អនុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា

៥៥០. អនុលោមបច្ចនីយេ ‘‘ហេតុយា សត្ត, អារម្មណេ នវា’’តិ ឯវំ អនុលោមេ ‘‘នហេតុយា បន្នរស, នារម្មណេ បន្នរសា’’តិ ឯវំ បច្ចនីយេ ច លទ្ធគណនេសុ បច្ចយេសុ យោ បច្ចយោ អនុលោមតោ ឋិតោ, តស្ស អនុលោមេ លទ្ធវារេហិ សទ្ធិំ យេ បច្ចនីយតោ ឋិតស្ស បច្ចនីយេ លទ្ធវារេសុ សទិសវារា, តេសំ វសេន គណនា វេទិតព្ពា. អនុលោមស្មិញ្ហិ ហេតុបច្ចយេ ‘‘ហេតុយា សត្តា’’តិ សត្ត វារា លទ្ធា, បច្ចនីយេ នារម្មណបច្ចយេ ‘‘នារម្មណេ បន្នរសា’’តិ បន្នរស លទ្ធា. តេសុ យេ ហេតុយា សត្ត វុត្តា, តេហិ សទ្ធិំ នារម្មណេ វុត្តេសុ បន្នរសសុ ‘‘កុសលោ កុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, កុសលាព្យាកតស្ស, អកុសលោ អកុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, អកុសលាព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ អព្យាកតស្សា’’តិ ឥមេ សត្ត សទិសា. តេ សន្ធាយ ហេតុបច្ចយា នអារម្មណេ សត្តាតិ វុត្តំ. នអធិបតិយា សត្តាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

នសហជាតស្ស បន ហេតុបច្ចយស្ស អភាវា នសហជាតេ ឯកោបិ ន លព្ភតិ, តស្មា តេន សទ្ធិំ យោជនា ន កតា. នអញ្ញមញ្ញេ កុសលាទយោ តយោ រូបាព្យាកតស្ស លព្ភន្តិ, តេ សន្ធាយ តីណីតិ វុត្តំ. តថា នសម្បយុត្តេ. នវិប្បយុត្តេ បន កុសលំ កុសលស្ស, អកុសលំ អកុសលស្ស, អព្យាកតំ អព្យាកតស្សាតិ អរូបធម្មវសេន តីណិ វេទិតព្ពានិ. ននិស្សយនោអត្ថិនោអវិគតា នសហជាតោ វិយ ន លព្ភន្តិយេវាតិ តេហិបិ សទ្ធិំ យោជនា ន កតា. ឯវមេត្ថ សត្ត តីណីតិ ទ្វេយេវ គណនបរិច្ឆេទា, តេសំ វសេន ឩនតរគណនេន សទ្ធិំ អតិរេកគណនស្សបិ គណនំ បរិហាបេត្វា បច្ចយឃដនេសុ គណនា វេទិតព្ពា.

៥៥១. តត្ថ ហេតុសហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតន្តិ នារម្មណេ សត្តាតិ កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយេន បច្ចយោ, នារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ. កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយេន បច្ចយោ, នារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឥមិនា នយេន សត្ត វារា ឧទ្ធរិតព្ពា. នាធិបតិយា សត្តាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ទុតិយេ ឃដនេ អញ្ញមញ្ញស្ស បវិដ្ឋត្តា ឋបេត្វា នសម្បយុត្តំ សេសេសុ តីណីតិ វុត្តំ. នសម្បយុត្តេ បន អញ្ញមញ្ញវិប្បយុត្តំ បដិសន្ធិនាមរូបំ សន្ធាយ ឯកន្តិ វុត្តំ. អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ចេត្ថ អនុលោមឃដនេ បវិដ្ឋត្តា បច្ចនីយតោ ន លព្ភតិ, តស្មា ‘‘នអញ្ញមញ្ញេ’’តិ ន វុត្តំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សេសឃដនេសុបិ បវិដ្ឋបច្ចយា បច្ចនីយតោ ន លព្ភន្តីតិ ន វុត្តា. តតិយឃដនេ សម្បយុត្តស្ស បវិដ្ឋត្តា សព្ពត្ថ តីណិយេវ. ចតុត្ថឃដនេ វិប្បយុត្តស្ស បវិដ្ឋត្តា តីណិ កុសលាទីនិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស. បញ្ចមេ វិបាកស្ស បវិដ្ឋត្តា សព្ពត្ថ ឯកំ អព្យាកតេន អព្យាកតំ. ឥតោ បរេសុបិ វិបាកសម្បយុត្តេសុ ឯសេវ នយោ.

៥៥២. ហេតុសហជាតនិស្សយឥន្ទ្រិយមគ្គអត្ថិអវិគតន្តិ នារម្មណេ ចត្តារីតិ កុសលោ កុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, កុសលាព្យាកតស្ស; អព្យាកតោ អព្យាកតស្សាតិ ឥមេសំ វសេន វេទិតព្ពានិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. នអញ្ញមញ្ញេ ទ្វេតិ កុសលោ អព្យាកតស្ស, តថា អព្យាកតោ. បរតោបិ ទ្វីសុ ឯសេវ នយោ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពឃដនេសុ លព្ភមានវសេន គណនា វេទិតព្ពា. សព្ពានិបិ ចេតានិ ឥមស្មិំ អនុលោមបច្ចនីយេ សហជាតវសេន ចេវ បកិណ្ណកវសេន ច បន្នរសាធិកានិ ចត្តារិ ឃដនសតានិ វុត្តានិ. តេសុ តស្មិំ តស្មិំ ឃដនេ យេ អនុលោមតោ ឋិតា បច្ចយា, តេសំ ឯកោបិ បច្ចនីយតោ ន លព្ភតិ. ហេតុមូលកេ ចេត្ថ បឋមេ ឃដនេ អនុលោមតោ បញ្ចន្នំ បច្ចយានំ ឋិតត្តា បច្ចនីយតោ ឯកូនវីសតិ បច្ចយា អាគតា. ឯវំ សេសេសុបិ អនុលោមតោ ឋិតាវសេសា បច្ចនីយតោ អាគតា. អនុលោមតោ ចេត្ថ ពហូសុបិ ឋិតេសុ បច្ចនីយតោ ឯកេកោវ អាគតោតិ វេទិតព្ពោ. យថា ច ហេតុមូលកេ, ឯវំ អារម្មណាទិមូលកេសុបិ សព្ពមេតំ វិធានំ យថានុរូបតោ វេទិតព្ពន្តិ.

អនុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា.

បច្ចនីយានុលោមវណ្ណនា

៦៣១. បច្ចនីយានុលោមេបិ ‘‘ហេតុយា សត្ត, អារម្មណេ នវា’’តិ ឯវំ អនុលោមេ ‘‘នហេតុយា បន្នរស, នារម្មណេ បន្នរសា’’តិ ឯវំ បច្ចនីយេ ច លទ្ធគណនេសុ បច្ចយេសុ យោ បច្ចនីយតោ ឋិតោ, តស្ស បច្ចនីយតោ លទ្ធវារេសុ យេ អនុលោមតោ ឋិតស្ស អនុលោមតោ លទ្ធវារេហិ សទិសា វារា, តេសំ វសេន គណនា វេទិតព្ពា. បច្ចនីយស្មិញ្ហិ នហេតុបច្ចយេ ‘‘នហេតុយា បន្នរសា’’តិ បន្នរស វារា លទ្ធា, អនុលោមេ អារម្មណបច្ចយេ ‘‘អារម្មណេ នវា’’តិ នវ វារា លទ្ធា. តត្ថ យេ នហេតុយា បន្នរស វុត្តា, តេសុ យេ វារា អារម្មណេ វុត្តេហិ នវហិ សទិសា, តេសំ វសេន គណនា វេទិតព្ពា. តត្ថ យេ អារម្មណេ នវ វុត្តា, តេ នហេតុយា វុត្តេសុ បន្នរសសុ កុសលោ ‘‘កុសលាកុសលាព្យាកតានំ, អកុសលោ អកុសលកុសលាព្យាកតានំ, អព្យាកតោ អព្យាកតកុសលាកុសលាន’’ន្តិ ឥមេហិ នវហិ សទិសា, តេ សន្ធាយ នហេតុយា អារម្មណេ នវាតិ វុត្តំ. អធិបតិយា ទសាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អារម្មណាទីនញ្ហិ អនុលោមគណនាយ យេ វារា វុត្តា នហេតុបច្ចយេន សទ្ធិំ សំសន្ទនេបិ តេ សព្ពេ លព្ភន្តីតិ វេទិតព្ពា. ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស នហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា តំ បច្ចវេក្ខតិ, បុព្ពេ សុចិណ្ណានិ បច្ចវេក្ខតី’’តិ ឥមិនា ឧបាយេន តេសំ បាឡិ ឧទ្ធរិតព្ពា.

នហេតុបច្ចយា អធិបតិយា ទសាតិ ឯត្ថ ឋបេត្វា វីមំសាធិបតិំ សេសាធិបតិវសេន អនុលោមវិភង្គេ អាគតវារា ឧទ្ធរិតព្ពា. ឯវមេត្ថ នវ ទសសត្តតីណិតេរសឯកន្តិ ឆ គណនបរិច្ឆេទា, តេសំ វសេន ឩនតរគណនេន សទ្ធិំ អតិរេកគណនស្សាបិ គណនំ បរិហាបេត្វា នហេតុមូលកាទីនំ នយានំ តិមូលកាទីសុ សព្ពសំសន្ទនេសុ គណនា វេទិតព្ពា. ឥទំ តាវ សាធារណលក្ខណំ. ន បនេតំ សព្ពសំសន្ទនេសុ គច្ឆតិ, យេហិ បន បច្ចយេហិ សទ្ធិំ យេសំ បច្ចយានំ សំសន្ទនេ យេ វារា វិរុជ្ឈន្តិ, តេ អបនេត្វា អវសេសានំ វសេនបេត្ថ គណនា វេទិតព្ពា.

នហេតុបច្ចយា នអារម្មណបច្ចយា អធិបតិយា សត្តាតិ ឯត្ថ ហិ កុសលោ អកុសលស្ស; អព្យាកតោ កុសលស្ស, អកុសលស្សាតិ ឥមេ អារម្មណាធិបតិវសេន លព្ភមានា តយោ វារា វិរុជ្ឈន្តិ. កស្មា? នអារម្មណបច្ចយាតិ វុត្តត្តា. តស្មា តេ អបនេត្វា សហជាតាធិបតិនយេនេវេត្ថ ‘‘កុសលោ កុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, កុសលាព្យាកតស្ស; អកុសលោ អកុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, អកុសលាព្យាកតស្ស; អព្យាកតោ អព្យាកតស្សា’’តិ សត្ត វារា វេទិតព្ពា. តេបិ នហេតុបច្ចយាតិ វចនតោ ឋបេត្វា វីមំសាធិបតិំ សេសាធិបតីនំ វសេន. ឯវំ សព្ពត្ថ ឩនតរគណនបច្ចយវសេន អវិរុជ្ឈមានគណនវសេន ច គណនា វេទិតព្ពា.

យេសុ ច បច្ចយេសុ បច្ចនីយតោ ឋិតេសុ យេ អនុលោមតោ ន តិដ្ឋន្តិ, តេបិ វេទិតព្ពា. សេយ្យថិទំ – អនន្តរេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ សមនន្តរាសេវននត្ថិវិគតា អនុលោមតោ ន តិដ្ឋន្តិ, សហជាតេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ ហេតុអញ្ញមញ្ញវិបាកឈានមគ្គសម្បយុត្តា អនុលោមតោ ន តិដ្ឋន្តិ, និស្សយេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ វត្ថុបុរេជាតោ អនុលោមតោ ន តិដ្ឋតិ. អាហារេ វា ឥន្ទ្រិយេ វា បច្ចនីយតោ ឋិតេ ហេតុអញ្ញមញ្ញវិបាកឈានមគ្គសម្បយុត្តា អនុលោមតោ ន តិដ្ឋន្តិ. អារម្មណេ បន បច្ចនីយតោ ឋិតេ អធិបតិឧបនិស្សយា អនុលោមតោ ន តិដ្ឋន្តិ, អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយា បន ន លព្ភន្តិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ យំ លព្ភតិ, យញ្ច ន លព្ភតិ, តំ ជានិត្វា លព្ភមានវសេន វារា ឧទ្ធរិតព្ពា.

តត្ថ សព្ពេសុបិ តិមូលកាទីសុ អនន្តរេ សត្តាតិអាទយោ ទុមូលកេ លទ្ធវារាយេវ សត្តមូលកាទីសុ បន នសហជាតបច្ចយា និស្សយេ តីណីតិ បុរេជាតវសេន វត្ថុនិស្សយេ តីណិ. កម្មេ ទ្វេ នានាក្ខណិកវសេនេវ. អាហារេ ឯកំ កពឡីការាហារវសេន. ឥន្ទ្រិយេ ឯកំ រូបិន្ទ្រិយវសេន. កមេន គន្ត្វា វិប្បយុត្តេ តីណីតិ កុសលាទីនំ អព្យាកតន្តានិ បច្ឆាជាតវសេន. អត្ថិអវិគតេសុ បញ្ចាតិ តានិ ចេវ តីណិ, កុសលាព្យាកតា អព្យាកតស្ស, អកុសលាព្យាកតា អព្យាកតស្សាតិ ឥមានិ ច ទ្វេ បច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយវសេនាតិ. បច្ឆាជាតបច្ចយស្ស បច្ចនីកភាវតោ បដ្ឋាយ បន អត្ថិអវិគតេសុ ឯកន្តិ អព្យាកតោ អព្យាកតស្ស អាហារិន្ទ្រិយវសេន. នាហារេ គហិតេ នឥន្ទ្រិយបច្ចយាតិ ន គហេតព្ពំ. តថា នឥន្ទ្រិយេ គហិតេ នាហារបច្ចយាតិ. កស្មា? ទ្វីសុ ឯកតោ គហិតេសុ គណេតព្ពវារស្ស អភាវតោ. ឈានមគ្គាទីសុបិ បច្ចនីកតោ ឋិតេសុ អាហារតោ វា ឥន្ទ្រិយតោ វា ឯកំ អនុលោមំ អកត្វាវ អវសានេ ឥន្ទ្រិយេ ឯកំ, អត្ថិយា ឯកំ, អវិគតេ ឯកំ, អាហារេ ឯកំ, អត្ថិយា ឯកំ, អវិគតេ ឯកន្តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

នហេតុមូលកំ.

៦៣៦. នារម្មណមូលកាទីសុ នអញ្ញមញ្ញមូលកេ នអញ្ញមញ្ញបច្ចយា ហេតុយា តីណីតិ កុសលាទីនិ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ. អធិបតិយា អដ្ឋាតិ អធិបតិយា វុត្តេសុ ទសសុ ‘‘កុសលោ កុសលាព្យាកតស្ស, អកុសលោ អកុសលាព្យាកតស្សា’’តិ ទ្វេ អបនេត្វា សេសានិ អដ្ឋ. សហជាតេ បញ្ចាតិ ហេតុយា វុត្តេហិ តីហិ សទ្ធិំ ‘‘កុសលោ ច អព្យាកតោ ច អព្យាកតស្ស, អកុសលោ ច អព្យាកតោ ច អព្យាកតស្សា’’តិ ឥមេ ទ្វេ. និស្សយេ សត្តាតិ តេហិ បញ្ចហិ សទ្ធិំ ‘‘អព្យាកតោ កុសលស្ស, អព្យាកតោ អកុសលស្សា’’តិ ឥមេ ទ្វេ វត្ថុវសេន. កម្មេ តីណីតិ ហេតុយា វុត្តានេវ. សេសតិកេសុបិ ឯសេវ នយោ. អធិបតិយា តីណីតិ ហេដ្ឋា វុត្តានេវ.

៦៤៤. នាហារមូលកេ អញ្ញមញ្ញេ តីណីតិ ឋបេត្វា អាហារេ សេសចេតសិកវសេន វេទិតព្ពានិ. យថា ច ហេដ្ឋា, តថា ឥធាបិ នាហារនឥន្ទ្រិយេសុ ឯកេកមេវ គហិតំ, ន ទ្វេ ឯកតោ.

៦៤៨. នសម្បយុត្តបច្ចយា ហេតុយា តីណីតិ ហេដ្ឋា នអញ្ញមញ្ញេ វុត្តានេវ. អធិបតិយា អដ្ឋាតិ វុត្តានេវ. នវិប្បយុត្តមូលកេ កម្មេ បញ្ចាតិ កុសលាទិចេតនា សហជាតកុសលាទីនំ, នានាក្ខណិកា កុសលាកុសលចេតនា កម្មសមុដ្ឋានរូបស្សាតិ ឯវំ បញ្ច. អាហារិន្ទ្រិយេសុ តីណិ សហជាតសទិសានិ. ឈានមគ្គាទីសុ តីណិ ហេតុសទិសានិ.

៦៥០. នោអត្ថិមូលកេ យស្មា ហេតុ នោអត្ថិ នាម ន ហោតិ, និយមតោ អត្ថិយេវ, តស្មា តំ អគ្គហេត្វា នារម្មណេ នវាតិ វុត្តំ. យថា ច ហេតុ, តថា អញ្ញេបិ អត្ថិបច្ចយលក្ខណយុត្តា ឯត្ថ អនុលោមតោ ន តិដ្ឋន្តិ. កម្មេ ទ្វេតិ ឥទំ បន នានាក្ខណិកកម្មវសេន វុត្តំ. បច្ចនីយតោ សព្ពេ លព្ភន្តិ. យំ បន អនុលោមតោ លព្ភមានម្បិ អគ្គហេត្វា តតោ បុរេតរា បច្ចយា បច្ចនីយតោ គយ្ហន្តិ, សោ បច្ឆា យោជនំ លភតិ. តេនេវេត្ថ ‘‘នោអត្ថិបច្ចយា នហេតុបច្ចយា…បេ… នោអវិគតបច្ចយា កម្មេ ទ្វេ’’តិ វុត្តំ. កស្មា បនេស សកដ្ឋានេយេវ ន គហិតោតិ? យស្មា អវសេសេសុបិ បច្ចនីយតោ ឋិតេសុ ឯកោវ អនុលោមតោ លព្ភតិ. ឥទញ្ហិ ឥមស្មិំ បច្ចយានុលោមេ លក្ខណំ – យោ សព្ពេសុ បច្ចនីយតោ ឋិតេសុ ឯកោវ អនុលោមតោ លព្ភតិ, សោ បច្ឆា វុច្ចតីតិ. នោអត្ថិបច្ចយា នោហេតុបច្ចយា…បេ… នោអវិគតបច្ចយា ឧបនិស្សយេ នវាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឥទំ បន បកតូបនិស្សយវសេន វុត្តំ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ លព្ភមានំ អលព្ភមានំ បុរេវុត្តំ បច្ឆាវុត្តញ្ច វេទិតព្ពន្តិ.

បញ្ហាវារស្ស បច្ចនីយានុលោមវណ្ណនា.

និដ្ឋិតា ច កុសលត្តិកបដ្ឋានស្ស វណ្ណនាតិ.