៦៩. ខឆ

ខឆសានន្តិ វុត្តេ តទន្តគ្គហណំ កថមិច្ចាហ- ‘បច្ចយគ្គហណេ’ច្ចាទិ. ព្យាខ្យាតត្ថំ, ននុ សុត្តេ ឯកស្សរោតិ បុល្លិង្គេន និទ្ទេសោ, អាទីតិ ច តព្ពិសេសនំ, ឯវំ សតិ នបុំសកេន វិវរណំ កថំ យុជ្ជតីតិ អាហ- ‘សទ្ទេ’ច្ចាទិ, អថ ជាគរេច្ចាទោ បុថគវយវេកស្សរស្ស ជាគរសទ្ទស្ស ច បច្ចេកំ កស្មា ន ទ្វិភាវោច្ចាហ- ‘តេនេវេ’ច្ចាទិ.

តេនេវាតិអាទីតិ ឯកស្សរោច្ចស្ស វិសេសនត្តហេតុនាវ. អវយវេកស្សរស្សាតិ វិសេសនសមាសោ ‘អវយវោ ច សោ ឯកស្សរោ ចេ’តិ. អថាទីហិ ឯកស្សរវិសេសនត្តេប្យវយវេកស្សរស្ស កស្មា ន ទ្វិភាវោច្ចាហ- ‘ឯកស្សេវាទិត្តា’តិ.

ឥតរស្សាតិ បឋមេកស្សរតោ-ញាស្សាវយវេកស្សសរស្ស. ទោសទុដ្ឋត្តា នេត្ថ វិសេសនសមាសោតិ វត្តុមាហ- ‘ឯកស្សរោតិ’ច្ចាទិ. តថា សតិ កោ ទោសោតិ អាហ- ‘ឯកោ ចេ’ច្ចាទិ. សរោទីតិ ច វុត្តេ ‘ឦហ-ឃដនេ’ច្ចាទីនមេវ សិយា.

ននុ ច បចតិម្ហិ យេនេវាការេន បចសទ្ទោ ឯកស្សរោ តេនេវ តទវយវាបិ អច្សទ្ទោ បសទ្ទោ ច ឯកស្សរោ, តតោវាវយវានម្បិ បច្ចេកំ ទ្វិព្ពចនំ បប្បោតិ… ទ្វិព្ពចនការិយិនោ អាទិស្ស ឯកស្សរស្ស សាមញ្ញេន និទ្ទេសា, ឯវញ្ច សមុទាយស្ស តទវយវានញ្ចេកស្សរានំ វិសុំ ទ្វិព្ពចនេ កតេ អនិដ្ឋម្បប្បោតីតីទមបាកត្តុមាហ- ‘សកិំសត្ថប្បវត្តិយា សាវយវស្ស សមុទាយស្ស គហណ’ន្តិ. សកិំ សត្ថប្បវត្តិយា ឯកវារំ ទ្វិព្ពចនសុត្តស្ស បវត្តិយា ទ្វិព្ពចនករណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សាវយវស្សាតិ យថាវុត្តាវយវេហិ សហ វត្តមានស្ស ន វិនា តេហិ. ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘យស្ស ទ្វិព្ពចនេ ករីយមានេ សព្ពេសមវយវានំ គហណំ ភវតិ, តស្សេវ សមុទាយស្ស ទ្វិព្ពចនំ យុត្តំ នាវយវានំ, តេសញ្ហិ ទ្វិព្ពចនេ ឯកាយ ទ្វិព្ពចនស្សុប្បត្តិយា ន សព្ពេសំ គហណំ កតំ ហោតិ នាវយវន្តស្ស សមុទាយស្ស ច កតន្តិ បុន តេសំ ទ្វិព្ពចនាយ សត្ថប្បវត្តិយា ភវិតព្ព’’ន្តិ. ឧបបត្តន្តរមាហ- ‘អថវេ’ច្ចាទិ. ឥហ ឋានេ ទ្វិព្ពចនំ ទ្វិប្បយោគោ ទ្វិព្ពចនន្តិ ទ្វេ បក្ខា. តត្រ ឋានេ ទ្វិព្ពចនបក្ខេ ទោសទស្សនតោ ទ្វិប្បយោគោ ទ្វិព្ពចនន្ត្យយមេវ បក្ខោព្ភុបគតោតិ ទស្សេន្តោ បឋមន្តាវ ឋានេ ទ្វិព្ពចនបក្ខេ ភាវិនំ ទោសមាហ- ‘បឋមស្សេកស្សរស្សិ’ច្ចាទិ. ទ្វិសទ្ទោ សង្ខ្យេយ្យេ វត្តតេ.

សង្ខ្យេយ្យញ្ចេត្ថ សទ្ទរូបមុច្ចារណំ វា, តត្ថ ឧច្ចារណេ សង្ខ្យេយ្យេ ឋានេ ទ្វិព្ពចនំ ន សម្ភវតិ… ឧច្ចារណស្ស សទ្ទា(នុគត) ធម្មត្តា. សទ្ទរូបេ សង្ខ្យេយ្យេ ឋានេ ទ្វិព្ពចនំ, តត្ថ [តញ្ច (បោត្ថកេ)] ទោសោ. តថា ចាហ- ‘រូបទ្វយេ វិធីយមានេ’តិ. តថា សតិ និវុត្តិធម្មេ ឋានី ភវតីតិ ឋានិនោ និវុត្តិយា ភវិតព្ពំ, និវុត្តិយា ច ធាតុត្តា និវុត្តិ, តេនាហ- ‘បកតិប្បច្ចយវិភាគាភាវតោ’តិ. តេន ប្បច្ចយេ បរេ បកតិយា វិធីយមានំ ការិយំ ន សិយា, តេន វុត្តំ- ‘អស្ស ឥត្តំ ន សិយា’តិ. បិបាសតិ ‘បា=បានេ’. ឥច្ឆាយំ បាតុន្តិតុមន្តា ‘‘តុំស្មា’’ច្ចាទិនា (៥-៦១) សោ. ‘បាស បាស’ ឥតិ ទ្វិត្តេ បុព្ពតោ-ញ្ញស្ស លោបោ, ‘‘រស្សោ បុព្ពស្ស’’ (៥-៧៤) ‘ខ ឆ សេស្វស្សិ. ទ្វិប្បយោគេ តុ ទ្វិព្ពចនេ នាយំ ទោសោ សមាវិសតីតិ អាហ- ‘អាវុត្តិយំ តិ’ច្ចាទិ. ទ្វិធា ភូតស្សា តិធិនា ធាតុស្សេវ ទ្វិធាភូតត្តំ ទីបេតិ.