១. វាទយុត្តិបរិហានិវណ្ណនា

២៣៩. ឥទានិ បរិហានិកថា ហោតិ. បរិហានិធម្មោ អបរិហានិធម្មោ, ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សេក្ខស្ស, ភិក្ខុនោ បរិហានាយ សំវត្តន្តិ’’ (អ. និ. ២.១៨៥), ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សមយវិមុត្តស្ស ភិក្ខុនោ បរិហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ (អ. និ. ៥.១៤៩) ឯវមាទីនិ ហិ សុត្តានិ និស្សាយ សម្មិតិយា វជ្ជិបុត្តកា សព្ពត្ថិវាទិនោ ឯកច្ចេ ច មហាសង្ឃិកា អរហតោបិ បរិហានិំ ឥច្ឆន្តិ, តស្មា តេ វា ហោន្តុ អញ្ញេយេវ វា, យេសំ អយំ លទ្ធិ, តេសំ លទ្ធិភិន្ទនត្ថំ បរិហាយតិ អរហា អរហត្តាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តត្រ បរិហាយតីតិ ទ្វេ បរិហានិយោ បត្តបរិហានិ ច អប្បត្តបរិហានិ ច. តត្ថ ‘‘ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា គោធិកោ តម្ហា សាមយិកាយ ចេតោវិមុត្តិយា បរិហាយី’’តិ (សំ. និ. ១.១៥៩) អយំ បត្តបរិហានិ នាម. ‘‘មា វោ សាមញ្ញត្ថិកានំ សតំ សាមញ្ញត្ថោ បរិហាយី’’តិ (ម. និ. ១.៤១៦-៤១៨) អយំ អប្បត្តបរិហានិ. តាសុ ឥធ បត្តបរិហានិ អធិប្បេតា. តញ្ហិ សន្ធាយ អាមន្តាតិ បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. សកសមយេ បន ឥមំ បត្តបរិហានិំ នាម លោកិយសមាបត្តិយាវ ឥច្ឆន្តិ, ន អរហត្តាទីហិ សាមញ្ញផលេហិ. បរសមយេបិ នំ សព្ពសាមញ្ញផលេសុ សព្ពភវេសុ សព្ពកាលេសុ សព្ពេសញ្ច បុគ្គលានំ ន ឥច្ឆន្តិ. តំ បន តេសំ លទ្ធិមត្តមេវាតិ សព្ពំ លទ្ធិជាលំ ភិន្ទិតុំ បុន សព្ពត្ថាតិអាទិនា នយេន ទេសនា វឌ្ឍិតា.

តត្ថ យស្មា បរវាទី កមេន បរិហាយិត្វា សោតាបត្តិផលេ ឋិតស្ស អរហតោ បរិហានិំ ន ឥច្ឆតិ, ឧបរិផលេសុ ឋិតស្សេវ ឥច្ឆតិ. យស្មា ច រូបារូបភវេសុ ឋិតស្ស ន ឥច្ឆតិ, កម្មារាមតាទីនំ បន បរិហានិយធម្មានំ ភាវតោ កាមភវេ ឋិតស្សេវ ឥច្ឆតិ, តស្មា ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ បុដ្ឋោ បដិក្ខិបតិ. បុន ទឡ្ហំ កត្វា បុដ្ឋោ កាមភវំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. សព្ពស្មិម្បិ ហិ កាមភវេ បរិហានិករា កាមគុណា អត្ថិ, តស្មា តត្ថ បរិហាយតីតិ តស្ស លទ្ធិ.

តតិយបុច្ឆាយ បរិហានីតិ បរិហានិករេ ធម្មេ បុច្ឆតិ. តត្ថ យស្មា បរិហានិ នាម កម្មារាមតាទិធម្មា, វិសេសតោ វា កាមរាគព្យាបាទា ឯវ, តេ ច រូបារូបភវេ នត្ថិ, តស្មា ‘‘ន ហេវ’’ន្តិ បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស.

សព្ពទាតិ កាលបុច្ឆា. តត្ថ បឋមបញ្ហេ យោនិសោមនសិការកាលេ អបរិហាយនតោ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយេ អយោនិសោមនសិករោតោ រត្តិភាគេ វា ទិវសភាគេ វា សព្ពទា បរិហាយនតោ បដិជានាតិ. តតិយេ បរិហានិករធម្មសមាយោគេ សតិ មុហុត្តមេវ បរិហានិ នាម ហោតិ, តតោ បុព្ពេ អបរិហីនស្ស បច្ឆា បរិហីនស្ស ច បរិហានិ នាម នត្ថីតិ បដិក្ខិបតិ.

សព្ពេវ អរហន្តោតិ បញ្ហានំ បឋមស្មិំ តិក្ខិន្ទ្រិយេ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយស្មិំ មុទិន្ទ្រិយេ សន្ធាយ បដិជានាតិ. តតិយស្មិម្បិ តិក្ខិន្ទ្រិយាវ អធិប្បេតា. តេសញ្ហិ សព្ពេសម្បិ បរិហានិ ន ហោតីតិ តស្ស លទ្ធិ.

សេដ្ឋិឧទាហរណេ បឋមបុច្ឆា បរវាទិស្ស, ទុតិយា សកវាទិស្ស. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យំ មំ តុម្ហេ បុច្ឆថ – ‘‘អរហា អរហត្តា បរិហាយន្តោ ចតូហិ ផលេហិ បរិហាយតី’’តិ, តត្រ វោ បដិបុច្ឆាមិ – ‘‘ចតូហិ សតសហស្សេហិ សេដ្ឋី សេដ្ឋិត្តំ ករោន្តោ សតសហស្សេហិ បរិហីនេ សេដ្ឋី សេដ្ឋិត្តា បរិហីនោ ហោតី’’តិ. តតោ សកវាទិនា ឯកទេសេន បរិហានិំ សន្ធាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តេ សព្ពសាបតេយ្យា បរិហីនោ ហោតីតិ បុច្ឆតិ. តថា អបរិហីនត្តា សកវាទី ន ហេវាតិ វត្វា អថ នំ ‘‘ឯវមេវ អរហាបិ បរិហាយតិ ច. ន ច ចតូហិ ផលេហី’’តិ ឧប្បន្នលទ្ធិកំ ទុតិយំ ភព្ពបញ្ហំ បុច្ឆតិ. បរវាទី សេដ្ឋិនោ អភព្ពតាយ និយមំ អបស្សន្តោ បដិជានិត្វា អរហតោ ចតូហិ ផលេហិ បរិហានិភព្ពតំ បុដ្ឋោ ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’តិ (អ. និ. ៣.៨៧) វចនស្ស អយោនិសោ អត្ថំ គហេត្វា លទ្ធិយំ ឋិតោ សោតាបត្តិផលតោ បរិហាយិតុំ អភព្ពតំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. តំ បនស្ស លទ្ធិមត្តមេវាតិ.

ឯត្តាវតា វាទយុត្តិ នាម និដ្ឋិតា ហោតិ.