គហេត្វា យថា មហាកស្សបត្ថេរោ ច យសត្ថេរោ ច ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិំសុ; ឯវមេវ សង្គាយន្តោ សាសនមលំ វិសោធេត្វា តតិយសង្គីតិំ អកាសិ. តត្ថ អភិធម្មំ សង្គាយន្តោ ឥមំ យថាភាសិតំ បករណំ សង្គហំ អារោបេសិ. តេន វុត្តំ –

‘‘យំ បុគ្គលកថាទីនំ, កថានំ វត្ថុភាវតោ;

កថាវត្ថុប្បករណំ, សង្ខេបេន អទេសយី.

‘‘មាតិកាឋបនេនេវ, ឋបិតស្ស សុរាលយេ;

តស្ស មោគ្គលិបុត្តេន, វិភត្តស្ស មហីតលេ.

‘‘ឥទានិ យស្មា សម្បត្តោ, អត្ថសំវណ្ណនាក្កមោ;

តស្មា នំ វណ្ណយិស្សាមិ, តំ សុណាថ សមាហិតា’’តិ.

និទានកថា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គោ

១. បុគ្គលកថា

១. សុទ្ធសច្ចិកដ្ឋោ

១. អនុលោមបច្ចនីកវណ្ណនា

១. តត្ថ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនាតិ អយំ បុច្ឆា. អាមន្តាតិ អយំ បដិជាននា. កស្ស បនាយំ បុច្ឆា, កស្ស បដិជាននាតិ? អសុកស្សាតិ ន វត្តព្ពា. ភគវតា ហិ ឥមស្មិំ បករណេ នានប្បការានំ លទ្ធីនំ វិសោធនត្ថំ តន្តិវសេន មាតិកា ឋបិតា. សា ថេរេន សត្ថារា ទិន្ននយេ ឋត្វា តន្តិវសេន វិភត្តា. ន ហិ ថេរោ យត្តកា ឯត្ថ វាទមគ្គា ទស្សិតា, តត្តកេហិ វាទីហិ សទ្ធិំ វាទេន វិគ្គាហិកកថំ កថេសិ. ឯវំ សន្តេបិ បន តាសំ តាសំ កថានំ អត្ថស្ស សុខាវធារណត្ថំ សកវាទីបុច្ឆា, បរវាទីបុច្ឆា, សកវាទីបដិញ្ញា, បរវាទីបដិញ្ញាតិ ឯវំ វិភាគំ ទស្សេត្វាវ អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាម.

បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនាតិ ហិ អយំ សកវាទីបុច្ឆា. តាយ ‘‘យេ អត្ថិ បុគ្គលោតិ ឯវំលទ្ធិកា បុគ្គលវាទិនោ, តេ ឯវំ បុច្ឆិតព្ពា’’តិ ទីបេតិ. កេ បន បុគ្គលវាទិនោតិ? សាសនេ វជ្ជិបុត្តកា ចេវ សមិតិយា ច ពហិទ្ធា ច ពហូ អញ្ញតិត្ថិយា. តត្ថ បុគ្គលោតិ អត្តា, សត្តោ ជីវោ. ឧបលព្ភតីតិ បញ្ញាយ ឧបគន្ត្វា លព្ភតិ, ញាយតីតិ អត្ថោ. សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនាតិ ឯត្ថ សច្ចិកដ្ឋោតិ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតាការេន អគ្គហេតព្ពោ ភូតដ្ឋោ. បរមត្ថោតិ អនុស្សវាទិវសេន អគ្គហេតព្ពោ ឧត្តមត្ថោ. ឧភយេនាបិ យោ បរតោ ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន, រូបញ្ច ឧបលព្ភតី’’តិអាទិនា ខន្ធាយតនធាតុឥន្ទ្រិយវសេន សត្តបញ្ញាសវិធោ ធម្មប្បភេទោ ទស្សិតោ. យថា សោ ភូតេន សភាវដ្ឋេន ឧបលព្ភតិ, ឯវំ តវ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ បុច្ឆតិ. បរវាទី អាមន្តាតិ បដិជានាតិ. បដិជាននញ្ហិ កត្ថចិ ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ អាគច្ឆតិ, កត្ថចិ ‘‘អាមោ’’តិ បដិជាននំ អាគច្ឆតិ. ឥធ បន ‘‘អាមន្តា’’តិ អាគតំ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – សោ ហិ យំ តំ បរតោ វុត្តំ ភគវតា – ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិ សុត្តំ អាគតំ, តំ គហេត្វា យស្មា បន ភគវា សច្ចវាទី ន វិសំវាទនបុរេក្ខារោ វាចំ ភាសតិ, នាបិ អនុស្សវាទិវសេន ធម្មំ ទេសេតិ, សទេវកំ បន លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ, តស្មា យោ តេន វុត្តោ ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិ, សោ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនេវ អត្ថីតិ លទ្ធិំ គហេត្វា ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិជានាតិ.

អថស្ស តាទិសស្ស លេសវចនស្ស ឆលវាទស្ស ឱកាសំ អទទមានោ សកវាទី យោ សច្ចិកដ្ឋោតិអាទិមាហ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យ្វាយំ បរតោ ‘‘សប្បច្ចយោ អប្បច្ចយោ, សង្ខតោ អសង្ខតោ, សស្សតោ, អសស្សតោ សនិមិត្តោ អនិមិត្តោ’’តិ ឯវំ បរិទីបិតោ រូបាទិសត្តបញ្ញាសវិធោ ធម្មប្បភេទោ អាគតោ; ន សម្មុតិសច្ចវសេន, នាបិ អនុស្សវាទិវសេន គហេតព្ពោ. អត្តនោ បន ភូតតាយ ឯវ សច្ចិកដ្ឋោ, អត្តបច្ចក្ខតាយ ច បរមត្ថោ. តំ សន្ធាយាហ – ‘‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ បរមត្ថោ, តតោ សោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនា’’តិ.

តតោតិ ករណវចនមេតំ, តស្មា តេន សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន សោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – រុប្បនាទិភេទេន វា សប្បច្ចយាទិភេទេន វា អាការេន យោ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថោ ឧបលព្ភតិ, កិំ តេ បុគ្គលោបិ តេនាការេន ឧបលព្ភតីតិ? ន ហេវំ វត្តព្ពេតិ អវជាននា បរវាទិស្ស. សោ ហិ តថារូបំ បុគ្គលំ អនិច្ឆន្តោ អវជានាតិ. តត្រាយំ បទច្ឆេទោ – ‘ន ហិ ឯវំ វត្តព្ពេ’តិ, ន ហិ ឯវន្តិបិ វដ្ដតិ. ទ្វិន្នម្បិ ឯវំ ន វត្តព្ពោតិ អត្ថោ.

អាជានាហិ និគ្គហន្តិ សកវាទិវចនំ. យស្មា តេ បុរិមាយ វត្តព្ពបដិញ្ញាយ បច្ឆិមា នវត្តព្ពបដិញ្ញា, បច្ឆិមាយ ច បុរិមា ន សន្ធិយតិ, តស្មាបិ និគ្គហំ បត្តោ. តំ និគ្គហំ ទោសំ អបរាធំ សម្បដិច្ឆាហីតិ អត្ថោ. ឯវំ និគ្គហំ អាជានាបេត្វា ឥទានិ តំ ឋបនាយ ចេវ អនុលោមបដិលោមតោ បាបនារោបនានញ្ច វសេន បាកដំ ករោន្តោ ហញ្ចិ បុគ្គលោតិអាទិមាហ. តត្ថ ហញ្ចិ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ យទិ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ, សចេ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនាតិ អត្ថោ. អយំ តាវ បរវាទីបក្ខស្ស ឋបនតោ និគ្គហបាបនារោបនានំ លក្ខណភូតា អនុលោមឋបនា នាម. តេន វត រេតិអាទិ អនុលោមបក្ខេ និគ្គហស្ស បាបិតត្តា អនុលោមបាបនា នាម. តត្ថ តេនាតិ ការណវចនំ. វតាតិ ឱកប្បនវចនំ. រេតិ អាមន្តនវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តេន, រេ វត្តព្ពេ វត, រេ ហម្ភោ, ភទ្រមុខ, តេន ការណេន វត្តព្ពោយេវាតិ. យំ តត្ថ វទេសីតិអាទិ អនុលោមបក្ខេ និគ្គហស្ស អារោបិតត្តា អនុលោមរោបនា នាម. យំ តស្ស បរិយោសានេ មិច្ឆាតិបទំ តស្ស បុរតោ ឥទំ តេ’តិ អាហរិតព្ពំ. ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. បរតោ ច បាឡិយំ ឯតំ អាគតមេវ.

នោ ចេ បន វត្តព្ពេតិអាទិ ‘‘ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’តិ បដិក្ខិត្តបក្ខស្ស ឋបិតត្តា បដិលោមតោ និគ្គហបាបនារោបនានំ លក្ខណភូតា បដិលោមឋបនា នាម. នោ ច វត រេតិអាទិ បដិលោមបក្ខេ និគ្គហស្ស បាបិតត្តា បដិលោមបាបនា នាម. បុន យំ តត្ថ វទេសីតិអាទិ បដិលោមបក្ខេ និគ្គហស្ស អារោបិតត្តា បដិលោមរោបនា នាម. ឥធាបិ បរិយោសានេ មិច្ឆាតិបទស្ស បុរតោ ឥទំ តេតិ អាហរិតព្ពមេវ. បរតោបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ.

តត្រាយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សង្ខេបត្ថោ – យទិ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន, តេន វត ភោ សោ ឧបលព្ភតីតិ វត្តព្ពោ. យំ បន តត្ថ វទេសិ ‘‘វត្តព្ពោ ខោ បុរិមបញ្ហេ ‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន ឧបលព្ភតី’តិ, នោ ច វត្តព្ពោ ទុតិយបញ្ហេ ‘តតោ សោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’’តិ, ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ ឯវំ តាវ អនុលោមតោ ឋបនាបាបនារោបនា ហោន្តិ. អថ ន វត្តព្ពោ ទុតិយបញ្ហេ ‘‘តតោ សោ ឧបលព្ភតី’’តិ, បុរិមបញ្ហេបិ ន វត្តព្ពោវ. យំ បនេត្ថ វទេសិ ‘‘វត្តព្ពោ ខោ បុរិមបញ្ហេ ‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន ឧបលព្ភតី’តិ, នោ ច វត្តព្ពោ ទុតិយបញ្ហេ ‘តតោ សោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’’តិ, ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ ឯវំ បដិលោមតោ ឋបនាបាបនារោបនា ហោន្តិ. ឯវមេតំ និគ្គហស្ស ច អនុលោមបដិលោមតោ ចតុន្នំ បាបនារោបនានញ្ច វុត្តត្តា ឧបលព្ភតីតិអាទិកំ អនុលោមបញ្ចកំ នាម. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ អនុលោមតោ បាបនារោបនាហិ ឯកោ, បដិលោមតោ បាបនារោបនាហិ ឯកោតិ ទ្វេ និគ្គហា កតា. ‘អាជានាហិ និគ្គហ’ន្តិ ឯតស្សេវ បនេត្ថ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ បឋមំ វាទំ និស្សាយ បឋមស្ស និគ្គហស្ស ទ្វីហាការេហិ អារោបិតត្តា ឯកោវាយំ និគ្គហោតិ បឋមោ និគ្គហោ.

២. ឥទានិ បច្ចនីកនយោ ហោតិ. តត្ថ បុច្ឆា បរវាទិស្ស. សោ ហិ ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិ គហិតត្តា ‘‘នុបលព្ភតី’’តិ អសម្បដិច្ឆន្តោ ឯវំ បុច្ឆតិ. សកវាទី យថា រូបាទិធម្មា ឧបលព្ភន្តិ, ឯវំ អនុបលព្ភនីយតោ អាមន្តាតិ បដិជានាតិ. បុន ឥតរោ អត្តនា អធិប្បេតំ សច្ចិកដ្ឋំយេវ សន្ធាយ យោ សច្ចិកដ្ឋោតិអាទិមាហ. សម្មុតិសច្ចបរមត្ថសច្ចានិ វា ឯកតោ កត្វាបិ ឯវមាហ. សកវាទី ‘បុគ្គលោ’តិ ឧបាទាបញ្ញត្តិសព្ភាវតោបិ ទ្វិន្នំ សច្ចានំ ឯកតោ កត្វា បុច្ឆិតត្តាបិ ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ.

ឥទានិ កិញ្ចាបិ តេន បឋមំ បរមត្ថសច្ចវសេន នុបលព្ភនីយតា សម្បដិច្ឆិតា, បច្ឆា សម្មុតិសច្ចវសេន វោមិស្សកវសេន វា បដិក្ខិត្តា. បរវាទី បន ‘នុបលព្ភតី’តិ វចនសាមញ្ញមត្តំ ឆលវាទំ និស្សាយ យំ តយា បឋមំ បដិញ្ញាតំ, តំ បច្ឆា បដិក្ខិត្តន្តិ ភណ្ឌនស្ស បដិភណ្ឌនំ វិយ អត្តនោ កតស្ស និគ្គហកម្មស្ស បដិកម្មំ ករោន្តោ អាជានាហិ បដិកម្មន្តិ អាហ. ឥទានិ យថាស្ស អនុលោមបញ្ចកេ សកវាទិនា វាទដ្ឋបនំ កត្វា អនុលោមបដិលោមតោ បាបនារោបនាហិ និគ្គហោ បាកដោ កតោ, ឯវំ បដិកម្មំ បាកដំ ករោន្តោ ហញ្ចិ បុគ្គលោតិអាទិមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថតោ វេទិតព្ពំ. យស្មា បនេត្ថ ឋបនា នាម បរវាទីបក្ខស្ស ឋបនតោ ‘‘អយំ តវ ទោសោ’’តិ ទស្សេតុំ ឋបនមត្តមេវ ហោតិ, ន និគ្គហស្ស វា បដិកម្មស្ស វា បាកដភាវករណំ, បាបនារោបនាហិ បនស្ស បាកដករណំ ហោតិ. តស្មា ឥទំ អនុលោមបដិលោមតោ បាបនារោបនានំ វសេន ចតូហាការេហិ. បដិកម្មស្ស កតត្តា បដិកម្មចតុក្កំ នាមាតិ ឯកំ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ.

៣. ឯវំ បដិកម្មំ កត្វា ឥទានិ យ្វាស្ស អនុលោមបញ្ចកេ សកវាទិនា និគ្គហោ កតោ, តស្ស តមេវ ឆលវាទំ និស្សាយ ទុក្កដភាវំ ទស្សេន្តោ ត្វញ្ចេ បន មញ្ញសីតិអាទិមាហ. តត្ថ ត្វំ ចេ បន មញ្ញសីតិ យទិ ត្វំ មញ្ញសិ. វត្តព្ពេ ខោតិ ឥទំ បច្ចនីកេ អាមន្តាតិ បដិញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ. នោ ច វត្តព្ពេតិ ឥទំ បន ន ហេវាតិ អវជាននំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេន តវ តត្ថាតិ តេន ការណេន ត្វំយេវ តស្មិំ នុបលព្ភតីតិ បក្ខេ – ‘‘ហេវំ បដិជានន្តន្តិ អាមន្តា’’តិ ឯវំ បដិជានន្តោ. ហេវំ និគ្គហេតព្ពេតិ បុន ន ហេវាតិ អវជានន្តោ ឯវំ និគ្គហេតព្ពោ. អថ តំ និគ្គណ្ហាមាតិ អថេវំ និគ្គហារហំ តំ និគ្គណ្ហាម. សុនិគ្គហិតោ ច ហោសីតិ សកេន មតេន និគ្គហិតត្តា សុនិគ្គហិតោ ច ភវសិ.

ឯវមស្ស និគ្គហេតព្ពភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ និគ្គណ្ហន្តោ ហញ្ចីតិអាទិមាហ. តត្ថ ឋបនាបាបនារោបនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. បរិយោសានេ បន ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ ឥទំ តវ វចនំ មិច្ឆា ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទំ ឆលវាទេន ចតូហិ អាការេហិ និគ្គហស្ស កតត្តា និគ្គហចតុក្កំ នាម.

៤. ឯវំ និគ្គហំ កត្វាបិ ឥទានិ ‘‘យទិ អយំ មយា តវ មតេន កតោ និគ្គហោ ទុន្និគ្គហោ, យោ មម តយា ហេដ្ឋា អនុលោមបញ្ចកេ កតោ និគ្គហោ, សោបិ ទុន្និគ្គហោ’’តិ ទស្សេន្តោ ឯសេ ចេ ទុន្និគ្គហិតេតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសេ ចេ ទុន្និគ្គហិតេតិ ឯសោ ចេ តវ វាទោ មយា ទុន្និគ្គហិតោ. អថ វា ឯសោ ចេ តវ មយា កតោ និគ្គហោ ទុន្និគ្គហោ. ហេវមេវំ តត្ថ ទក្ខាតិ តត្ថាបិ តយា មម ហេដ្ឋា កតេ និគ្គហេ ឯវមេវំ បស្ស. ឥទានិ យ្វាស្ស ហេដ្ឋា សកវាទិនា និគ្គហោ កតោ, តំ ‘‘វត្តព្ពេ ខោ’’តិអាទិវចនេន ទស្សេត្វា បុន តំ និគ្គហំ អនិគ្គហភាវំ ឧបនេន្តោ នោ ច មយំ តយាតិអាទិមាហ. តត្ថ នោ ច មយំ តយា តត្ថ ហេតាយ បដិញ្ញាយាតិអាទីសុ អយមត្ថោ – យស្មា សោ តយា មម កតោ និគ្គហោ ទុន្និគ្គហោ, តស្មា មយំ តយា តត្ថ អនុលោមបញ្ចកេ អាមន្តាតិ ឯតាយ បដិញ្ញាយ ឯវំ បដិជានន្តា បុន ន ហេវាតិ បដិក្ខេបេ កតេបិ ‘‘អាជានាហិ និគ្គហ’’ន្តិ ឯវំ ន និគ្គហេតព្ពោយេវ. ឯវំ អនិគ្គហេតព្ពម្បិ មំ និគ្គណ្ហាសិ, ឦទិសេន បន និគ្គហេន ទុន្និគ្គហិតា មយំ ហោម.

ឥទានិ យំ និគ្គហំ សន្ធាយ ‘‘ទុន្និគ្គហិតា ច ហោមា’’តិ អវោច, តំ ទស្សេតុំ ហញ្ចិ បុគ្គលោ…បេ… ឥទំ តេ មិច្ឆាតិអាហ. ឯវមិទំ អនុលោមបដិលោមតោ ចតូហិ បាបនារោបនាហិ និគ្គហស្ស ឧបនីតត្តា ឧបនយនចតុក្កំ នាម ហោតិ.

៥. ឥទានិ ‘‘ន ហេវំ និគ្គហេតព្ពេ’’តិអាទិកំ និគ្គមនចតុក្កំ នាម ហោតិ. តត្ថ ន ហេវំ និគ្គហេតព្ពេតិ យថាហំ តយា និគ្គហិតោ, ន ហិ ឯវំ និគ្គហេតព្ពោ. ឯតស្ស ហិ និគ្គហស្ស ទុន្និគ្គហភាវោ មយា សាធិតោ. តេន ហីតិ តេន ការណេន, យស្មា ឯស និគ្គហោ ទុន្និគ្គហោ, តស្មា យំ មំ និគ្គណ្ហាសិ ហញ្ចិ បុគ្គលោ…បេ… ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ, ឥទំ និគ្គណ្ហនំ តវ មិច្ឆាតិ អត្ថោ. តេន ហិ យេ កតេ និគ្គហេតិ យេន ការណេន ឥទំ មិច្ឆា, តេន ការណេន យោ តយា និគ្គហោ កតោ, សោ ទុក្កដោ. យំ មយា បដិកម្មំ កតំ, តទេវ សុកតំ. យាបិ ចេសា បដិកម្មចតុក្កាទិវសេន កថាមគ្គសម្បដិបាទនា កតា, សាបិ សុកតា. ឯវមេតំ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិអាទិកស្ស អនុលោមបញ្ចកស្ស នុបលព្ភតីតិអាទិកានំ បដិកម្មនិគ្គហោបនយននិគ្គមនចតុក្កានំ វសេន អនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកំ នាម និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា សកវាទិនោ បុព្ពបក្ខេ សតិ បរវាទិនោ វចនសាមញ្ញមត្តេន ឆលវាទេន ជយោ ហោតិ.

២. បច្ចនីកានុលោមវណ្ណនា

៦. ឥទានិ យថា បរវាទិនោ បុព្ពបក្ខេ សតិ សកវាទិនោ ធម្មេនេវ តថេន សុជយោ ហោតិ, តថា វាទុប្បត្តិំ ទស្សេតុំ បុគ្គលោ នុបលព្ភតីតិ បច្ចនីកានុលោមបញ្ចកំ អារទ្ធំ. តត្ថ បច្ចនីកេ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, រូបាទិភេទំ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. សុទ្ធសម្មុតិសច្ចំ វា បរមត្ថមិស្សកំ វា សម្មុតិសច្ចំ សន្ធាយ យោ សច្ចិកដ្ឋោតិ បុន អនុយោគោ បរវាទិស្ស, សម្មុតិវសេន នុបលព្ភតីតិ នវត្តព្ពត្តា មិស្សកវសេន វា អនុយោគស្ស សំកិណ្ណត្តា ន ហេវន្តិ បដិក្ខេបោ សកវាទិស្ស. បដិញ្ញាតំ បដិក្ខិបតីតិ វចនសាមញ្ញមត្តេន អាជានាហិ និគ្គហន្តិអាទិវចនំ បរវាទិស្ស. ឯវមយំ បុគ្គលោ នុបលព្ភតីតិ ទុតិយវាទំ និស្សាយ ទុតិយោ និគ្គហោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ តេន ឆលេន និគ្គហោ អារោបិតោ.

៧-១០. ឥទានិ ធម្មេន សមេន អត្តនោ វាទេ ជយំ ទស្សេតុំ អនុលោមនយេ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, អត្តនោ លទ្ធិំ និស្សាយ បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. លទ្ធិយា ឱកាសំ អទត្វា បរមត្ថវសេន បុន អនុយោគោ សកវាទិស្ស, បរមត្ថវសេន បុគ្គលស្ស អភាវតោ បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. តតោ បរំ ធម្មេន សមេន អត្តនោ ជយទស្សនត្ថំ អាជានាហិ បដិកម្មន្តិអាទិ សព្ពំ សកវាទីវចនមេវ ហោតិ. តត្ថ សព្ពេសំ បដិកម្មនិគ្គហោបនយននិគ្គមនចតុក្កានំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវមិទំ បុគ្គលោ នុបលព្ភតីតិអាទិកស្ស បច្ចនីកបញ្ចកស្ស ឧបលព្ភតីតិអាទីនំ បដិកម្មនិគ្គហោបនយននិគ្គមនចតុក្កានញ្ច វសេន បច្ចនីកានុលោមបញ្ចកំ នាម និទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ. ឯវមេតានិ បឋមសច្ចិកដ្ឋេ ទ្វេ បញ្ចកានិ និទ្ទិដ្ឋានិ. តត្ថ បុរិមបញ្ចកេ បរវាទិស្ស សកវាទិនា កតោ និគ្គហោ សុនិគ្គហោ. សកវាទិស្ស បន បរវាទិនា ឆលវាទំ និស្សាយ បដិកម្មំ កត្វា អត្តនា សាធិតោ ជយោ ទុជ្ជយោ. ទុតិយបញ្ចកេ សកវាទិស្ស បរវាទិនា កតោ និគ្គហោ ទុន្និគ្គហោ. បរវាទិស្ស បន សកវាទិនា ធម្មវាទំ និស្សាយ បដិកម្មំ កត្វា អត្តនា សាធិតោ ជយោ សុជយោតិ បឋមសច្ចិកដ្ឋោ. តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘និគ្គហោ បរវាទិស្ស, សុទ្ធោ បឋមបញ្ចកេ;

អសុទ្ធោ បន តស្សេវ, បដិកម្មជយោ តហិំ.

‘‘និគ្គហោ សកវាទិស្ស, អសុទ្ធោ ទុតិយបញ្ចកេ;

វិសុទ្ធោ បន តស្សេវ, បដិកម្មជយោ តហិំ.

‘‘តស្មា ទ្វីសុបិ ឋានេសុ, ជយោវ សកវាទិនោ;

ធម្មេន ហិ ជយោ នាម, អធម្មេន កុតោ ជយោ.

‘‘សច្ចិកដ្ឋេ យថា ចេត្ថ, បញ្ចកទ្វយមណ្ឌិតេ;

ធម្មាធម្មវសេនេវ, វុត្តោ ជយបរាជយោ.

‘‘ឥតោ បរេសុ សព្ពេសុ, សច្ចិកដ្ឋេសុ បណ្ឌិតោ;

ឯវមេវ វិភាវេយ្យ, ឧភោ ជយបរាជយេ’’តិ.

២. ឱកាសសច្ចិកដ្ឋោ

១. អនុលោមបច្ចនីកវណ្ណនា

១១. ឯវំ សុទ្ធិកសច្ចិកដ្ឋំ វិត្ថារេត្វា ឥទានិ តមេវ អបរេហិ ឱកាសាទីហិ នយេហិ វិត្ថារេតុំ បុន បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. បុន សព្ពត្ថាតិ សរីរំ សន្ធាយ អនុយោគោ សកវាទិស្ស, រូបស្មិំ អត្តានំ សមនុបស្សនាទោសញ្ច ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’ន្តិ អាបជ្ជនទោសញ្ច ទិស្វា បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. សេសមេត្ថ អនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. បាឋោ បន សង្ខិត្តោ. តត្ថ យស្មា សរីរំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពត្ថ ន ឧបលព្ភតី’’តិ វុត្តេ សរីរតោ ពហិ ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ. តស្មា បច្ចនីកេ បដិក្ខេបោ សកវាទិស្ស, បឋមំ អនុជានិត្វា បច្ឆា អវជានាតីតិ ឆលវាទស្ស វសេន បដិកម្មំ បរវាទិស្ស. សេសំ បាកដមេវ.

៣. កាលសច្ចិកដ្ឋោ

១. អនុលោមបច្ចនីកវណ្ណនា

១២. ទុតិយនយេ សព្ពទាតិ បុរិមបច្ឆិមជាតិកាលញ្ច ធរមានបរិនិព្ពុតកាលញ្ច សន្ធាយ អនុយោគោ សកវាទិស្ស, ស្វេវ ខត្តិយោ សោ ព្រាហ្មណោតិអាទីនំ អាបត្តិទោសញ្ច ធរមានបរិនិព្ពុតានំ វិសេសាភាវទោសញ្ច ទិស្វា បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. សេសំ បឋមនយេ វុត្តសទិសមេវ.

៤. អវយវសច្ចិកដ្ឋោ

១. អនុលោមបច្ចនីកវណ្ណនា

១៣. តតិយនយេ សព្ពេសូតិ ខន្ធាយតនាទីនិ សន្ធាយ អនុយោគោ សកវាទិស្ស, រូបស្មិំ អត្តា, ចក្ខុស្មិំ អត្តាតិអាទិទោសភយេន បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. សេសំ តាទិសមេវាតិ.

ឱកាសទិសច្ចិកដ្ឋាទិ

២. បច្ចនីកានុលោមវណ្ណនា

១៤. ឯវមេតានិ តីណិ អនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកេ អនុលោមមត្តវសេនេវ តាវ បដិបាដិយា ភាជេត្វា បុន បច្ចនីកានុលោមបញ្ចកេ បច្ចនីកមត្តវសេនេវ ភាជេតុំ បុគ្គលោ នុបលព្ភតីតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អនុលោមបញ្ចកស្ស បាឡិយំ សង្ខិបិត្វា អាគតេ បច្ចនីកេ វុត្តនយេនេវ បច្ចនីកស្ស ច បាឡិយំ សង្ខិបិត្វា អាគតេ អនុលោមេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្តាវតា សុទ្ធិកស្ស ចេវ ឥមេសញ្ច តិណ្ណន្តិ ចតុន្នំ សច្ចិកដ្ឋានំ ឯកេកស្មិំ សច្ចិកដ្ឋេ អនុលោមបច្ចនីកស្ស បច្ចនីកានុលោមស្ស ចាតិ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ បច្ចនីកានំ វសេន អយំ អដ្ឋមុខា នាម វាទយុត្តិ និទ្ទិដ្ឋា ហោតីតិ វេទិតព្ពា. យា ឯកេកស្មិំ មុខេ ឯកេកស្ស និគ្គហស្ស វសេន អដ្ឋកនិគ្គហោតិ បាឡិយំ លិខិយតិ. តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ឯវំ ចតុព្ពិធេ បញ្ហេ, បញ្ចកទ្វយភេទតោ;

ឯសា អដ្ឋមុខា នាម, វាទយុត្តិ បកាសិតា.

‘‘អដ្ឋេវ និគ្គហា តត្ថ, ចត្តារោ តេសុ ធម្មិកា;

អធម្មិកា ច ចត្តារោ, សព្ពត្ថ សកវាទិនោ;

ជយោ បរាជយោ ចេវ, សព្ពត្ថ បរវាទិនោ’’តិ.

សច្ចិកដ្ឋវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សុទ្ធិកសំសន្ទនវណ្ណនា

១៧-២៧. ឥទានិ រូបាទីហិ សទ្ធិំ សច្ចិកដ្ឋសំសន្ទនំ ហោតិ. តត្ថ រូបញ្ចាតិ យថា រូបំ បរមត្ថតោ ឧបលព្ភតិ, កិំ តេ បុគ្គលោបិ តថេវ ឧបលព្ភតីតិ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, អត្ថិ បុគ្គលោតិ វចនមត្តំ គហេត្វា បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. យទិ តេ រូបំ វិយ បរមត្ថតោ បុគ្គលោ អត្ថិ, រូបតោ វេទនាទីនំ វិយ បុគ្គលស្សាបិ អញ្ញត្តំ អាបជ្ជតីតិ អនុយោគោ សកវាទិស្ស, សមយសុត្តវិរោធំ ទិស្វា បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. សេសំ អត្ថតោ បាកដមេវ. ធម្មតោ បនេត្ថ សត្តបញ្ញាសភេទស្ស សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថស្ស វសេន សកវាទីបក្ខមូលកេ អនុលោមបច្ចនីកេ សត្តបញ្ញាស អនុលោមបញ្ចកានិ ទស្សិតានិ. បដិកម្មចតុក្កាទីនិ សង្ខិត្តានិ. បរវាទីបក្ខមូលកេបិ បច្ចនីកានុលោមេ សត្តបញ្ញាស បដិលោមបញ្ចកានិ ទស្សិតានិ. បដិកម្មចតុក្កាទីនិ សង្ខិត្តានិ. តត្ថ ‘‘វុត្តំ ភគវតា’’តិ វចនមត្តេន បុគ្គលស្ស អត្ថិតំ រូបស្ស ច សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន ឧបលព្ភនីយតំ ទស្សេត្វា ឧភិន្នំ អញ្ញត្តំ បដិជានាបនត្ថំ វុត្តំ ភគវតាតិ អនុយោគោ បរវាទិស្ស, សម្មុតិបរមត្ថានំ ឯកត្តនានត្តបញ្ហស្ស ឋបនីយត្តា បដិក្ខេបោ សកវាទិស្ស. សេសមិធាបិ អត្ថតោ បាកដមេវាតិ.

សុទ្ធិកសំសន្ទនវណ្ណនា.

៦. ឱបម្មសំសន្ទនវណ្ណនា

២៨-៣៦. ឥទានិ រូបាទីហេវ សទ្ធិំ ឱបម្មវសេន សច្ចិកដ្ឋសំសន្ទនំ ហោតិ. តត្ថ រូបវេទនានំ ឧបលទ្ធិសាមញ្ញេន អញ្ញត្តបុច្ឆា ច បុគ្គលរូបានំ ឧបលទ្ធិសាមញ្ញបុច្ឆា ចាតិ បុច្ឆាទ្វយម្បិ សកវាទិស្ស, ឧភោបិ បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. បរវាទិនា អនុញ្ញាតេន ឧបលទ្ធិសាមញ្ញេន រូបវេទនានំ វិយ រូបបុគ្គលានំ អញ្ញត្តានុយោគោ សកវាទិស្ស, បដិក្ខេបោ ឥតរស្ស. សេសមិធាបិ អត្ថតោ បាកដមេវ. ធម្មតោ បនេត្ថ រូបមូលកាទីនំ ចក្កានញ្ច វសេន សកវាទីបក្ខេ វីសាធិកានិ នវ និគ្គហបញ្ចកសតានិ ទស្សិតានិ. កថំ? ខន្ធេសុ តាវ រូបមូលកេ ចក្កេ ចត្តារិ, តថា វេទនាទិមូលកេសូតិ វីសតិ. អាយតនេសុ ចក្ខាយតនមូលកេ ចក្កេ ឯកាទស, តថា សេសេសូតិ ទ្វត្តិំសសតំ. ធាតូសុ ចក្ខុធាតុមូលកេ ចក្កេ សត្តរស, តថា សេសេសូតិ ឆាធិកានិ តីណិ សតានិ. ឥន្ទ្រិយេសុ ចក្ខុន្ទ្រិយមូលកេ ចក្កេ ឯកវីសតិ, តថា សេសេសូតិ ទ្វាសដ្ឋាធិកានិ ចត្តារិ សតានិ. ឯវំ សព្ពានិបិ វីសាធិកានិ នវ និគ្គហបញ្ចកសតានិ ហោន្តិ.

៣៧-៤៥. បរវាទីបក្ខេបិ រូបំ ឧបលព្ភតីតិ អនុលោមវសេនេវ រូបវេទនាទីនំ អញ្ញត្តបដិញ្ញំ ការេត្វា បុន អត្ថិ បុគ្គលោតិ សុត្តំ និស្សាយ ឆលវសេន បុគ្គលស្ស រូបាទីហិ ឧបលទ្ធិសាមញ្ញំ អារោបេត្វា អញ្ញត្តានុយោគោ កតោ. សេសមិធាបិ អត្ថតោ ឧត្តានមេវ. ធម្មតោបិ សកវាទីបក្ខេ វុត្តនយេន វីសាធិកានិ នវ បដិកម្មបញ្ចកសតានិ ទស្សិតានិ.

រូបាទីហិ សទ្ធិំ ឱបម្មវសេន សច្ចិកដ្ឋសំសន្ទនំ.

៧. ចតុក្កនយសំសន្ទនវណ្ណនា

៤៦-៥២. ឥទានិ យំ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន ឧបលព្ភតិ, តេន យស្មា រូបាទីសុ សត្តបញ្ញាសាយ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេសុ អញ្ញតរេន ភវិតព្ពំ; រូបាទិនិស្សិតេន វា, អញ្ញត្រ វា រូបាទីហិ, រូបាទីនំ វា និស្សយេន, តស្មា ឥមិនា ចតុក្កនយេន សច្ចិកដ្ឋសំសន្ទនំ អារទ្ធំ. តត្ថ រូបំ បុគ្គលោតិ អនុយោគោ សកវាទិស្ស, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិភយេន ន ហេវាតិ បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស, និគ្គហារោបនំ សកវាទិស្ស. កិំ បនេតំ យុត្តំ, ននុ រូបំ វេទនាតិ វុត្តម្បិ បដិក្ខិបិតព្ពមេវាតិ? អាម បដិក្ខិបិតព្ពំ. តំ បន រូបតោ វេទនាយ អញ្ញសភាវសព្ភាវតោ, ន អញ្ញត្តាភាវតោ. អយញ្ច រូបាទីសុ ឯកធម្មតោបិ បុគ្គលស្ស អញ្ញត្តំ ន ឥច្ឆតិ, តស្មា យុត្តំ. អយញ្ច អនុយោគោ រូបំ បុគ្គលោ…បេ… អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ បុគ្គលោតិ សកលំ បរមត្ថសច្ចំ សន្ធាយ អារទ្ធោ. សកលំ បន បច្ចត្តលក្ខណវសេន ឯកតោ វត្តុំ ន សក្កាតិ តន្តិវសេន អនុយោគលក្ខណមត្តមេតំ ឋបិតំ. តេន វិញ្ញូ អត្ថំ វិភាវេន្តិ. វាទកាមេន បន ឥមំ លក្ខណំ គហេត្វា យថា យថា បរវាទិស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ, តថា តថា វត្តព្ពំ. ឥតិ តន្តិវសេន អនុយោគលក្ខណស្ស ឋបិតត្តាបិ យុត្តមេវ. ឥមិនា នយេន សព្ពានុយោគេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អយំ បន វិសេសោ – រូបស្មិំ បុគ្គលោតិអាទីសុ យថា ឯកំ មហាភូតំ និស្សាយ តយោ មហាភូតា, វត្ថុរូបំ និស្សាយ វិញ្ញាណំ រូបស្មិន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ, កិំ តេ ឯវំ រូបស្មិំ បុគ្គលោ? យថា ច សភាគវិនិព្ភោគតោ វេទនាទយោ សព្ពធម្មា, អរូបា វា បន ចត្តារោ ខន្ធា, និព្ពានមេវ វា ‘‘អញ្ញត្រ រូបា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ, កិំ តេ ឯវំ បុគ្គលោ? យថា ច ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ និស្សយវសេន ‘‘វេទនាយ រូបំ…បេ… វិញ្ញាណស្មិំ រូប’’ន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ, កិំ តេ ឯវំ បុគ្គលោតិ? សព្ពានុយោគេសុ បន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិភយេន ចេវ សមយវិរោធេន ច បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. សេសមេត្ថ អត្ថតោ បាកដមេវ. ធម្មតោ បនេត្ថ សត្តបញ្ញាសាយ សច្ចិកដ្ឋេសុ ឯកេកស្មិំ ចត្តារិ ចត្តារិ កត្វា និគ្គហវសេន អដ្ឋវីសាធិកានិ ទ្វេ បញ្ចកសតានិ ទស្សិតានិ. បរវាទីបក្ខេបិ បដិកម្មវសេន តត្តកានេវ. យា បនេត្ថ អត្ថិ បុគ្គលោតិ វុត្តេ សកវាទិស្ស បដិញ្ញា, សា សុត្តេ អាគតេន សម្មុតិវសេន. យោ រូបំ បុគ្គលោតិអាទីសុ បដិក្ខេបោ, សោ សក្កាយទិដ្ឋិបញ្ហស្ស ឋបនីយត្តា. បរវាទិស្ស បដិកម្មំ ឆលវសេនេវាតិ.

ចតុក្កនយសំសន្ទនំ.

និដ្ឋិតា ច សំសន្ទនកថា.

៨. លក្ខណយុត្តិវណ្ណនា

៥៣. ឥទានិ លក្ខណយុត្តិ នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា ឋបេត្វា និព្ពានំ សេសោ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថោ បច្ចយបដិពទ្ធតាយ សប្បច្ចយោ, បច្ចយេហិ សមាគម្ម កតត្តា សង្ខតោ, ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈនតោ សទា អភាវតោ អសស្សតោ, ឧប្បត្តិការណសង្ខាតស្ស និមិត្តស្ស អត្ថិតាយ សនិមិត្តោ, និព្ពានំ វុត្តប្បការាភាវតោ អប្បច្ចយំ អសង្ខតំ សស្សតំ អនិមិត្តន្តិ ឥទំ សច្ចិកដ្ឋស្ស លក្ខណំ. តស្មា យទិ បុគ្គលោបិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថោវ តស្សាបិ ឥមិនា លក្ខណេន ភវិតព្ពន្តិ សន្ធាយ បុគ្គលោ សប្បច្ចយោតិអាទយោ អដ្ឋបិ អនុយោគា សកវាទិស្ស, បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. អាជានាហិ និគ្គហន្តិអាទិ បនេត្ថ សង្ខិត្តំ. ឯវមេតានិ សកវាទីបក្ខេ អនុលោមបច្ចនីកេ អនុលោមមត្តវសេន អដ្ឋ បញ្ចកានិ វេទិតព្ពានិ.

៥៤. បរវាទីបក្ខេបិ បច្ចនីកានុលោមេ បច្ចនីកមត្តវសេន អដ្ឋេវ. តត្ថ យស្មា បរវាទិនា សុត្តវសេន សម្មុតិសច្ចំ សាធិតំ, សម្មុតិយា ច សប្បច្ចយាទិភាវោ នត្ថិ, តស្មា យាថាវតោ ច បដិក្ខេបោ សកវាទិស្ស. ឆលវសេន បន វត្តព្ពំ ‘‘អាជានាហិ បដិកម្ម’’ន្តិអាទិ សព្ពំ ឥធាបិ សង្ខិត្តមេវ.

លក្ខណយុត្តិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. វចនសោធនវណ្ណនា

៥៥-៥៩. ឥទានិ វចនសោធនំ ហោតិ. តត្ថ យទេតំ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ វចនំ, តំ សោធេតុំ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ, ឧបលព្ភតិ បុគ្គលោតិ. បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តស្សត្ថោ – យទេតំ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ បទទ្វយំ, តំ ឯកត្ថំ វា ភវេយ្យ នានត្ថំ វា. យទិ តាវ នានត្ថំ, យថា អញ្ញំ រូបំ, អញ្ញា វេទនា, ឯវំ អញ្ញោ បុគ្គលោ, អញ្ញោ ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ. អថេកត្ថំ, យថា យំ ចិត្តំ តំ មនោ, ឯវំ ស្វេវ បុគ្គលោ, សោ ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ. តេន តំ វទាមិ ‘‘យទិ តេ យោ បុគ្គលោ, សោ ឧបលព្ភតិ, ឯវំ សន្តេ យោ យោ ឧបលព្ភតិ, សោ សោ បុគ្គលោតិ អាបជ្ជតិ, កិំ សម្បដិច្ឆសិ ឯត’’ន្តិ? តតោ បុគ្គលវាទី យស្មា បុគ្គលស្ស ឧបលព្ភតំ ឥច្ឆតិ, ន ឧបលព្ភមានានម្បិ រូបាទីនំ បុគ្គលភាវំ, តស្មា បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ, ឧបលព្ភតិ កេ ហិ ចិ បុគ្គលោ កេ ហិ ចិ ន បុគ្គលោតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – មម បុគ្គលោ អត្ថិ បុគ្គលោតិ សត្ថុ វចនតោ ឧបលព្ភតិ. យោ បន ឧបលព្ភតិ, ន សោ សព្ពោ បុគ្គលោ, អថ ខោ កេ ហិ ចិ បុគ្គលោ កេ ហិ ចិ ន បុគ្គលោតិ. តត្ថ កោ-ការត្ថេ កេ-ការោ, ហិ-ការោ ច និបាតមត្តោ. កោចិ បុគ្គលោ, កោចិ ន បុគ្គលោតិ អយំ បនេត្ថ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បុគ្គលោបិ ហិ រូបាទីសុបិ យោ កោចិ ធម្មោ ឧបលព្ភតិយេវ, តត្ថ បុគ្គលោវ បុគ្គលោ. រូបាទីសុ បន កោចិបិ ន បុគ្គលោតិ. តតោ តំ សកវាទី អាហ – បុគ្គលោ កេ ហិ ចិ ឧបលព្ភតិ កេ ហិ ចិ ន ឧបលព្ភតីតិ. តស្សត្ថោ – បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ បទទ្វយស្ស អត្ថតោ ឯកត្តេ យទិ ឧបលព្ភតីតិ អនុញ្ញាតោ ធម្មោ បុគ្គលតោ អនញ្ញោបិ កោចិ បុគ្គលោ កោចិ ន បុគ្គលោ, បុគ្គលោបិ តេ កោចិ ឧបលព្ភតិ, កោចិ ន ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ, កិំ សម្បដិច្ឆសិ ឯតន្តិ? សោ បុគ្គលស្ស អនុបលទ្ធិំ អនិច្ឆន្តោ ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ. ឥតោ បរំ ‘‘អាជានាហិ និគ្គហ’’ន្តិអាទិ សព្ពំ សង្ខិត្តំ. វិត្ថារតោ បន វេទិតព្ពំ. បុគ្គលោ សច្ចិកដ្ឋោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពានិ ហេតានិ ឧបលព្ភតិវេវចនានេវ, អបិច យស្មា ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិសច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនា’’តិ អយំ បុគ្គលវាទិនោ បដិញ្ញា, តស្មាស្ស យថេវ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ លទ្ធិ, ឯវមេវំ បុគ្គលោ សច្ចិកដ្ឋោតិបិ អាបជ្ជតិ. យា បនស្ស បុគ្គលោ អត្ថីតិ លទ្ធិ, តស្សា វិជ្ជមានោតិវេវចនមេវ, តស្មា សព្ពានិបេតានិ វចនានិ សោធិតានិ.

៦០. តត្ថ យំ អវសានេ ‘‘បុគ្គលោ អត្ថិ, អត្ថិ ន សព្ពោ បុគ្គលោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តត្រាយមធិប្បាយោ – យញ្ហេតំ បរវាទិនា ‘‘បុគ្គលោ អត្ថិ, អត្ថិ កេហិចិ បុគ្គលោ, កេហិចិ ន បុគ្គលោ’’តិ វុត្តំ, តំ យស្មា អត្ថតោ បុគ្គលោ អត្ថិ, អត្ថិ ន សព្ពោ បុគ្គលោតិ ឯត្តកំ ហោតិ, តស្មា នំ សកវាទី សម្បដិច្ឆាបេត្វា ឥទានិ នំ ឯវំ អនុយុញ្ជតិ. តយា ហិ ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិ វចនមត្តំ និស្សាយ ‘‘បុគ្គលោ អត្ថី’’តិ លទ្ធិ គហិតា, យថា ច ភគវតា ឯតំ វុត្តំ, តថា ‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជា, សទា សតោ’’តិអាទិនា (សុ. និ. ១១២៥) នយេន ‘‘នត្ថី’’តិបិ វុត្តំ, តស្មា យថេវ តេ ‘‘បុគ្គលោ អត្ថិ, អត្ថិ ន សព្ពោ បុគ្គលោ’’តិ លទ្ធិ, តថា បុគ្គលោ នត្ថិ, នត្ថិ ន សព្ពោ បុគ្គលោតិបិ អាបជ្ជតិ, កិំ ឯតំ សម្បដិច្ឆសីតិ? អថ នំ អសម្បដិច្ឆន្តោ ន ហេវាតិ បដិក្ខិបតិ. សេសមេត្ថ និគ្គហាទិវិធានំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

វចនសោធនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បញ្ញត្តានុយោគវណ្ណនា