១០. ឥន្ទ្រិយយមកំ

ឥទានិ តេសញ្ញេវ មូលយមកេ ទេសិតានំ កុសលាទិធម្មានំ លព្ភមានវសេន ឯកទេសំ សំគណ្ហិត្វា ធម្មយមកានន្តរំ ទេសិតស្ស ឥន្ទ្រិយយមកស្ស វណ្ណនា ហោតិ. តត្ថ ខន្ធយមកាទីសុ វុត្តនយេនេវ បាឡិវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ. ឥធាបិ ហិ បណ្ណត្តិវារាទយោ តយោ មហាវារា អវសេសា អន្តរវារា ច សទ្ធិំ កាលប្បភេទាទីហិ ខន្ធយមកាទីសុ អាគតសទិសាវ. ឥន្ទ្រិយានំ បន ពហុតាយ ធាតុយមកតោបិ ពហុតរានិ យមកានិ ហោន្តិ. យថា បន ហេដ្ឋា បុគ្គលវារាទីសុ ចក្ខាយតនចក្ខុធាតុមូលកេ នយេ ចក្ខាយតនចក្ខុធាតូហិ សទ្ធិំ ជិវ្ហាយតនកាយាយតនានិ ន យោជិតានិ. ជិវ្ហាយតនកាយាយតនមូលកានិ ច យមកានេវ ន គហិតានិ, តថា ឥធាបិ ចក្ខុន្ទ្រិយមូលកេ នយេ ជិវ្ហិន្ទ្រិយកាយិន្ទ្រិយានិ ន យោជិតានិ, ជិវ្ហិន្ទ្រិយកាយិន្ទ្រិយមូលកានិ ច យមកានេវ ន គហិតានិ. តេសំ អគ្គហណេ ការណំ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. មនិន្ទ្រិយំ បន យថា ចក្ខុន្ទ្រិយាទិមូលកេហិ តថេវ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទិមូលកេហិបិ សទ្ធិំ យស្មា យោជនំ គច្ឆតិ, តស្មា និក្ខិត្តបដិបាដិយា អយោជេត្វា សព្ពេហិបិ ចក្ខុន្ទ្រិយមូលកាទីហិ សទ្ធិំ បរិយោសានេ យោជិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ចក្ខុន្ទ្រិយេន សទ្ធិំ ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយជីវិតិន្ទ្រិយានិ យោជិតានិ សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយទោមនស្សិន្ទ្រិយានិ បដិសន្ធិយំ នត្ថីតិ ន គហិតានិ. សោមនស្សិន្ទ្រិយឧបេក្ខិន្ទ្រិយានិ បដិសន្ធិយំ ឧប្បត្តិសព្ភាវតោ គហិតានិ. តថា សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិ បញ្ច. លោកុត្តរានិ តីណិ បដិសន្ធិយំ អភាវេនេវ ន គហិតានិ. ឥតិ យានិ គហិតានិ, តេសំ វសេនេត្ថ ចក្ខុន្ទ្រិយមូលកេ នយេ យមកគណនា វេទិតព្ពា. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សព្ពត្ថ. យានិ បន ន គហិតានិ, តេសំ វសេន យមកានិ ន គណេតព្ពានិ. គណេន្តេន វា មោឃបុច្ឆាវសេន គណេតព្ពានីតិ ឯវំ តាវ សព្ពវារេសុ បាឡិវវត្ថានមេវ វេទិតព្ពំ.

បវត្តិវារវណ្ណនា

១-៨៦. អត្ថវិនិច្ឆយេ បនេត្ថ ឥទំ នយមុខំ – សចក្ខុកានំ ន ឥត្ថីនន្តិ ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីនញ្ចេវ រូបីនំ បុរិសនបុំសកានញ្ច វសេន វុត្តំ. តេសញ្ហិ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ នុប្បជ្ជតិ. សចក្ខុកានំ ន បុរិសានន្តិ រូបីព្រហ្មានញ្ចេវ ឥត្ថិនបុំសកានញ្ច វសេន វុត្តំ. តេសញ្ហិ បុរិសិន្ទ្រិយំ នុប្បជ្ជតិ. អចក្ខុកានំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯកវោការចតុវោការកាមធាតុសត្តេ សន្ធាយ វុត្តំ. សចក្ខុកានំ វិនា សោមនស្សេនាតិ ឧបេក្ខាសហគតានំ ចតុន្នំ មហាវិបាកបដិសន្ធីនំ វសេន វុត្តំ. សចក្ខុកានំ វិនា ឧបេក្ខាយាតិ សោមនស្សសហគតបដិសន្ធិកានំ វសេន វុត្តំ. ឧបេក្ខាយ អចក្ខុកានន្តិ អហេតុកបដិសន្ធិវសេន វុត្តំ. អហេតុកានន្តិ អហេតុកបដិសន្ធិចិត្តេន សទ្ធិំ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ អភាវតោ វុត្តំ. តត្ថ ហិ ឯកន្តេនេវ សទ្ធាសតិបញ្ញាយោ នត្ថិ. សមាធិវីរិយានិ បន ឥន្ទ្រិយប្បត្តានិ ន ហោន្តិ. សហេតុកានំ អចក្ខុកានន្តិ គព្ភសេយ្យកវសេន ចេវ អរូបីវសេន ច វុត្តំ. អញ្ញោ ហិ សហេតុកោ អចក្ខុកោ នាម នត្ថិ. សចក្ខុកានំ អហេតុកានន្តិ អបាយេ ឱបបាតិកវសេន វុត្តំ. សចក្ខុកានំ ញាណវិប្បយុត្តានន្តិ កាមធាតុយំ ទុហេតុកបដិសន្ធិកានំ វសេន វុត្តំ. សចក្ខុកានំ ញាណសម្បយុត្តានន្តិ រូបីព្រហ្មានោ ចេវ កាមាវចរទេវមនុស្សេ ច សន្ធាយ វុត្តំ. ញាណសម្បយុត្តានំ អចក្ខុកានន្តិ អរូបិនោ ច តិហេតុកគព្ភសេយ្យកេ ច សន្ធាយ វុត្តំ.

១៩០. ជីវិតិន្ទ្រិយមូលកេ វិនា សោមនស្សេន ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ទ្វេបិ ជីវិតិន្ទ្រិយានិ សន្ធាយ វុត្តំ. បវត្តេ សោមនស្សវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថាបិ បដិសន្ធិបវត្តិវសេន ជីវិតិន្ទ្រិយយោជនា វេទិតព្ពា. សោមនស្សិន្ទ្រិយាទិមូលកេសុបិ បដិសន្ធិបវត្តិវសេនេវត្ថោ គហេតព្ពោ. បដិលោមនយេ បន និរោធវារេ ច ឯតេសញ្ចេវ អញ្ញេសញ្ច ធម្មានំ យថាលាភវសេន ចុតិបដិសន្ធិបវត្តេសុ តីសុបិ អនុប្បាទនិរោធា វេទិតព្ពា.

២៨១. អនាគតវារេ ឯតេនេវ ភាវេនាតិ ឯតេន បុរិសភាវេនេវ, អន្តរា ឥត្ថិភាវំ អនាបជ្ជិត្វា បុរិសបដិសន្ធិគ្គហណេនេវាតិ អត្ថោ. កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តីតិ កតិចិ បដិសន្ធិយោ គហេត្វា ឥត្ថិភាវំ អប្បត្វាវ បរិនិព្ពាយិស្សន្តីតិ អត្ថោ. ទុតិយបុច្ឆាយបិ ឯសេវ នយោ.

៣៦១. បច្ចុប្បន្នេន អតីតវារេ សុទ្ធាវាសានំ ឧបបត្តិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ មនិន្ទ្រិយញ្ច នុប្បជ្ជិត្ថាតិ ចិត្តយមកេ វិយ ឧប្បាទក្ខណាតិក្កមវសេន អត្ថំ អគ្គហេត្វា តស្មិំ ភវេ អនុប្បន្នបុព្ពវសេន គហេតព្ពោតិ. ឥមិនា នយមុខេន សព្ពស្មិម្បិ បវត្តិវារេ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

បវត្តិវារវណ្ណនា.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

៤៣៥-៤៨២. បរិញ្ញាវារេ បន ចក្ខុមូលកាទីសុ ឯកមេវ ចក្ខុសោតយមកំ ទស្សិតំ. យស្មា បន សេសានិបិ លោកិយអព្យាកតានិ ចេវ លោកិយអព្យាកតមិស្សកានិ ច បរិញ្ញេយ្យានេវ, តស្មា តានិ អនុបទិដ្ឋានិបិ ឥមិនាវ ទស្សិតានិ ហោន្តិ. យស្មា បន អកុសលំ ឯកន្តតោ បហាតព្ពមេវ, ឯកន្តំ កុសលំ ភាវេតព្ពមេវ, លោកុត្តរាព្យាកតំ សច្ឆិកាតព្ពំ, តស្មា ‘‘ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ បជហតី’’តិ ‘‘អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ ភាវេតី’’តិ ‘‘អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ សច្ឆិករោតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញិន្ទ្រិយំ បន ភាវេតព្ពម្បិ អត្ថិ សច្ឆិកាតព្ពម្បិ, តំ ភាវនាវសេនេវ គហិតំ. តត្ថ ទ្វេ បុគ្គលាតិ សកទាគាមិមគ្គសមង្គី ច, អរហត្តមគ្គសមង្គី ច. តេសុ ឯកោ សមុច្ឆិន្ទិតុំ អសមត្ថត្តា ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ន បជហតិ នាម. ឯកោ បហីនទោសត្តា ចក្ខុន្ទ្រិយំ ន បរិជានាតីតិ អនុប្បាទំ អាបាទេតុំ អសមត្ថតាយ ន បរិជានាតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា.

ឥន្ទ្រិយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា ច –

យស្សោវាទេ ឋត្វា, និដ្ឋិតកិច្ចស្ស កិច្ចសម្បន្នោ;

យុវតិជនោបិ អតីតោ, សុវិហិតនិយមោ យមស្សាណំ.

ទេវបរិសាយ មជ្ឈេ, ទេវបុរេ សព្ពទេវទេវេន;

យមកំ នាម បកាសិតំ, យមាមលលោមេន យំ តេន.

បាឡិវវត្ថានវិធិំ, បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ ច អត្ថនយំ;

ទស្សេតុំ អារទ្ធា, យមកអដ្ឋកថា មយា តស្ស.

សា សុពហុអន្តរាយេ, លោកម្ហិ យថា អនន្តរាយេន;

អយមជ្ជ បញ្ចមត្តេហិ, តន្តិយា ភាណវារេហិ.

និដ្ឋំ បត្តា ឯវំ, និដ្ឋានំ បាបុណន្តុ សព្ពេបិ;

ហិតសុខនិព្ពត្តិករា, មនោរថា សព្ពសត្តានន្តិ.

យមកប្បករណ-អដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មបិដកេ

បដ្ឋានប្បករណ-អដ្ឋកថា

ទេវាតិទេវោ ទេវានំ, ទេវទានវបូជិតោ,

ទេសយិត្វា បករណំ, យមកំ សុទ្ធសំយមោ.

អត្ថតោ ធម្មតោ ចេវ, គម្ភីរស្សាថ តស្ស យំ,

អនន្តរំ មហាវីរោ, សត្តមំ ឥសិសត្តមោ.

បដ្ឋានំ នាម នាមេន, នាមរូបនិរោធនោ,

ទេសេសិ អតិគម្ភីរ-នយមណ្ឌិតទេសនំ.

ឥទានិ តស្ស សម្បត្តោ, យស្មា សំវណ្ណនាក្កមោ,

តស្មា នំ វណ្ណយិស្សាមិ, តំ សុណាថ សមាហិតាតិ.

បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា

សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ អនុលោមបដ្ឋានេ ទ្វាវីសតិ តិកេ និស្សាយ តិកបដ្ឋានំ នាម និទ្ទិដ្ឋំ, សតំ ទុកេ និស្សាយ ទុកបដ្ឋានំ នាម និទ្ទិដ្ឋំ. តតោ បរំ ទ្វាវីសតិ តិកេ គហេត្វា ទុកសតេ បក្ខិបិត្វា ទុកតិកបដ្ឋានំ នាម ទស្សិតំ. តតោ បរំ ទុកសតំ គហេត្វា ទ្វាវីសតិយា តិកេសុ បក្ខិបិត្វា តិកទុកបដ្ឋានំ នាម ទស្សិតំ. តិកេ បន តិកេសុយេវ បក្ខិបិត្វា តិកតិកបដ្ឋានំ នាម ទស្សិតំ. ទុកេ ច ទុកេសុយេវ បក្ខិបិត្វា ទុកទុកបដ្ឋានំ នាម ទស្សិតំ. ឯវំ –

តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកំ តិកញ្ចេវ តិកំ ទុកញ្ច;

តិកំ តិកញ្ចេវ ទុកំ ទុកញ្ច,

ឆ អនុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរាតិ.

បច្ចនីយបដ្ឋានេបិ ទ្វាវីសតិ តិកេ និស្សាយ តិកបដ្ឋានំ នាម. ទុកសតំ និស្សាយ ទុកបដ្ឋានំ នាម. ទ្វាវីសតិ តិកេ ទុកសតេ បក្ខិបិត្វា ទុកតិកបដ្ឋានំ នាម. ទុកសតំ ទ្វាវីសតិយា តិកេសុ បក្ខិបិត្វា តិកទុកបដ្ឋានំ នាម. តិកេ តិកេសុយេវ បក្ខិបិត្វា តិកតិកបដ្ឋានំ នាម. ទុកេ ទុកេសុយេវ បក្ខិបិត្វា ទុកទុកបដ្ឋានំ នាមាតិ ឯវំ បច្ចនីយេបិ ឆហិ នយេហិ បដ្ឋានំ និទ្ទិដ្ឋំ. តេន វុត្តំ –

‘‘តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកំ តិកញ្ចេវ តិកំ ទុកញ្ច;

តិកំ តិកញ្ចេវ ទុកំ ទុកញ្ច,

ឆ បច្ចនីយម្ហិ នយា សុគម្ភីរា’’តិ.

តតោ បរំ អនុលោមបច្ចនីយេបិ ឯតេនេវុបាយេន ឆ នយា ទស្សិតា. តេនាហ –

‘‘តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកំ តិកញ្ចេវ តិកំ ទុកញ្ច;

តិកំ តិកញ្ចេវ ទុកំ ទុកញ្ច,

ឆ អនុលោមបច្ចនីយម្ហិ នយា សុគម្ភីរា’’តិ.

តទនន្តរំ បច្ចនីយានុលោមម្ហិ ឯតេហេវ ឆហិ នយេហិ និទ្ទិដ្ឋំ. តេនាហ –

‘‘តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកំ តិកញ្ចេវ តិកំ ទុកញ្ច;

តិកំ តិកញ្ចេវ ទុកំ ទុកញ្ច,

ឆ បច្ចនីយានុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរា’’តិ.

ឯវំ អនុលោមេ ឆ បដ្ឋានានិ, បច្ចនីយេ ឆ, អនុលោមបច្ចនីយេ ឆ, បច្ចនីយានុលោមេ ឆ បដ្ឋានានីតិ ឥទំ ‘‘ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានសមោធានបដ្ឋានមហាបករណំ នាមា’’តិ ហិ វុត្តំ.

តត្ថ យេសំ ចតុវីសតិយា សមន្តបដ្ឋានានំ សមោធានវសេនេតំ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានសមោធានំ បដ្ឋានមហាបករណំ នាមាតិ វុត្តំ, តេសញ្ចេវ ឥមស្ស ច បករណស្ស នាមត្ថោ តាវ ឯវំ វេទិតព្ពោ. កេនដ្ឋេន បដ្ឋានន្តិ? នានប្បការបច្ចយដ្ឋេន. ‘ប-ការោ’ ហិ នានប្បការត្ថំ ទីបេតិ, ឋានសទ្ទោ បច្ចយត្ថំ. ឋានាដ្ឋានកុសលតាតិអាទីសុ ហិ បច្ចយោ ឋានន្តិ វុត្តោ. ឥតិ នានប្បការានំ បច្ចយានំ វសេន ទេសិតត្តា ឥមេសុ ចតុវីសតិយា បដ្ឋានេសុ ឯកេកំ បដ្ឋានំ នាម. ឥមេសំ បន បដ្ឋានានំ សមូហតោ សព្ពម្បេតំ បករណំ បដ្ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ.

អបរោ នយោ – កេនដ្ឋេន បដ្ឋានន្តិ? វិភជនដ្ឋេន. ‘‘បញ្ញាបនា បដ្ឋបនា វិវរណា វិភជនា ឧត្តានីកម្ម’’ន្តិ (ម. និ. ១.៣៧១) អាគតដ្ឋានស្មិញ្ហិ វិភជនដ្ឋេន បដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ. ឥតិ កុសលាទីនំ ធម្មានំ ហេតុបច្ចយាទិវសេន វិភត្តត្តា ឥមេសុ ចតុវីសតិយា បដ្ឋានេសុ ឯកេកំ បដ្ឋានំ នាម. ឥមេសំ បន បដ្ឋានានំ សមូហតោ សព្ពម្បេតំ បករណំ បដ្ឋានំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

អបរោ នយោ – កេនដ្ឋេន បដ្ឋានន្តិ? បដ្ឋិតត្ថេន. គមនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. ‘‘គោដ្ឋា បដ្ឋិតគាវោ’’តិ (ម. និ. ១.១៥៦) អាគតដ្ឋានស្មិញ្ហិ យេន បដ្ឋានេន បដ្ឋិតគាវោតិ វុត្តោ, តំ អត្ថតោ គមនំ ហោតិ. ឥតិ នាតិវិត្ថារិតនយេសុ ធម្មសង្គណីអាទីសុ អនិស្សង្គគមនស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស ហេតុបច្ចយាទិភេទភិន្នេសុ កុសលាទីសុ វិត្ថារិតនយលាភតោ និស្សង្គវសេន បវត្តគមនត្តា ឥមេសុ ចតុវីសតិយា បដ្ឋានេសុ ឯកេកំ បដ្ឋានំ នាម. ឥមេសំ បន បដ្ឋានានំ សមូហតោ សព្ពម្បេតំ បករណំ បដ្ឋានំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ អនុលោមម្ហិ តាវ បឋមំ តិកវសេន ទេសិតត្តា តិកបដ្ឋានំ នាម. តស្ស បទច្ឆេទោ – តិកានំ បដ្ឋានំ ឯត្ថ អត្ថីតិ តិកបដ្ឋានំ. តិកានំ នានប្បការកា បច្ចយា ឯតិស្សា ទេសនាយ អត្ថីតិ អត្ថោ. ទុតិយវិកប្បេបិ តិកានំ បដ្ឋានន្ត្វេវ តិកបដ្ឋានំ. ហេតុបច្ចយាទិវសេន តិកានំ វិភជនាតិ អត្ថោ. តតិយវិកប្បេ ហេតុបច្ចយាទិភេទភិន្នតាយ លទ្ធវិត្ថារា តិកា ឯវ បដ្ឋានំ តិកបដ្ឋានំ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស និស្សង្គគមនភូមីតិ អត្ថោ. ទុកបដ្ឋានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ អនុលោមេ ឆបដ្ឋានានិ វិទិត្វា បច្ចនីយាទីសុបិ ឥមិនាវុបាយេន វេទិតព្ពានិ.

យស្មា បនេតានិ អនុលោមេ, បច្ចនីយេ, អនុលោមបច្ចនីយេ, បច្ចនីយានុលោមេតិ សមន្តា ឆ ឆ ហុត្វា ចតុវីសតិ ហោន្តិ; តស្មា ‘‘ចតុវីសតិ សមន្តបដ្ឋានានី’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥតិ ឥមេសំ ចតុវីសតិយា ខុទ្ទកបដ្ឋានសង្ខាតានំ សមន្តបដ្ឋានានំ សមោធានវសេនេតំ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានសមោធានំ បដ្ឋានមហាបករណំ នាម.

តំ បនេតំ យេ តិកាទយោ និស្សាយ និទ្ទិដ្ឋត្តា ‘‘តិកបដ្ឋានំ ទុកបដ្ឋានំ…បេ… ទុកទុកបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ, តេ អនាមសិត្វា យេសំ បច្ចយានំ វសេន តេ តិកាទយោ វិភត្តា តេ បច្ចយេ ទស្សេតុំ អាទិតោ តាវស្ស មាតិកានិក្ខេបវារោ នាម វុត្តោ; បច្ចយវិភង្គវារោតិបិ តស្សេវ នាមំ. សោ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសតោ ទុវិធោ. តស្ស ហេតុបច្ចយោ…បេ… អវិគតបច្ចយោតិ អយំ ឧទ្ទេសោ.

តត្ថ ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ ហេតុបច្ចយោ. ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ, ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតិ. អារម្មណបច្ចយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ហេតូតិ វចនាវយវការណមូលានមេតំ អធិវចនំ. ‘‘បដិញ្ញា ហេតូ’’តិអាទីសុ ហិ លោកេ វចនាវយវោ ហេតូតិ, វុច្ចតិ. សាសនេ បន ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៦០) ការណំ. ‘‘តយោ កុសលា ហេតូ, តយោ អកុសលា ហេតូ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០៥៩) មូលំ ហេតូតិ វុច្ចតិ. តំ ឥធ អធិប្បេតំ. បច្ចយោតិ ឯត្ថ បន អយំ វចនត្ថោ – បដិច្ច ឯតស្មា ឯតីតិ បច្ចយោ, អប្បច្ចក្ខាយ នំ វត្តតីតិ អត្ថោ. យោ ហិ ធម្មោ យំ ធម្មំ អប្បច្ចក្ខាយ តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា, សោ តស្ស បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតិ.

លក្ខណតោ បន ឧបការកលក្ខណោ បច្ចយោ, យោ ហិ ធម្មោ យស្ស ធម្មស្ស ឋិតិយា វា ឧប្បត្តិយា វា ឧបការកោ ហោតិ, សោ តស្ស បច្ចយោតិ វុច្ចតិ. បច្ចយោ, ហេតុ; ការណំ និទានំ សម្ភវោ, បភវោតិ អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនតោ នានំ. ឥតិ មូលដ្ឋេន ហេតុ, ឧបការកដ្ឋេន បច្ចយោតិ សង្ខេបតោ មូលដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោ. សោ ហិ សាលិអាទីនំ សាលិពីជាទីនិ វិយ, មណិប្បភាទីនំ វិយ ច មណិវណ្ណាទយោ កុសលាទីនំ កុសលាទិភាវសាធកោតិ អាចរិយានំ អធិប្បាយោ. ឯវំ សន្តេ បន តំសមុដ្ឋានរូបេសុ ហេតុបច្ចយតា ន សម្បជ្ជតិ. ន ហិ សោ តេសំ កុសលាទិភាវំ សាធេតិ, ន ច បច្ចយោ ន ហោតីតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ. អហេតុកចិត្តានញ្ច វិនា ឯតេន អព្យាកតភាវោ សិទ្ធោ.

សហេតុកានម្បិ ច យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ ន សម្បយុត្តហេតុបដិពទ្ធោ. យទិ ច សម្បយុត្តហេតូសុ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ សិយា, តំសម្បយុត្តេសុ ហេតុបដិពទ្ធោ អលោភោ កុសលោ វា សិយា អព្យាកតោ វា. យស្មា បន ឧភយថាបិ ហោតិ, តស្មា យថា សម្បយុត្តេសុ, ឯវំ ហេតូសុបិ កុសលាទិតា បរិយេសិតព្ពា. កុសលាទិភាវសាធនវសេន បន ហេតូនំ មូលដ្ឋំ អគ្គហេត្វា សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនវសេន គយ្ហមានេ ន កិញ្ចិ វិរុជ្ឈតិ. លទ្ធហេតុបច្ចយា ហិ ធម្មា វិរុឡ្ហមូលា វិយ បាទបា ថិរា ហោន្តិ សុប្បតិដ្ឋិតា, អហេតុកា បន តិលពីជកាទិសេវាលា វិយ ន សុប្បតិដ្ឋិតា. ឥតិ មូលដ្ឋេន ឧបការកោតិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ.

តតោ បរេសុ អារម្មណវសេន ឧបការកោ ធម្មោ អារម្មណបច្ចយោ. សោ ‘‘រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា’’តិ អារភិត្វាបិ ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភ យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, តេ តេ ធម្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឱសាបិតត្តា ន កោចិ ធម្មោ ន ហោតិ. យថា ហិ ទុព្ពលោ បុរិសោ ទណ្ឌំ វា រជ្ជុំ វា អាលម្ពិត្វាវ ឧដ្ឋហតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច, ឯវំ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា រូបាទិអារម្មណំ អារព្ភេវ ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ តិដ្ឋន្តិ ច. តស្មា សព្ពេបិ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ អារម្មណភូតា ធម្មា អារម្មណបច្ចយោតិ វេទិតព្ពា.

ជេដ្ឋកដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ អធិបតិបច្ចយោ. សោ សហជាតារម្មណវសេន ទុវិធោ. តត្ថ ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិវចនតោ ឆន្ទវីរិយចិត្តវីមំសសង្ខាតា ចត្តារោ ធម្មា សហជាតាធិបតិបច្ចយោតិ វេទិតព្ពា, នោ ច ខោ ឯកតោ. យទា ហិ ឆន្ទំ ធុរំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ចិត្តំ បវត្តតិ, តទា ឆន្ទោវ អធិបតិ, ន ឥតរេ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. យំ បន ធម្មំ គរុំ កត្វា អរូបធម្មា បវត្តន្តិ, សោ នេសំ អារម្មណាធិបតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘យំ យំ ធម្មំ គរុំ កត្វា យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, តេ តេ ធម្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ.

អនន្តរភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អនន្តរបច្ចយោ. សមនន្តរភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សមនន្តរបច្ចយោ. ឥទញ្ច បច្ចយទ្វយំ ពហុធា បបញ្ចយន្តិ. អយំ បនេត្ថ សារោ – យោ ហិ ឯស ចក្ខុវិញ្ញាណានន្តរា មនោធាតុ, មនោធាតុអនន្តរា មនោវិញ្ញាណធាតូតិអាទិ ចិត្តនិយមោ, សោ យស្មា បុរិមចិត្តវសេនេវ ឥជ្ឈតិ, ន អញ្ញថា. តស្មា អត្តនោ អត្តនោ អនន្តរំ អនុរូបស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស ឧប្បាទនសមត្ថោវ ធម្មោ អនន្តរបច្ចយោ. តេនេវាហ – ‘‘អនន្តរបច្ចយោតិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ តំសម្បយុត្តកា ច ធម្មា មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ.

យោ អនន្តរបច្ចយោ, ស្វេវ សមនន្តរបច្ចយោ. ព្យញ្ជនមត្តមេវ ហេត្ថ នានំ, ឧបចយសន្តតិអាទីសុ វិយ, អធិវចននិរុត្តិទុកាទីសុ វិយ ច, អត្ថតោ បន នានំ នត្ថិ. យម្បិ ‘‘អទ្ធានន្តរតាយ អនន្តរបច្ចយោ, កាលានន្តរតាយ សមនន្តរបច្ចយោ’’តិ អាចរិយានំ មតំ, តំ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលំ ផលសមាបត្តិយា សមនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទីហិ វិរុជ្ឈតិ. យម្បិ តត្ថ វទន្តិ – ‘‘ធម្មានំ សមុដ្ឋាបនសមត្ថតា ន បរិហាយតិ, ភាវនាពលេន បន វារិតត្តា ធម្មា សមនន្តរំ នុប្បជ្ជន្តី’’តិ, តម្បិ កាលានន្តរតាយ អភាវមេវ សាធេតិ. ភាវនាពលេន ហិ តត្ថ កាលានន្តរតា នត្ថីតិ, មយម្បិ ឯតទេវ វទាម. យស្មា ច កាលានន្តរតា នត្ថិ, តស្មា សមនន្តរបច្ចយតា ន យុជ្ជតិ. កាលានន្តរតាយ ហិ តេសំ សមនន្តរបច្ចយោ ហោតីតិ លទ្ធិ. តស្មា អភិនិវេសំ អកត្វា ព្យញ្ជនមត្តតោវេត្ថ នានាករណំ បច្ចេតព្ពំ, ន អត្ថតោ. កថំ? នត្ថិ ឯតេសំ អន្តរន្តិ ហិ អនន្តរា. សណ្ឋានាភាវតោ សុដ្ឋុ អនន្តរាតិ សមនន្តរា.

ឧប្បជ្ជមានោ សហ ឧប្បជ្ជមានភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សហជាតបច្ចយោ, បកាសស្ស បទីបោ វិយ. សោ អរូបក្ខន្ធាទិវសេន ឆព្ពិធោ ហោតិ. យថាហ – ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. ចត្តារោ មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ…បេ… ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញំ…បេ… ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ…បេ… មហាភូតា ឧបាទារូបានំ…បេ… រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ កិញ្ចិកាលេ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ; កិញ្ចិ កាលេ ន សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោតិ. ឥទំ ហទយវត្ថុមេវ សន្ធាយ វុត្តំ.

អញ្ញមញ្ញំ ឧប្បាទនុបត្ថម្ភនភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ. អញ្ញមញ្ញុបត្ថម្ភកំ តិទណ្ឌំ វិយ. សោ អរូបក្ខន្ធាទិវសេន តិវិធោ ហោតិ. យថាហ – ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ. ចត្តារោ មហាភូតា…បេ… ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោតិ.

អធិដ្ឋានាការេន និស្សយាការេន ច ឧបការកោ ធម្មោ និស្សយបច្ចយោ, តរុចិត្តកម្មាទីនំ បថវីបដាទយោ វិយ. សោ ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ សហជាតេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឆដ្ឋោ បនេត្ថ កោដ្ឋាសោ ‘‘ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា, សោតឃានជិវ្ហាកាយាយតនំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ. យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តិ, តំ រូបំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ វិភត្តោ.

ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ឥធ បន អយំ តាវ វចនត្ថោ – តទធីនវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលេន និស្សិតោ, ន បដិក្ខិត្តោតិ និស្សយោ. យថា បន ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ, ឯវំ ភុសោ និស្សយោ ឧបនិស្សយោ. ពលវការណស្សេតំ អធិវចនំ. តស្មា ពលវការណភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ. សោ អារម្មណូបនិស្សយោ, អនន្តរូបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោតិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ‘‘ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា តំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខតិ, បុព្ពេ សុចិណ្ណានិ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខតិ, ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ឈានំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខតិ, សេក្ខា គោត្រភុំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តិ, វោទានំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តិ, សេក្ខា មគ្គា វុដ្ឋហិត្វា មគ្គំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តី’’តិ ឯវមាទិនា នយេន អារម្មណូបនិស្សយោ តាវ អារម្មណាធិបតិនា សទ្ធិំ នានត្តំ អកត្វា វិភត្តោ. តត្ថ យំ អារម្មណំ គរុំ កត្វា ចិត្តចេតសិកា ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ និយមតោ តេសំ អារម្មណេសុ ពលវារម្មណំ ហោតិ. ឥតិ គរុកាតព្ពមត្តដ្ឋេន អារម្មណាធិបតិ, ពលវការណដ្ឋេន អារម្មណូបនិស្សយោតិ ឯវមេតេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

អនន្តរូបនិស្សយោបិ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ខន្ធា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ខន្ធានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា នយេន អនន្តរបច្ចយេន សទ្ធិំ នានត្តំ អកត្វាវ វិភត្តោ. មាតិកានិក្ខេបេ បន នេសំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ តំសម្បយុត្តកា ច ធម្មា មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា នយេន អនន្តរស្ស ច ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា នយេន ឧបនិស្សយស្ស ច អាគតត្តា និក្ខេបវិសេសោ អត្ថិ, សោបិ អត្ថតោ ឯកីភាវមេវ គច្ឆតិ. ឯវំ សន្តេបិ អត្តនោ អត្តនោ អនន្តរំ អនុរូបស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស បវត្តនសមត្ថតាយ អនន្តរតា បុរិមចិត្តស្ស ច បច្ឆិមចិត្តុប្បាទនេ ពលវតាយ អនន្តរូបនិស្សយតា វេទិតព្ពា. យថា ហិ ហេតុបច្ចយាទីសុ កញ្ចិ ធម្មំ វិនាបិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន ឯវំ អនន្តរចិត្តំ, វិនា ចិត្តស្ស ឧប្បត្តិ នាម អត្ថិ, តស្មា ពលវបច្ចយោ ហោតិ. ឥតិ អត្តនោ អត្តនោ អនន្តរំ អនុរូបចិត្តុប្បាទវសេន អនន្តរបច្ចយោ, ពលវការណវសេន អនន្តរូបនិស្សយោតិ ឯវមេតេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

បកតូបនិស្សយោ បន បកតោ ឧបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ. បកតោ នាម អត្តនោ សន្តានេ និប្ផាទិតោ វា សទ្ធាសីលាទិ; ឧបសេវិតោ វា ឧតុភោជនាទិ. បកតិយាយេវ វា ឧបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ, អារម្មណានន្តរេហិ អសម្មិស្សោតិ អត្ថោ. តស្ស ‘‘បកតូបនិស្សយោ – សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, ឈានំ ឧប្បាទេតិ, វិបស្សនំ ឧប្បាទេតិ, មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, អភិញ្ញំ ឧប្បាទេតិ, សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតិ, សីលំ… សុតំ… ចាគំ… បញ្ញំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ…បេ… សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតិ. សទ្ធា… សីលំ… សុតំ… ចាគោ… បញ្ញា សទ្ធាយ… សីលស្ស… សុតស្ស… ចាគស្ស… បញ្ញាយ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា នយេន អនេកប្បការកោ បភេទោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ ឥមេ សទ្ធាទយោ បកតា ចេវ ពលវការណដ្ឋេន ឧបនិស្សយា ចាតិ បកតូបនិស្សយោតិ.

បឋមតរំ ឧប្បជ្ជិត្វា វត្តមានភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ បុរេជាតបច្ចយោ. សោ បញ្ចទ្វារេ វត្ថារម្មណហទយវត្ថុវសេន ឯកាទសវិធោ ហោតិ. យថាហ – ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយាយតនំ, រូបាយតនំ, សទ្ទ… គន្ធ… រស… ផោដ្ឋព្ពាយតនំ, កាយវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនំ មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តិ, តំ រូបំ មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, មនោវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ កិញ្ចិ កាលេ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, កិញ្ចិ កាលេ ន បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោតិ.

បុរេជាតានំ រូបធម្មានំ ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន ឧបការកោ អរូបធម្មោ បច្ឆាជាតបច្ចយោ, គិជ្ឈបោតកសរីរានំ អាហារាសាចេតនា វិយ. តេន វុត្តំ – ‘‘បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ.

អាសេវនដ្ឋេន អនន្តរានំ បគុណពលវភាវាយ ឧបការកោ ធម្មោ អាសេវនបច្ចយោ, គន្ថាទីសុ បុរិមាបុរិមាភិយោគោ វិយ. សោ កុសលាកុសលកិរិយជវនវសេន តិវិធោ ហោតិ. យថាហ – បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ. បុរិមា បុរិមា អកុសលា…បេ… កិរិយាព្យាកតា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កិរិយាព្យាកតានំ ធម្មានំ អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោតិ.

ចិត្តបយោគសង្ខាតេន កិរិយាភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ កម្មបច្ចយោ. សោ នានាក្ខណិកាយ ចេវ កុសលាកុសលចេតនាយ សហជាតាយ ច សព្ពាយបិ ចេតនាយ វសេន ទុវិធោ ហោតិ. យថាហ – កុសលាកុសលំ កម្មំ វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ. ចេតនា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំ សមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោតិ.

និរុស្សាហសន្តភាវេន និរុស្សាហសន្តភាវាយ ឧបការកោ វិបាកធម្មោ វិបាកបច្ចយោ. សោ បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ, បដិសន្ធិយំ កដត្តា ច រូបានំ, សព្ពត្ថ ច សម្បយុត្តធម្មានំ វិបាកបច្ចយោ ហោតិ. យថាហ – វិបាកាព្យាកតោ ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ, វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោ…បេ… បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតោ ឯកោ ខន្ធោ…បេ… ទ្វេ ខន្ធា ទ្វិន្នំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោ. ខន្ធា វត្ថុស្ស វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោតិ.

រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន ឧបការកា ចត្តារោ អាហារា អាហារបច្ចយោ. យថាហ – កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ. អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោតិ. បញ្ហាវារេ បន ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា អាហារា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វុត្តំ.

អធិបតិយដ្ឋេន ឧបការកា ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយវជ្ជា វីសតិន្ទ្រិយា ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ. តត្ថ ចក្ខុន្ទ្រិយាទយោ បញ្ច អរូបធម្មានំយេវ, សេសា រូបារូបានំ បច្ចយា ហោន្តិ. យថាហ – ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា, សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយិន្ទ្រិយំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ កដត្តារូបានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ. អរូបិនោ ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោតិ. បញ្ហាវារេ បន ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វុត្តំ.

ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេន ឧបការកានិ ឋបេត្វា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ កាយិកសុខទុក្ខវេទនាទ្វយំ សព្ពានិបិ កុសលាទិភេទានិ សត្ត ឈានង្គានិ ឈានបច្ចយោ. យថាហ – ឈានង្គានិ ឈានសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោតិ. បញ្ហាវារេ បន បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតានិ ឈានង្គានិ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វុត្តំ.

យតោ តតោ វា និយ្យានដ្ឋេន ឧបការកានិ កុសលាទិភេទានិ ទ្វាទស មគ្គង្គានិ មគ្គបច្ចយោ. យថាហ – ‘‘មគ្គង្គានិ មគ្គសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ មគ្គបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ. បញ្ហាវារេ បន ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតានិ មគ្គង្គានិ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ មគ្គបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ. ន ឯតេ បន ទ្វេបិ ឈានមគ្គបច្ចយា យថាសង្ខ្យំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណាហេតុកចិត្តេសុ លព្ភន្តីតិ វេទិតព្ពា.

ឯកវត្ថុកឯការម្មណឯកុប្បាទេកនិរោធសង្ខាតេន សម្បយុត្តភាវេន ឧបការកា អរូបធម្មា សម្បយុត្តបច្ចយោ. យថាហ – ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ.

ឯកវត្ថុកាទិភាវានុបគមេន ឧបការកា រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ, អរូបិនោ ធម្មា រូបីនំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. សោ សហជាតបច្ឆាជាតបុរេជាតវសេន តិវិធោ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ – សហជាតា កុសលា ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. បច្ឆាជាតា កុសលា ខន្ធា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោតិ. អព្យាកតបទស្ស បន សហជាតវិភង្គេ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ខន្ធា កដត្តារូបានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. ខន្ធា វត្ថុស្ស, វត្ថុ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ. បុរេជាតំ បន ចក្ខុន្ទ្រិយាទិវត្ថុវសេនេវ វេទិតព្ពំ. យថាហ – បុរេជាតំ ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស…បេ… កាយាយតនំ កាយវិញ្ញាណស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ. វត្ថុ វិបាកាព្យាកតានំ កិរិយាព្យាកតានំ ខន្ធានំ វត្ថុ កុសលានំ ខន្ធានំ, វត្ថុ អកុសលានំ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោតិ.

បច្ចុប្បន្នលក្ខណេន អត្ថិភាវេន តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ អត្ថិបច្ចយោ. តស្ស អរូបក្ខន្ធមហាភូតនាមរូបចិត្តចេតសិកមហាភូតាយតនវត្ថុវសេន សត្តធា មាតិកា និក្ខិត្តា. យថាហ – ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ; ចត្តារោ មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ, ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញំ, ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ មហាភូតា ឧបាទារូបានំ, ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… កាយាយតនំ…បេ… រូបាយតនំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពាយតនំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. រូបាយតនំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពាយតនំ មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តិ, តំ រូបំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោតិ. បញ្ហាវារេ បន សហជាតំ, បុរេជាតំ, បច្ឆាជាតំ, អាហារំ, ឥន្ទ្រិយន្តិបិ និក្ខិបិត្វា សហជាតេ តាវ ‘‘ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា នយេន និទ្ទេសោ កតោ. បុរេជាតេ បុរេជាតានំ ចក្ខាទីនំ វសេន និទ្ទេសោ កតោ. បច្ឆាជាតេ បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតានំ ចិត្តចេតសិកានំ បច្ចយវសេន និទ្ទេសោ កតោ. អាហារិន្ទ្រិយេសុ បន ‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ កដត្តារូបានំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ និទ្ទេសោ កតោតិ.

អត្តនោ អនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានានំ អរូបធម្មានំ បវត្តិឱកាសស្ស ទានេន ឧបការកា សមនន្តរនិរុទ្ធា អរូបធម្មា នត្ថិបច្ចយោ. យថាហ – សមនន្តរនិរុទ្ធា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បដុប្បន្នានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ នត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោតិ.

តេ ឯវ វិគតភាវេន ឧបការកត្តា វិគតបច្ចយោ. យថាហ – សមនន្តរវិគតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បដុប្បន្នានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ វិគតបច្ចយេន បច្ចយោតិ.

អត្ថិបច្ចយធម្មា ឯវ អវិគតភាវេន ឧបការកត្តា អវិគតបច្ចយោតិ វេទិតព្ពា. ទេសនាវិលាសេន បន តថា វិនេតព្ពវេនេយ្យវសេន វា អយំ ទុកោ វុត្តោ; សហេតុកទុកំ វត្វាបិ ហេតុសម្បយុត្តទុកោ វិយាតិ.

ឥមេសុ បន ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ អសម្មោហត្ថំ –

ធម្មតោ កាលតោ ចេវ, នានប្បការភេទតោ;

បច្ចយុប្បន្នតោ ចេវ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ ធម្មតោតិ – ឥមេសុ ហិ បច្ចយេសុ ហេតុបច្ចយោ តាវ នាមរូបធម្មេសុ នាមធម្មេកទេសោ. អារម្មណបច្ចយោ សទ្ធិំ បញ្ញត្តិយា ច អភាវេន សព្ពេបិ នាមរូបធម្មា. អធិបតិបច្ចយេ សហជាតាធិបតិ នាមធម្មេកទេសោ, តថា កម្មឈានមគ្គបច្ចយា. អារម្មណាធិបតិ សព្ពេបិ គរុកាតព្ពា អារម្មណធម្មា. អនន្តរសមនន្តរបច្ឆាជាតអាសេវនវិបាកសម្បយុត្តនត្ថិវិគតបច្ចយា នាមធម្មាវ. និព្ពានស្ស អសង្គហិតត្តា នាមធម្មេកទេសោតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. បុរេជាតបច្ចយោ រូបេកទេសោ. សេសា យថាលាភវសេន នាមរូបធម្មាតិ ឯវំ តាវេត្ថ ធម្មតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

កាលតោតិ –

បច្ចុប្បន្នាវ ហោន្តេត្ថ, បច្ចយា ទស បញ្ច ច;

អតីតា ឯវ បញ្ចេកោ, តេ កាលេ ទ្វេបិ និស្សិតោ;

តយោ តិកាលិកា ចេវ, វិមុត្តា ចាបិ កាលតោតិ.

ឯតេសុ ហិ ហេតុបច្ចយោ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយបុរេជាតបច្ឆាជាតវិបាកអាហារឥន្ទ្រិយឈានមគ្គសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយោតិ ឥមេ បន្នរស បច្ចយា បច្ចុប្បន្នធម្មាវ ហោន្តិ. អនន្តរបច្ចយោ សមនន្តរអាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយោតិ ឥមេ បញ្ច អតីតាយេវ ហោន្តិ. ឯកោ បន កម្មបច្ចយោ, សោ បច្ចុប្បន្នាតីតេ ទ្វេបិ កាលេ និស្សិតោ ហោតិ. សេសា អារម្មណបច្ចយោ អធិបតិបច្ចយោ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ឥមេ តយោ បច្ចយា តេកាលិកាបិ ហោន្តិ, បញ្ញត្តិយា សទ្ធិំ និព្ពានស្ស សង្គហិតត្តា កាលវិមុត្តាបីតិ. ឯវមេត្ថ កាលតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

នានប្បការភេទតោ បច្ចយុប្បន្នតោតិ ឥមេសំ បន ទ្វិន្នំ បទានំ អត្ថោ និទ្ទេសវារេ អាវិភវិស្សតីតិ.

បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា.

បច្ចយនិទ្ទេសោ

១. ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឥទានិ សព្ពេបិ តេ បច្ចយេ ឧទ្ទិដ្ឋបដិបាដិយា និទ្ទិសិត្វា ទស្សេតុំ ហេតុបច្ចយោតិ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិអាទិមាហ. តត្ថ ហេតុបច្ចយោតិ ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ និក្ខិត្តបដិបាដិយា សព្ពបឋមំ ភាជេតព្ពស្ស បទុទ្ធារោ. សេសបច្ចយេសុបិ ឥមិនាវ នយេន បឋមំ ភាជេតព្ពបទំ ឧទ្ធរិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ បនេត្ថ សម្ពន្ធោ – យោ បច្ចយុទ្ទេសេ ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោ, សោ និទ្ទេសតោ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពបច្ចយេសុ ភាជេតព្ពស្ស បទស្ស វិស្សជ្ជនេន សទ្ធិំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

ឥទានិ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ កស្មា វុត្តន្តិ? បច្ចយស្ស ចេវ បច្ចយុប្បន្នានញ្ច វវត្ថាបនតោ. ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ ហិ វុត្តេ ហេតុនា សម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អត្ថោ ភវេយ្យ. ឯវំ សន្តេ អសុកោ នាម ធម្មោ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ បច្ចយវវត្ថានំ ន បញ្ញាយេយ្យ. អថាបិ ហេតុនា សម្បយុត្តកានំ ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ អត្ថំ អគ្គហេត្វាវ យេសំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តកានំ ហេតូ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អត្ថោ ភវេយ្យ, ឯវំ សន្តេ ហេតុនា វិប្បយុត្តា ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោបិ សម្បយុត្តកាយេវ, ហេតុនា សម្បយុត្តា កុសលាទយោបិ. តត្ថ អយំ ហេតុ អសុកស្ស នាម សម្បយុត្តកធម្មស្ស បច្ចយោតិ បច្ចយុប្បន្នវវត្ថានំ ន បញ្ញាយេយ្យ. តស្មា បច្ចយញ្ចេវ បច្ចយុប្បន្នញ្ច វវត្ថាបេន្តោ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អាហ. តស្សត្ថោ – ហេតុសម្បយុត្តកានំ កុសលាទិធម្មានំ យោ ហេតុ សម្បយុត្តកោ, សោ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ. តត្រាបិ ‘‘បច្ចយោ’’តិ អវត្វា ‘‘ហេតុបច្ចយេនា’’តិ វចនំ ហេតុនោ អញ្ញថា បច្ចយភាវបដិសេធនត្ថំ. អយញ្ហិ ហេតុ ហេតុបច្ចយេនាបិ បច្ចយោ ហោតិ, សហជាតាទិបច្ចយេនាបិ. តត្រាស្ស យ្វាយំ សហជាតាទិបច្ចយវសេន អញ្ញថាបិ បច្ចយភាវោ, តស្ស បដិសេធនត្ថំ ហេតុបច្ចយេនាតិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘តំសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អវត្វា កស្មា ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ? និទ្ទិសិតព្ពស្ស អបាកដត្តា. តំសម្បយុត្តកានន្តិ ហិ វុត្តេ យេន តេ តំសម្បយុត្តកា នាម ហោន្តិ, អយំ នាម សោតិ និទ្ទិសិតព្ពោ អបាកដោ. តស្ស អបាកដត្តា យេន សម្បយុត្តា តេ តំសម្បយុត្តកាតិ វុច្ចន្តិ, តំ សរូបតោវ ទស្សេតុំ ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ វុត្តំ.

តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឯត្ថ បន និទ្ទិសិតព្ពស្ស បាកដត្តា តំ-គហណំ កតំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – តេ ហេតូ ចេវ ហេតុសម្បយុត្តកា ច ធម្មា សមុដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ តំសមុដ្ឋានានិ. តេសំ តំសមុដ្ឋានានំ, ហេតុតោ ចេវ ហេតុសម្បយុត្តធម្មេហិ ច និព្ពត្តានន្តិ អត្ថោ. ឥមិនា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ គណ្ហាតិ. កិំ បន តំ ចិត្តតោ អញ្ញេនបិ សមុដ្ឋាតីតិ? អាម, សមុដ្ឋាតិ. សព្ពេបិ ហិ ចិត្តចេតសិកា ឯកតោ ហុត្វា រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ. លោកិយធម្មទេសនាយំ បន ចិត្តស្ស អធិកភាវតោ តថាវិធំ រូបំ ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តេនេវាហ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោតិ.

យទិ ឯវំ ឥធាបិ ‘‘តំសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ អវត្វា ចិត្តសមុដ្ឋានានន្តិ កស្មា ន វុត្តន្តិ? អចិត្តសមុដ្ឋានានម្បិ សង្គណ្ហនតោ. បញ្ហាវារស្មិញ្ហិ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អាគតំ’’. តស្ស សង្គណ្ហនត្ថំ ឥធ ចិត្តសមុដ្ឋានានន្តិ អវត្វា តំសមុដ្ឋានានន្តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ចិត្តជរូបំ អជនយមានាបិ តេ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកា ធម្មា សហជាតាទិបច្ចយវសេន សមុដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ តំសមុដ្ឋានានិ. តេសំ តំសមុដ្ឋានានំ បវត្តេ ចិត្តជានំ បដិសន្ធិយញ្ច កដត្តារូបានម្បិ ហេតូ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ. ឥមិនា ឧបាយេន អញ្ញេសុបិ តំសមុដ្ឋានានន្តិ អាគតដ្ឋានេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កស្មា បនាយំ ហេតុ បដិសន្ធិយមេវ កដត្តារូបានំ ហេតុបច្ចយោ ហោតិ, ន បវត្តេតិ? បដិសន្ធិយំ កម្មជរូបានំ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិតាយ. បដិសន្ធិយញ្ហិ កម្មជរូបានំ ចិត្តបដិពទ្ធា បវត្តិ, ចិត្តវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ តិដ្ឋន្តិ ច. តស្មិញ្ហិ ខណេ ចិត្តំ ចិត្តជរូបំ ជនេតុំ ន សក្កោតិ, តានិបិ វិនា ចិត្តេន ឧប្បជ្ជិតុំ វា ឋាតុំ វា ន សក្កោន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.៣៩). បវត្តិយំ បន តេសំ ចិត្តេ វិជ្ជមានេបិ កម្មបដិពទ្ធាវ បវត្តិ, ន ចិត្តបដិពទ្ធា. អវិជ្ជមានេ ចាបិ ចិត្តេ និរោធសមាបន្នានំ ឧប្បជ្ជន្តិយេវ.

កស្មា បន បដិសន្ធិក្ខណេ ចិត្តំ ចិត្តជរូបំ ជនេតុំ ន សក្កោតីតិ? កម្មវេគក្ខិត្តតាយ ចេវ អប្បតិដ្ឋិតវត្ថុតាយ ច ទុព្ពលត្តា. តញ្ហិ តទា កម្មវេគក្ខិត្តំ អបុរេជាតវត្ថុកត្តា ច អប្បតិដ្ឋិតវត្ថុកន្តិ ទុព្ពលំ ហោតិ. តស្មា បបាតេ បតិតមត្តោ បុរិសោ កិញ្ចិ សិប្បំ កាតុំ វិយ រូបំ ជនេតុំ ន សក្កោតិ; កម្មជរូបមេវ បនស្ស ចិត្តសមុដ្ឋានរូបដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. តញ្ច កម្មជរូបស្សេវ ពីជដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. កម្មំ បនស្ស ខេត្តសទិសំ, កិលេសា អាបសទិសា. តស្មា សន្តេបិ ខេត្តេ អាបេ ច បឋមុប្បត្តិយំ ពីជានុភាវេន រុក្ខុប្បត្តិ វិយ បដិសន្ធិក្ខណេ ចិត្តានុភាវេន រូបកាយស្ស ឧប្បត្តិ. ពីជេ បន វិគតេបិ បថវីអាបានុភាវេន រុក្ខស្ស ឧបរូបរិ បវត្តិ វិយ; វិនា ចិត្តេន កម្មតោវ កដត្តារូបានំ បវត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘កម្មំ ខេត្តំ វិញ្ញាណំ ពីជំ តណ្ហា ស្នេហោ’’តិ (អ. និ. ៣.៧៧).

អយញ្ច បនត្ថោ ឱកាសវសេនេវ គហេតព្ពោ. តយោ ហិ ឱកាសា – នាមោកាសោ, រូបោកាសោ, នាមរូបោកាសោតិ. តត្ថ អរូបភវោ នាមោកាសោ នាម. តត្រ ហិ ហទយវត្ថុមត្តម្បិ រូបបច្ចយំ វិនា អរូបធម្មាវ ឧប្បជ្ជន្តិ. អសញ្ញភវោ រូបោកាសោ នាម. តត្រ ហិ បដិសន្ធិចិត្តមត្តម្បិ អរូបបច្ចយំ វិនា រូបធម្មាវ ឧប្បជ្ជន្តិ. បញ្ចវោការភវោ នាមរូបោកាសោ នាម. តត្រ ហិ វត្ថុរូបមត្តម្បិ វិនា បដិសន្ធិយំ អរូបធម្មា, បដិសន្ធិចិត្តញ្ច វិនា កម្មជាបិ រូបធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ. យុគនទ្ធាវ រូបារូបានំ ឧប្បត្តិ. យថា ហិ សស្សាមិកេ សរាជកេ គេហេ សទ្វារបាលកេ រាជាណត្តិំ វិនា បឋមប្បវេសោ នាម នត្ថិ, អបរភាគេ បន វិនាបិ អាណត្តិំ បុរិមាណត្តិអានុភាវេនេវ ហោតិ, ឯវមេវ បញ្ចវោការេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណរាជស្ស សហជាតាទិបច្ចយតំ វិនា រូបស្ស បដិសន្ធិវសេន បឋមុប្បត្តិ នាម នត្ថិ. អបរភាគេ បន វិនាបិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស សហជាតាទិបច្ចយានុភាវំ បុរិមានុភាវវសេន លទ្ធប្បវេសស្ស កម្មតោ បវត្តិ ហោតិ. អសញ្ញភវោ បន យស្មា អរូបោកាសោ ន ហោតិ, តស្មា តត្ថ វិនាវ អរូបបច្ចយា អសញ្ញោកាសត្តា រូបំ បវត្តតិ, អស្សាមិកេ សុញ្ញគេហេ អត្តនោ គេហេ ច បុរិសស្ស បវេសោ វិយ. អរូបភវោបិ យស្មា រូបោកាសោ ន ហោតិ, តស្មា តត្ថ វិនាវ រូបបច្ចយា អញ្ញោកាសត្តា អរូបធម្មា បវត្តន្តិ. បញ្ចវោការភវោ បន រូបារូបោកាសោតិ នត្ថេត្ថ អរូបបច្ចយំ វិនា បដិសន្ធិក្ខណេ រូបានំ ឧប្បត្តីតិ. ឥតិ អយំ ហេតុ បដិសន្ធិយមេវ កដត្តារូបានំ បច្ចយោ ហោតិ, ន បវត្តេតិ.

ននុ ‘‘ហេតូ សហជាតានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តេ សព្ពោបិ អយមត្ថោ គហិតោ ហោតិ, អថ កស្មា ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបាន’’ន្តិ ឥទំ គហិតន្តិ? បវត្តិយំ កដត្តារូបាទីនំ បច្ចយភាវបដិពាហនតោ. ឯវញ្ហិ សតិ យានិ បវត្តិយំ ហេតុនា សហ ឯកក្ខណេ កដត្តារូបានិ ចេវ ឧតុអាហារសមុដ្ឋានានិ ច ជាយន្តិ, តេសម្បិ ហេតូ ហេតុបច្ចយោតិ អាបជ្ជេយ្យ, ន ច សោ តេសំ បច្ចយោ. តស្មា តេសំ បច្ចយភាវស្ស បដិពាហនត្ថមេតំ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ‘‘នានប្បការភេទតោ បច្ចយុប្បន្នតោ’’តិ ឥមេសំ បទានំ វសេនេត្ថ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. តេសុ នានប្បការភេទតោតិ អយញ្ហិ ហេតុ នាម ជាតិតោ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយភេទតោ ចតុព្ពិធោ. តត្ថ កុសលហេតុ ភូមន្តរតោ កាមាវចរាទិភេទេន ចតុព្ពិធោ, អកុសលហេតុ កាមាវចរោវ វិបាកហេតុ កាមាវចរាទិភេទេន ចតុព្ពិធោ, កិរិយហេតុ កាមាវចរោ រូបាវចរោ អរូបាវចរោតិ តិវិធោ. តត្ថ កាមាវចរកុសលហេតុ នាមតោ អលោភាទិវសេន តិវិធោ. រូបាវចរាទិកុសលហេតូសុបិ ឯសេវ នយោ. អកុសលហេតុ លោភាទិវសេន តិវិធោ. វិបាកកិរិយហេតូ បន អលោភាទិវសេន តយោ តយោ ហោន្តិ. តំតំចិត្តសម្បយោគវសេន បន តេសំ តេសំ ហេតូនំ នានប្បការភេទោយេវាតិ ឯវំ តាវេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

បច្ចយុប្បន្នតោតិ ឥមិនា បច្ចយេន ឥមេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឥមេសំ នាម ធម្មានំ អយំ បច្ចយោតិ ឯវម្បិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ អត្ថោ. តត្ថ ឥមស្មិំ តាវ ហេតុបច្ចយេ កាមាវចរកុសលហេតុ កាមភវរូបភវេសុ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ហេតុបច្ចយោ ហោតិ, អរូបភវេ សម្បយុត្តធម្មានំយេវ. រូបាវចរកុសលហេតុ កាមភវរូបភវេសុយេវ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ហេតុបច្ចយោ. អរូបាវចរកុសលហេតុ កាមាវចរកុសលហេតុសទិសោវ. តថា អបរិយាបន្នកុសលហេតុ, តថា អកុសលហេតុ. កាមាវចរវិបាកហេតុ បន កាមភវស្មិំយេវ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ, បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបានំ, បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ហេតុបច្ចយោ. រូបាវចរវិបាកហេតុ រូបភវេ វុត្តប្បការានញ្ញេវ ហេតុបច្ចយោ. អរូបាវចរវិបាកហេតុ អរូបភវេ សម្បយុត្តកានញ្ញេវ ហេតុបច្ចយោ. អបរិយាបន្នវិបាកហេតុ កាមភវរូបភវេសុ សម្បយុត្តកានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច អរូបភវេ អរូបធម្មានញ្ញេវ ហេតុបច្ចយោ. កិរិយហេតូសុ បន តេភូមកេសុបិ កុសលហេតុសទិសោវ បច្ចយោតិ. ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.

ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.

២. អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសេ រូបាយតនន្តិ រូបសង្ខាតំ អាយតនំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណសង្ខាតាយ ធាតុយា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តំសម្បយុត្តកានន្តិ តាយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា សម្បយុត្តកានំ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, សព្ពេសម្បិ ចក្ខុបសាទវត្ថុកានំ ចតុន្នំ ខន្ធានំ រូបាយតនំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោតិ អត្ថោ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. មនោធាតុយាតិ សសម្បយុត្តធម្មាយ តិវិធាយបិ មនោធាតុយា រូបាយតនាទីនិ បញ្ច អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, នោ ច ខោ ឯកក្ខណេ. សព្ពេ ធម្មាតិ ឯតានិ ច រូបាយតនាទីនិ បញ្ច អវសេសា ច សព្ពេបិ ញេយ្យធម្មា ឥមា ឆ ធាតុយោ ឋបេត្វា សេសាយ សសម្បយុត្តធម្មាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោតិ អត្ថោ. យំ យំ ធម្មំ អារព្ភាតិ ឥមិនា យេ ឯតេ ឯតាសំ សត្តន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ អារម្មណធម្មា វុត្តា, តេ តាសំ ធាតូនំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជនក្ខណេយេវ អារម្មណបច្ចយោ ហោន្តីតិ ទីបេតិ. ឯវំ ហោន្តាបិ ច ន ឯកតោ ហោន្តិ, យំ យំ អារព្ភ យេ យេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តេសំ តេសំ តេ តេ វិសុំ វិសុំ អារម្មណបច្ចយោ ហោន្តីតិបិ ទីបេតិ. ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥទំ យថា នជ្ជោ សន្ទន្តិ, បព្ពតា តិដ្ឋន្តីតិ សព្ពកាលសង្គហវសេន, ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន យេបិ អារព្ភ យេ ឧប្បជ្ជិំសុ, យេបិ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, តេ សព្ពេ អារម្មណបច្ចយេនេវ ឧប្បជ្ជិំសុ ច ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ ចាតិ សិទ្ធំ ហោតិ. ចិត្តចេតសិកា ធម្មាតិ ឥទំ ‘‘យេ យេ ធម្មា’’តិ វុត្តានំ សរូបតោ និទស្សនំ. តេ តេ ធម្មាតិ តេ តេ អារម្មណធម្មា. តេសំ តេសន្តិ តេសំ តេសំ ចិត្តចេតសិកធម្មានំ. អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.

ឥទំ បន អារម្មណំ នាម រូបារម្មណំ សទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពធម្មារម្មណន្តិ កោដ្ឋាសតោ ឆព្ពិធំ ហោតិ. តត្ថ ឋបេត្វា បញ្ញត្តិំ អវសេសំ ភូមិតោ កាមាវចរំ…បេ… អបរិយាបន្នន្តិ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តត្ថ កាមាវចរំ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបភេទតោ បញ្ចវិធំ; រូបាវចរំ កុសលវិបាកកិរិយតោ តិវិធំ, តថា អរូបាវចរំ, អបរិយាបន្នំ កុសលវិបាកនិព្ពានវសេន តិវិធំ ហោតិ. សព្ពមេវ វា ឯតំ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបនិព្ពានបញ្ញត្តិភេទតោ សត្តវិធំ ហោតិ. តត្ថ កុសលំ ភូមិភេទតោ ចតុព្ពិធំ ហោតិ, អកុសលំ កាមាវចរមេវ, វិបាកំ ចតុភូមកំ, កិរិយំ តិភូមកំ, រូបំ ឯកភូមកំ កាមាវចរមេវ, និព្ពានម្បិ ឯកភូមកំ អបរិយាបន្នមេវ, បញ្ញត្តិ ភូមិវិនិមុត្តាតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ឯវំ ភិន្នេ បនេតស្មិំ អារម្មណេ កាមាវចរកុសលារម្មណំ កាមាវចរកុសលស្ស, រូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, កាមាវចរវិបាកស្ស, កាមាវចរកិរិយស្ស, រូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកុសលារម្មណំ តេសុ ឆសុ រាសីសុ កាមាវចរវិបាកវជ្ជានំ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរកុសលារម្មណំ កាមាវចរកុសលស្ស, រូបាវចរកុសលស្ស, អរូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, អរូបាវរចរវិបាកស្ស, កាមាវចរកិរិយស្ស, រូបាវចរកិរិយស្ស, អរូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អបរិយាបន្នកុសលារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរតោ កុសលកិរិយានមេវ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អកុសលារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, កាមាវចរវិបាកស្ស, កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ.

កាមាវចរវិបាការម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, កាមាវចរវិបាកស្ស, កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរវិបាការម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរវិបាការម្មណម្បិ ឥមេសំយេវ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អបរិយាបន្នវិបាការម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលកិរិយានញ្ញេវ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ.

កាមាវចរកិរិយារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, កាមាវចរវិបាកស្ស, កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកិរិយារម្មណំ ឥមេសុ ឆសុ រាសីសុ កាមាវចរវិបាកវជ្ជានំ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរកិរិយារម្មណំ តេសំ បញ្ចន្នំ អរូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. ចតុសមុដ្ឋានំ រូបក្ខន្ធសង្ខាតំ រូបារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស អកុសលស្ស កាមាវចរវិបាកស្ស កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. និព្ពានារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស, អបរិយាបន្នតោ កុសលវិបាកស្ស, កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកុសលកិរិយានំ កេចិ និច្ឆន្តិ, តំ យុត្តិតោ ឧបធារេតព្ពំ. នានប្បការកំ បន បញ្ញត្តិអារម្មណំ តេភូមកកុសលស្ស, អកុសលស្ស, រូបាវចរវិបាកស្ស, អរូបាវចរវិបាកស្ស, តេភូមកកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ នវន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. តត្ថ យំ យំ អារម្មណំ យេសំ យេសំ បច្ចយោ, តេ តេ តំតំបច្ចយុប្បន្នា នាម ហោន្តីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.

អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.

៣. អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣. អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ឆន្ទាធិបតីតិ ឆន្ទសង្ខាតោ អធិបតិ. ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ចិត្តុប្បត្តិកាលេ ឧប្បន្នស្ស កត្តុកម្យតាឆន្ទស្សេតំ នាមំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. កស្មា បន យថា ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសេ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធ ‘‘អធិបតី អធិបតិសម្បយុត្តកានន្តិ អវត្វា ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទិនា នយេន ទេសនា កតាតិ? ឯកក្ខណេ អភាវតោ. បុរិមនយស្មិញ្ហិ ទ្វេ តយោ ហេតូ ឯកក្ខណេបិ ហេតុបច្ចយោ ហោន្តិ មូលដ្ឋេន. ឧបការកភាវស្ស អវិជហនតោ. អធិបតិ បន ជេដ្ឋកដ្ឋេន ឧបការកោ, ន ច ឯកក្ខណេ ពហូ ជេដ្ឋកា នាម ហោន្តិ. តស្មា ឯកតោ ឧប្បន្នានម្បិ នេសំ ឯកក្ខណេ អធិបតិបច្ចយភាវោ នត្ថិ. តស្ស អធិបតិបច្ចយភាវស្ស ឯកក្ខណេ អភាវតោ ឥធ ឯវំ ទេសនា កតាតិ.

ឯវំ សហជាតាធិបតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អារម្មណាធិបតិំ ទស្សេតុំ យំ យំ ធម្មំ គរុំ កត្វាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ យំ ធម្មន្តិ យំ យំ អារម្មណធម្មំ. គរុំ កត្វាតិ គរុការចិត្តីការវសេន វា អស្សាទវសេន វា គរុំ ភារិយំ លទ្ធព្ពំ អវិជហិតព្ពំ អនវញ្ញាតំ កត្វា. តេ តេ ធម្មាតិ តេ តេ គរុកាតព្ពធម្មា. តេសំ តេសន្តិ តេសំ តេសំ គរុការកធម្មានំ. អធិបតិបច្ចយេនាតិ អារម្មណាធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតីតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.

អយំ បន អធិបតិ នាម សហជាតារម្មណវសេន ទុវិធោ. តត្ថ សហជាតោ ឆន្ទាទិវសេន ចតុព្ពិធោ. តេសុ ឯកេកោ កាមាវចរាទិវសេន ភូមិតោ ចតុព្ពិធោ. តត្ថ កាមាវចរោ កុសលាកុសលកិរិយវសេន តិវិធោ. អកុសលំ បត្វា បនេត្ថ វីមំសាធិបតិ ន លព្ភតិ. រូបារូបាវចរោ កុសលកិរិយវសេន ទុវិធោ, អបរិយាបន្នោ កុសលវិបាកវសេន ទុវិធោ. អារម្មណាធិបតិ បន ជាតិភេទតោ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបនិព្ពានានំ វសេន ឆព្ពិធោតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ សហជាតាធិបតិម្ហិ តាវ កាមាវចរកុសលកិរិយសង្ខាតោ អធិបតិ ទុហេតុកតិហេតុកេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឆន្ទាទីនំ អញ្ញតរំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ឧប្បត្តិកាលេ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច អធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកុសលកិរិយសង្ខាតេបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន ឯកន្តេនេវ លព្ភតិ. ន ហិ តេ ធម្មា សហជាតាធិបតិំ វិនា ឧប្បជ្ជន្តិ. អរូបាវចរកុសលកិរិយសង្ខាតោ បន បញ្ចវោការេ រូបាវចរអធិបតិសទិសោវ ចតុវោការេ បន សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ អធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. តថា តត្ថុប្បន្នោ សព្ពោបិ កាមាវចរាធិបតិ. អបរិយាបន្នោ កុសលតោបិ វិបាកតោបិ បញ្ចវោការេ ឯកន្តេនេវ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច អធិបតិបច្ចយោ ហោតិ, ចតុវោការេ អរូបធម្មានញ្ញេវ. អកុសលោ កាមភវេ មិច្ឆត្តនិយតចិត្តេសុ ឯកន្តេនេវ សម្បយុត្តកានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច អធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. អនិយតោ កាមភវរូបភវេសុ អត្តនោ អធិបតិកាលេ តេសញ្ញេវ. អរូបភវេ អរូបធម្មានញ្ញេវ អធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. អយំ តាវ សហជាតាធិបតិម្ហិ នយោ.

អារម្មណាធិបតិម្ហិ បន កាមាវចរកុសលោ អារម្មណាធិបតិ កាមាវចរកុសលស្ស លោភសហគតាកុសលស្សាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ រាសីនំ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរារូបាវចរេបិ កុសលារម្មណាធិបតិម្ហិ ឯសេវ នយោ. អបរិយាបន្នកុសលោ បន អារម្មណាធិបតិ កាមាវចរតោ ញាណសម្បយុត្តកុសលស្ស ចេវ ញាណសម្បយុត្តកិរិយស្ស ច អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. អកុសលោ បន អារម្មណាធិបតិ នាម លោភសហគតចិត្តុប្បាទោ វុច្ចតិ. សោ លោភសហគតាកុសលស្សេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. កាមាវចរោ បន វិបាការម្មណាធិបតិ លោភសហគតាកុសលស្សេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. តថា រូបាវចរារូបាវចរវិបាការម្មណាធិបតិ. លោកុត្តរោ បន វិបាការម្មណាធិបតិ កាមាវចរតោ ញាណសម្បយុត្តកុសលកិរិយានញ្ញេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. កាមាវចរាទិភេទតោ បន តិវិធោបិ កិរិយារម្មណាធិបតិ លោភសហគតាកុសលស្សេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. ចតុសមុដ្ឋានិករូបសង្ខាតោ រូបក្ខន្ធោ អារម្មណាធិបតិ លោភសហគតាកុសលស្សេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតិ. និព្ពានំ កាមាវចរតោ ញាណសម្បយុត្តកុសលស្ស ញាណសម្បយុត្តកិរិយស្ស លោកុត្តរកុសលស្ស លោកុត្តរវិបាកស្ស ចាតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.

អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.

៤. អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤. អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសេ មនោធាតុយាតិ វិបាកមនោធាតុយា. មនោវិញ្ញាណធាតុយាតិ សន្តីរណកិច្ចាយ អហេតុកវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា. តតោ បរំ បន វោដ្ឋព្ពនជវនតទារម្មណភវង្គកិច្ចា មនោវិញ្ញាណធាតុយោ វត្តព្ពា សិយុំ, តា អវុត្តាបិ ឥមិនាវ នយេន វេទិតព្ពាតិ នយំ ទស្សេត្វា ទេសនា សង្ខិត្តា. ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា’’តិអាទិកេ ច ឆដ្ឋនយេ តា សង្គហិតាតិបិ ឥធ ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ បុរិមា បុរិមាតិ ឆសុ ទ្វារេសុបិ អនន្តរាតីតា កុសលជវនធម្មា ទដ្ឋព្ពា. បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានន្តិ អនន្តរឧប្បជ្ជមានានញ្ញេវ. កុសលានន្តិ សទិសកុសលានំ. អព្យាកតានន្តិ ឥទំ បន កុសលានន្តរំ តទារម្មណភវង្គផលសមាបត្តិវសេន វុត្តំ. អកុសលមូលកេ អព្យាកតានន្តិ តទារម្មណភវង្គសង្ខាតានញ្ញេវ. អព្យាកតមូលកេ អព្យាកតានន្តិ អាវជ្ជនជវនវសេន វា ភវង្គវសេន វា បវត្តានំ កិរិយវិបាកាព្យាកតានំ កិរិយមនោធាតុតោ បដ្ឋាយ បន យាវ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចា មនោវិញ្ញាណធាតុ, តាវ បវត្តេសុ វីថិចិត្តេសុបិ អយំ នយោ លព្ភតេវ. កុសលានន្តិ បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនានន្តរានំ មនោទ្វារេ អាវជ្ជនាន្តរានំ បឋមជវនកុសលានំ. អកុសលានន្តិ បទេបិ ឯសេវ នយោ. យេសំ យេសន្តិ ឥទំ សព្ពេសម្បិ អនន្តរបច្ចយធម្មានំ. សង្ខេបលក្ខណន្តិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.

អយំ បន អនន្តរបច្ចយោ នាម ឋបេត្វា និព្ពានំ ចតុភូមកោ អរូបធម្មរាសិយេវាតិ វេទិតព្ពោ. សោ ជាតិវសេន កុសលាកុសលវិបាកកិរិយតោ ចតុធា ភិជ្ជតិ. តត្ថ កុសលោ កាមាវចរាទិភេទតោ ចតុព្ពិធោ ហោតិ, អកុសលោ កាមាវចរោវ វិបាកោ ចតុភូមកោ, កិរិយានន្តរបច្ចយោ បន តេ ភូមកោតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ កាមាវចរកុសលោ អត្តនា សទិសស្សេវ កាមាវចរកុសលស្ស អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. ញាណសម្បយុត្តកាមាវចរកុសលោ បន រូបាវចរកុសលស្ស អរូបាវចរកុសលស្ស លោកុត្តរកុសលស្សាតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. កាមាវចរកុសលោ ច កាមាវចរវិបាកស្ស, រូបាវចរារូបាវចរវិបាកស្ស, ញាណសម្បយុត្តោ លោកុត្តរវិបាកស្សាបីតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកុសលោ រូបាវចរកុសលស្ស, ញាណសម្បយុត្តកាមាវចរវិបាកស្ស, រូបាវចរវិបាកស្សាតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរកុសលោ តេសំ ទ្វិន្នំ វិបាកានំ អត្តនោ កុសលស្ស វិបាកស្ស ចាតិ អវិសេសេន ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. វិសេសេន បនេត្ថ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលោ អនាគាមិផលសង្ខាតស្ស លោកុត្តរវិបាកស្សបិ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. លោកុត្តរកុសលោ លោកុត្តរវិបាកស្សេវ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. អកុសលោ អវិសេសេន អកុសលស្ស ចេវ កុសលាកុសលវិបាកស្ស ច. វិសេសេន បនេត្ថ សុខមជ្ឈត្តវេទនាសម្បយុត្តោ អកុសលោ រូបាវចរារូបាវចរវិបាកស្សាបីតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ.

កាមាវចរវិបាកស្ស ញាណសម្បយុត្តោ វា ញាណវិប្បយុត្តោ វា វិបាកោ កាមាវចរកិរិយាវជ្ជនស្ស, ញាណសម្បយុត្តវិបាកោ បនេត្ថ បដិសន្ធិវសេន ឧប្បជ្ជមានស្ស រូបាវចរារូបាវចរវិបាកស្សាបីតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរវិបាកោ សហេតុកកាមាវចរវិបាកស្ស រូបាវចរារូបាវចរវិបាកស្ស កាមាវចរកិរិយាវជ្ជនស្សាតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរវិបាកោ តិហេតុកកាមាវចរវិបាកស្ស អរូបាវចរវិបាកស្ស កាមាវចរកិរិយាវជ្ជនស្សាតិ តិណ្ណំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. លោកុត្តរវិបាកោ តិហេតុកកាមាវចរវិបាកស្ស រូបាវចរារូបាវចរលោកុត្តរវិបាកស្សាតិ ចតុន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ.

កាមាវចរកិរិយំ កាមាវចរកុសលាកុសលស្ស ចតុភូមកវិបាកស្ស តេភូមកកិរិយស្សាតិ នវន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. រូបាវចរកិរិយំ តិហេតុកកាមាវចរវិបាកស្ស រូបាវចរវិបាកស្ស រូបាវចរកិរិយស្សាតិ តិណ្ណំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរកិរិយំ តិហេតុកកាមាវចរវិបាកស្ស រូបាវចរារូបាវចរលោកុត្តរវិបាកស្ស អរូបាវចរកិរិយស្សាតិ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អនន្តរបច្ចយោ ហោតីតិ. ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.

អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.

៥. សមនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥. សមនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសោបិ ឥមិនា សមានគតិកោវ. ឥមេ បន ទ្វេ បច្ចយា មហាវិត្ថារា, តស្មា សព្ពចិត្តុប្បត្តិវសេន តេសំ ឧបបរិក្ខិត្វា វិត្ថារោ គហេតព្ពោតិ.

សមនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.

៦. សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦. សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសេ អញ្ញមញ្ញន្តិ អញ្ញោ អញ្ញស្ស. ឥមិនា ឯតេសំ ធម្មានំ ឯកក្ខណេ បច្ចយភាវញ្ចេវ បច្ចយុប្បន្នភាវញ្ច ទីបេតិ. ឱក្កន្តិក្ខណេតិ បញ្ចវោការភវេ បដិសន្ធិក្ខណេ. តស្មិញ្ហិ ខណេ នាមរូបំ ឱក្កន្តំ វិយ បក្ខន្ទន្តំ វិយ បរលោកតោ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា បវិសន្តំ វិយ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា សោ ខណោ ‘‘ឱក្កន្តិក្ខណោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច រូបន្តិ ហទយវត្ថុមត្តមេវ អធិប្បេតំ. តញ្ហិ នាមស្ស, នាមញ្ច តស្ស អញ្ញមញ្ញំ សហជាតបច្ចយដ្ឋំ ផរតិ. ចិត្តចេតសិកាតិ បវត្តិយំ ចត្តារោ ខន្ធា. សហជាតបច្ចយេនាតិ ឯត្ថ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបា ចិត្តចេតសិកានំ បច្ចយដ្ឋំ ន ផរន្តិ, តស្មា ‘‘អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ ន វុត្តំ. តថា ឧបាទារូបា ភូតានំ. រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានន្តិ ហទយវត្ថុ ចតុន្នំ ខន្ធានំ. កិញ្ចិ កាលេតិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ. សហជាតបច្ចយេនាតិ បដិសន្ធិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន សហជាតបច្ចយេនាតិ បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ.

អយំ បន ‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’តិ ឯវំ ឆហិ កោដ្ឋាសេហិ ឋិតោ. តត្ថ តយោ កោដ្ឋាសា អញ្ញមញ្ញវសេន វុត្តា, តយោ ន អញ្ញមញ្ញវសេន. តត្ថ បឋមកោដ្ឋាសេ អរូបមេវ បច្ចយោ ចេវ បច្ចយុប្បន្នញ្ច, ទុតិយេ រូបមេវ, តតិយេ នាមរូបំ, ចតុត្ថេ បច្ចយោ អរូបំ, បច្ចយុប្បន្នំ រូបំ; បញ្ចមេ បច្ចយោបិ បច្ចយុប្បន្នម្បិ រូបមេវ; ឆដ្ឋេ បច្ចយោ រូបំ, បច្ចយុប្បន្នំ អរូបន្តិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.

អយំ បន សហជាតបច្ចយោ ជាតិវសេន កុសលោ អកុសលោ វិបាកោ កិរិយំ រូបន្តិ បញ្ចធា ភិជ្ជតិ. តត្ថ កុសលោ ភូមិតោ ចតុព្ពិធោ ហោតិ, អកុសលោ ឯកវិធោវ វិបាកោ ចតុព្ពិធោ, កិរិយសង្ខាតោ តិវិធោ, រូបំ ឯកវិធំ កាមាវចរមេវាតិ ឯវំ តាវេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ឯវំ ភិន្នេ បនេត្ថ ចតុភូមកម្បិ កុសលំ បញ្ចវោការភវេ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, តថា អកុសលំ. យំ បនេត្ថ អរូបេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ អរូបធម្មានំយេវ សហជាតបច្ចយោ ហោតិ.

កាមាវចររូបាវចរវិបាកំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ចេវ សម្បយុត្តធម្មានញ្ច សហជាតបច្ចយោ ហោតិ. យំ បនេត្ថ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ, តំ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ. យំ បដិសន្ធិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ កដត្តារូបានញ្ចាបិ សហជាតបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាវចរវិបាកំ សម្បយុត្តធម្មានញ្ញេវ. លោកុត្តរវិបាកំ បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច, ចតុវោការេ អរូបានញ្ញេវ. កាមាវចរអរូបាវចរកិរិយា បញ្ចវោការេ សម្បយុត្តកានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, ចតុវោការេ អរូបានញ្ញេវ. រូបាវចរកិរិយា សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ឯកន្តេន សហជាតបច្ចយោ ហោតិ.

ចតុសមុដ្ឋានិកស្ស រូបស្ស កម្មសមុដ្ឋានរូបេ ឯកំ មហាភូតំ តិណ្ណំ, តីណិ ឯកស្ស, ទ្វេ ទ្វិន្នំ មហាភូតានំ, មហាភូតា ឧបាទារូបស្ស សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. កាមាវចររូបាវចរបដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុរូបំ វិបាកក្ខន្ធានំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. ឧតុចិត្តាហារសមុដ្ឋានេសុ បន មហាភូតានិ អញ្ញមញ្ញញ្ចេវ ឧបាទារូបស្ស ច សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយុប្បន្នតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ.

សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា.

៧. អញ្ញមញ្ញបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧. អញ្ញមញ្ញបច្ចយនិទ្ទេសេ សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសស្ស បុរិមានំ តិណ្ណំ កោដ្ឋាសានំ វសេន បាឡិ អាគតា. តស្សា តត្ថ វុត្តសទិសាវ វណ្ណនាតិ បុន ន គហិតា. អយម្បិ ច អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ជាតិវសេន កុសលោ អកុសលោ វិបាកោ កិរិយំ រូបន្តិ បញ្ចធា ភិន្នោ. តត្ថ កុសលោ ភូមិតោ ចតុព្ពិធោ. សព្ពំ បុរិមសទិសមេវាតិ ឯវមេត្ថ នានប្បការភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.