បច្ចយនិទ្ទេសោ
១. ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១. ឥទានិ សព្ពេបិ តេ បច្ចយេ ឧទ្ទិដ្ឋបដិបាដិយា និទ្ទិសិត្វា ទស្សេតុំ ហេតុបច្ចយោតិ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិអាទិមាហ. តត្ថ ហេតុបច្ចយោតិ ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ និក្ខិត្តបដិបាដិយា សព្ពបឋមំ ភាជេតព្ពស្ស បទុទ្ធារោ. សេសបច្ចយេសុបិ ឥមិនាវ នយេន បឋមំ ភាជេតព្ពបទំ ឧទ្ធរិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ បនេត្ថ សម្ពន្ធោ – យោ បច្ចយុទ្ទេសេ ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោ, សោ និទ្ទេសតោ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពបច្ចយេសុ ភាជេតព្ពស្ស បទស្ស វិស្សជ្ជនេន សទ្ធិំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.
ឥទានិ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ កស្មា វុត្តន្តិ? បច្ចយស្ស ចេវ បច្ចយុប្បន្នានញ្ច វវត្ថាបនតោ. ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ ហិ វុត្តេ ហេតុនា សម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អត្ថោ ភវេយ្យ. ឯវំ សន្តេ អសុកោ នាម ធម្មោ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ បច្ចយវវត្ថានំ ន បញ្ញាយេយ្យ. អថាបិ ហេតុនា សម្បយុត្តកានំ ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ អត្ថំ អគ្គហេត្វាវ យេសំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តកានំ ហេតូ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អត្ថោ ភវេយ្យ, ឯវំ សន្តេ ហេតុនា វិប្បយុត្តា ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោបិ សម្បយុត្តកាយេវ, ហេតុនា សម្បយុត្តា កុសលាទយោបិ. តត្ថ អយំ ហេតុ អសុកស្ស នាម សម្បយុត្តកធម្មស្ស បច្ចយោតិ បច្ចយុប្បន្នវវត្ថានំ ន បញ្ញាយេយ្យ. តស្មា បច្ចយញ្ចេវ បច្ចយុប្បន្នញ្ច វវត្ថាបេន្តោ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អាហ. តស្សត្ថោ – ហេតុសម្បយុត្តកានំ កុសលាទិធម្មានំ យោ ហេតុ សម្បយុត្តកោ, សោ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ. តត្រាបិ ‘‘បច្ចយោ’’តិ អវត្វា ‘‘ហេតុបច្ចយេនា’’តិ វចនំ ហេតុនោ អញ្ញថា បច្ចយភាវបដិសេធនត្ថំ. អយញ្ហិ ហេតុ ហេតុបច្ចយេនាបិ បច្ចយោ ហោតិ, សហជាតាទិបច្ចយេនាបិ. តត្រាស្ស យ្វាយំ សហជាតាទិបច្ចយវសេន អញ្ញថាបិ បច្ចយភាវោ, តស្ស បដិសេធនត្ថំ ហេតុបច្ចយេនាតិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘តំសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អវត្វា កស្មា ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ? និទ្ទិសិតព្ពស្ស អបាកដត្តា. តំសម្បយុត្តកានន្តិ ហិ វុត្តេ យេន តេ តំសម្បយុត្តកា នាម ហោន្តិ, អយំ នាម សោតិ និទ្ទិសិតព្ពោ អបាកដោ. តស្ស អបាកដត្តា យេន សម្បយុត្តា តេ តំសម្បយុត្តកាតិ វុច្ចន្តិ, តំ សរូបតោវ ទស្សេតុំ ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ វុត្តំ.
តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឯត្ថ បន និទ្ទិសិតព្ពស្ស បាកដត្តា តំ-គហណំ កតំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – តេ ហេតូ ចេវ ហេតុសម្បយុត្តកា ច ធម្មា សមុដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ តំសមុដ្ឋានានិ. តេសំ តំសមុដ្ឋានានំ, ហេតុតោ ចេវ ហេតុសម្បយុត្តធម្មេហិ ច និព្ពត្តានន្តិ អត្ថោ. ឥមិនា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ គណ្ហាតិ. កិំ បន តំ ចិត្តតោ អញ្ញេនបិ សមុដ្ឋាតីតិ? អាម, សមុដ្ឋាតិ. សព្ពេបិ ហិ ចិត្តចេតសិកា ឯកតោ ហុត្វា រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ. លោកិយធម្មទេសនាយំ បន ចិត្តស្ស អធិកភាវតោ តថាវិធំ រូបំ ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តេនេវាហ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោតិ.
យទិ ឯវំ ឥធាបិ ‘‘តំសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ អវត្វា ចិត្តសមុដ្ឋានានន្តិ កស្មា ន វុត្តន្តិ? អចិត្តសមុដ្ឋានានម្បិ សង្គណ្ហនតោ. បញ្ហាវារស្មិញ្ហិ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អាគតំ’’. តស្ស សង្គណ្ហនត្ថំ ឥធ ចិត្តសមុដ្ឋានានន្តិ អវត្វា តំសមុដ្ឋានានន្តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ចិត្តជរូបំ អជនយមានាបិ តេ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកា ធម្មា សហជាតាទិបច្ចយវសេន សមុដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ តំសមុដ្ឋានានិ. តេសំ តំសមុដ្ឋានានំ បវត្តេ ចិត្តជានំ បដិសន្ធិយញ្ច កដត្តារូបានម្បិ ហេតូ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ. ឥមិនា ឧបាយេន អញ្ញេសុបិ តំសមុដ្ឋានានន្តិ អាគតដ្ឋានេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.
កស្មា បនាយំ ហេតុ បដិសន្ធិយមេវ កដត្តារូបានំ ហេតុបច្ចយោ ហោតិ, ន បវត្តេតិ? បដិសន្ធិយំ កម្មជរូបានំ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិតាយ. បដិសន្ធិយញ្ហិ កម្មជរូបានំ ចិត្តបដិពទ្ធា បវត្តិ, ចិត្តវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ តិដ្ឋន្តិ ច. តស្មិញ្ហិ ខណេ ចិត្តំ ចិត្តជរូបំ ជនេតុំ ន សក្កោតិ, តានិបិ វិនា ចិត្តេន ឧប្បជ្ជិតុំ វា ឋាតុំ វា ន សក្កោន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.៣៩). បវត្តិយំ បន តេសំ ចិត្តេ វិជ្ជមានេបិ កម្មបដិពទ្ធាវ បវត្តិ, ន ចិត្តបដិពទ្ធា. អវិជ្ជមានេ ចាបិ ចិត្តេ និរោធសមាបន្នានំ ឧប្បជ្ជន្តិយេវ.
កស្មា បន បដិសន្ធិក្ខណេ ចិត្តំ ចិត្តជរូបំ ជនេតុំ ន សក្កោតីតិ? កម្មវេគក្ខិត្តតាយ ចេវ អប្បតិដ្ឋិតវត្ថុតាយ ច ទុព្ពលត្តា. តញ្ហិ តទា កម្មវេគក្ខិត្តំ អបុរេជាតវត្ថុកត្តា ច អប្បតិដ្ឋិតវត្ថុកន្តិ ទុព្ពលំ ហោតិ. តស្មា បបាតេ បតិតមត្តោ បុរិសោ កិញ្ចិ សិប្បំ កាតុំ វិយ រូបំ ជនេតុំ ន សក្កោតិ; កម្មជរូបមេវ បនស្ស ចិត្តសមុដ្ឋានរូបដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. តញ្ច កម្មជរូបស្សេវ ពីជដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. កម្មំ បនស្ស ខេត្តសទិសំ, កិលេសា អាបសទិសា. តស្មា សន្តេបិ ខេត្តេ អាបេ ច បឋមុប្បត្តិយំ ពីជានុភាវេន រុក្ខុប្បត្តិ វិយ បដិសន្ធិក្ខណេ ចិត្តានុភាវេន រូបកាយស្ស ឧប្បត្តិ. ពីជេ បន វិគតេបិ បថវីអាបានុភាវេន រុក្ខស្ស ឧបរូបរិ បវត្តិ វិយ; វិនា ចិត្តេន កម្មតោវ កដត្តារូបានំ បវត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘កម្មំ ខេត្តំ វិញ្ញាណំ ពីជំ តណ្ហា ស្នេហោ’’តិ (អ. និ. ៣.៧៧).
អយញ្ច បនត្ថោ ឱកាសវសេនេវ គហេតព្ពោ. តយោ ហិ ឱកាសា – នាមោកាសោ, រូបោកាសោ, នាមរូបោកាសោតិ. តត្ថ អរូបភវោ នាមោកាសោ នាម. តត្រ ហិ ហទយវត្ថុមត្តម្បិ រូបបច្ចយំ វិនា អរូបធម្មាវ ឧប្បជ្ជន្តិ. អសញ្ញភវោ រូបោកាសោ នាម. តត្រ ហិ បដិសន្ធិចិត្តមត្តម្បិ អរូបបច្ចយំ វិនា រូបធម្មាវ ឧប្បជ្ជន្តិ. បញ្ចវោការភវោ នាមរូបោកាសោ នាម. តត្រ ហិ វត្ថុរូបមត្តម្បិ វិនា បដិសន្ធិយំ អរូបធម្មា, បដិសន្ធិចិត្តញ្ច វិនា កម្មជាបិ រូបធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ. យុគនទ្ធាវ រូបារូបានំ ឧប្បត្តិ. យថា ហិ សស្សាមិកេ សរាជកេ គេហេ សទ្វារបាលកេ រាជាណត្តិំ វិនា បឋមប្បវេសោ នាម នត្ថិ, អបរភាគេ បន វិនាបិ អាណត្តិំ បុរិមាណត្តិអានុភាវេនេវ ហោតិ, ឯវមេវ បញ្ចវោការេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណរាជស្ស សហជាតាទិបច្ចយតំ វិនា រូបស្ស បដិសន្ធិវសេន បឋមុប្បត្តិ នាម នត្ថិ. អបរភាគេ បន វិនាបិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស សហជាតាទិបច្ចយានុភាវំ បុរិមានុភាវវសេន លទ្ធប្បវេសស្ស កម្មតោ បវត្តិ ហោតិ. អសញ្ញភវោ បន យស្មា អរូបោកាសោ ន ហោតិ, តស្មា តត្ថ វិនាវ អរូបបច្ចយា អសញ្ញោកាសត្តា រូបំ បវត្តតិ, អស្សាមិកេ សុញ្ញគេហេ អត្តនោ គេហេ ច បុរិសស្ស បវេសោ វិយ. អរូបភវោបិ យស្មា រូបោកាសោ ន ហោតិ, តស្មា តត្ថ វិនាវ រូបបច្ចយា អញ្ញោកាសត្តា អរូបធម្មា បវត្តន្តិ. បញ្ចវោការភវោ បន រូបារូបោកាសោតិ នត្ថេត្ថ អរូបបច្ចយំ វិនា បដិសន្ធិក្ខណេ រូបានំ ឧប្បត្តីតិ. ឥតិ អយំ ហេតុ បដិសន្ធិយមេវ កដត្តារូបានំ បច្ចយោ ហោតិ, ន បវត្តេតិ.
ននុ ‘‘ហេតូ សហជាតានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តេ សព្ពោបិ អយមត្ថោ គហិតោ ហោតិ, អថ កស្មា ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបាន’’ន្តិ ឥទំ គហិតន្តិ? បវត្តិយំ កដត្តារូបាទីនំ បច្ចយភាវបដិពាហនតោ. ឯវញ្ហិ សតិ យានិ បវត្តិយំ ហេតុនា សហ ឯកក្ខណេ កដត្តារូបានិ ចេវ ឧតុអាហារសមុដ្ឋានានិ ច ជាយន្តិ, តេសម្បិ ហេតូ ហេតុបច្ចយោតិ អាបជ្ជេយ្យ, ន ច សោ តេសំ បច្ចយោ. តស្មា តេសំ បច្ចយភាវស្ស បដិពាហនត្ថមេតំ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.
ឥទានិ ‘‘នានប្បការភេទតោ បច្ចយុប្បន្នតោ’’តិ ឥមេសំ បទានំ វសេនេត្ថ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. តេសុ នានប្បការភេទតោតិ អយញ្ហិ ហេតុ នាម ជាតិតោ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយភេទតោ ចតុព្ពិធោ. តត្ថ កុសលហេតុ ភូមន្តរតោ កាមាវចរាទិភេទេន ចតុព្ពិធោ, អកុសលហេតុ កាមាវចរោវ វិបាកហេតុ កាមាវចរាទិភេទេន ចតុព្ពិធោ, កិរិយហេតុ កាមាវចរោ រូបាវចរោ អរូបាវចរោតិ តិវិធោ. តត្ថ កាមាវចរកុសលហេតុ នាមតោ អលោភាទិវសេន តិវិធោ. រូបាវចរាទិកុសលហេតូសុបិ ឯសេវ នយោ. អកុសលហេតុ លោភាទិវសេន តិវិធោ. វិបាកកិរិយហេតូ បន អលោភាទិវសេន តយោ តយោ ហោន្តិ. តំតំចិត្តសម្បយោគវសេន បន តេសំ តេសំ ហេតូនំ នានប្បការភេទោយេវាតិ ឯវំ តាវេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
បច្ចយុប្បន្នតោតិ ឥមិនា បច្ចយេន ឥមេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឥមេសំ នាម ធម្មានំ អយំ បច្ចយោតិ ឯវម្បិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ អត្ថោ. តត្ថ ឥមស្មិំ តាវ ហេតុបច្ចយេ កាមាវចរកុសលហេតុ កាមភវរូបភវេសុ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ហេតុបច្ចយោ ហោតិ, អរូបភវេ សម្បយុត្តធម្មានំយេវ. រូបាវចរកុសលហេតុ កាមភវរូបភវេសុយេវ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ហេតុបច្ចយោ. អរូបាវចរកុសលហេតុ កាមាវចរកុសលហេតុសទិសោវ. តថា អបរិយាបន្នកុសលហេតុ, តថា អកុសលហេតុ. កាមាវចរវិបាកហេតុ បន កាមភវស្មិំយេវ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ, បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបានំ, បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ហេតុបច្ចយោ. រូបាវចរវិបាកហេតុ រូបភវេ វុត្តប្បការានញ្ញេវ ហេតុបច្ចយោ. អរូបាវចរវិបាកហេតុ អរូបភវេ សម្បយុត្តកានញ្ញេវ ហេតុបច្ចយោ. អបរិយាបន្នវិបាកហេតុ កាមភវរូបភវេសុ សម្បយុត្តកានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច អរូបភវេ អរូបធម្មានញ្ញេវ ហេតុបច្ចយោ. កិរិយហេតូសុ បន តេភូមកេសុបិ កុសលហេតុសទិសោវ បច្ចយោតិ. ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
២. អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
២. អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសេ រូបាយតនន្តិ រូបសង្ខាតំ អាយតនំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណសង្ខាតាយ ធាតុយា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តំសម្បយុត្តកានន្តិ តាយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា សម្បយុត្តកានំ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, សព្ពេសម្បិ ចក្ខុបសាទវត្ថុកានំ ចតុន្នំ ខន្ធានំ រូបាយតនំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោតិ អត្ថោ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. មនោធាតុយាតិ សសម្បយុត្តធម្មាយ តិវិធាយបិ មនោធាតុយា រូបាយតនាទីនិ បញ្ច អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, នោ ច ខោ ឯកក្ខណេ. សព្ពេ ធម្មាតិ ឯតានិ ច រូបាយតនាទីនិ បញ្ច អវសេសា ច សព្ពេបិ ញេយ្យធម្មា ឥមា ឆ ធាតុយោ ឋបេត្វា សេសាយ សសម្បយុត្តធម្មាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោតិ អត្ថោ. យំ យំ ធម្មំ អារព្ភាតិ ឥមិនា យេ ឯតេ ឯតាសំ សត្តន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ អារម្មណធម្មា វុត្តា, តេ តាសំ ធាតូនំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជនក្ខណេយេវ អារម្មណបច្ចយោ ហោន្តីតិ ទីបេតិ. ឯវំ ហោន្តាបិ ច ន ឯកតោ ហោន្តិ, យំ យំ អារព្ភ យេ យេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តេសំ តេសំ តេ តេ វិសុំ វិសុំ អារម្មណបច្ចយោ ហោន្តីតិបិ ទីបេតិ. ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥទំ យថា នជ្ជោ សន្ទន្តិ, បព្ពតា តិដ្ឋន្តីតិ សព្ពកាលសង្គហវសេន, ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន យេបិ អារព្ភ យេ ឧប្បជ្ជិំសុ, យេបិ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, តេ សព្ពេ អារម្មណបច្ចយេនេវ ឧប្បជ្ជិំសុ ច ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ ចាតិ សិទ្ធំ ហោតិ. ចិត្តចេតសិកា ធម្មាតិ ឥទំ ‘‘យេ យេ ធម្មា’’តិ វុត្តានំ សរូបតោ និទស្សនំ. តេ តេ ធម្មាតិ តេ តេ អារម្មណធម្មា. តេសំ តេសន្តិ តេសំ តេសំ ចិត្តចេតសិកធម្មានំ. អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.
ឥទំ បន អារម្មណំ នាម រូបារម្មណំ សទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពធម្មារម្មណន្តិ កោដ្ឋាសតោ ឆព្ពិធំ ហោតិ. តត្ថ ឋបេត្វា បញ្ញត្តិំ អវសេសំ ភូមិតោ កាមាវចរំ…បេ… អបរិយាបន្នន្តិ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តត្ថ កាមាវចរំ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបភេទតោ បញ្ចវិធំ; រូបាវចរំ កុសលវិបាកកិរិយតោ តិវិធំ, តថា អរូបាវចរំ, អបរិយាបន្នំ កុសលវិបាកនិព្ពានវសេន តិវិធំ ហោតិ. សព្ពមេវ វា ឯតំ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបនិព្ពានបញ្ញត្តិភេទតោ សត្តវិធំ ហោតិ. តត្ថ កុសលំ ភូមិភេទតោ ចតុព្ពិធំ ហោតិ, អកុសលំ កាមាវចរមេវ, វិបាកំ ចតុភូមកំ, កិរិយំ តិភូមកំ, រូបំ ឯកភូមកំ កាមាវចរមេវ, និព្ពានម្បិ ឯកភូមកំ អបរិយាបន្នមេវ, បញ្ញត្តិ ភូមិវិនិមុត្តាតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេតស្មិំ អារម្មណេ កាមាវចរកុសលារម្មណំ កាមាវចរកុសលស្ស, រូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, កាមាវចរវិបាកស្ស, កាមាវចរកិរិយស្ស, រូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកុសលារម្មណំ តេសុ ឆសុ រាសីសុ កាមាវចរវិបាកវជ្ជានំ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរកុសលារម្មណំ កាមាវចរកុសលស្ស, រូបាវចរកុសលស្ស, អរូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, អរូបាវរចរវិបាកស្ស, កាមាវចរកិរិយស្ស, រូបាវចរកិរិយស្ស, អរូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អបរិយាបន្នកុសលារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរតោ កុសលកិរិយានមេវ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អកុសលារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, កាមាវចរវិបាកស្ស, កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ.
កាមាវចរវិបាការម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, កាមាវចរវិបាកស្ស, កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរវិបាការម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរវិបាការម្មណម្បិ ឥមេសំយេវ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អបរិយាបន្នវិបាការម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលកិរិយានញ្ញេវ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ.
កាមាវចរកិរិយារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, កាមាវចរវិបាកស្ស, កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកិរិយារម្មណំ ឥមេសុ ឆសុ រាសីសុ កាមាវចរវិបាកវជ្ជានំ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរកិរិយារម្មណំ តេសំ បញ្ចន្នំ អរូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. ចតុសមុដ្ឋានំ រូបក្ខន្ធសង្ខាតំ រូបារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស អកុសលស្ស កាមាវចរវិបាកស្ស កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. និព្ពានារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស, អបរិយាបន្នតោ កុសលវិបាកស្ស, កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកុសលកិរិយានំ កេចិ និច្ឆន្តិ, តំ យុត្តិតោ ឧបធារេតព្ពំ. នានប្បការកំ បន បញ្ញត្តិអារម្មណំ តេភូមកកុសលស្ស, អកុសលស្ស, រូបាវចរវិបាកស្ស, អរូបាវចរវិបាកស្ស, តេភូមកកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ នវន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. តត្ថ យំ យំ អារម្មណំ យេសំ យេសំ បច្ចយោ, តេ តេ តំតំបច្ចយុប្បន្នា នាម ហោន្តីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
៣. អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
៣. អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ឆន្ទាធិបតីតិ ឆន្ទសង្ខាតោ អធិបតិ. ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ចិត្តុប្បត្តិកាលេ ឧប្បន្នស្ស កត្តុកម្យតាឆន្ទស្សេតំ នាមំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. កស្មា បន យថា ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសេ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធ ‘‘អធិបតី អធិបតិសម្បយុត្តកានន្តិ អវត្វា ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទិនា នយេន ទេសនា កតាតិ? ឯកក្ខណេ អភាវតោ. បុរិមនយស្មិញ្ហិ ទ្វេ តយោ ហេតូ ឯកក្ខណេបិ ហេតុបច្ចយោ ហោន្តិ មូលដ្ឋេន. ឧបការកភាវស្ស អវិជហនតោ. អធិបតិ បន ជេដ្ឋកដ្ឋេន ឧបការកោ, ន ច ឯកក្ខណេ ពហូ ជេដ្ឋកា នាម ហោន្តិ. តស្មា ឯកតោ ឧប្បន្នានម្បិ នេសំ ឯកក្ខណេ អធិបតិបច្ចយភាវោ នត្ថិ. តស្ស អធិបតិបច្ចយភាវស្ស ឯកក្ខណេ អភាវតោ ឥធ ឯវំ ទេសនា កតាតិ.
ឯវំ សហជាតាធិបតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អារម្មណាធិបតិំ ទស្សេតុំ យំ យំ ធម្មំ គរុំ កត្វាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ យំ ធម្មន្តិ យំ យំ អារម្មណធម្មំ. គរុំ កត្វាតិ គរុការចិត្តីការវសេន វា អស្សាទវសេន វា គរុំ ភារិយំ លទ្ធព្ពំ អវិជហិតព្ពំ អនវញ្ញាតំ កត្វា. តេ តេ ធម្មាតិ តេ តេ គរុកាតព្ពធម្មា. តេសំ តេសន្តិ តេសំ តេសំ គរុការកធម្មានំ. អធិបតិបច្ចយេនាតិ អារម្មណាធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតីតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.
អយំ បន អធិបតិ នាម សហជាតារម្មណវសេន ទុវិធោ. តត្ថ សហជាតោ ឆន្ទាទិវសេន ចតុព្ពិធោ. តេសុ ឯកេកោ កាមាវចរាទិវសេន ភូមិតោ ចតុព្ពិធោ. តត្ថ កាមាវចរោ កុសលាកុសលកិរិយវសេន តិវិធោ. អកុសលំ បត្វា បនេត្ថ វីមំសាធិបតិ ន លព្ភតិ. រូបារូបាវចរោ កុសលកិរិយវសេន ទុវិធោ, អបរិយាបន្នោ កុសលវិបាកវសេន ទុវិធោ. អារម្មណាធិបតិ បន ជាតិភេទតោ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបនិព្ពានានំ វសេន ឆព្ពិធោតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ សហជាតាធិបតិម្ហិ តាវ កាមាវចរកុសលកិរិយសង្ខាតោ អធិបតិ ទុហេតុកតិហេតុកេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឆន្ទាទីនំ អញ្ញតរំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ឧប្បត្តិកាលេ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច អធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកុសលកិរិយសង្ខាតេបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន ឯកន្តេនេវ លព្ភតិ. ន ហិ តេ ធម្មា សហជាតាធិបតិំ វិនា ឧប្បជ្ជន្តិ. អរូបាវចរកុសលកិរិយសង្ខាតោ បន បញ្ចវោការេ រូបាវចរអធិបតិសទិសោវ ចតុវោការេ បន សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ អធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. តថា តត្ថុប្បន្នោ សព្ពោបិ កាមាវចរាធិបតិ. អបរិយាបន្នោ កុសលតោបិ វិបាកតោបិ បញ្ចវោការេ ឯកន្តេនេវ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច អធិបតិបច្ចយោ ហោតិ, ចតុវោការេ អរូបធម្មានញ្ញេវ. អកុសលោ កាមភវេ មិច្ឆត្តនិយតចិត្តេសុ ឯកន្តេនេវ សម្បយុត្តកានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច អធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. អនិយតោ កាមភវរូបភវេសុ អត្តនោ អធិបតិកាលេ តេសញ្ញេវ. អរូបភវេ អរូបធម្មានញ្ញេវ អធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. អយំ តាវ សហជាតាធិបតិម្ហិ នយោ.
អារម្មណាធិបតិម្ហិ បន កាមាវចរកុសលោ អារម្មណាធិបតិ កាមាវចរកុសលស្ស លោភសហគតាកុសលស្សាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ រាសីនំ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរារូបាវចរេបិ កុសលារម្មណាធិបតិម្ហិ ឯសេវ នយោ. អបរិយាបន្នកុសលោ បន អារម្មណាធិបតិ កាមាវចរតោ ញាណសម្បយុត្តកុសលស្ស ចេវ ញាណសម្បយុត្តកិរិយស្ស ច អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. អកុសលោ បន អារម្មណាធិបតិ នាម លោភសហគតចិត្តុប្បាទោ វុច្ចតិ. សោ លោភសហគតាកុសលស្សេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. កាមាវចរោ បន វិបាការម្មណាធិបតិ លោភសហគតាកុសលស្សេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. តថា រូបាវចរារូបាវចរវិបាការម្មណាធិបតិ. លោកុត្តរោ បន វិបាការម្មណាធិបតិ កាមាវចរតោ ញាណសម្បយុត្តកុសលកិរិយានញ្ញេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. កាមាវចរាទិភេទតោ បន តិវិធោបិ កិរិយារម្មណាធិបតិ លោភសហគតាកុសលស្សេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. ចតុសមុដ្ឋានិករូបសង្ខាតោ រូបក្ខន្ធោ អារម្មណាធិបតិ លោភសហគតាកុសលស្សេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. និព្ពានំ កាមាវចរតោ ញាណសម្បយុត្តកុសលស្ស ញាណសម្បយុត្តកិរិយស្ស លោកុត្តរកុសលស្ស លោកុត្តរវិបាកស្ស ចាតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
៤. អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
៤. អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសេ មនោធាតុយាតិ វិបាកមនោធាតុយា. មនោវិញ្ញាណធាតុយាតិ សន្តីរណកិច្ចាយ អហេតុកវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា. តតោ បរំ បន វោដ្ឋព្ពនជវនតទារម្មណភវង្គកិច្ចា មនោវិញ្ញាណធាតុយោ វត្តព្ពា សិយុំ, តា អវុត្តាបិ ឥមិនាវ នយេន វេទិតព្ពាតិ នយំ ទស្សេត្វា ទេសនា សង្ខិត្តា. ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា’’តិអាទិកេ ច ឆដ្ឋនយេ តា សង្គហិតាតិបិ ឥធ ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ បុរិមា បុរិមាតិ ឆសុ ទ្វារេសុបិ អនន្តរាតីតា កុសលជវនធម្មា ទដ្ឋព្ពា. បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានន្តិ អនន្តរឧប្បជ្ជមានានញ្ញេវ. កុសលានន្តិ សទិសកុសលានំ. អព្យាកតានន្តិ ឥទំ បន កុសលានន្តរំ តទារម្មណភវង្គផលសមាបត្តិវសេន វុត្តំ. អកុសលមូលកេ អព្យាកតានន្តិ តទារម្មណភវង្គសង្ខាតានញ្ញេវ. អព្យាកតមូលកេ អព្យាកតានន្តិ អាវជ្ជនជវនវសេន វា ភវង្គវសេន វា បវត្តានំ កិរិយវិបាកាព្យាកតានំ កិរិយមនោធាតុតោ បដ្ឋាយ បន យាវ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចា មនោវិញ្ញាណធាតុ, តាវ បវត្តេសុ វីថិចិត្តេសុបិ អយំ នយោ លព្ភតេវ. កុសលានន្តិ បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនានន្តរានំ មនោទ្វារេ អាវជ្ជនាន្តរានំ បឋមជវនកុសលានំ. អកុសលានន្តិ បទេបិ ឯសេវ នយោ. យេសំ យេសន្តិ ឥទំ សព្ពេសម្បិ អនន្តរបច្ចយធម្មានំ. សង្ខេបលក្ខណន្តិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.
អយំ បន អនន្តរបច្ចយោ នាម ឋបេត្វា និព្ពានំ ចតុភូមកោ អរូបធម្មរាសិយេវាតិ វេទិតព្ពោ. សោ ជាតិវសេន កុសលាកុសលវិបាកកិរិយតោ ចតុធា ភិជ្ជតិ. តត្ថ កុសលោ កាមាវចរាទិភេទតោ ចតុព្ពិធោ ហោតិ, អកុសលោ កាមាវចរោវ វិបាកោ ចតុភូមកោ, កិរិយានន្តរបច្ចយោ បន តេ ភូមកោតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ កាមាវចរកុសលោ អត្តនា សទិសស្សេវ កាមាវចរកុសលស្ស អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. ញាណសម្បយុត្តកាមាវចរកុសលោ បន រូបាវចរកុសលស្ស អរូបាវចរកុសលស្ស លោកុត្តរកុសលស្សាតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. កាមាវចរកុសលោ ច កាមាវចរវិបាកស្ស, រូបាវចរារូបាវចរវិបាកស្ស, ញាណសម្បយុត្តោ លោកុត្តរវិបាកស្សាបីតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកុសលោ រូបាវចរកុសលស្ស, ញាណសម្បយុត្តកាមាវចរវិបាកស្ស, រូបាវចរវិបាកស្សាតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរកុសលោ តេសំ ទ្វិន្នំ វិបាកានំ អត្តនោ កុសលស្ស វិបាកស្ស ចាតិ អវិសេសេន ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. វិសេសេន បនេត្ថ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលោ អនាគាមិផលសង្ខាតស្ស លោកុត្តរវិបាកស្សបិ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. លោកុត្តរកុសលោ លោកុត្តរវិបាកស្សេវ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. អកុសលោ អវិសេសេន អកុសលស្ស ចេវ កុសលាកុសលវិបាកស្ស ច. វិសេសេន បនេត្ថ សុខមជ្ឈត្តវេទនាសម្បយុត្តោ អកុសលោ រូបាវចរារូបាវចរវិបាកស្សាបីតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ.
កាមាវចរវិបាកស្ស ញាណសម្បយុត្តោ វា ញាណវិប្បយុត្តោ វា វិបាកោ កាមាវចរកិរិយាវជ្ជនស្ស, ញាណសម្បយុត្តវិបាកោ បនេត្ថ បដិសន្ធិវសេន ឧប្បជ្ជមានស្ស រូបាវចរារូបាវចរវិបាកស្សាបីតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរវិបាកោ សហេតុកកាមាវចរវិបាកស្ស រូបាវចរារូបាវចរវិបាកស្ស កាមាវចរកិរិយាវជ្ជនស្សាតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរវិបាកោ តិហេតុកកាមាវចរវិបាកស្ស អរូបាវចរវិបាកស្ស កាមាវចរកិរិយាវជ្ជនស្សាតិ តិណ្ណំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. លោកុត្តរវិបាកោ តិហេតុកកាមាវចរវិបាកស្ស រូបាវចរារូបាវចរលោកុត្តរវិបាកស្សាតិ ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ.
កាមាវចរកិរិយំ កាមាវចរកុសលាកុសលស្ស ចតុភូមកវិបាកស្ស តេភូមកកិរិយស្សាតិ នវន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកិរិយំ តិហេតុកកាមាវចរវិបាកស្ស រូបាវចរវិបាកស្ស រូបាវចរកិរិយស្សាតិ តិណ្ណំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរកិរិយំ តិហេតុកកាមាវចរវិបាកស្ស រូបាវចរារូបាវចរលោកុត្តរវិបាកស្ស អរូបាវចរកិរិយស្សាតិ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតីតិ. ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
៥. សមនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
៥. សមនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសោបិ ឥមិនា សមានគតិកោវ. ឥមេ បន ទ្វេ បច្ចយា មហាវិត្ថារា, តស្មា សព្ពចិត្តុប្បត្តិវសេន តេសំ ឧបបរិក្ខិត្វា វិត្ថារោ គហេតព្ពោតិ.
សមនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
៦. សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
៦. សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសេ អញ្ញមញ្ញន្តិ អញ្ញោ អញ្ញស្ស. ឥមិនា ឯតេសំ ធម្មានំ ឯកក្ខណេ បច្ចយភាវញ្ចេវ បច្ចយុប្បន្នភាវញ្ច ទីបេតិ. ឱក្កន្តិក្ខណេតិ បញ្ចវោការភវេ បដិសន្ធិក្ខណេ. តស្មិញ្ហិ ខណេ នាមរូបំ ឱក្កន្តំ វិយ បក្ខន្ទន្តំ វិយ បរលោកតោ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា បវិសន្តំ វិយ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា សោ ខណោ ‘‘ឱក្កន្តិក្ខណោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច រូបន្តិ ហទយវត្ថុមត្តមេវ អធិប្បេតំ. តញ្ហិ នាមស្ស, នាមញ្ច តស្ស អញ្ញមញ្ញំ សហជាតបច្ចយដ្ឋំ ផរតិ. ចិត្តចេតសិកាតិ បវត្តិយំ ចត្តារោ ខន្ធា. សហជាតបច្ចយេនាតិ ឯត្ថ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបា ចិត្តចេតសិកានំ បច្ចយដ្ឋំ ន ផរន្តិ, តស្មា ‘‘អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ ន វុត្តំ. តថា ឧបាទារូបា ភូតានំ. រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានន្តិ ហទយវត្ថុ ចតុន្នំ ខន្ធានំ. កិញ្ចិ កាលេតិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ. សហជាតបច្ចយេនាតិ បដិសន្ធិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន សហជាតបច្ចយេនាតិ បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ.
អយំ បន ‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’តិ ឯវំ ឆហិ កោដ្ឋាសេហិ ឋិតោ. តត្ថ តយោ កោដ្ឋាសា អញ្ញមញ្ញវសេន វុត្តា, តយោ ន អញ្ញមញ្ញវសេន. តត្ថ បឋមកោដ្ឋាសេ អរូបមេវ បច្ចយោ ចេវ បច្ចយុប្បន្នញ្ច, ទុតិយេ រូបមេវ, តតិយេ នាមរូបំ, ចតុត្ថេ បច្ចយោ អរូបំ, បច្ចយុប្បន្នំ រូបំ; បញ្ចមេ បច្ចយោបិ បច្ចយុប្បន្នម្បិ រូបមេវ; ឆដ្ឋេ បច្ចយោ រូបំ, បច្ចយុប្បន្នំ អរូបន្តិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.
អយំ បន សហជាតបច្ចយោ ជាតិវសេន កុសលោ អកុសលោ វិបាកោ កិរិយំ រូបន្តិ បញ្ចធា ភិជ្ជតិ. តត្ថ កុសលោ ភូមិតោ ចតុព្ពិធោ ហោតិ, អកុសលោ ឯកវិធោវ វិបាកោ ចតុព្ពិធោ, កិរិយសង្ខាតោ តិវិធោ, រូបំ ឯកវិធំ កាមាវចរមេវាតិ ឯវំ តាវេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ ចតុភូមកម្បិ កុសលំ បញ្ចវោការភវេ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, តថា អកុសលំ. យំ បនេត្ថ អរូបេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ អរូបធម្មានំយេវ សហជាតបច្ចយោ ហោតិ.
កាមាវចររូបាវចរវិបាកំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ចេវ សម្បយុត្តធម្មានញ្ច សហជាតបច្ចយោ ហោតិ. យំ បនេត្ថ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ, តំ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ. យំ បដិសន្ធិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ កដត្តារូបានញ្ចាបិ សហជាតបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរវិបាកំ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ. លោកុត្តរវិបាកំ បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច, ចតុវោការេ អរូបានញ្ញេវ. កាមាវចរអរូបាវចរកិរិយា បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តកានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, ចតុវោការេ អរូបានញ្ញេវ. រូបាវចរកិរិយា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ឯកន្តេន សហជាតបច្ចយោ ហោតិ.
ចតុសមុដ្ឋានិកស្ស រូបស្ស កម្មសមុដ្ឋានរូបេ ឯកំ មហាភូតំ តិណ្ណំ, តីណិ ឯកស្ស, ទ្វេ ទ្វិន្នំ មហាភូតានំ, មហាភូតា ឧបាទារូបស្ស សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. កាមាវចររូបាវចរបដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុរូបំ វិបាកក្ខន្ធានំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. ឧតុចិត្តាហារសមុដ្ឋានេសុ បន មហាភូតានិ អញ្ញមញ្ញញ្ចេវ ឧបាទារូបស្ស ច សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
៧. អញ្ញមញ្ញបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
៧. អញ្ញមញ្ញបច្ចយនិទ្ទេសេ សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសស្ស បុរិមានំ តិណ្ណំ កោដ្ឋាសានំ វសេន បាឡិ អាគតា. តស្សា តត្ថ វុត្តសទិសាវ វណ្ណនាតិ បុន ន គហិតា. អយម្បិ ច អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ជាតិវសេន កុសលោ អកុសលោ វិបាកោ កិរិយំ រូបន្តិ បញ្ចធា ភិន្នោ. តត្ថ កុសលោ ភូមិតោ ចតុព្ពិធោ. សព្ពំ បុរិមសទិសមេវាតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ សព្ពម្បិ ចតុភូមកំ កុសលំ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ. តថា អកុសលំ. វិបាកេ បន កាមាវចររូបាវចរវិបាកំ បដិសន្ធិយំ វត្ថុរូបស្ស, បវត្តេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ. អរូបាវចរលោកុត្តរវិបាកំ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ. សព្ពម្បិ កិរិយំ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ. ចតុសមុដ្ឋានិករូបស្ស កម្មសមុដ្ឋានេ ឯកំ មហាភូតំ តិណ្ណំ, តីណិ ឯកស្ស, ទ្វេ ទ្វិន្នំ មហាភូតានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ. កាមាវចររូបាវចរបដិសន្ធិយំ វត្ថុរូបំ វិបាកក្ខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ. ឧតុចិត្តាហារសមុដ្ឋានេសុ មហាភូតានេវ មហាភូតានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
អញ្ញមញ្ញបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
៨. និស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
៨. និស្សយបច្ចយនិទ្ទេសេ សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសស្ស បុរិមានំ បញ្ចន្នំ កោដ្ឋាសានំ វសេន សហជាតនិស្សយនយំ ទស្សេត្វា បុន ឆដ្ឋេន កោដ្ឋាសេន បុរេជាតនិស្សយនយំ ទស្សេតុំ ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ រូបំ និស្សាយាតិ វត្ថុរូបំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ និស្សាយ តិវិធា មនោធាតុ, ឋបេត្វា អរូបវិបាកំ ទ្វាសត្តតិវិធា មនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឥមានិ បញ្ចសត្តតិ ចិត្តានិ វត្តន្តីតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា. អយម្បិ និស្សយបច្ចយោ ជាតិវសេន កុសលាទិភេទតោ បញ្ចធាវ ភិជ្ជតិ. តត្ថ កុសលោ ភូមិតោ ចតុព្ពិធោវ អកុសលោ ឯកវិធោ វិបាកោ ចតុព្ពិធោ, កិរិយសង្ខាតោ តិវិធោ, រូបំ ឯកវិធមេវាតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ ចតុភូមកម្បិ កុសលំ បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. តថា អកុសលំ. យំ បនេត្ថ អារុប្បេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ អរូបធម្មានញ្ញេវ និស្សយបច្ចយោ ហោតិ. កាមាវចររូបាវចរវិបាកំ បវត្តេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបស្សាបិ និស្សយបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរវិបាកំ សម្បយុត្តក្ខន្ធានំយេវ ហោតិ. លោកុត្តរវិបាកំ បញ្ចវោការេ; សម្បយុត្តកានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, ចតុវោការេ អរូបស្សេវ និស្សយបច្ចយោ ហោតិ. កាមាវចរអរូបាវចរកិរិយា បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តកានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច និស្សយបច្ចយោ ហោតិ, ចតុវោការេ អរូបានញ្ញេវ. រូបាវចរកិរិយា សម្បយុត្តកានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច ឯកន្តេន និស្សយបច្ចយោ ហោតិ.
ចតុសមុដ្ឋានិករូបស្ស ច កម្មសមុដ្ឋានរូបេ ឯកំ មហាភូតំ តិណ្ណំ, តីណិ ឯកស្ស, ទ្វេ ទ្វិន្នំ មហាភូតានំ, មហាភូតា ឧបាទារូបានំ, វត្ថុរូបំ បញ្ចវោការភវេ ចតុភូមកកុសលស្ស, អកុសលស្ស, ឋបេត្វា អារុប្បវិបាកញ្ចេវ ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណានិ ច សេសតេភូមកវិបាកស្ស, តេភូមកកិរិយស្សាតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ធម្មរាសីនំ និស្សយបច្ចយោ ហោតិ. ចក្ខាយតនាទីនិ បញ្ច សសម្បយុត្តានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ និស្សយបច្ចយោ ហោតិ. ឧតុចិត្តាហារសមុដ្ឋានេសុ បន មហាភូតា មហាភូតានញ្ចេវ ឧបាទារូបស្ស ច និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
និស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
៩. ឧបនិស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
៩. ឧបនិស្សយបច្ចយនិទ្ទេសេ បុរិមា បុរិមាតិ អនន្តរូបនិស្សយេ សមនន្តរាតីតា លព្ភន្តិ, អារម្មណូបនិស្សយបកតូបនិស្សយេសុ នានាវីថិវសេន បុរិមតរា. តេ តយោបិ រាសយោ កុសលវសេន កុសលបទេ លព្ភន្តិ, កុសលេន បន អកុសលេ សមនន្តរាតីតា ន លព្ភន្តិ. តេនេវ វុត្តំ – ‘‘អកុសលានំ ធម្មានំ កេសញ្ចិ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ. ឥទញ្ហិ – ‘‘កុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស ធម្មស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ; អារម្មណូបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ. អារម្មណូបនិស្សយោ – ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា តំ គរុំ កត្វា អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ គរុំ កត្វា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, បុព្ពេ សុចិណ្ណានិ គរុំ កត្វា អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ គរុំ កត្វា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ឈានំ គរុំ កត្វា អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ គរុំ កត្វា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. បកតូបនិស្សយោ – សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ មានំ ជប្បេតិ, ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. សីលំ សុតំ ចាគំ បញ្ញំ ឧបនិស្សាយ មានំ ជប្បេតិ, ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. សទ្ធា សីលំ សុតំ ចាគោ បញ្ញា រាគស្ស ទោសស្ស មោហស្ស មានស្ស ទិដ្ឋិយា បត្ថនាយ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឥមំ នយំ សន្ធាយ វុត្តំ. កុសលេន អព្យាកតេ តយោបិ លព្ភន្តិ, តថា អកុសលេន អកុសលេ.
អកុសលេន បន កុសលេ សមនន្តរាតីតា ន លព្ភន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘កុសលានំ ធម្មានំ កេសញ្ចិ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ. ឥទម្បិ ហិ – ‘‘អកុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ. បកតូបនិស្សយោ – រាគំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, ឈានំ ឧប្បាទេតិ វិបស្សនំ ឧប្បាទេតិ, មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, អភិញ្ញំ ឧប្បាទេតិ, សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតិ; ទោសំ មោហំ មានំ ទិដ្ឋិំ បត្ថនំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ…បេ… សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតិ. រាគោ ទោសោ មោហោ មានោ ទិដ្ឋិ បត្ថនា សទ្ធាយ សីលស្ស សុតស្ស ចាគស្ស បញ្ញាយ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ. បាណំ ហន្ត្វា តស្ស បដិឃាតត្ថាយ ទានំ ទេតី’’តិអាទិនា នយេន បញ្ហាវារេ អាគតំ បកតូបនិស្សយមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អកុសលំ បន កុសលស្ស អារម្មណូបនិស្សយោ ន ហោតិ. កស្មា? តំ គរុំ កត្វា តស្ស អប្បវត្តនតោតិ យថា អនន្តរូបនិស្សយោ, ឯវំ អារម្មណូបនិស្សយោបេត្ថ ន លព្ភតីតិ វេទិតព្ពោ. អកុសលេន អព្យាកតបទេ អារម្មណូបនិស្សយោវ ន លព្ភតិ. ន ហិ អព្យាកតា ធម្មា អកុសលំ គរុំ ករោន្តិ. យស្មា បន អនន្តរតា លព្ភតិ, តស្មា ឯត្ថ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ ន វុត្តំ. អព្យាកតេន បន អព្យាកតេ កុសលេ អកុសលេតិ តីសុ នយេសុ តយោបិ ឧបនិស្សយា លព្ភន្តេវ. បុគ្គលោបិ សេនាសនម្បីតិ ឥទំ ទ្វយំ បកតូបនិស្សយវសេន វុត្តំ. ឥទញ្ហិ ទ្វយំ កុសលាកុសលបវត្តិយា ពលវបច្ចយោ ហោតិ. បច្ចយភាវោ ចស្ស បនេត្ថ បរិយាយវសេន វេទិតព្ពោតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.
អយំ បន ឧបនិស្សយបច្ចយោ នាម សទ្ធិំ ឯកច្ចាយ បញ្ញត្តិយា សព្ពេបិ ចតុភូមកធម្មា. វិភាគតោ បន អារម្មណូបនិស្សយាទិវសេន តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ អារម្មណូបនិស្សយោ អារម្មណាធិបតិនា និន្នានាករណោតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ នានប្បការភេទតោ គហេតព្ពោ. អនន្តរូបនិស្សយោ អនន្តរបច្ចយេន និន្នានាករណោ, សោបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ នានប្បការភេទតោ វេទិតព្ពោ. បច្ចយុប្បន្នតោបិ នេសំ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. បកតូបនិស្សយោ បន ជាតិវសេន កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបភេទតោ បញ្ចវិធោ ហោតិ, កុសលាទីនំ បន ភូមិភេទតោ អនេកវិធោតិ ឯវំ តាវេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ តេភូមកកុសលោ ចតុភូមកស្សាបិ កុសលស្ស អកុសលស្ស វិបាកកិរិយស្សាតិ ចតុន្នំ រាសីនំ បកតូបនិស្សយោ ហោតិ. លោកុត្តរោ អកុសលស្សេវ ន ហោតិ. អម្ហាកំ អាចរិយេន ‘‘លោកុត្តរធម្មោ និព្ពត្តិតោ’’តិ ឥមិនា បន នយេន អញ្ញេសំ អកុសលស្សាបិ ហោតិ. យស្ស វា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្សាបិ អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ ឥមិនា នយេន ហោតិយេវ. អកុសលោ សព្ពេសម្បិ ចតុភូមកានំ ខន្ធានំ បកតូបនិស្សយោ ហោតិ, តថា តេភូមកវិបាកោ. លោកុត្តរវិបាកេ ហេដ្ឋិមានិ តីណិ ផលានិ អកុសលស្សេវ ន ហោន្តិ, ឧបរិដ្ឋិមំ កុសលស្សាបិ. បុរិមនយេន បន អញ្ញេសំ វា យស្ស វា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សន្តានេ សព្ពោបិ លោកុត្តរវិបាកោ សព្ពេសំ កុសលាទីនំ អរូបក្ខន្ធានំ បកតូបនិស្សយោ ហោតិ. កិរិយសង្ខាតោបិ បកតូបនិស្សយោ ចតុភូមកានំ អកុសលាទិខន្ធានំ ហោតិយេវ, តថា រូបសង្ខាតោ. សយំ បន រូបំ ឥមស្មិំ បដ្ឋានមហាបករណេ អាគតនយេន ឧបនិស្សយបច្ចយំ ន លភតិ, សុត្តន្តិកបរិយាយេន បន លភតីតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
ឧបនិស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
១០. បុរេជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១០. បុរេជាតបច្ចយនិទ្ទេសេ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯត្ថ បុរេជាតំ នាម យស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តតោ បុរិមតរំ ជាតំ ជាតិក្ខណំ អតិក្កមិត្វា ឋិតិក្ខណប្បត្តំ. ចក្ខាយតនន្តិអាទិ វត្ថុបុរេជាតវសេន វុត្តំ. រូបាយតនន្តិអាទិ អារម្មណបុរេជាតវសេន. កិញ្ចិកាលេ បុរេជាតបច្ចយេនាតិ បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. កិញ្ចិកាលេ ន បុរេជាតបច្ចយេនាតិ បដិសន្ធិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវំ សព្ពថាបិ បញ្ចទ្វារេ វត្ថារម្មណវសេន, មនោទ្វារេ វត្ថុវសេនេវាយំ បាឡិ អាគតា, បញ្ហាវារេ បន ‘‘អារម្មណបុរេជាតំ – សេក្ខា វា បុថុជ្ជនា វា ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តី’’តិ អាគតត្តា មនោទ្វារេបិ អារម្មណបុរេជាតំ លព្ភតេវ. ឥធ បន សាវសេសវសេន ទេសនា កតាតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.
អយំ បន បុរេជាតបច្ចយោ សុទ្ធរូបមេវ ហោតិ. តញ្ច ខោ ឧប្បាទក្ខណំ អតិក្កមិត្វា ឋិតិប្បត្តំ អដ្ឋារសវិធំ រូបរូបមេវ. តំ សព្ពម្បិ វត្ថុបុរេជាតំ អារម្មណបុរេជាតន្តិ ទ្វិធា ឋិតំ. តត្ថ ចក្ខាយតនំ…បេ… កាយាយតនំ វត្ថុរូបន្តិ ឥទំ វត្ថុបុរេជាតំ នាម. សេសំ ឥមាយ បាឡិយា អាគតញ្ច អនាគតញ្ច វណ្ណោ សទ្ទោ គន្ធោ រសោ ចតស្សោ ធាតុយោ តីណិ ឥន្ទ្រិយានិ កពឡីការោ អាហារោតិ ទ្វាទសវិធំ រូបំ អារម្មណបុរេជាតបច្ចយោ នាមាតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ ចក្ខាយតនំ ទ្វិន្នំ ចក្ខុវិញ្ញាណានំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, តថា ឥតរានិ ចត្តារិ សោតវិញ្ញាណាទីនំ. វត្ថុរូបំ បន ឋបេត្វា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ ចត្តារោ ច អារុប្បវិបាកេ សេសានំ សព្ពេសម្បិ ចតុភូមកានំ កុសលាកុសលាព្យាកតានំ ចិត្តចេតសិកានំ បុរេជាតបច្ចយោ ហោតិ. រូបាទីនិ បន បញ្ចារម្មណានិ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានញ្ចេវ មនោធាតូនញ្ច ឯកន្តេនេវ បុរេជាតបច្ចយា ហោន្តិ. អដ្ឋារសវិធម្បិ បនេតំ រូបរូបំ កាមាវចរកុសលស្ស រូបាវចរតោ អភិញ្ញាកុសលស្ស អកុសលស្ស តទារម្មណភាវិនោ កាមាវចរវិបាកស្ស កាមាវចរកិរិយស្ស រូបាវចរតោ អភិញ្ញាកិរិយស្សាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ បុរេជាតបច្ចយោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
បុរេជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
១១. បច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១១. បច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេសេ បច្ឆាជាតាតិ យស្ស កាយស្ស បច្ចយា ហោន្តិ, តស្មិំ ឧប្បជ្ជិត្វា ឋិតេ ជាតា. បុរេជាតស្សាតិ តេសំ ឧប្បាទតោ បឋមតរំ ជាតស្ស ជាតិក្ខណំ អតិក្កមិត្វា ឋិតិប្បត្តស្ស. ឥមស្ស កាយស្សាតិ ឥមស្ស ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិកភូតឧបាទារូបសង្ខាតស្ស កាយស្ស. ឯត្ថ ច តិសមុដ្ឋានិកកាយោតិ អាហារសមុដ្ឋានស្ស អភាវតោ ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីនំ កាយោ វេទិតព្ពោ. អយមេត្ថ បាឡិវណ្ណនា. អយំ បន បច្ឆាជាតបច្ចយោ នាម សង្ខេបតោ ឋបេត្វា អារុប្បវិបាកេ អវសេសា ចតុភូមកា អរូបក្ខន្ធា. សោ ជាតិវសេន កុសលាកុសលវិបាកកិរិយភេទេន ចតុធា ភិជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ បញ្ចវោការភវេ ឧប្បន្នំ ចតុភូមកកុសលញ្ច អកុសលញ្ច ឧប្បាទក្ខណំ អតិក្កមិត្វា ឋិតិប្បត្តស្ស ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិករូបកាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយោ ហោតិ. វិបាកេបិ ឋបេត្វា បដិសន្ធិវិបាកំ អវសេសោ កាមាវចររូបាវចរវិបាកោ តស្សេវ ឯកន្តេន បច្ឆាជាតបច្ចយោ ហោតិ. លោកុត្តរោបិ បញ្ចវោការេ ឧប្បន្នវិបាកោ តស្សេវ បច្ឆាជាតបច្ចយោ ហោតិ. តេភូមកកិរិយាបិ បញ្ចវោការេ ឧប្បន្នាវ វុត្តប្បការស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
បច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
១២. អាសេវនបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១២. អាសេវនបច្ចយនិទ្ទេសេ បុរិមា បុរិមាតិ សព្ពនយេសុ សមនន្តរាតីតាវ ទដ្ឋព្ពា. កស្មា បនេត្ថ អនន្តរបច្ចយេ វិយ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ អព្យាកតានំ ធម្មាន’’ន្តិអាទិនា នយេន ភិន្នជាតិកេហិ សទ្ធិំ និទ្ទេសោ ន កតោតិ? អត្តនោ គតិំ គាហាបេតុំ អសមត្ថតាយ. ភិន្នជាតិកា ហិ ភិន្នជាតិកានំ អរូបធម្មានំ អាសេវនគុណេន បគុណពលវភាវំ សាធយមានា អត្តនោ កុសលាទិភាវសង្ខាតំ គតិំ គាហាបេតុំ ន សក្កោន្តិ. តស្មា តេហិ សទ្ធិំ និទ្ទេសំ អកត្វា យេ យេសំ វាសនាសង្ខាតេន អាសេវនេន បគុណតរពលវតរភាវវិសិដ្ឋំ អត្តនោ កុសលាទិភាវសង្ខាតំ គតិំ គាហាបេតុំ សក្កោន្តិ, តេសំ តេហិ សមានជាតិកេហេវ សទ្ធិំ និទ្ទេសោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. អថ វិបាកាព្យាកតំ កស្មា ន គហិតន្តិ? អាសេវនាភាវេន. វិបាកញ្ហិ កម្មវសេន វិបាកភាវប្បត្តំ កម្មបរិណាមិតំ ហុត្វា វត្តតិ និរុស្សាហំ ទុព្ពលន្តិ តំ អាសេវនគុណេន អត្តនោ សភាវំ គាហាបេត្វា បរិភាវេត្វា នេវ អញ្ញំ វិបាកំ ឧប្បាទេតុំ សក្កោតិ, ន បុរិមវិបាកានុភាវំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជិតុន្តិ. កម្មវេគក្ខិត្តំ បន បតិតំ វិយ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតីតិ សព្ពថាបិ វិបាកេ អាសេវនំ នត្ថីតិ អាសេវនាភាវេន វិបាកំ ន គហិតំ. កុសលាកុសលកិរិយានន្តរំ ឧប្បជ្ជមានម្បិ ចេតំ កម្មបដិពទ្ធវុត្តិតាយ អាសេវនគុណំ ន គណ្ហាតីតិ កុសលាទយោបិស្ស អាសេវនបច្ចយា ន ហោន្តិ. អបិច នានាជាតិកត្តាបេតេ ន ហោន្តិយេវ. ភូមិតោ បន អារម្មណតោ វា នានាជាតិកត្តំ នាម នត្ថិ. តស្មា កាមាវចរកុសលកិរិយាមហគ្គតកុសលកិរិយានម្បិ, សង្ខារារម្មណញ្ច អនុលោមកុសលំ និព្ពានារម្មណស្ស គោត្រភុកុសលស្ស អាសេវនបច្ចយោ ហោតិយេវាតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា. អយំ បន អាសេវនបច្ចយោ ជាតិតោ តាវ កុសលោ អកុសលោ កិរិយាព្យាកតោតិ តិធា ឋិតោ. តត្ថ កុសលោ ភូមិតោ កាមាវចរោ រូបាវចរោ អរូបាវចរោតិ តិវិធោ ហោតិ, អកុសលោ កាមាវចរោវ កិរិយាព្យាកតោ កាមាវចរោ រូបាវចរោ អរូបាវចរោតិ តិវិធោវ, លោកុត្តរោ អាសេវនបច្ចយោ នាម នត្ថីតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ កាមាវចរកុសលំ អត្តនោ អនន្តរស្ស កាមាវចរកុសលស្សេវ. យំ បនេត្ថ ញាណសម្បយុត្តំ, តំ អត្តនា សទិសវេទនស្ស រូបាវចរកុសលស្ស អរូបាវចរកុសលស្ស លោកុត្តរកុសលស្សាតិ ឥមេសំ រាសីនំ អាសេវនបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកុសលំ បន រូបាវចរកុសលស្សេវ. អរូបាវចរកុសលំ អរូបាវចរកុសលស្សេវ. អកុសលំ បន អកុសលស្សេវ អាសេវនបច្ចយោ ហោតិ. កិរិយតោ បន កាមាវចរកិរិយសង្ខាតោ តាវ កាមាវចរកិរិយស្សេវ. យោ បនេត្ថ ញាណសម្បយុត្តោ, សោ អត្តនា សទិសវេទនស្ស រូបាវចរកិរិយស្ស អរូបាវចរកិរិយស្សាតិ ឥមេសំ រាសីនំ អាសេវនបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកិរិយសង្ខាតោ បន រូបាវចរកិរិយស្សេវ, អរូបាវចរកិរិយសង្ខាតោ អរូបាវចរកិរិយស្សេវ អាសេវនបច្ចយោ ហោតិ. វិបាកោ បន ឯកធម្មស្សាបិ ឯកធម្មោបិ វា កោចិ វិបាកស្ស អាសេវនបច្ចយោ នត្ថីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
អាសេវនបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
១៣. កម្មបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១៣. កម្មបច្ចយនិទ្ទេសេ កម្មន្តិ ចេតនាកម្មមេវ. កដត្តា ច រូបានន្តិ កម្មស្ស កដត្តា ឧប្បន្នរូបានំ. កម្មបច្ចយេនាតិ អនេកានម្បិ កប្បកោដីនំ មត្ថកេ អត្តនោ ផលំ ឧប្បាទេតុំ សមត្ថេន នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេនាតិ អត្ថោ. កុសលាកុសលញ្ហិ កម្មំ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេ ផលំ ន ទេតិ. យទិ ទទេយ្យ, យំ មនុស្សោ ទេវលោកូបគំ កុសលកម្មំ ករោតិ, តស្សានុភាវេន តស្មិំយេវ ខណេ ទេវោ ភវេយ្យ. យស្មិំ បន ខណេ តំ កតំ, តតោ អញ្ញស្មិំ ខណេ អវិជ្ជមានម្បិ កេវលំ កដត្តាយេវ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឧបបជ្ជេ វា អបរេ វា បរិយាយេ អវសេសបច្ចយសមាយោគេ សតិ ផលំ ឧប្បាទេតិ និរុទ្ធាបិ បុរិមសិប្បាទិកិរិយា វិយ កាលន្តរេ បច្ឆិមសិប្បាទិកិរិយាយ. តស្មា នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយោតិ វុច្ចតិ. ចេតនា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានន្តិ យា កាចិ ចេតនា អត្តនា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ. តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឥមិនា បដិសន្ធិក្ខណេ កដត្តារូបម្បិ គណ្ហាតិ. កម្មបច្ចយេនាតិ ឥទំ សហជាតចេតនំ សន្ធាយ វុត្តំ. កុសលាទីសុ ហិ យា កាចិ សហជាតចេតនា សេសធម្មានំ ចិត្តបយោគសង្ខាតេន កិរិយាភាវេន ឧបការិកា ហោតិ. តស្មា សហជាតកម្មបច្ចយោតិ វុច្ចតិ. អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.
អយំ បន កម្មបច្ចយោ អត្ថតោ ចតុភូមិកចេតនាមត្តមេវ. សោ ហិ ជាតិភេទតោ កុសលោ អកុសលោ វិបាកោ កិរិយាតិ ចតុធា ភិជ្ជតិ. តត្ថ កុសលោ ភូមិតោ កាមាវចរាទិវសេន ចតុធា ភិជ្ជតិ. អកុសលោ ឯកធាវ វិបាកោ ចតុធា, កិរិយា តិធាវាតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ សហជាតា កាមាវចរកុសលចេតនា បញ្ចវោការេ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, ចតុវោការេ សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ញេវ សហជាតកម្មបច្ចយោ ហោតិ. ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា បន អត្តនោ វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. សា ច ខោ បញ្ចវោការេយេវ, ន អញ្ញត្ថ. សហជាតា រូបាវចរកុសលចេតនា អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ឯកន្តេនេវ សហជាតកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា បន អត្តនោ វិបាកានញ្ចេវ កដត្តារូបានញ្ច នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. អរូបាវចរា បន លោកុត្តរា ច សហជាតា កុសលចេតនា បញ្ចវោការេ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច, ចតុវោការេ សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ញេវ សហជាតកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា បនេសា ទុវិធាបិ អត្តនោ អត្តនោ វិបាកក្ខន្ធានញ្ញេវ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. សហជាតា អកុសលចេតនា បញ្ចវោការេ អត្តនា សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ចតុវោការេ អរូបក្ខន្ធានញ្ញេវ សហជាតកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា បន វិបាកក្ខន្ធានញ្ចេវ កដត្តារូបានញ្ច នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ.
កាមាវចររូបាវចរតោ វិបាកចេតនា អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ, បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបានញ្ច សហជាតកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. អរូបាវចរវិបាកចេតនា អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ សហជាតកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. លោកុត្តរវិបាកចេតនា បញ្ចវោការេ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, ចតុវោការេ អរូបស្សេវ សហជាតកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. តេភូមិកា កិរិយចេតនា បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច សហជាតកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. យា បនេត្ថ អារុប្បេ ឧប្បជ្ជតិ, សា អរូបធម្មានញ្ញេវ សហជាតកម្មបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
កម្មបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
១៤. វិបាកបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១៤. វិបាកបច្ចយនិទ្ទេសេ វិបាកា ចត្តារោ ខន្ធាតិ យស្មា កម្មសមុដ្ឋានាបិ រូបា វិបាកា ន ហោន្តិ, តស្មា ‘‘វិបាកា’’តិ វត្វា ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ អយំ បាឡិ អរូបធម្មានញ្ញេវ វិបាកបច្ចយវសេន អាគតា. បញ្ហាវារេ បន ‘‘វិបាកាព្យាកតោ ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោ. បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតោ ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណន្នំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ អាគតត្តា ចិត្តសមុដ្ឋានកម្មសមុដ្ឋានរូបានម្បិ វិបាកបច្ចយោ លព្ភតិ. ឥធ បន សាវសេសវសេន ទេសនា កតាតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា. អយំ បន វិបាកបច្ចយោ វិបាកភាវេន ជាតិតោ ឯកវិធោ, ភូមិភេទតោ កាមាវចរាទិវសេន ចតុធា ភិជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ កាមាវចររូបាវចរវិបាកោ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបានញ្ច វិបាកបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរវិបាកោ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ. លោកុត្តរវិបាកោ បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, ចតុវោការេ សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ញេវ វិបាកបច្ចយោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
វិបាកបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
១៥. អាហារបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១៥. អាហារបច្ចយនិទ្ទេសេ កពឡីការោ អាហារោតិ ចតុសន្តតិសមុដ្ឋានេ រូបេ ឱជា អាហារោ នាម. សោ បន យស្មា កពឡំ ករិត្វា អជ្ឈោហរិតោវ អាហារកិច្ចំ ករោតិ, ន ពហិ ឋិតោ, តស្មា អាហារោតិ អវត្វា ‘‘កពឡីការោ អាហារោ’’តិ វុត្តំ. កពឡំ ករិត្វា អជ្ឈោហរិតព្ពវត្ថុកត្តា វា កពឡីការោតិ នាមមេតំ តស្ស. អរូបិនោ អាហារាតិ ផស្សចេតនាវិញ្ញាណាហារា. តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឥធាបិ កម្មសមុដ្ឋានានិ គហិតានេវ. វុត្តញ្ហេតំ បញ្ហាវារេ – បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា អាហារា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោតិ. អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.
អយំ បន អាហារបច្ចយោ សង្ខេបតោ កពឡីការោ អាហារោ, ផស្សោ, ចេតនា, វិញ្ញាណន្តិ ចត្តារោវ ធម្មា ហោន្តិ. តត្ថ ឋបេត្វា កពឡីការាហារំ សេសា តយោ អរូបាហារា ជាតិវសេន កុសលាកុសលវិបាកកិរិយភេទតោ ចតុធា ភិជ្ជន្តិ. បុន ភូមិភេទេន កុសលោ ចតុធា, អកុសលោ ឯកធា, វិបាកោ ចតុធា, កិរិយា តិធាតិ ឯវំ អនេកធា ភិជ្ជន្តិ. កពឡីការាហារោ បន ជាតិតោ អព្យាកតោ, ភូមិតោ កាមាវចរោវាតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ ចតុភូមកាបិ តយោ កុសលាហារា បញ្ចវោការេ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ, ឋបេត្វា បន រូបាវចរំ អវសេសា អារុប្បេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ. អកុសលាហារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ចតុភូមកវិបាកាហារា បន សព្ពត្ថ សម្បយុត្តកានំ អាហារបច្ចយា ហោន្តិ. កាមាវចររូបាវចរវិបាកា បនេត្ថ បញ្ចវោការេ ឧប្បជ្ជមានា បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបស្សាបិ អាហារបច្ចយា ហោន្តិ. លោកុត្តរា បន ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្សេវ, អារុប្បេ ឧប្បន្នា រូបស្ស បច្ចយា ន ហោន្តិ. តេភូមកាបិ តយោ កិរិយាហារា បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, កាមាវចរារូបាវចរា បន អារុប្បេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ. ចតុសន្តតិសមុដ្ឋានោ កពឡីការាហារោ កិញ្ចាបិ ‘‘ឥមស្ស កាយស្សា’’តិ អវិសេសតោ វុត្តោ, វិសេសតោ បនាយមេត្ថ អាហារសមុដ្ឋានរូបស្ស ជនកោ ចេវ អនុបាលកោ ច ហុត្វា អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ, សេសតិសន្តតិសមុដ្ឋានស្ស អនុបាលកោវ ហុត្វា អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
អាហារបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
១៦. ឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១៦. ឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេសេ ចក្ខុន្ទ្រិយន្តិ ចក្ខុសង្ខាតំ ឥន្ទ្រិយំ. ឥន្ទ្រិយបច្ចយេនាតិ សយំ បុរេជាតោ ហុត្វា អរូបធម្មានំ ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ យាវ ភង្គា ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. សោតិន្ទ្រិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អរូបិនោ ឥន្ទ្រិយាតិ ឯត្ថ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ សង្គហិតំ. តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឯត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ កដត្តារូបម្បិ សង្គហិតំ. វុត្តញ្ហេតំ បញ្ហាវារេ – បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោតិ. ឯវំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា វេទិតព្ពា.
អយំ បន ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយវជ្ជានំ សមវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ វសេន ឋិតោ. ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយានិ ហិ កិញ្ចាបិ ឥត្ថិលិង្គបុរិសលិង្គាទីនំ ពីជភូតានិ, កលលាទិកាលេ បន វិជ្ជមានេសុបិ តេសុ ឥត្ថិលិង្គបុរិសលិង្គាទីនំ អភាវា តានិ នេវ តេសំ, ន អញ្ញេសំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតំ ផរន្តិ. ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ ហិ អត្តនោ វិជ្ជមានក្ខណេ អវិនិព្ភុត្តធម្មានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតំ អផរន្តោ នាម នត្ថិ, តស្មា តានិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយា ន ហោន្តិ. យេសំ បនេតានិ ពីជភូតានិ, តេសំ តានិ សុត្តន្តិកបរិយាយេន បកតូបនិស្សយភាវំ ភជន្តិ. ឥតិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ សមវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ វសេន ឋិតោតិ វេទិតព្ពោ. សោ ជាតិតោ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបវសេន បញ្ចធា ភិជ្ជតិ. តត្ថ កុសលោ ភូមិវសេន ចតុធា, អកុសលោ កាមាវចរោវ វិបាកោ ចតុធាវ កិរិយាសង្ខាតោ តិធា, រូបំ កាមាវចរមេវាតិ ឯវំ អនេកធា ភិជ្ជតីតិ ឯវំ តាវេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ ចតុភូមកោបិ កុសលិន្ទ្រិយបច្ចយោ បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ, តថា អកុសលោ. ឋបេត្វា បន រូបាវចរកុសលំ អវសេសា កុសលាកុសលា អារុប្បេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ. ចតុភូមកោ វិបាកិន្ទ្រិយបច្ចយោ ឯកន្តេនេវ សម្បយុត្តកានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ. កាមាវចររូបាវចរា បនេត្ថ បញ្ចវោការេ ឧប្បជ្ជនតោ បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស, បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបស្សាបិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តិ. លោកុត្តរា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្សេវ. អារុប្បេ ឧប្បន្នា លោកុត្តរវិបាកា ឥន្ទ្រិយា រូបស្ស បច្ចយា ន ហោន្តិ. តេភូមកា កិរិយិន្ទ្រិយា បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, កាមាវចរារូបាវចរា បន អារុប្បេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតំ ផរន្តិ. ចក្ខុន្ទ្រិយាទិវសេន ឆព្ពិធេ រូបិន្ទ្រិយេ ចក្ខុន្ទ្រិយំ កុសលាកុសលវិបាកតោ សម្បយុត្តធម្មានំ ទ្វិន្នំ ចក្ខុវិញ្ញាណានំ, សោតិន្ទ្រិយាទីនិ តថាវិធានញ្ញេវ សោតវិញ្ញាណាទីនំ, រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ អត្តនា សហជាតរូបានំ ឋិតិក្ខណេ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ. សហជាតបច្ចយតា បន តស្ស នត្ថីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
ឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
១៧. ឈានបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១៧. ឈានបច្ចយនិទ្ទេសេ ឈានង្គានីតិ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជេសុ សេសចិត្តេសុ ឧប្បន្នានិ វិតក្កវិចារបីតិសោមនស្សទោមនស្សុបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាសង្ខាតានិ សត្ត អង្គានិ. បញ្ចន្នំ បន វិញ្ញាណកាយានំ អភិនិបាតមត្តត្តា តេសុ វិជ្ជមានានិបិ ឧបេក្ខាសុខទុក្ខានិ ឧបនិជ្ឈានាការស្ស អភាវតោ ឈានង្គានីតិ ន ឧទ្ធដានិ. តត្ថ បច្ឆិន្នត្តា បន សេសាហេតុកេសុបិ ឈានង្គំ ន ឧទ្ធដមេវ. តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឥធាបិ កដត្តារូបំ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បញ្ហាវារេ – ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតានិ ឈានង្គានិ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ. អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា. អយំ បន ឈានបច្ចយោ សត្តន្នំ ឈានង្គានំ វសេន ឋិតោបិ ជាតិភេទតោ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយវសេន ចតុធា ភិជ្ជតិ, បុន ភូមិវសេន ចតុធា; ឯកធា, ចតុធា, តិធាតិ ទ្វាទសធា ភិជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ ចតុភូមកម្បិ កុសលឈានង្គំ បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, ឋបេត្វា រូបាវចរំ អវសេសំ អារុប្បេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ. អកុសលេបិ ឯសេវ នយោ. កាមាវចររូបាវចរវិបាកំ បវត្តេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, បដិសន្ធិយំ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ កដត្តារូបស្ស ច, អារុប្បវិបាកំ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ, យញ្ច អារុប្បេ លោកុត្តរវិបាកំ ឧប្បជ្ជតិ, តញ្ច. បញ្ចវោការេ បន តំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្សបិ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. តេភូមកម្បិ កិរិយឈានង្គំ បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច. យំ បនេត្ថ អារុប្បេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
ឈានបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
១៨. មគ្គបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១៨. មគ្គបច្ចយនិទ្ទេសេ មគ្គង្គានីតិ អហេតុកចិត្តុប្បាទវជ្ជេសុ សេសចិត្តេសុ ឧប្បន្នានិ បញ្ញា, វិតក្កោ, សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា, វីរិយំ, សតិ, សមាធិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ, មិច្ឆាវាចាកម្មន្តាជីវាតិ ឥមានិ ទ្វាទសង្គានិ. មគ្គស្ស បន ហេតុបច្ឆិមកត្តា អហេតុកចិត្តេសុ មគ្គង្គានិ ន ឧទ្ធដានិ. តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឥធាបិ កដត្តារូបំ សង្គហិតមេវ. វុត្តញ្ហេតំ បញ្ហាវារេ – ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតានិ មគ្គង្គានិ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ មគ្គបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ. អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.
អយំ បន មគ្គបច្ចយោ ទ្វាទសន្នំ មគ្គង្គានំ វសេន ឋិតោបិ ជាតិភេទតោ កុសលាទិវសេន ចតុធា, កុសលាទីនញ្ច កាមាវចរាទិភូមិភេទតោ ទ្វាទសធា ភិជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ ចតុភូមកម្បិ កុសលមគ្គង្គំ បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, ឋបេត្វា រូបាវចរំ អវសេសំ អារុប្បេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ មគ្គបច្ចយេន បច្ចយោតិ សព្ពំ ឈានបច្ចយេ វិយ វិត្ថារេតព្ពន្តិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
មគ្គបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
១៩. សម្បយុត្តបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
១៩. សម្បយុត្តបច្ចយនិទ្ទេសេ បាឡិ ឧត្តានត្ថា ឯវ. អយំ បន សម្បយុត្តបច្ចយោ នាម សង្ខេបតោ សព្ពេបិ អរូបិនោ ខន្ធា. បភេទតោ បនេស ជាតិតោ កុសលាទីនំ, ភូមិតោ ច កាមាវចរាទីនំ វសេន អនេកធា ភិជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ ចតុភូមកេសុបិ កុសលក្ខន្ធេសុ ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, តយោ ឯកស្ស, ទ្វេ ទ្វិន្នន្តិ ឯវំ សព្ពេបិ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. អកុសលវិបាកកិរិយក្ខន្ធេសុបិ ឯសេវ នយោតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
សម្បយុត្តបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
២០. វិប្បយុត្តបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
២០. វិប្បយុត្តបច្ចយនិទ្ទេសេ រូបិនោ ធម្មា អរូបីនន្តិ ឥទំ តាវ ហទយវត្ថុនោ ចេវ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនញ្ច វសេន វេទិតព្ពំ. រូបធម្មេសុ ហិ ឯតេយេវ ឆ កោដ្ឋាសា អរូបក្ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តិ. រូបាយតនាទយោ បន អារម្មណធម្មា កិញ្ចាបិ វិប្បយុត្តធម្មា, វិប្បយុត្តបច្ចយា បន ន ហោន្តិ. កិំ ការណា? សម្បយោគាសង្កាយ អភាវតោ. អរូបិនោ ហិ ខន្ធា ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ អព្ភន្តរតោ និក្ខមន្តា វិយ ឧប្បជ្ជន្តិ. តត្ថ អាសង្កា ហោតិ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតេ ឯតេហិ សម្បយុត្តា, ឧទាហុ វិប្បយុត្តា’’តិ. អារម្មណធម្មា បន វត្ថុនិស្សយេន ឧប្បជ្ជមានានំ អារម្មណមត្តា ហោន្តីតិ នត្ថិ តេសុ សម្បយោគាសង្កា. ឥតិ សម្បយោគាសង្កាយ អភាវតោ ន តេ វិប្បយុត្តបច្ចយា. ហទយវត្ថុអាទីសុ ឯវ បនាយំ វិប្បយុត្តបច្ចយតា វេទិតព្ពា. វុត្តម្បិ ចេតំ បញ្ហាវារេ – វត្ថុ កុសលានំ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. វត្ថុ អកុសលានំ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយាយតនំ កាយវិញ្ញាណស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. វត្ថុ វិបាកាព្យាកតានំ កិរិយាព្យាកតានំ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោតិ.
អរូបិនោ ធម្មា រូបីនន្តិ ឥទំ បន ចតុន្នំ ខន្ធានំ វសេន វេទិតព្ពំ. អរូបធម្មេសុ ហិ ចត្តារោ ខន្ធាវ សហជាតបុរេជាតានំ រូបធម្មានំ វិប្បយុត្តបច្ចយា ហោន្តិ, និព្ពានំ បន អរូបម្បិ សមានំ រូបស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយោ ន ហោតិ. ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ ហិ វុត្តំ. ឥតិ ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានំយេវ វិប្បយុត្តបច្ចយតា វេទិតព្ពា. វុត្តម្បិ ចេតំ បញ្ហាវារេ – សហជាតា កុសលា ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. បច្ឆាជាតា កុសលា ខន្ធា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ខន្ធា កដត្តារូបានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ, ខន្ធា វត្ថុស្សាតិ. ឯវំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា វេទិតព្ពា.
អយំ បន វិប្បយុត្តបច្ចយោ នាម សង្ខេបតោ បញ្ចវោការភវេ វត្តមានា រូបារូបធម្មា. តេសុ រូបំ វត្ថុនោ ចក្ខាទីនញ្ច វសេន ឆធា ភិន្នំ, អរូបំ បញ្ចវោការភវេ ឧប្បន្នកុសលាកុសលវិបាកកិរិយវសេន ចតុធា ភិន្នំ. តស្ស ភូមិតោ កាមាវចរាទិវសេន ចតុធា, ឯកធា, តិធា, តិធាតិ ឯកទសធា ភេទោ ហោតិ. អារុប្បវិបាកញ្ហិ វិប្បយុត្តបច្ចយោ ន ហោតីតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ បញ្ចវោការភវេ ឧប្បន្នំ ចតុភូមកម្បិ កុសលំ អកុសលញ្ច អត្តនា សមុដ្ឋាបិតចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស សហជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. ឧប្បាទក្ខណំ បន អតិក្កមិត្វា ឋិតិក្ខណំ បត្តស្ស បុរេជាតស្ស ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិករូបកាយស្ស បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. ឯត្ថ ច តិសមុដ្ឋានិកកាយោតិ អាហារសមុដ្ឋានស្ស អភាវតោ ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីនំ កាយោ វេទិតព្ពោ. កាមាវចររូបាវចរវិបាកំ បន បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស, បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបស្ស ច សហជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. លោកុត្តរវិបាកំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្សេវ. តិវិធម្បិ បនេតំ បុរេជាតស្ស ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិកកាយស្ស បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. តេភូមកម្បិ កិរិយំ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស សហជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ, បុរេជាតស្ស ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិកកាយស្ស បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. ឆធា ឋិតេសុ បន រូបេសុ វត្ថុរូបំ បដិសន្ធិក្ខណេ កាមាវចររូបាវចរវិបាកានំ សហជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ, បវត្តេ ឧប្បជ្ជមានានំ ចតុភូមកកុសលានំ អកុសលានំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជានំ តេភូមកវិបាកានំ តេភូមកកិរិយានញ្ច បុរេជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. ចក្ខាយតនាទីនិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បុរេជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
វិប្បយុត្តបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
២១. អត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
២១. អត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសេ ចត្តារោ ខន្ធាតិអាទីហិ សហជាតវសេន អត្ថិបច្ចយោ និទ្ទិដ្ឋោ. ចក្ខាយតនន្តិអាទីហិ បុរេជាតវសេន. យំ រូបំ និស្សាយាតិ ឯត្ថ សហជាតបុរេជាតវសេន អត្ថិបច្ចយោ និទ្ទិដ្ឋោ. ឯវមយំ បាឡិ សហជាតបុរេជាតានញ្ញេវ អត្ថិបច្ចយានំ វសេន អាគតា. បញ្ហាវារេ បន សហជាតំ, បុរេជាតំ, បច្ឆាជាតំ, អាហារំ, ឥន្ទ្រិយន្តិ ឥមេសំ វសេន អាគតត្តា បច្ឆាជាតអាហារិន្ទ្រិយវសេនាបិ អត្ថិបច្ចយោ លព្ភតិ. ឥធ បន សាវសេសវសេន ទេសនា កតាតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.
អយំ បន អត្ថិបច្ចយោ នាម ទុវិធោ – អញ្ញមញ្ញតោ, ន អញ្ញមញ្ញតោ. តត្ថ អញ្ញមញ្ញំ តិវិធំ – អរូបំ អរូបេន, រូបំ រូបេន, រូបារូបំ រូបារូបេន. ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ’’តិ ឯត្ថ ហិ សព្ពចិត្តុប្បត្តិវសេន អរូបំ អរូបេន វុត្តំ. ‘‘ចត្តារោ មហាភូតា’’តិ ឯត្ថ សព្ពសន្តតិវសេន រូបំ រូបេន. ‘‘ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូប’’ន្តិ ឯត្ថ បដិសន្ធិខន្ធានញ្ចេវ វត្ថុនោ ច វសេន រូបារូបំ រូបារូបេន វុត្តំ. ន អញ្ញមញ្ញម្បិ តិវិធំ – ‘‘អរូបំ រូបស្ស, រូបំ រូបស្ស, រូបំ អរូបស្ស ចិត្តចេតសិកា ធម្មា’’តិ ឯត្ថ ហិ បញ្ចវោការវសេន អរូបំ រូបស្ស វុត្តំ. ‘‘មហាភូតា ឧបាទារូបាន’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពសន្តតិវសេន រូបំ រូបស្ស. ‘‘ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា’’តិអាទីសុ វត្ថារម្មណវសេន រូបំ អរូបស្ស អត្ថិបច្ចយោតិ វុត្តំ.
អបិចេស អត្ថិបច្ចយោ នាម សង្ខេបតោ ខណត្តយប្បត្តំ នាមញ្ចេវ រូបញ្ច, វត្តមានា បញ្ចក្ខន្ធាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. សោ ជាតិភេទតោ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបវសេន បញ្ចធា ភិជ្ជតិ. តត្ថ កុសលោ សហជាតបច្ឆាជាតវសេន ទុវិធោ ហោតិ, តថា អកុសលោ វិបាកកិរិយសង្ខាតោ ច. តេសុ កុសលោ កាមាវចរាទិភេទេន ចតុធា ភិជ្ជតិ, អកុសលោ កាមាវចរោវ វិបាកោ ចតុភូមកោ, កិរិយាសង្ខាតោ តិភូមកោ. រូបសង្ខាតោ អត្ថិបច្ចយោ កាមាវចរោវ. សោ បន សហជាតបុរេជាតវសេន ទុវិធោ. តត្ថ បញ្ច វត្ថូនិ អារម្មណានិ ច បុរេជាតានេវ, ហទយវត្ថុ សហជាតំ វា ហោតិ បុរេជាតំ វា. បញ្ហាវារេ បន អាគតោ អាហារោ ឥន្ទ្រិយញ្ច សហជាតាទិភេទំ ន លភតីតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ ចតុភូមកកុសលោបិ សហជាតោ អត្ថិបច្ចយោ បញ្ចវោការេ ‘‘ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណន្នំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទិនា នយេន អញ្ញមញ្ញំ ខន្ធានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច ឋបេត្វា បន រូបាវចរកុសលំ អវសេសោ អារុប្បេ សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ញេវ សហជាតកុសលោ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. ចតុភូមកោ បនេស បញ្ចវោការេ ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិកកាយស្ស បច្ឆាជាតោ កុសលោ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. អកុសលេបិ ឯសេវ នយោ. សោបិ ហិ បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច, ចតុវោការេ សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ញេវ សហជាតាកុសលោ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. បញ្ចវោការេ ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិកកាយស្ស បច្ឆាជាតាកុសលោ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ.
វិបាកតោ បន កាមាវចររូបាវចរោ អត្ថិបច្ចយោ និយមេនេវ បដិសន្ធិក្ខណេ ខន្ធានញ្ចេវ កដត្តារូបស្ស ច សហជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. បវត្តេ បន សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច សហជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ, ឋិតិប្បត្តស្ស ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិកកាយស្ស បច្ឆាជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. អរូបាវចរវិបាកោ បន អារុប្បេ ឧប្បន្នលោកុត្តរវិបាកោ ច អត្តនា សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ញេវ សហជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. បញ្ចវោការេ លោកុត្តរវិបាកោ សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច សហជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ, ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិកកាយស្ស បច្ឆាជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. កិរិយតោ រូបាវចរោ អត្ថិបច្ចយោ សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច សហជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ, ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិកកាយស្ស បច្ឆាជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. កាមាវចរារូបាវចរោ បន អារុប្បេ សម្បយុត្តក្ខន្ធានញ្ញេវ, បញ្ចវោការេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្សាបិ សហជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ, ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិកកាយស្ស បច្ឆាជាតត្ថិ បច្ចយេន បច្ចយោ.
រូបសង្ខាតោ បន អត្ថិបច្ចយោ សហជាតោ, បុរេជាតោ, អាហារោ, ឥន្ទ្រិយន្តិ ចតុព្ពិធោ. តត្ថ សហជាតរូបត្ថិបច្ចយោ ចតុសមុដ្ឋានវសេន ចតុធា ឋិតោ. តត្ថ កម្មសមុដ្ឋានោ ឯកំ មហាភូតំ តិណ្ណន្នំ មហាភូតានំ, តីណិ ឯកស្ស, ទ្វេ ទ្វិន្នំ, មហាភូតា ឧបាទារូបានន្តិ ឯវំ សហជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុរូបំ កាមាវចររូបាវចរវិបាកក្ខន្ធានំ សហជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. តេសម្បិ តិសមុដ្ឋានិករូបំ ឯកំ មហាភូតំ តិណ្ណន្នំ មហាភូតានំ, តីណិ ឯកស្ស, ទ្វេ ទ្វិន្នំ, មហាភូតា ឧបាទារូបានន្តិ ឯវំ សហជាតត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. បុរេជាតត្ថិបច្ចយោ បន វត្ថុបុរេជាតអារម្មណបុរេជាតវសេន ទុវិធោ ហោតិ. សោ ទុវិធោបិ ហេដ្ឋា បុរេជាតបច្ចយេ វុត្តនយេនេវ យោជេត្វា គហេតព្ពោ. អាហារត្ថិបច្ចយោបិ ហេដ្ឋា កពឡីការាហារបច្ចយេ យោជិតនយេនេវ យោជេតព្ពោ. ឥធ បនេស អត្តនោ អនិរុទ្ធក្ខណេ បច្ចយភាវេន អត្ថិបច្ចយោតិ វុត្តោ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ ហេដ្ឋា ឥន្ទ្រិយបច្ចយេ រូបជីវិតិន្ទ្រិយយោជនាយំ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. ឥធ បនេតម្បិ អត្តនោ អនិរុទ្ធក្ខណេយេវ បច្ចយភាវេន អត្ថិបច្ចយោតិ វុត្តន្តិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
អត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
២២. នត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
២២. នត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសេ សមនន្តរនិរុទ្ធាតិ អញ្ញេន ចិត្តុប្បាទេន អនន្តរិកា ហុត្វា សមនន្តរនិរុទ្ធា. បដុប្បន្នានន្តិ បច្ចុប្បន្នានំ. ឥមិនា នត្ថិបច្ចយស្ស ឱកាសទានដ្ឋេន នត្ថិបច្ចយភាវំ សាធេតិ. បុរិមេសុ ហិ និរោធវសេន បច្ឆិមានំ បវត្តនោកាសំ អទេន្តេសុ តេសំ បដុប្បន្នភាវោ ន សិយាតិ អយមេត្ថ បាឡិវណ្ណនា. សេសំ សព្ពំ អនន្តរបច្ចយេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. បច្ចយលក្ខណមេវ ហេត្ថ នានំ, បច្ចយានំ បន បច្ចយុប្បន្នានញ្ច នានាករណំ នត្ថិ. កេវលំ បន តត្ថ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ តំសម្បយុត្តកា ច ធម្មា មនោធាតុយា’’តិអាទិនា នយេន បច្ចយា ច បច្ចយុប្បន្នា ច សរូបតោ ទស្សិតា. ឥធ បន ‘‘សមនន្តរនិរុទ្ធា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បដុប្បន្នានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មាន’’ន្តិ សព្ពេបិ តេ និរោធុប្បាទវសេន សាមញ្ញតោ ទស្សិតាតិ.
នត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
២៣. វិគតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
២៣. វិគតបច្ចយនិទ្ទេសេ សមនន្តរវិគតាតិ សមនន្តរមេវ វិគតា. ឥមិនា វិគតបច្ចយស្ស វិគច្ឆមានភាវេនេវ បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. ឥតិ នត្ថិបច្ចយស្ស ច ឥមស្ស ច ព្យញ្ជនមត្តេយេវ នានត្តំ, ន អត្ថេតិ.
វិគតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
២៤. អវិគតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា
២៤. អវិគតបច្ចយនិទ្ទេសេ ចត្តារោ ខន្ធាតិអាទីនំ សព្ពាការេន អត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្សបិ ហិ បច្ចយស្ស អត្ថិបច្ចយេន សទ្ធិំ ព្យញ្ជនមត្តេយេវ នានត្តំ, ន អត្ថេតិ.
អវិគតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.
បច្ចយនិទ្ទេសបកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថា
ឥទានិ ឯវំ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសតោ ទស្សិតេសុ ឥមេសុ ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ ញាណចារស្ស វិសទភាវត្ថំ អនេកធម្មានំ ឯកបច្ចយភាវតោ, ឯកធម្មស្ស អនេកបច្ចយភាវតោ, ឯកបច្ចយស្ស អនេកបច្ចយភាវតោ, បច្ចយសភាគតោ, បច្ចយវិសភាគតោ, យុគឡកតោ, ជនកាជនកតោ, សព្ពដ្ឋានិកាសព្ពដ្ឋានិកតោ, រូបំ រូបស្សាតិអាទិវិកប្បតោ, ភវភេទតោតិ ឥមេសំ ទសន្នំ បទានំ វសេន បកិណ្ណកវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អនេកធម្មានំ ឯកបច្ចយភាវតោតិ ឯតេសុ ហិ ឋបេត្វា កម្មបច្ចយំ អវសេសេសុ តេវីសតិយា បច្ចយេសុ អនេកធម្មា ឯកតោ បច្ចយា ហោន្តិ. កម្មបច្ចយោ បន ឯកោ ចេតនាធម្មោយេវាតិ ឯវំ តាវេត្ថ អនេកធម្មានំ ឯកបច្ចយភាវតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.
ឯកធម្មស្ស អនេកបច្ចយភាវតោតិ ហេតុបច្ចយេ តាវ អមោហោ ឯកោ ធម្មោ. សោ បុរេជាតកម្មាហារឈានបច្ចយោវ ន ហោតិ, សេសានំ វីសតិយា បច្ចយានំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. អលោភាទោសា ឥន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយាបិ ន ហោន្តិ, សេសានំ អដ្ឋារសន្នំ បច្ចយានំ វសេន បច្ចយា ហោន្តិ. លោភមោហា វិបាកបច្ចយាបិ ន ហោន្តិ, សេសានំ សត្តរសន្នំ បច្ចយានំ វសេន បច្ចយា ហោន្តិ. ទោសោ អធិបតិបច្ចយោបិ ន ហោតិ, សេសានំ សោឡសន្នំ បច្ចយានំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. អារម្មណបច្ចយេ រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណបុរេជាតអត្ថិអវិគតវសេន ចតុធា បច្ចយោ; តថា មនោធាតុយា អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយា ច. សហេតុកាយ បន អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយវសេនាបិ បច្ចយោ ហោតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពេសំ អារម្មណបច្ចយធម្មានំ អនេកបច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ.
អធិបតិបច្ចយេ អារម្មណាធិបតិនោ អារម្មណបច្ចយេ វុត្តនយេនេវ អនេកបច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ. សហជាតាធិបតីសុ វីមំសា អមោហហេតុ វិយ វីសតិធា បច្ចយោ ហោតិ. ឆន្ទោ ហេតុបុរេជាតកម្មអាហារឥន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយោ ន ហោតិ, សេសានំ សត្តរសន្នំ បច្ចយានំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. ចិត្តំ ហេតុបុរេជាតកម្មឈានមគ្គបច្ចយោ ន ហោតិ, សេសានំ ឯកូនវីសតិយា បច្ចយានំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. វីរិយំ ហេតុបុរេជាតកម្មាហារឈានបច្ចយោ ន ហោតិ, សេសានំ ឯកូនវីសតិយា វសេន បច្ចយោ ហោតិ.
អនន្តរបច្ចយេ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតូ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តេសុ ចតូសុ ខន្ធេសុ វេទនាក្ខន្ធោ ហេតុបុរេជាតកម្មាហារមគ្គបច្ចយោ ន ហោតិ, សេសានំ ឯកូនវីសតិយា វសេន បច្ចយោ ហោតិ. សញ្ញាក្ខន្ធោ ឥន្ទ្រិយឈានបច្ចយោបិ ន ហោតិ, សេសានំ សត្តរសន្នំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. សង្ខារក្ខន្ធេ ហេតូ ហេតុបច្ចយេ វុត្តនយេន, ឆន្ទវីរិយានិ អធិបតិបច្ចយេ វុត្តនយេនេវ បច្ចយា ហោន្តិ. ផស្សោ ហេតុបុរេជាតកម្មឥន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយោ ន ហោតិ, សេសានំ អដ្ឋារសន្នំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. ចេតនា ហេតុបុរេជាតឥន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយោ ន ហោតិ. សេសានំ ឯកូនវីសតិយា វសេន បច្ចយោ ហោតិ. វិតក្កោ ហេតុបុរេជាតកម្មាហារិន្ទ្រិយបច្ចយោ ន ហោតិ, សេសានំ ឯកូនវីសតិយា វសេន បច្ចយោ ហោតិ. វិចារោ មគ្គបច្ចយោបិ ន ហោតិ, សេសានំ អដ្ឋារសន្នំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. បីតិ តេសញ្ញេវ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. ចិត្តេកគ្គតា ហេតុបុរេជាតកម្មាហារបច្ចយោ ន ហោតិ, សេសានំ វីសតិយា វសេន បច្ចយោ ហោតិ. សទ្ធា ហេតុបុរេជាតកម្មាហារឈានមគ្គបច្ចយោ ន ហោតិ, សេសានំ អដ្ឋារសន្នំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. សតិ តេហិ ចេវ មគ្គបច្ចយេន ចាតិ ឯកូនវីសតិយា វសេន បច្ចយោ ហោតិ. ជីវិតិន្ទ្រិយំ សទ្ធាយ វុត្តានំ អដ្ឋារសន្នំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. ហិរោត្តប្បំ តតោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយំ អបនេត្វា សេសានំ សត្តរសន្នំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. តថា កាយបស្សទ្ធាទីនិ យុគឡកានិ, យេវាបនកេសុ អធិមោក្ខមនសិការតត្រមជ្ឈត្តតា ករុណាមុទិតា ច. វិរតិយោ បន តេហិ ចេវ មគ្គបច្ចយេន ចាតិ អដ្ឋារសធា បច្ចយា ហោន្តិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ តតោ វិបាកបច្ចយំ អបនេត្វា សត្តរសធា, មិច្ឆាវាចាកម្មន្តាជីវា តេហិ ចេវ កម្មាហារបច្ចយេហិ ចាតិ ឯកូនវីសតិធា. អហិរិកំ អនោត្តប្បំ មានោ ថិនំ មិទ្ធំ ឧទ្ធច្ចន្តិ ឥមេ ហេតុបុរេជាតកម្មវិបាកាហារិន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយា ន ហោន្តិ, សេសានំ បន សោឡសន្នំ បច្ចយានំ វសេន បច្ចយា ហោន្តិ. វិចិកិច្ឆាឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចានិ តតោ អធិបតិបច្ចយំ អបនេត្វា បន្នរសធា វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស. អធិបតិបច្ចយេ វុត្តនយេនេវ អនេកបច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ. សមនន្តរបច្ចយេបិ ឯសេវ នយោ.
សហជាតបច្ចយេ ចតូសុ តាវ ខន្ធេសុ ឯកេកស្ស ធម្មស្ស អនេកបច្ចយភាវោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ចត្តារិ មហាភូតានិ អារម្មណអារម្មណាធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយឧបនិស្សយបុរេជាតអត្ថិអវិគតវសេន នវធា បច្ចយា ហោន្តិ. ហទយវត្ថុ តេសញ្ចេវ វិប្បយុត្តស្ស ច វសេន ទសធា បច្ចយោ ហោតិ. អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ អបុព្ពំ នត្ថិ. និស្សយបច្ចយេ ចក្ខាយតនាទីនិ អារម្មណអារម្មណាធិបតិនិស្សយឧបនិស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន នវធា បច្ចយា ហោន្តិ. ឧបនិស្សយេ អបុព្ពំ នត្ថិ. បុរេជាតបច្ចយេ រូបសទ្ទគន្ធរសាយតនានិ អារម្មណអារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយបុរេជាតអត្ថិអវិគតវសេន ឆធា បច្ចយា ហោន្តិ. ឯត្តកមេវេត្ថ អបុព្ពំ. បច្ឆាជាតាទីសុ អបុព្ពំ នត្ថិ. អាហារបច្ចយេ កពឡីការាហារោ អារម្មណអារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយអាហារអត្ថិអវិគតវសេន ឆធា បច្ចយោ ហោតិ. ឥន្ទ្រិយាទីសុ អបុព្ពំ នត្ថិ. ឯវមេត្ថ ឯកធម្មស្ស អនេកបច្ចយភាវតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ឯកបច្ចយស្ស អនេកបច្ចយភាវតោតិ ហេតុបច្ចយាទីសុ យស្ស កស្សចិ ឯកស្ស បច្ចយស្ស យេនាការេន យេនត្ថេន យោ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយោ ហោតិ, តំ អាការំ តំ អត្ថំ អវិជហិត្វាវ អញ្ញេហិបិ យេហាការេហិ យេហិ អត្ថេហិ សោ តស្មិញ្ញេវ ខណេ តេសំ ធម្មានំ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ, តតោ អនេកបច្ចយភាវតោ តស្ស វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ អត្ថោ. សេយ្យថិទំ – អមោហោ ហេតុបច្ចយោ, សោ ហេតុបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ អធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកឥន្ទ្រិយមគ្គសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ ឯកាទសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. អលោភាទោសា តតោ អធិបតិឥន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយេ តយោ អបនេត្វា សេសានំ វសេន អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆន្តិ. ឥទំ វិបាកហេតូសុយេវ លព្ភតិ, កុសលកិរិយេសុ បន វិបាកបច្ចយតា បរិហាយតិ. លោភទោសមោហា តេ តយោ វិបាកញ្ចាតិ ចត្តារោ អបនេត្វា សេសានំ វសេន អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆន្តិ.
អារម្មណបច្ចយោ តំ អារម្មណបច្ចយត្តំ អវិជហន្តំយេវ អារម្មណាធិបតិនិស្សយឧបនិស្សយបុរេជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ សត្តហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. អយមេត្ថ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ, អរូបធម្មានំ បន អតីតានាគតានំ វា រូបធម្មានំ អារម្មណបច្ចយភាវេ សតិ អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយមត្តញ្ញេវ ឧត្តរិ លព្ភតិ. អធិបតិបច្ចយេ វីមំសា អមោហសទិសា. ឆន្ទោ អធិបតិបច្ចយោ អធិបតិបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ អដ្ឋហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. វីរិយំ តេសញ្ចេវ ឥន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយានញ្ចាតិ ឥមេសំ វសេន អបរេហិបិ ទសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. ចិត្តំ តតោ មគ្គបច្ចយំ អបនេត្វា អាហារបច្ចយំ បក្ខិបិត្វា ឥមេសំ វសេន អធិបតិបច្ចយតោ ឧត្តរិ ទសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. អារម្មណាធិបតិនោ បន ហេដ្ឋា អារម្មណបច្ចយេ វុត្តនយេនេវ អនេកបច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ.
អនន្តរសមនន្តរបច្ចយា អនន្តរសមនន្តរបច្ចយត្តំ អវិជហន្តាវ ឧបនិស្សយកម្មអាសេវននត្ថិវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ បញ្ចហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆន្តិ. អរិយមគ្គចេតនាយេវ ចេត្ថ កម្មបច្ចយតំ លភតិ, ន សេសធម្មា. សហជាតបច្ចយោ សហជាតបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ ហេតុអធិបតិអញ្ញមញ្ញនិស្សយកម្មវិបាកអាហារឥន្ទ្រិយឈានមគ្គសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិ ចុទ្ទសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. អយម្បិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ វត្ថុសហជាតាទីនំ បន វសេនេត្ថ ហេតុបច្ចយាទីនំ អភាវោបិ វេទិតព្ពោ. អញ្ញមញ្ញបច្ចយេបិ ឯសេវ នយោ.
និស្សយបច្ចយោ និស្សយបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ អត្តនោ និស្សយបច្ចយត្តញ្ចេវ អនន្តរសមនន្តរបច្ឆាជាតអាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយេ ច ឆ អបនេត្វា សេសានំ វសេន អបរេហិបិ សត្តរសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. អយម្បិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោវ វត្ថុនិស្សយាទីនំ បន វសេនេត្ថ ហេតុបច្ចយាទីនំ អាភាវោបិ វេទិតព្ពោ.
ឧបនិស្សយបច្ចយេ អារម្មណូបនិស្សយោ អារម្មណាធិបតិសទិសោ. អនន្តរូបនិស្សយោ អនន្តរូបនិស្សយបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ អនន្តរសមនន្តរកម្មអាសេវននត្ថិវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ ឆហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. អរិយមគ្គចេតនាយេវ ចេត្ថ កម្មបច្ចយតំ លភតិ, ន សេសធម្មា. បកតូបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោវ. បុរេជាតបច្ចយោ អត្តនោ បុរេជាតបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ អារម្មណអារម្មណាធិបតិនិស្សយឧបនិស្សយឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ អដ្ឋហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. អយម្បិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោវ អារម្មណបុរេជាតេ បនេត្ថ និស្សយឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ចយតា ន លព្ភតិ. ឥតោ ឧត្តរិបិ លព្ភមានាលព្ភមានំ វេទិតព្ពំ. បច្ឆាជាតបច្ចយោ អត្តនោ បច្ឆាជាតបច្ចយភាវំ អវិជហន្តោវ វិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ តីហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. អាសេវនបច្ចយោ អាសេវនបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ អនន្តរសមនន្តរឧបនិស្សយនត្ថិវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ បញ្ចហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ.
កម្មបច្ចយោ កម្មបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ ឯកក្ខណិកោ តាវ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកអាហារសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ នវហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. នានាក្ខណិកោ ឧបនិស្សយអនន្តរសមនន្តរនត្ថិវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ បញ្ចហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. វិបាកបច្ចយោ វិបាកបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ ហេតុអធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយកម្មអាហារឥន្ទ្រិយឈានមគ្គសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ ចុទ្ទសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. អាហារបច្ចយេ កពឡីការោ អាហារោ អាហារបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ អត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ ទ្វីហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. សេសា តយោ អាហារបច្ចយត្តំ អវិជហន្តាវ យថានុរូបំ អធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយកម្មវិបាកឥន្ទ្រិយសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ ឯកាទសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆន្តិ.
ឥន្ទ្រិយបច្ចយេ រូបិនោ បញ្ចិន្ទ្រិយា ឥន្ទ្រិយបច្ចយត្តំ អវិជហន្តាវ និស្សយបុរេជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ បញ្ចហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆន្តិ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយត្តំ អវិជហន្តញ្ញេវ អត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ ទ្វីហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. អរូបិនោ ឥន្ទ្រិយានិបិ យថានុរូបំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយត្តំ អវិជហន្តានេវ ហេតុអធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកអាហារឈានមគ្គសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ តេរសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆន្តិ. ឈានបច្ចយោ ឈានបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ យថានុរូបំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកឥន្ទ្រិយមគ្គសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ ទសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. មគ្គបច្ចយោ មគ្គបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ យថានុរូបំ ឈានបច្ចយេ វុត្តានំ ទសន្នំ ហេតុអធិបតីនញ្ចាតិ ឥមេសំ វសេន អបរេហិបិ ទ្វាទសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ.
សម្បយុត្តបច្ចយោ សម្បយុត្តបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ យថានុរូបំ ហេតុអធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយកម្មវិបាកអាហារឥន្ទ្រិយឈានមគ្គអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ តេរសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. វិប្បយុត្តបច្ចយោ វិប្បយុត្តបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ អនន្តរសមនន្តរអាសេវនសម្បយុត្តនត្ថិវិគតសង្ខាតេ ឆ បច្ចយេ អបនេត្វា សេសានំ វសេន យថានុរូបំ អបរេហិបិ សត្តរសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. តត្ថ រូបស្ស ច អរូបស្ស ច បច្ចយវិភាគោ វេទិតព្ពោ. អត្ថិបច្ចយោ អត្ថិបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ អនន្តរសមនន្តរអាសេវននត្ថិវិគតសង្ខាតេ បញ្ច បច្ចយេ អបនេត្វា សេសានំ វសេន យថានុរូបំ អបរេហិ អដ្ឋារសហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតិ. នត្ថិបច្ចយវិគតបច្ចយា អនន្តរបច្ចយសទិសា. អវិគតបច្ចយោ អត្ថិបច្ចយសទិសោយេវាតិ ឯវមេត្ថ ឯកបច្ចយស្ស អនេកបច្ចយភាវតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
បច្ចយសភាគតោតិ ឯតេសុ ហិ ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយអាសេវននត្ថិវិគតា សភាគា, តថា អារម្មណអារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយាតិ ឥមិនា ឧបាយេនេត្ថ បច្ចយសភាគតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
បច្ចយវិសភាគតោតិ បុរេជាតបច្ចយោ បនេត្ថ បច្ឆាជាតបច្ចយេន វិសភាគោ, តថា សម្បយុត្តបច្ចយោ វិប្បយុត្តបច្ចយេន, អត្ថិបច្ចយោ នត្ថិបច្ចយេន, វិគតបច្ចយោ អវិគតបច្ចយេនាតិ ឥមិនា ឧបាយេនេត្ថ បច្ចយវិសភាគតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
យុគឡកតោតិ ឯតេសុ ច អត្ថសរិក្ខតាយ, សទ្ទសរិក្ខតាយ, កាលបដិបក្ខតាយ, ហេតុផលតាយ, អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខតាយាតិ ឥមេហិ ការណេហិ យុគឡកតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. អនន្តរសមនន្តរា ហិ អត្ថសរិក្ខតាយ ឯកំ យុគឡកំ នាម; និស្សយូបនិស្សយា សទ្ទសរិក្ខតាយ, បុរេជាតបច្ឆាជាតា កាលបដិបក្ខតាយ, កម្មបច្ចយវិបាកបច្ចយា ហេតុផលតាយ, សម្បយុត្តវិប្បយុត្តបច្ចយា អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខតាយ ឯកំ យុគឡកំ នាម, តថា អត្ថិនត្ថិបច្ចយា, វិគតាវិគតបច្ចយា ចាតិ ឯវមេត្ថ យុគឡកតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. ជនកាជនកតោតិ ឯតេសុ ច អនន្តរសមនន្តរានន្តរូបនិស្សយបកតូបនិស្សយាសេវនបច្ចយា នានាក្ខណិកោ, កម្មបច្ចយោ, នត្ថិវិគតបច្ចយាតិ ឥមេ បច្ចយា ជនកាយេវ, ន អជនកា. បច្ឆាជាតបច្ចយោ កេវលំ ឧបត្ថម្ភកោយេវ, ន ជនកោ. សេសា ជនកា ច អជនកា ច ឧបត្ថម្ភកា ចាតិ អត្ថោ. ឯវមេត្ថ ជនកាជនកតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
សព្ពដ្ឋានិកាសព្ពដ្ឋានិកតោតិ ឯតេសុ ច សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយា សព្ពដ្ឋានិកា នាម, សព្ពេសំ សង្ខតានំ រូបារូបធម្មានំ ឋានភូតា ការណភូតាតិ អត្ថោ. ឯតេហិ វិនា ឧប្បជ្ជមានោ ឯកធម្មោបិ នត្ថីតិ. អារម្មណអារម្មណាធិបតិអនន្តរសមនន្តរានន្តរូបនិស្សយបកតូបនិស្សយាសេវនសម្បយុត្តនត្ថិវិគតបច្ចយា អសព្ពដ្ឋានិកា នាម. ន សព្ពេសំ រូបារូបធម្មានំ ឋានភូតា, អរូបក្ខន្ធានញ្ញេវ បន ឋានភូតា ការណភូតាតិ អត្ថោ. អរូបធម្មាយេវ ហិ ឯតេហិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន រូបធម្មា. បុរេជាតបច្ឆាជាតាបិ អសព្ពដ្ឋានិកា អរូបរូបានញ្ញេវ យថាក្កមេន បច្ចយភាវតោ. វុត្តាវសេសាបិ ឯកច្ចានំ រូបារូបធម្មានំ ឧប្បត្តិហេតុតោ ន សព្ពដ្ឋានិកាតិ ឯវមេត្ថ សព្ពដ្ឋានិកា សព្ពដ្ឋានិកតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
រូបំ រូបស្សាតិអាទិវិកប្បតោតិ ឯតេសុ ច ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ ឯកបច្ចយោបិ ឯកន្តេន រូបមេវ ហុត្វា រូបស្សេវ បច្ចយោ នាម នត្ថិ, ឯកន្តេន បន រូបំ ហុត្វា អរូបស្សេវ បច្ចយោ នាម អត្ថិ. កតរោ បនេសោតិ? បុរេជាតបច្ចយោ. បុរេជាតបច្ចយោ ហិ ឯកន្តេន រូបមេវ ហុត្វា អរូបស្សេវ បច្ចយោ ហោតិ. ឯកន្តេន រូបមេវ ហុត្វា រូបារូបស្សេវ បច្ចយោ នាមាតិបិ នត្ថិ, ឯកន្តេន បន អរូបំ ហុត្វា អរូបស្សេវ បច្ចយោ នាម អត្ថិ. កតរោ បនេសោតិ? អនន្តរសមនន្តរអាសេវនសម្បយុត្តនត្ថិវិគតវសេន ឆព្ពិធោ. សោ ហិ សព្ពោបិ ឯកន្តេន អរូបមេវ ហុត្វា អរូបស្សេវ បច្ចយោ ហោតិ. ឯកន្តេន អរូបមេវ ហុត្វាបិ ឯកន្តេន រូបស្សេវ បច្ចយោ នាមាតិបិ អត្ថិ. កតរោ បនេសោតិ? បច្ឆាជាតបច្ចយោ. សោ ហិ ឯកន្តេន អរូបំ ហុត្វា រូបស្សេវ បច្ចយោ ហោតិ; ឯកន្តេន បន អរូបធម្មោវ ហុត្វា រូបារូបានំ បច្ចយោបិ អត្ថិ. កតរោ បនេសោតិ? ហេតុកម្មវិបាកឈានមគ្គវសេន បញ្ចវិធោ. សោ ហិ សព្ពោបិ ឯកន្តេន អរូបមេវ ហុត្វា រូបធម្មានំ អរូបធម្មានម្បិ បច្ចយោ ហោតិ. ឯកន្តេន បន រូបារូបមេវ ហុត្វា រូបស្សេវ បច្ចយោ នាមាតិបិ នត្ថិ, អរូបស្សេវ បន ហោតិ. កតរោ បនេសោតិ? អារម្មណបច្ចយោ ចេវ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ច. ឥទញ្ហិ ទ្វយំ ឯកន្តេន រូបារូបមេវ ហុត្វា អរូបស្សេវ បច្ចយោ ហោតិ. ឯកន្តេន រូបារូបមេវ ហុត្វា បន រូបារូបស្សេវ បច្ចយោ នាមាតិបិ អត្ថិ. កតរោ បនេសោតិ? អធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយអាហារឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន នវវិធោ. សោ ហិ សព្ពោបិ ឯកន្តេន រូបារូបមេវ ហុត្វា រូបារូបស្សេវ បច្ចយោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ រូបំ រូបស្សាតិអាទិវិកប្បតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.
ភវភេទតោតិ ឥមេសុ បន ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ បញ្ចវោការភវេ តាវ ន កោចិ បច្ចយោ ន លព្ភតិ នាម. ចតុវោការភវេ បន តយោ បុរេជាតបច្ឆាជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេ អបនេត្វា សេសា ឯកវីសតិមេវ លព្ភន្តិ. ឯកវោការភវេ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយកម្មឥន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតវសេន សត្តេវ លព្ភន្តិ. ពាហិរេ បន អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបេ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយអត្ថិអវិគតវសេន បញ្ចេវ លព្ភន្តីតិ ឯវមេត្ថ ភវភេទតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.
បច្ចយនិទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.