បញ្ចមកណ្ឌ

១. តិជ

ខមាវីមំសាសូតិ បកតិវិសេសនមេវ កថមិច្ឆិតន្តិ អាហ- ‘សម្ពន្ធស្សិ’ច្ចាទិ, បទានមញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធស្ស បុរិសាធីនត្តាតិ អត្ថោ, បកតិ វិសេសនន្តិ តិជមាហ សទ្ទានំ វិសេសនំ, កិម្បន បកតិវិសេសនេ ផល មិច្ចាហ- ‘បកតិវិសេសនោបាទាន’មិច្ចាទិ. យជ្ជត្រ ‘ខមាវីមំសាសូ’តិ បកតិវិសេសនំ, កស្មិំ អត្ថេ ចរតិ ខសា វិធីយន្តិច្ចាហ- ‘អត្ថន្តរស្សា និទ្ទេសា’ឥច្ចាទិ. អត្ថន្តរស្សាតិ និសានាទិអត្ថន្តរស្ស. ‘‘សុតានុមិតេសុ សុតសម្ពន្ធោវ ពលវា’’តិ បរិភាសមុបលក្ខេតិ ‘សុតានុមិតាន’មិច្ចាទិនា. តេនេវាតិ កិរិយារូបាសុ ខមាវីមំសុ ខសានំ វីធានេនេវ, សកត្ថេ វិធានេនេតិ វុត្តំ ហោតិ. តិតិក្ខកិរិយត្តាតិ ឥមិនា បរេសំ វិយ ខាទ្យន្តានំ ធាតុសញ្ញាវិធាន មនត្ថកន្តិ ទស្សេតិ.

តិតិក្ខា ខមា, តិតិក្ខតិ ខមតិ, វីមំសា ឧបបរិក្ខា, វីមំសតិ ឧបបរិក្ខតីតិ អត្ថោ. សុត្តេ តិជឥតិ និទ្ទេសា ភូវាទិកស្ស គហណំ. និច្ចណ្យន្តស្ស ចុរាទិកស្ស ហិ តាទិសេ បយោជនេ សតិ ពហុលំ វិធីយមានេបិ និច្ចត្តមត្តនោ នាតិវត្តតិ. អថវា ចុរាទិមានេនាព្យភិចារិនា សាហចរិយា តិជោបិ ចុរាទិកោវ, តំ យថា ‘គាវស្ស ទុតិយេនាត្ថោ’តិ. វុត្តេគោយេវោបាទីយតេ, នាស្សោ, ន គទ្រភោ. កទាចិ បន អស្សាទិនោបិ ទុតិយស្ស គហណំ សិយា អត្ថប្បករណា ទិប្បភាវតោ.

ននុ ច វីមំសាយំ សប្បច្ចយវិធាន មនុបបន្នមិតរេតរនិស្សយទោស ទុដ្ឋត្តា, តថាហិ សិទ្ធេ វីមំសាសទ្ទេ សប្បច្ចយោ ឧប្បជ្ជតេ, សតិ ច តស្មិំ វីមំសាតិ រូបំ សម្បជ្ជតីតិ ឥតរេតរនិស្សយោ, ឥតរេតរ និស្សយានិ ច ការិយានី នោបកប្បន្តីតិ តេនាហ- ‘អនុវាទរូបាន’មិច្ចាទិ. អនាទិកាលសំសិទ្ធសទ្ទានុវាតោ នត្ថិ ឥតរេតរនិស្សយោ ទោសោតិ ភាវោ. បយោជកព្យាបារណិប្បច្ចយាភាវេ តេជតេតិ រូបំ.

២. កិតា

បុព្ពេវិយ បកតិវិសេសនាទីត្យនេន ‘‘សម្ពន្ធស្ស បុរិសាយត្តត្តា ‘តិកិច្ឆាសំសយេសូ’តិ បកតិវិសេសនន្តិ អាហ- ‘តិកិច្ឆាយ’មិច្ចាទិ’ត្យាទិកំ សព្ពំ យថាយោគមេត្ថាបិ វត្តព្ពន្ត្យតិទិសតិ. វិស្សត្ថោតិ វិសទ្ទស្ស អត្ថោ. អថ កិមិត្ថំ ឆប្បច្ចយន្តស្សេវ ទ្វិធោទាហរណន្ត្យាសង្កិយាហ- ‘អត្ថភេទា ទ្វិធោទាហរណ’ន្តិ. និកេតោ និវាសោ, សង្កេតោ លក្ខណំ.

៣. និន្ទា

និន្ទ=គរហាយំ តតោ ‘‘ឥត្ថិយមណត្តិកយក្យា ចេ’’តិ (៥-៤៩) អប្បច្ចយេ តតោ ‘‘ឥត្ថិយមត្វា’’តិ (៣-២៦) អាប្បច្ចយេ រូបំ. ពន្ធតីតិ ពធកោ.

៤. តុំស្មា

តុំស្មាតីហ បច្ចយគ្គហណមាចិក្ខតិ ‘តុំតាយេ’ច្ចាទិនា. តតោ ចេតិ យតោ តុំស្មាតិ បច្ចយស្សេវ គហណំ យតោ ច វិសេសន និទ្ទេសោ, តតោតិ អត្ថោ. បច្ចយគ្គហណេ តទាទិគ្គហណំ វិញ្ញាយតេ… ‘‘បច្ចយគ្គហណេ យស្មា សោ វិហិតោ តទាទិនោ គហណ’’ន្តិ ញាយតោ. វិសេសនត្តេន វត្តុមិច្ឆិតត្តា តទន្តគ្គហណំ… ‘‘វិធិព្ពិសេសនន្តស្សា’’តិ (១-១៣) វចនាភិ មនសិ និធាយាហ- ‘យតោ កិរិយត្ថា’ឥច្ចាទិ. សោ កិរិយត្ថោ អាទិ យស្ស សមុទាយស្ស សោ តទាទិ សោ បច្ចយោន្តេ តស្ស (សោ តទន្តោ). តទាទិតទន្តសមុទាយវិសេសស្ស គហណំ, (នតុ) តទន្តមត្តស្សេ ត្យត្ថោ. ននុ ច តុំស្មាឥតិ វិសេសនត្តេន វត្តុមិច្ឆិតេ ភវតុ ‘‘វិធិព្ពិសេសនន្តស្សេ’’តិ តទន្តគ្គហណំ បច្ចយគ្គហណេ តុ កថំ តទាទិនោ គហណំ វចនាភាវតោច្ចាហ- ‘តទវិនាភាវិត្តា’តិ. យតោ វិហិតោ តេន វិនា ន ភវតិ សីលេនេតិ តទវិនាភាវី តស្ស ភាវោ តស្មា. ឥមាយ យុត្តិយា វិញ្ញាយតេ-ត្ថោ, យមាខ្យាយតេ ‘បច្ចយគ្គហណេ យស្មា សោ វិហិតោ តទាទិនោ គហណ’ន្តិ. ភវត្វេវំ តទាទិនោ តទន្តស្ស ច គហណំ, តតោ កិប្ផលំត្យាហ- ‘តេនេ’ច្ចាទិ.

សបាទិតោតិ បាទិសហិតតោ. ខ ឆ សុប្បត្តាភាវាតិ ខ ឆ សានំ ឧប្បត្តិយា អភាវា. វុត្តប្បការស្សេវ តុំប្បច្ចយន្តស្ស បកតិភាវេន គហណា សបាទិតោ ខ ឆ សានមនុប្បត្តីតិ អធិប្បាយោ. វិបុព្ពា ‘ជិ-ជយេ’ឥច្ចស្មា តុំបច្ចយន្តា ‘វិជេតុមិច្ឆតី’តិ អត្ថេ ‘‘តុំស្មា’’ឥច្ចាទិនា(សោ), តុំស្សច លោបោ, នេមិត្តិកេ ឯការេ និវត្តេ ‘ជិស ជិស ឥតិ ទ្វិត្តេ អនាទិព្យញ្ជនលោបោ ‘‘ជិហរានំ គី’’តិ (៥-១០២) គី. ជិគីសប្បកតិតោ ‘‘ភូតេ ឦឩំ’’ឥច្ចាទិនា (៦-៤) ឦ. តស្មិំ អញ. ‘‘អា ឦ ឩ ម្ហា ស្សា ស្សម្ហានំ វា’’តិ (៦-៣៣) ឦស្ស រស្សេ ព្យជិគីសិ. យទិ តុ សបាទិតោ សស្ស ឧប្បត្តិ សិយា, តទា ព្យជិគីសីតិ ឯត្ថ ទ្វិព្ពចនំ ករីយមានំ សប្បច្ចយន្តស្ស បឋមស្សេកស្សរស្ស ទ្វិព្ពចនំ ភវតីតិ ‘‘ខ ឆ សាន’’មិច្ចាទិនា (៥-៦៩) វិជិយ ឥតិ សមុទាយេ អាទិភូតស្ស វិសទ្ទស្ស សិយា ឦម្ហិ ច វិហិតេ សបាទិនោ បកតិភាវោតិ វិសទ្ទ បុព្ពេ អញាគមោ សិយា, តតោ ច អវិវិជិសីតិ អនិដ្ឋម្បសជ្ជេយ្យ.

តុំស្មា ឥច្ឆាយន្តិ ច បកតិប្បច្ចយត្ថានមុបទិដ្ឋត្តា តេន សភាវ លិង្គេន ខ ឆ សប្បច្ចយា តទន្តោ ច អនុមិតោ ន បន តុំ, តុមិហ សុតោតិ អាហ- ‘ន តទន្តោ, នាបិ ឆ ឆសា’តិ. ជិឃច្ឆាឥច្ចត្រ ទ្វិត្តេ បុព្ពស្ស ឃស្ស ‘‘ចតុត្ថ ទុតិយានំ តតិយបឋមា’’តិ (៥-៧៨) គោ. តស្ស ‘‘កវគ្គហានំ ចវគ្គជា’’តិ (៥-៧៩) ជោ. បាណិនិនាបីហ សប្បច្ចយ វិធាយកេ សុត្តេ វាក្យម្បិ យថា សិយាតិ វាវចនំ កតំ, តទយុត្តន្តិ និរាកត្តុមាហ- ‘វាក្យម្បិ’ច្ចាទិ. បកត្យាទិត្យត្រ អាទិ សទ្ទេន អត្ថវិសេសោ គហេតព្ពោ, បកតិ វិសេសោ តុមន្តោ, ឥច្ឆត្ថោ-ត្ថវិសេសោ. ឥទំ លក្ខណន្តិ ‘‘តុំស្មា លោបោ ចិច្ឆាយំ តេ’’ឥតិ ឥទំ លក្ខណំ. និយោគតោតិ និយមេន. អាសង្កាយមុបសង្ខ្យាន’’ន្តិ (៣-១-៧) វាក្យការេន វុត្តំ និរាកត្តុមាហ- ‘អាសង្កាយ’មិច្ចាទិ.

អចេតនត្តា កូលស្ស ឥច្ឆាយាសម្ភវោតិ ‘កូលប្បតិតុមិច្ឆតី’តិ វាក្យមេវេច្ឆាបកាសនមសិទ្ធំ, តេនាសិទ្ធេន វាក្យេនាសិទ្ធានំ ខ ឆ សានំ សាធនំ អសិទ្ធេនាសិទ្ធសាធនំ. ឥច្ឆាវចនិច្ឆាតិ ឥច្ឆាយ វត្តុមិច្ឆា. ឥច្ឆាយបវត្តិតោ ឧបលទ្ធីតិ ឥច្ឆាយ ឧបលទ្ធិ ឧបាលម្ពោ បរិជាននំ បវត្តិតោតិ អត្ថោ. ចេតនាវតិចាតិ វុត្តំ តស្មា ចេតនាវតិ បវត្តិតោ ឧបលទ្ធិំ ទស្សេត្វា តទបទេសេ នាចេតនេបិ ទស្សេតុំ ‘យោបេសា’តិអាទិមាហ. ទេវទត្តេ រជ្ជុ ខីលាទិបាណិនា ឧយ្យោគោ, កូលេ មត្តិកាវិកីរណាទិ. រជ្ជុ គុណោ. ខីលោ [កីល (បញ្ចិកា)] សំក្វាទិ.

បុលោ តិណាទីនំ សង្ឃាតោ. សា សុនខោ មិមរិសតីតិ មរ=បាណចាគេ’ឥច្ឆាយំ តុមន្តា សោ. ‘‘ញិ ព្យញ្ជនស្សេ’’តិ (៥-១៧០) ញិ. ទ្វិត្តេ បុព្ពតោ-ញ្ញស្ស លោបោ ‘‘ខ ឆ សេស្វី’’តិ (៥-៧៦) ទ្វិត្តេ បុព្ពស្សាស្ស ឥមិមរិសតិ. តថា បិបតិសតីតិ ‘បតបថ=គមេន’ ឥច្ចស្ស. សា មិមរិសតីតិ សតិបិ សចេតនត្តេ វិសត្តជីវិតស្ស សុនខស្ស មរណិច្ឆា សម្ភវតីតិ បដិបាទិតំ. ‘‘ឥច្ឆាសន្តា បដិសេធោ វត្តព្ពោ’’តិ (៣-១-៧) បាណិនីយវាត្តិកការេន វុត្តំ, តន្និរាកត្តុមាហ- ‘ពុភុក្ខិតុ’មិច្ចាទិ. ជាតិបទត្ថនិស្សយេន និវុត្តិម្បដិបាទយមាហ- ‘ជាតិបទត្ថេ’ច្ចាទិ. ឥតរោ ឥច្ឆត្ថោ.

៥. ឦយោ

ករីយតិ សម្ពន្ធីយតីតិ កម្មំ. តញ្ច នាម ជាតិ គុណកិរិយាទព្ព សម្ពន្ធតោ បញ្ចធា ភវតិ. តត្ថ នាមកម្មំ’ ឌិត្ថោ ឌវិត្ថោតិ នាមេន បិណ្ឌស្ស សម្ពន្ធា. ជាតិកម្មំ គោអស្សោតិ គោត្តាទិជាតិយា បិណ្ឌស្ស សម្ពន្ធា. គុណកម្មំ សុក្កោនីលោតិ សុក្កាទិនា គុណេន ទព្ពស្ស សម្ពន្ធា. កិរិយាកម្មំ បាចកោ បាយកោតិ បាចកាទិកិរិយាយ ទព្ពស្ស សម្ពន្ធា. ទព្ពកម្មំ ទណ្ឌីវិសាណីតិ ទណ្ឌាទិនា ទព្ពេន បិណ្ឌស្ស សម្ពន្ធា. ឯវំ កម្មស្ស បញ្ចប្បការសម្ភវេបិច្ឆាយមត្ថេ ឦយស្ស វិធានតោ ឥច្ឆាសម្ពន្ធិយេវ កម្មំ គយ្ហតីតិ កិរិយាកម្មមេវាត្រ គយ្ហតេ អមុកមេវត្ថមុបទស្សេន្តោ អាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ. អយញ្ច និបាត សមុទាយោ វិសេសាភិធាននិមិត្តាស្យុបគមេ វត្តតេ.

តថាបីតិលោកវុត្តិរយំវិសេសាភិធានារម្ភេ. តំសម្ពន្ធិយេវាតិ ឥច្ឆាសម្ពន្ធិឯវ. អត្តនោបុត្តមិច្ឆតីត្យាទិវចនិច្ឆាយមត្តសម្ពន្ធិនិបុត្តាទោ អត្តនោត្យនុវត្តិយសុត្តន្តរេនបច្ចយោវិធីយតេបាណិនិនា, ឯត្ថ ត្វ(ត្ត)គ្គហណមន្តរេនាត្ត សម្ពន្ធិន្យេវ បុត្តាទោ កថំ វិញ្ញាយតេ វិសេសវចនាភាវេ ហិ បរសម្ពន្ធិន្យបិ បប្បោតីតីមំចោទ្យមុព្ភាវយ មាហ- ‘អត្តសម្ពន្ធិនិ’ច្ចាទិ. ឦយស្ស បរសម្ពន្ធិន្យបិ បសង្គោតិ សម្ពន្ធោ. កុតោចាហ-ឦយស្សាឥតិធានា’តិ. អត្ថគ្គហណស្សាវចនេ ឦយស្សានភិធានាតិ ភាវោ.

អប្បត្តិយាតិ ករណេ ហេតុម្ហិ វា តតិយា. ឯត្ថាតិ អត្តនោ បុត្តមិច្ឆតីតេត្ថាបិ. ន ឥដ្ឋោតិ ឦយប្បច្ចយោ នាភិមតោ. នេវេត្ថ ភវិតព្ពន្តិ វទតោ-ធិប្បាយាមាហ ‘សាបេក្ខត្ត យេវេតិ ភាវោ’តិ. យទិ អត្តនោ បុត្តមិច្ឆតីតិ វត្តុមិច្ឆាយំ សាបេក្ខេត្តេបិ សិយា, តទាយមនិដ្ឋប្បសង្គោតិ ទស្សេតុមាហ- ‘យទិចេត្ថ’ឥច្ចាទិ.

អនិដ្ឋប្បសង្គស្ស សរូបមាហ- ‘អត្តនោ បុត្តីយតីតិ សិយា’តិ. ឧប្បជ្ជមានេន ឦយេនេវ អត្តត្ថស្សាភិហិតត្តា អត្តសទ្ទស្សាប្បយោគោតិ ចេតម្បិ ន សង្គតន្តិ បដិបាទយមាហ ‘ន ច សក្កា’តិអាទិ. កស្មាទេវំ វត្តុំ ន សក្កាតិ អាហ- ‘បកតិ’ច្ចាទិ. អបូបាទិកាយ បកតិយា សមានត្ថស្សេវ វិសេសនស្ស វុត្តិបទេ អន្តោភាវ ទស្សនាតិ អត្ថោ. ក្វបនេវំ ទិដ្ឋន្ត្យាហ- ‘តំយថេ’ច្ចាទិ. ‘‘តមស្ស សិប្បំ សីលំ បណ្យំ បហរណំ បយោជនំ’’តិ (៤-២៧) ណិកេ អាបូបិកោ. នតុ ភិន្នត្ថស្សាតិ ព្យតិរេកំ ទស្សេត្វា តំ ទិដ្ឋន្តេន សាធេតុមាហ- ‘ទេវទត្តស្សិ’ច្ចាទិ. ការណមាហ- ‘សាម្យន្តរេ’ច្ចាទិ. ទេវទត្តស្ស ធុរុនោ កុលន្តិ សាម្យន្តរព្យវច្ឆេទាយ ទេវទត្តសទ្ទស្សោ បាទានតោ គុរុកុលន្តិ វុត្តិបទេន ទេវទត្តត្ថស្សាន្តោ ភាវោតិ អត្ថោ. តមេត្ថោបិ សមានន្តូបទស្សេន្តោ អាហ- ‘តថេហាបិ’ច្ចាទិ. អថាត្តនោ បុត្តមិច្ឆតីត្យេតស្មិំ វាក្យេ បទស្សាន្វាខ្យានតោ អត្តសទ្ទស្សាប្ផយោគោ កិន្ន សិយាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘នចាបិ’ច្ចាទិ.

បទស្សាតិ បុត្តីយាទិនោ បទស្ស. នចាបិ អប្បយោគោតិ សម្ពន្ធោ. ការណមាហ- ‘ឦយន្តស្សា’តិអាទិ. ឦយន្តោ បុត្តីយាទិ, និយោគតោ ន បប្បោតីតិ សម្ពន្ធោ. តព្ពាចីសទ្ទប្បយោគន្តិ អញ្ញវាចីសទ្ទយោគំ. សុតគ្គហណន្តិ អសុតត្តាតិ វុត្តសុតគ្គហណំ. អត្ថប្បករណាទ្យុបលក្ខណន្ត្យនេន អត្ថតោ បករណាទិតោបិ បុត្តស្សត្ត និយតា គម្យតេ, សុតសទ្ទស្ស តុ គហណមុបលក្ខណត្ថន្តិ វទតិ.

ននុ ច សុត្តេ កម្មាតិ វុត្តត្តា កម្មសមុទាយតោបីយោ សិយា ត្យាសង្កិយេវ (មភា)វំ សាធយមាហ- ‘កម្មា’តិអាទិ. វត្តុំ ឥដ្ឋា ឯកសខ្យា យស្ស កម្មសាមញ្ញស្ស តំ តថាវុត្តំ. វត្តុមិដ្ឋេក សង្ខ្យស្ស គហណមាហ- ‘កម្មសមុទាយតោ’តិ. កិម្បនាវយវតោ ន សិយា’ មហន្តម្បុត្តមិច្ឆតី’ច្ចត្រ បុត្តមិច្ចតោច្ចាសង្កិយាហ ‘អវយវតោបិ សាបេក្ខត្តាយេវា’តិ. ន ភតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវញ្ចរហិ ឥទម្បិ ន សិជ្ឈតីតិ ចោទេន្តោ អាហ ‘ចរហិ’ច្ចាទិ. មហា ចាយំ បុត្តោចេតិ មហាបុត្តមិច្ឆតីតិ យទេវំ ករីយតិ តទាយម្បយោគោតិ ទស្សេន្តោ អាហ- ‘ភវិតព្ពមេវេ’ច្ចាទិ.

៦. ឧបមា

ឧបមីយតេ បរិច្ឆិជ្ជតិ សាធីយតីត្យត្ថោ. កីទិសន្តមុបមានមិច្ចាហ- ‘បសិទ្ធសាធម្យា’ឥច្ចាទិ. បសិទ្ធោ គវាទិ, តស្ស សាធម្យា សមាន រូបតាយ យម្បសិទ្ធស្ស គវយាទិនោ សាធិយស្ស សាធនំ តមុបមានន្ត្យត្ថោ. សមានោ ធម្មោ-ស្សេតិ សធម្មោ, គវាទិយេវ. តស្ស ភាវោ សាធម្យំ. សាធ្យតេ ឧបមីយតេ-នេនេតិ សាធនមុបមានំ គវាទិ. សាធុតេ ឧបមីយតេតិ សាធិយោ, គវយាទិ. តស្ស សាធនំ សាធិយសាធនំ.

បុត្តមិវាចរតីតិ ឯត្ថ ‘អាវសថមាវសតិ’ច្ចាទោ វិយ អាធារត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តា បុត្តេ វិយ មាណវកេ មធុរន្នបានទានាទិកមាចរណំ ករោតិច្ចេវមត្ថសម្ភវេន ទ្វិន្នម្បិ ឧបមានោបមេយ្យភាវោត្យវគមយិតុមាហ- ‘បុត្តេ’ឥច្ចាទិ. បសិទ្ធេន សាធនភាវេនុបមានភូតេ បុត្តេ អាចរណម្បិ បសិទ្ធន្តិ អាហ- ‘តម្បសិទ្ធ’ន្តិ. តទាចរណេន តេន អាចរណេន បុត្តមាណវកវិសយមាចរណំ វា បុត្តមាណវក សទ្ទេនុបចារតោ គហេត្វា វិសយីវសេន វិសយភាវវោហារោតិបិ យុជ្ជតិ. វាក្យត្ថោ បនេតស្មិំ បក្ខេ ‘បុត្តមិវ បុត្តវិសយ មាណវកមិវ អាចរតិ មាណវកវិសយមាចរណំ ករោតី’តិ, វុត្តិយន្តុ យថាវុត្តមត្ថទ្វយំ យថាយោគំ យោជេត្វា វេទិតព្ពំ.

ននុ ច យជ្ជត្រោបមានោបមេយ្យភាវោ វុត្តិយំ ឦយេនេវ ជោតិតោតិ ឥវសទ្ទោ និវត្តតេ, តទោបមានោបមេយ្យភាវោ បុត្ត សទ្ទេវ វត្តតេ, តំ កថមុបមេយ្យវចនស្ស មាណវកសទ្ទស្ស វុត្តត្ថស្ស បយោគោ យុត្តោច្ចាសង្កិយាហ- ‘ឧបមានវចនតោ’ច្ចាទិ.

តព្ពិសិដ្ឋាចរណេតិ តេនោបមានេន វិសិដ្ឋេ អាចរណេ. ឧបមានោបមេយ្យភាវស្សានិវត្តត្តាតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ ‘ឧបមាន វិសិដ្ឋាចរណេ ឧបមានវចនតោ ឦយស្ស វិធានេ នោបមេយ្យវចនមន្តរេនោបមានវចនស្ស បវត្តីតិ ឧបមានោបមេយ្យភាវស្សានិវត្តី’’តិ. អញ្ញថាតិ យទ្យុបមានោបមេយ្យភាវស្ស ឦយេនេវ ជោតិតត្តា តទន្តស្សុបមេយ្យេ វុត្តិ សិយាត្យត្ថោ. បព្ពតាយតីតិ ‘‘កត្តុតាយោ’’តិ (៥-៨) អាយោ. ឧបមេយ្យស្សានិវត្តត្តា ឧបមេយ្យ កត្តុសាមញ្ញេ តិប្បច្ចយោ.

៧. អាធា

យថានន្តរសុត្តេ ឧបមានេ ឧបមេយ្យស្ស មាណវកស្ស បយោគោ ឧបបន្នោ, តថាត្រាបិ ‘បាសាទេ កុដិយ’ន្តិ ចោបមេយ្យស្សបយោគោតិ អតិទិសន្តោ អាហ- ‘ហេដ្ឋាវិយេ’ច្ចាទិ. ឧបមានេ ឧបមេយ្យស្សានន្តោភាវាតិ អត្ថោ. ននុ កិមត្ថមិទមុច្ចតេ យវតាយោ បាសាទេ ឥវាចរតិ សោ បាសាទមិវាចរតីតិបិ វត្តុំ សក្កាតិ នាត្ថភេទោ-ញ្ញត្រ វចនិច្ឆាភេទាតិ បុព្ពេនេវេត្ថាបិ ឦយោ សិទ្ធោ, តតោ នាត្ថោ-នេន វចនេនេ ច្ចាសង្កិយាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ.

៨. កត្តុ

ឯត្ថ កត្តុតោឥតិ វចនា កម្មាតិ និវត្តតេ, អាយគ្គហណា ឦយោ. កទា បន កត្តុវិសេសោ-វសីយតិច្ចាហ-‘យត្ថ្យាទិសទ្ទសមានាធិករណត្តេ’តិអាទិ. បព្ពតាយតិ ហត្ថិច្ចេវមាទិនា ហត្ថ្យាទិ សទ្ទេន សមានាធិករណត្តេ សតីតិ អត្ថោ.

៩. ឈត្ថេ

កោយំ ច្យត្ថោច្ចាសង្កិយ ‘‘អភូតតព្ភាវេ ករាសភូយោគេ វិការាចី’’តិ (៤-១១៩) ចីស្ស អភូតតព្ភាវេ ករាទិយោគេសតិ វិធានា ‘អភូតតព្ភាវោ ករាទិវិសិដ្ឋោ’តិ អាហ. អភូត តព្ភាវស្ស ករាទិវិសិដ្ឋត្តា ករោត្យត្ថនិវត្តិយាវស្សំ បាណិនិយា វិយ ភុវិគ្គហណំ កត្តព្ពមញ្ញថា ករោត្យត្ថេបិ សិយាត្យាសង្កិយ និវត្តិហេតុមាហ- ‘តេនេវា’តិអាទិ. យេនេវ ករោត្យាទិវិសិដ្ឋោ អភូតតព្ភាវោច្យត្ថោ តេនេវ ហេតុនាតិ អត្ថោ. ភវត្យត្ថេ-នេន ការណេន លទ្ធេ ករោត្យត្ថោប្យនិដ្ឋោ លព្ភតិច្ចាសង្កិយ តន្និវត្តិម្បដិបាទយមាហ- ‘ករោត្យត្ថេ’ច្ចាទិ. អធវលំ ធវលំ ករោតិ ធវលីករោតិច្ចេវ ចីប្បច្ចយេ កត្តព្ពេ កម្មេនេវ ករោតិស្សាភិសម្ពន្ធស្ស ទិដ្ឋត្តាតិ អត្ថោ. ការណន្តរមាហ- ‘ឥហ ចេ’ច្ចាទិ. ឥតិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ យស្មា ឥហ កត្តុតោតិ វត្តតេ តតោចេតិ អត្ថោ.

អសត្យត្ថស្ស បន ភវត្យត្ថេយេវាន្តោភាវា ន តន្និវត្តិ បដិបាទិតា. តប្បករណេតិ ធាតុប្បច្ចយប្បករណេ. ទ្វិព្ពចនន្តិ បដឥច្ចស្ស ទ្វិព្ពចនំ តតោ ‘‘ទិស្សន្តញ្ញេបិ បច្ចយា’’តិ (៤-១២០) រាប្បច្ចយោ. ‘‘រានុពន្ធេន្តសរាទិស្សា’’តិ (៤-១៣២) អន្តសរាទិស្ស លោបោ. ច្យន្តា បច្ចយាភាវត្ថំ- ‘អចីតោ’តិ បច្ចយវិធានសុត្តេ បដិសេធោ ន កតោ, តេនាហ-‘អចីតោតិ បដិសេធាភាវា’តិ. ចីតិ ភុសោឥតិ

បឋមន្តាចី. ណាទិវុត្តិត្តា ‘‘ឯកត្ថតាយ’’ន្តិ (២-១១៩) វិភត្តិលោបោ. ឥហេចេតិ ‘ច្យត្ថេ’’ ឥតីមស្មិំយេវ. ន ច វុច្ចតេតិ សម្ពន្ធោ.

១០. សទ្ទា

ននុ ច អសតិ សុត្តេ ទុតិយាគ្គហណេ ទុតិយន្តេហិច្ចាយំ វិសេសោ កុតោ លព្ភតេ យេន ‘សទ្ទាទីហិ ទុតិយន្តេហី’តិ វិវរណំ កតន្តិ សច្ចំ, តថាបិ បច្ចយវិធិម្ហិ យុត្តេបិ បញ្ចមិយា និទ្ទេសេ ‘សទ្ទាទីនី’តិ ទុតិយាយោបាទានសាមត្ថិយា តថា វិវរណំ កតំ.

សព្ពត្ថាតិ ‘‘តមធីតេ តំ ជានាតិ កណិកាចា’’ទោ (៤-១៤) សព្ពត្ថ. កិរិយាវាត្យវធារណេន យំ ព្យវច្ឆិន្នំ, តមុបទស្សេន្តោ អាហ- ‘ន កាលេ’ច្ចាទិ. យទីបិ អធីតេច្ចាទីសុ វត្តមានកាលេន កត្តុនា ឯកវចនេន ច និទ្ទេសោ, តថាបិ តេសមប្បធានត្តា អញ្ញស្មិម្បិ ភូតាទិកេ កាលេ កម្មាទោ សាធនេ ពហុវចនេន ច បច្ចយោ សិយា ឯវេតិ ភាវោ.

ននុ ច ‘‘ធាត្វត្ថេនាមស្មី’’តិ (៥-១២) ឥប្បច្ចយេ បត្តេ-យមារព្ភតេ អស្សបិ ធាត្វត្ថេយេវ វិធានំ, តតោ ច សទ្ទាទីហិ ធាត្វត្ថេ ឥប្បច្ចយេន ន ភវិតព្ពំ, ទិស្សតេ ច ឥប្បច្ចយបយោគោច្ចាសង្កិយ ‘នាយមិប្បច្ចយស្ស ពាធកោ’តិ បដិបាទេតុមាហ- ‘ធូវំ ករោតិ’ច្ចាទិ. នានាភិន្នំ វាក្យំ នានាវាក្យំ, តស្ស ភាវេន, តេន ភិន្នវាក្យភាវេនាយស្ស ឥប្បច្ចយស្ស ច សមុច្ចយតោតិ អត្ថោ. ‘‘ធាត្វត្ថេនាមស្មី’’ត្យេកំ វាក្យំ, ‘‘សទ្ទាទីនិ ករោត្យ’’បរំ. ឯតានិ ទ្វេ ភិន្នវាក្យានិ- ‘ធាត្វត្ថេ នាមស្មា ឥប្បច្ចយោ ភវតិ, សទ្ទាទីនិ ករោតិច្ចស្មិំ អត្ថេ អាយោ ភវតី’តិ បច្ចេកមាខ្យាតាបេក្ខាយ វាក្យបរិសមត្តិយា ភិន្នតា, អភិន្នេ ហិ កិរិយាបទេកវាក្យតា, ភិន្នេតុ នានាវាក្យតា, នានាវាក្យេ ច សតិ សមុច្ចយោ. ន ហិ សាមញ្ញវិសេសភាវេន វិធានមេវ ពាធាហេតុ, កិញ្ចរហិ ឯកវាក្យតាបិ, តំ យថា-‘ព្រាហ្មណានំ ទធិ ទិយ្យតំ, តក្កំ កោណ្ឌញ្ញាយេ’តិ. នានាវាក្យេ តុ សមុច្ចយោ, តំ យថា- ‘ព្រាហ្មណា ភោជីយន្តុ, មាឍរាយ វត្ថយុគលំ ទីយតូ’តិ មាឍរោ ព្រាហ្មណភាវេន ភោជីយតេ វត្ថយុគលញ្ច លភតេ, តេនោជុកំ វុត្តេន វត្ថយុគលទានេន សាមញ្ញវុត្តំ ភោជនំ ន ពាធីយតេ, តថេហាបិ ឧជុកំ វិហិតេនាយេន សាមញ្ញវិហិតោ ឥប្បច្ចយោ ន ពាធីយតេ លក្ខិយានុរោធេន សត្ថការស្ស វាក្យ ភេទាភេទោតិ នានវដ្ឋិតិទោសោតិ មញ្ញតេ. តិម្ហិ លេ ច សិទ្ធន្តិ សម្ពន្ធោ.

យប្បច្ចយោ ន វិហិតោ បាណិនីអាទីហិ វិយាតិ អធិប្បាយោ. ‘ជល ទល- ទិត្តិយំ’. ‘‘មានោ’’តិ (៥-៦៥) មានោ, ‘‘កត្តរិ លោ’’តិ ‘‘បរោក្ខាយំ ចេ’’តិ (៥-៧០) ចគ្គហណេន ‘ទល ទល’ឥតិទ្វិត្តំ ‘‘លោបោនាទិព្យញ្ជនស្ស’’ (៥-៧៥) ‘‘សរម្ហា ទ្វេ’’តិ (១-៣៤) ទស្សលស្ស ច ទ្វិភាវេ ទទ្ទល្លមានា. ជលមានាតិ អដ្ឋកថាវចនតោតិ ឥមិនា កិរិយាសមភិហារេ យប្បច្ចយាភាវំ ទស្សេតិ. ឥមិនា ច សក្កតេ វិយ ភុសាភិក្ខញ្ញេបិ កិរិយាសមភិហារោ កិរិយាបរិវត្តនំ, តញ្ច យទា កិរិយមញ្ញេន កត្តព្ពមញ្ញោ ករោតិ, តេន កត្តព្ពញ្ចេតរោ, តទា ភវតីតិ វិញ្ញេយ្យំ. ‘‘សាមញ្ញវិហិតា វិធយោ បយោគមនុសរន្តី’’តិ ឥមិនា លក្ខណេន ‘ទល-ទិត្តិយ’ន្តិ ឥមស្មា ‘‘មានោ’’តិ សាមញ្ញេន វិហិតោ មានប្បច្ចយោ ភុសត្ថេ អាភិក្ខញ្ញេ ច ភវិស្សតិ. ទទ្ទល្ល មានាតិ ឯត្ថ ភុសំ ជលមានា, បុនប្បុន ជលមានាតិ ច អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១១. នមោ

នមោ ករោតិ នមោសទ្ទមុច្ចារេតិ, សទ្ទំ ករោតិ សទ្ទមុច្ចារេតីតិច្ចេវមត្ថោ (ន) គហេតព្ពេ អនិស្សយនតោ អនភិធានតោ វា.

១២. ធាត្វា

អបរិនិប្ផន្នោតិ អនិប្ផន្នោ អសិទ្ធាវត្ថោតិ អត្ថោ. ការកសាធិយោតិ យថាលាភំ ការកេហិ សាធិយោ. អសត្វភូតោតិ អទព្ពភូតោ. អយន្តុ កិរិយារូបោ បទត្ថោ បចត្យាទីនំ វិក្លេទនាទិបធានកិរិយារូបោ ច តទវយវរូបា បុព្ពបរីភូតឧទ្ធនារោ បនាទិកាទយោ តាទត្ថិយា ច បចត្យាទិវចនីយា. តស្មា យថា វុត្តលក្ខណេ ធាត្វត្ថេ ធាតុតោ វិធីយមានោ ត្យាទិប្បច្ចយោ តថាភូតមេវ វទតីតិ ភេទាភាវា អភេទសង្ខ្យាយេកវចនេនោច្ចតេ, ‘ន ពហុវចនេន, តេនេត្ថ ‘ឋីយតេ ទេវទត្តេន, ឋីយតេ ទេវទត្តេហី’តិ ភវតិ. ន យតោកុតោចីតិអាទិនា យតោ យត្ថ ន ទិស្សតិ, តតោ តត្ថ ន ហោតីតិ ទីបេតិ. យតោ យត្ថ វិធិ, ស តស្ស សម្ពន្ធី ភវតីតិ នាមេហិ វចនីយត្ថតោ-ត្ថន្តរភូតោ យោយំ ធាត្វត្ថោ កមាទីនមត្ថភូតោ, សោ សកត្ថោតិ សកត្ថេយេវាយមិប្បច្ចយោ ចុរាទិណិវិយាតិ វេទិតព្ពោ.

តស្សចាតិ ឯការស្ស ច. អថ អតិហត្ថយតិច្ចាទោ បាទិវិសិដ្ឋេ ឯវ ធាត្វត្ថេ ឥប្បច្ចយស្ស វិធានា តទត្ថវិហិតេនេវ ឥប្បច្ចយេន បាទិវិសិដ្ឋោ ធាត្វត្ថោ វុត្តោ, តេន កិមត្ថោ ឥប្បច្ចយន្តស្ស បាទិយោគោច្ចាសង្កិយ បយោជនមាខ្យាតុមាហ- ‘អតិហត្ថយតិ’ច្ចាទិ. ន សាមត្ថិយន្តិ សមត្ថតា នត្ថីតិ អត្ថោ.

១៣. សច្ចា

អត្ថមាចិក្ខតិ, វេទមាចិក្ខតីតិ វិគ្គហោ. សុខាបេតិច្ចាទោ សុខំ វេទយតិច្ចាទិនា វិគ្គហោ. វាបាឋាតិ វិកប្បេន បាឋតោ.

១៥. ចុរា

អសតិ សុត្តេ សកត្ថេតិ កថំ លព្ភតីតិ អាហ- ‘អត្ថានតិ ទេសា’តិ. អត្ថា-នតិទេសាតិ អត្ថវិសេសស្ស កស្សចិ សុត្តេ អនិទ្ទេសាតិ អត្ថោ. អត្ថវិសេសស្សា-នតិទេសមត្តេន សកត្ថោយេវ ណិនា វាច្ចោតិ កថំ វិញ្ញាយតេច្ចាហ- ‘សកត្ថស្ស ច សុតត្តា’តិ. ចុរ=ថេយ្យេ ឥច្ចាទីសុ ថេយ្យាទិកស្ស សកត្ថស្ស សុតត្តាតិ អត្ថោ. យោគវិភាគតោតិ ‘ណី’តិយោគវិភាគតោ, រជ្ជំ ការេតីតិ ឯត្ថ សាម្យមច្ចាទិកំ សត្តង្គំ រជ្ជំ បវត្តេតីតិ វា អត្ថោ, បយោជកព្យាបារេ ណិ.

១៦. បយោ

បយោជកោ ចោទកោ ព្យាបារកោតិ អត្ថោ ននុ ច វុត្តិយំ ‘កត្តារំ បយោជយតី’តិ វុត្តំ កថំ បយុជ្ជមានស្ស កត្តុត្តំតិ អាហ- ‘បយុជ្ជមានោ’ច្ចាទិ. នាវស្សំ កិរិយាបវត្តកត្តេនេវ យោគ្គតាមត្តេនបិ កត្តុត្តំ សិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ- ‘កិរិយាយ យោគ្គោ’តិអាទិ. បាសាណម្ពលេនុដ្ឋាបេតិ’ច្ចាទីសុ ហិ យោគ្យតាយបិ កត្តុត្តាវសាយោសិយា, កោបនាយំ បយោជកព្យបារោតិ អាហ- ‘បេសនេ’ច្ចាទិ. ទាសាទិនោ ហីនស្ស កត្ថចិ អត្ថេ និយោជនំ បេសនំ. គុរុអាទិនោ សក្ការបុព្ពំ ព្យាបារណមជ្ឈេសនំ. តំ បេសនជ្ឈេសនាទិកំ លក្ខណំ សភាវោ យស្ស សោ តថា វុត្តោ.

អាទិសទ្ទេន អានុកូល្យភាគិនោ ព្យាបារស្ស គហណំ, តថា ច ‘ភិក្ខា វាសយតិ ការីសោ-ជ្ឈាបេសី’តិ សិជ្ឈតិ. ភិក្ខា ហិ បចុរព្យញ្ជនវតី លព្ភមានា វាសានុកូលំ តិត្តិវិសេសមុបជនយតិ. ការីសោបិ និវាតេ បទេសេ សុដ្ឋុ បជ្ជលិតោជ្ឈយនវិរោធិ សីតកតមុបទ្ទវមបនយន្តោ-ជ្ឈយនានុកូលសាមត្ថិយមាទធាតិ តតោ តេសម្បិ យុត្តម្បយោជកត្តន្តិ.

បយោជកព្យាបារេតីទំ បច្ចយវិសេសនំ វា សិយា បកតិវិសេសនំ វា. តត្ថ យទិ បកតិវិសេសនំ សិយា, តទា បយោជកព្យាបារេ វត្តមានា ណីណាបី វិធីយន្តីតិ (គមនំ) បតិ យោ និយោគោ តទត្ថោ គមិ, ន គត្យត្ថោ, តស្ស ចាយំ បយោជ្ជោតិ ‘គមយតិ មាណវកំ គាម’ន្តិ គត្យត្ថស្ស បយោជ្ជេ ‘‘គតិពោធាហារេ’’ច្ចាទិនា (២-៤) វិហិតា ទុតិយា ន បប្បោតិ, តតោ បកត្យត្ថវិសេសនបក្ខោ ទុដ្ឋោតិ បច្ចយវិសេសនបក្ខំ ទស្សេតុមាហ- ‘បច្ចយវិសេសនំ វេទំ ន បកតិវិសេសន’ន្តិ.

បយោជកមត្តគ្គហណេតិ មត្តសទ្ទោ សាមញ្ញវាចី, យថា ‘កញ្ញា មត្តំ វារយតី’តិ. កត្តារំ យោ បយុជ្ជតិ យោ ច ករណាទីនំ បយោជកោ តេសំ សាមញ្ញេន គហណេ សតីតិ អត្ថោ. ព្យាបារេត្វេវាតិ បយោជកគ្គហណមន្តរេន ព្យាបារេឥច្ចេវ វចនំ កត្តព្ពំ សិយាតិ ភាវោ, តន្តិ បយោជកគ្គហណំ, វិសិដ្ឋោ វិសយោ យស្ស បយោជកគ្គហណស្សតំតថាវុត្តំ. កោបនាយំវិសិដ្ឋោ វិសយោច្ចាហ- ‘យោ លោកេ’ឥច្ចាទិ. ឥតោវាតិ វក្ខមានស្ស ហេតុនោ បរាមាសោ. តន្តិ ចុរាទីហិ ណិវិធានំ. ឯវំសទ្ទោ វក្ខមានាបេក្ខោ. តំ វិសុំ ចុរាទីហិ ណិវិធានមេវ វក្ខមានប្បការេន សផលំ សិយា នាញ្ញថាតិ អត្ថោ. តមេវ បការំ ទស្សេតិ‘យទិមិនា’ច្ចាទិ.

១៧. ក្យោតា

កត្តរិ វិហិតេសុបិ មានន្តត្យាទីសុ បរភូតេសុ ក្យោ ភវតីតិ វិញ្ញាយេយ្យាតិ ‘ភាវកម្មេសូ’តិ ន ក្យស្ស វិសេសនន្តិ អាហ- ‘មានន្តត្យាទីន’មិច្ចាទិ.

យទិ ហិ កត្តរិ វិហិតេសុ សិយា, តថា សតិ តេសមុភិន្នំ បធានត្តេនាភិធីយមានានមញ្ញមញ្ញានបេក្ខត្តា អសម្ពន្ធោ សិយា, ន ចេ វម្ភូតានមភិធានមត្ថិ, ន ហិ ‘ឋីយតេ’ច្ចស្មា ភាវោ កត្តា ច បតីយតេ, នាបិ ‘គម្យតេ’ច្ចស្មា កម្មំ កត្តាច. អបិ តុ ភាវកម្មានេវ គម្យន្តេ, តេនាហ- ‘តស្មា’ឥច្ចាទិ.

តេសមេវាតិ មានន្តត្យាទីនមេវ. បរសមញ្ញាភិ បរេសំ កច្ចាយនា នំ បរោក្ខាឥច្ចេវ នាមំ. តព្ពជ្ជិតេសូតិ បរោក្ខាសញ្ញិបច្ចយវជ្ជិតេសុ. អបរោក្ខេសូតិ ឯត្ថ បរសមញ្ញាវសេន បរោក្ខាឥច្ចនេន សហ សមាសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញថាបិ បដិបាទេតុំ ‘អថវា’តិអាទិមាហ. បរោក្ខេតិ ឥន្ទ្រិយាវិសយេ កាលេ. បរោក្ខេវិហិតា បច្ចយាតិ ឥមិនា ឧបចារេន តទ្ធិតប្បច្ចយវសេន វា បរោក្ខាតិ សទ្ទនិប្ផត្តិមាហ. តេ បន‘អ ឧ’ ឥច្ចាទយោ. តតោតិ បរោក្ខប្បច្ចយតោ.

ននុ បុព្ពបក្ខេ ‘អបរោក្ខេសូ’តិ ឯត្ថ ‘បរោក្ខាវជ្ជិតេសូ’តិ អត្ថ វចនំ យុជ្ជតិ, ទុតិយបក្ខេ បន ‘បរោក្ខវជ្ជិតេសូ’តិ, តថា សតិ កថមេត្ថ ‘បរោក្ខាវជ្ជិតេសូ’តិ អត្ថវចនំ យុជ្ជតីតិ អាហ- ‘តេបនា’តិអាទិ. ឥធាតិ អបរោក្ខេសូតិ ឥមស្មិំ. ននុ ច ‘‘បរោក្ខេ អ ឧ’’ឥច្ចាទិសុត្តេ (៦-៦) ‘បរោក្ខេ’តិ បកតិវិសេសនន្តិ បច្ចយានំ បរោក្ខេ វិហិតតា កថន្តិ មនសិ និធាយាហ ‘បរោក្ខេ’ឥច្ចាទិ. ភវនំ ភាវោ កិរិយាធាត្វត្ថោ.

សាធីយមានាវត្ថោតិ ឥមិនា សិទ្ធាវត្ថា និរស្សតេ. បុព្ពបរីភូតោ បធានកិរិយាវយវភូតោ កិរិយារូបោ អត្ថោ លក្ខណំ សភាវោ យស្ស ធាត្វត្ថស្ស សោ តថា វុត្តោ. សត្វភូតោតិ ឯត្ថ បតីយតីតិ សេសោ. ពហុវចនម្បិ ហោតិ បាកាបាកេតិ អធិប្បាយោ, ករីយតីតិ កម្មំ, តញ្ច យទិបិ នាមាទិកម្មមត្ថិ, តថាបិ ក្រិយត្ថាឥច្ចាធិការតោ មានាទីនមញ្ញត្ថាលព្ភនតោ ច កិរិយា សម្ពន្ធោវ គយ្ហតេ, សុ-សវនេ សូយមានំ.

បាណិនិយេហេត្ថ ‘‘ភិន្ទតិ កុសូលំ’ត្យាទោ យា ភេទនាទិកិរិយា កម្មនិ ទិស្សតេ, សា យទា សុករត្តមត្តេន សប្បធានត្តវចនិច្ឆាយំ កត្តុត្តេប្យុបលព្ភតិ ‘ភិជ្ជតេ កុសុលោ សយមេវេ’ច្ចាទិនា, តទាស្ស កត្តុនោ សុត្តន្តរេន កម្មសរិក្ខភាវោ វិធីយតេ ‘កម្មនិស្សយំ ការិយំ យថា សិយា’តិ. តន្និស្សាយាហ- ‘យទា កម្មមេវេ’ច្ចាទិ. យទា កម្មមេវ កត្តុភាវេន វិវច្ឆីយតេតិ សម្ពន្ធោ. កថំ កត្វា តថា វិវច្ឆីយតេច្ចាហ- ‘អត្តសមវេតាយ’ឥច្ចាទិ. អត្តសទ្ទេន កម្មមត្រ វិវច្ឆិតំ, អត្តនិ សមវេតា ឯកទេសីភូតា អត្តសមវេតា, តស្សា កិរិយាយ កម្មដ្ឋកិរិយាយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សុភេទត្តាទិនេតិ ហេតុម្ហិ ករណេ វា តតិយា. អត្ថតោតិ ‘កម្មេយេវ ក្យោ’តិ (ន សក្ខិ) [តស្មា] វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តថាហិ ‘ភិជ្ជតេតិ សវនា កម្មតាវគម្យតេ’តិ ឥមិនា អត្ថតោ កម្មេយេវក្យោតិបដិបាទិតមេវ. វុត្តមេវ ផុដីករមាហ- ‘ភិជ្ជតេ ឥច្ចស្មិំ បទេ’ឥច្ចាទិ. អញ្ញថាតិ យទិ កម្មេយេវ តេបច្ចយោ ន សិយា. អតោតិ ភិជ្ជតេ ឥច្ចស្មា. ឧបសំហរមាហ- ‘តស្មា’ឥច្ចាទិ. កិំ វចនេនាតិ បាណិនីយានមិវ កិំ សុត្តត្តរេនាតិ អត្ថោ.

វចនាភាវេបិ កម្មកត្តរិ បទសង្ខារក្កមោបទស្សនមុខេន វុត្តិ គន្ថំ វិវរិតុមាហ- ‘វាក្យតោ’ឥច្ចាទិ. វាក្យតោ ឧទ្ធរិត្វា បទេសង្ខរិយមានេតិ ‘ភិជ្ជតេ កុសូលោ សយមេវេ’តិ វាក្យតោ វិសុំ កត្វា ភិជ្ជតេ’តិ បទេ សង្ខរិយមានេ និប្ផាទីយមានេតិ អត្ថោ. តទេវាតិ បទត្ថសាមញ្ញមេវ. តន្និប្ផាទនេតិ តស្ស សង្ខរិមានស្ស បទស្ស សង្ខរណេ. សយន្តីមស្សាត្រ អត្តនាតិ អត្ថោ. ន កេវល មនេនេតទេវ វុត្តំ- ‘កម្មេយេវ បច្ចយោ’តិ, កិញ្ចរហិ អញ្ញម្បត្ថីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘អនេន ចេ’ច្ចាទិ. ចោ វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ. អនេនភិជ្ជតេតិ សវនាឥច្ចាទិនា ឥទញ្ចាហាតិ អត្ថោ. កិន្តទិច្ចាហ ‘កម្ម កត្តុនោ’ច្ចាទិ, ន បទមុទាហរណន្តិ កម្មកត្តុនោ វាក្យមេវោទាហរណំ… វាក្យេនេវ តស្ស បតីតិយា មញ្ញតេ. បទមេវោទាហរណំ កស្មា ន សិយាតិ អាហ- ‘បទេហិ’ច្ចាទិ. ទុតិយមុទាហរណំ ទស្សេតុមាហ- ‘កត្តុនិស្សយោ បិ’ច្ចាទិ.

អស្មិំ បក្ខេតិ អស្មិំ កត្តុត្តេន វិវច្ឆិតេ បក្ខេ. តព្ពិសយត្តន្តិ កម្មវាចីសយំ សទ្ទវិសយត្តំ. ភាវកម្មេសូតីមស្ស កត្តរិច្ចស្ស ច បច្ចយវិសេសនត្ថេ សតិ សាមត្ថិយលទ្ធម្បយោជនំ ទស្សេតុមាហ- ‘ភាវកម្មេសូ’តិអាទិ. ឥមិនា អនេន ច វិសេសិសត្តាតិ សម្ពន្ធោ. កិន្តំ វិសេសិតន្តិ អាហ- ‘មានន្ត ត្យាទីសូ’តិ. កិន្តម្បយោជនន្តិ បយោជនំ ទស្សេតុមាហ- ‘ត្យាទីន’មិច្ចាទិ. យទិ ភាវកម្មេសុ កត្តរិ ច តេន តេន [ធានេន] សុត្តេន មានាទយោ ន សិយុំ, កថន្តំ វិសេសិតេសុ មានាទីសុ បរេសុ ក្យាទយោ សិយុន្តីមិនា សាមត្ថិយេន ( ) [(សតិ)] ភាវកម្មេសុ កត្តរិ ( ) [(តិ)] ច ‘‘វត្តមានេតិ អន្តិ’’ច្ចាទិប្បភុតិកេហិ (៦-១) សុត្តេហិ យថាលាភំ ភាវាទីសុ បច្ចយា ហោន្តីតិ វិញ្ញាយតីតិ ភាវោ.

នតទត្ថំ វចនមារទ្ធន្តិ ភាវកម្មេសុ កត្តរិ មានន្តត្យាទិវិធានត្ថំ បាណិនិយេហិ វិយ សុត្តន្តរំ នារទ្ធន្តិ អត្ថោ. អថ ភាវកម្មេសុ កត្តរិ ច មានាទិវិធានត្ថំ វចនំ នារទ្ធំ ធាតុនិយមនំ [ធាតុនិយមត្ថំ] ត្វស្ស វត្តព្ពន្តិ តញ្ច សាមត្ថិយាវ (លព្ភតេតិ) ទស្សេតុមាហ- ‘កិរិយត្ថនិយមោបិ’ច្ចាទិ. អកម្មកា ធាតុតោ ភាវេ កត្តរិ ច សកម្មកា កម្មេ កត្តរិ ចេតិ កិរិយត្ថនិយមោ យថាវុត្តេន សាមត្ថិយា លព្ភតេតិ សម្ពន្ធោ. អកម្មកានំ កម្មវិរហា, សកម្មកានញ្ច សតោបិ ភាវស្សាប្បធានត្តា អកម្មកា កត្តរិ ភាវេ ច ភវន្តិ ន កម្មេ, សកម្មកា កម្មសព្ភាវា កត្តរិ កម្មេ ច ភវន្តិ ន ភាវេតីទំ សាមត្ថិយំ.

កម្មមបេក្ខតេតិ បចាទិតោ កត្តរិ បឋមបុរិសេកវចនេ កតេ បចតិច្ចាទីសុ បចាទិនោ បចនាទិកិរិយា ឱទនាទិកំ កម្មមបេក្ខតេ. កត្តុត្តមបេក្ខតេតិ ភវតិច្ចាទីសុ ភូអាទីនំ ភវនាទិកិរិយា កត្តុមត្តមបេក្ខតេ.

២០. ណិណា

យទត្ថន្តិ យំបយោជនំ.

២៣. ជ្យា

ជិនន្តោតិ ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) រស្សោ. សព្ពត្ថេវ យត្ថ កត្តរិ បច្ចយោ តត្ថ វិករណាបិ កត្តរិយេវ, យត្ថ ភាវកម្មេសុ តត្ថ វិករណាបិ ភាវកម្មេសុយេវ,… ឯកាយ បកតិយា ការកភេទេ(ន) បច្ចយស្សាសម្ភវតោ. តស្មា សហាភិធានានំ មានាទិវិករណានំ កថន្នាម សហាសម្ភវំ គច្ឆេយ្យុន្តិ វិធីយន្តេ.

២៧. ភាវ

វិវច្ឆាភេទេនាតិ សកម្មកាកម្មកវចនិច្ឆាភេទេន. ឧភយត្ថាតិ ភាវកម្មេសុ. ករីយតីតិ កត្តព្ពោ ករណីយោ. ‘‘អបវាទ វិសយេ ឧស្សគ្គោ នាភិនិវិសតី’’តិ ឯសោ ឧស្សគ្គធម្មោ. តព្ពាទីនន្តុ កេសញ្ចុស្សគ្គានម្បិ អបវាទវិសយេ បវត្តិ ហោតិ ពហុលាធិការា. យថា ‘‘ភាវកម្មេសុ តព្ពានីយា’’តិ ឧស្សគ្គោ, ‘‘វទាទីហិយោ’’តិ (៥-៣០) អបវាទោ តំវិសយេបិ តព្ពានីយា ហោន្តិ ‘គន្តព្ពោ គមនីយោ’តិ វេទិតព្ពោតិ.

២៨. ធ្យណ

ការិយំ ‘‘ញិ ព្យញ្ជនស្សា’’តិ (៥-១៧០) ញិ.

៣០. វទា

អន្នតោតីមិនា ‘ភោគ្គមញ្ញ’ន្តេត្ថ អញ្ញំ នាម អន្នវតា អញ្ញន្តិ អត្ថមាហ.

៣១. កីច្ច

កម្មករោ ភរិតព្ពតាយេច្ចាទិនា កិរិយាសទ្ទត្តំ ភច្ចសទ្ទស្ស ទស្សេន្តោ សញ្ញាភាវមបាករោតិ. ‘‘សញ្ញាយំ ភរា’’តិ ច គណសុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, តេនាហ- ‘សញ្ញាយំ ភរា’តិអាទិ.

អភរិតព្ពាបិច្ចាទិនា ឥទំ ទីបេតិ ទុវិធា សញ្ញាសទ្ទា កេចិ ទច្ចន្ត វិគតាវយវត្ថា យថា ឌិត្ថាទយោ, កេចិទវយវត្ថានុគតាយថា សត្តបណ្ណាទយោ, តត្ថ ភរិយាសទ្ទស្ស កម្មម្បវត្តិនិមិត្តំ ‘ភរិតព្ពា ភរិយា’តិ, យថា សត្ត បណ្ណានិ អស្សាតិ សម្ពន្ធោ បវត្តិនិមិត្តំ សត្តបណ្ណសទ្ទស្ស, ឯតញ្ច បវត្តិនិមិត្តំ សទ្ទនិប្ផត្តិកិរិយាយមេវោបទិសីយតេ, ក្វចិទេវ ត្វត្ថវិសេសេ សត្យសតិ វា តស្មិំ និមិត្តេ សទ្ទោ វត្តតី’’តិ. ឱការស្សាតិ ‘‘យុវណ្ណានមេ ឱប្បច្ចយេ’’តិ (៥-៨២) កតឱការស្ស.

៣២. គុហា

សទ្ទិកានន្តិ បាណិនិយកច្ចាយនាទិវេយ្យាករណានំ. បេសនំ សក្ការបុព្ពកំ វា និយោជនំ. កាមចារានុញ្ញាតិ កត្តុមិច្ឆតោ យថិច្ឆ មនុជាននំ អតិសគ្គោនាមាតិ អត្ថោ. និមិត្តភូតស្សាតិ ‘‘ភោតា កដោ កត្តព្ពោ’ច្ចាទីសុ កដករណាទិនោ ការណភូតស្ស.

ននុ ច សាមញ្ញេន វិហិតា ឯ(តេ), តថា ច សតិ វិជ្ឈត្ថវិហិ តេហិ ឯយ្យាទីហិ តេ ពាធីយន្តិច្ចាហ- ‘នចេ’ច្ចាទិ. វិធិវិសេសត្តេ បីតិ វិធានំ វិធិ និយោជនំ កិរិយាសុ ព្យាបារណា, តស្ស វិធិនោ បេសាទីនំ វិសេសត្តេបិ, នាវស្សន្តិអាទិ ជយាទិច្ចព្យាខ្យានំ និស្សាយ វុត្តំ, វុត្តញ្ហិ តេន ‘‘កិមត្ថំ បេសាទីសុ កិច្ចសញ្ញិនោ តព្ពអនីយណ្យត្យប្បច្ចយា វិធីយន្តេ, ន សាមញ្ញេន ភាវកម្មេសុ វិហិតា, ឯវមេតេ [វិហិតាឯវ, វោ-កាសិកាវុត្តិ] បេស្វាទីញ្ញស្វត្រ ច ភវិស្សន្តីតិ វិសេសវិហិតេន វិធ្យាទីសុ បច្ចយេន ពាធីយន្តេ, វាសរូបវិធិនា ភវិស្សន្តិ ឯវញ្ចរហិ ឯតំ ញាបេតិ ‘ឥត្ថីអធិការតោ បរេន វាសរូបវិធិ នាវស្សម្ភវតី’តិ [កិមត្ថមិច្ចាទិ ចោទ្យ, វិចសសវិហិតេច្ចាទិ បរិហារោ, កិច្ចា ហិ សាមញ្ញេន វិហិតា, បញ្ចមី តុ បេសាទិនាត្ថវិសេសេន, អតោ តេន វិសេសវិហិតេន កិច្ចា បេសាទិវិសយេ ពាធីយេរន្តិ បុនព្ពិយតេ, វាសរូបេច្ចាទិនា បរិហារំ វិឃដយតិ. ឯវំ ចរហិច្ចាទិនា បេសាទីសុ កិច្ចវិធានស្ស ញាបកត្តំ ទស្សយតិ. (ជិនិន្ទពុទ្ធិនុ ២១ ស)]. អសរូបវិធិ អសរូបាបវាទប្បច្ចយោ វា វិកប្បេន ពាធកោ ហោតិ ឧស្សគ្គស្សាតិ ឯតំ អវស្សំ ន ហោតីតិ ញាបនត្ថម្បិ ន វិធីយតេតិ យោជនា. ‘‘វា-សរូបោ-និត្ថិយំ’’តិ (បា, ៣-១-៩៤) បរសុត្តំ. ធាត្វធិការេវិហិតោ អសរូបោ អបវាទប្បច្ចយោ ឧស្សគ្គស្ស ពាធកោ ភវតិ ឥត្ថិ អធិការេ វិហិតប្បច្ចយំ វជ្ជយិត្វាតិ អត្ថោ. ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេនេទំ វិញ្ញាតព្ពំ.

ភោតា ខលុ កដោ កាតព្ពោច្ចាទិ បេសនេ. ត្វយា កដោ កាតព្ពោតិ អនុញ្ញាយំ. បត្តកាលេ បរមុទាហរណំ. ឯត្ថ បន កដករណេ កាលារោចនមត្តមេវ វិញ្ញាយតិ, ន បេសាទិ. ‘‘សត្ត្យរហេស្វេយ្យាទី’’តិ (៦-១១) សុត្តំ វិសេសវិហិតំ, តេនាហ- ‘សាមញ្ញ វិធានតោ’ច្ចាទិ. សត្តិវិសិដ្ឋេច្ចាទិនា វុត្តមត្ថំ វិវរតិ ‘សត្តី’តិអាទិនា. កថំ សត្តិវិសិដ្ឋតា កត្តុនោតិ អាហ- ‘តំយោគា’តិ. តាយ សត្តិយា យោគោ តំយោគោ. អវស្សកាធមីណតាវិសិដ្ឋេ តុ កត្តរិ កិច្ចានំ តទញ្ញេសញ្ច ភាវាយ វិសុំ- សុត្តិតំ, តេន, វុត្តំ ‘អាវស្សកាធមីណតា វិសិដ្ឋេវ កត្តរី’តិ. សព្ពត្ថេវេត្ថ ‘ឧទ្ធំ មុហុត្តតោ’តិអាទិនា ឯកេកមុទាហរណំ កមេន ទស្សិតំ. ភោតា រជ្ជំ កាតព្ពន្តិ អរហេ, ភវតា រជ្ជំ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ភវំ អរហោតិ បន អរហកត្តុត្តប្បកាសនត្ថំ វុត្តំ. ឯវមុបរិបិ. សព្ពមេតំ ពហុលគ្គហណានុភាវេនេតិ វិញ្ញេយ្យំ.

៣៣. កត្ត

គលេចោបកោតិ អលោបសមាសោ. អភិមតោ បរេហិ. អរហាទីសុ វិហិតប្បច្ចយេហីតិ ‘‘សត្ត្យរហេស្វេយ្យាទី’’ (៦-១១) ច ‘‘សីលាភិក្ខញ្ញាវស្សកេសុ ណី’’តិ (៥-៥៣) ច អរហាទីសុ វិហិតប្បច្ចយេហិ. ឧបាទានសីលោ សិក្ខាបនសីលោ. មុណ្ឌនំ ធម្មោ សភាវោ យេសំ តេ មុណ្ឌនធម្មា. វធុំ កតបរិគ្គហំ សាវិដ្ឋាយនា មុណ្ឌយន្តិ ឯតេសំ កុលធម្មោ.

៣៥. អាសិំ

កាបនាយមាសិំសា នាមេច្ចាហ- ‘អប្បត្តស្សេ’ច្ចាទិ. កិរិយា វិសេសកត្តុវិសយាតិ កិរិយាវិសេសស្ស យោ កត្តា សោ វិសយោ យស្សា សា តថា វុត្តា. កិរិយាវិសេសកត្តុវិសយត្តមេវ ផុដី កត្តុមាហ- ‘អស្សា’ឥច្ចាទិ. អស្សា ជីវនកិរិយាយ នន្ទន កិរិយាយ ភវនកិរិយាយ វា កត្តា តំកិរិយំ សម្បាទេន្តោ ភវេយ្យ ភវតូតិ អត្ថោ. ជីវតុ នន្ទតុ ភវតូតិ អាសិំសាយំ បយោគេន ជីវក នន្ទក ភវកសទ្ទានំ តំសមានត្ថតា ទស្សិតា.

អកេនេវាសិំ សនត្ថស្ស គមិតត្តាតិ អាសិំសនា ឯវ អត្ថោ, តស្ស អកប្បច្ចយេនេវ គមិតត្តា អវពោធិតត្តា. នាសិំ សនត្ថស្ស បយោគោតិ អាសិំសនា អត្ថោ យស្ស ជីវតុ នន្ទតុ ភវត្វិច្ចាទិនោ សទ្ទន្តរស្ស, តស្ស នប្បយោគោតិ អត្ថោ.

៣៦. ករា

ករោតិ អត្តនោ ផលន្តិ ការណំ.

៣៧. ហាតោ

ជហន្តិ ឧទកន្តិ វីហីសុ ហាយនសទ្ទស្ស បវត្តិនិមិត្តំ ទស្សេតិ. ជហាតិ ភាវេ បទត្ថេតិ ឥមិនាបិ សំវច្ឆរេ. ភាវេឥច្ចស្សត្ថមាហ ‘បទត្ថេ’តិ. និប្ផត្តិមត្តំ កិរិយោបាទានន្តិ កេចិ.

៣៩. វិតោ

ននុ ច វិតោតិ បញ្ចមីនិទ្ទិដ្ឋត្តា ‘វិតោ បរស្មា ញាឥច្ចស្មា’តិ វត្តព្ពំ កថំ វិបុព្ពាតិ វុត្តន្តិ អាហ- ‘វិតោ បរោ’ឥច្ចាទិ. វិបុព្ពោ យស្សសោ វិបុព្ពោ. វិសទ្ទតោ ធាតុម្ហិ បរភូតេ សតិ វិសទ្ទោ បុព្ពោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ.

៤០. កស្មា

សព្ពំ ជានាតិ, កាលំ ជានាតីតិ វិគ្គហោ.

៤១. ក្វច

នាមជាតិគុណកិរិយា ទព្ពសម្ពន្ធតោ បញ្ចវិធត្តេបិ កម្មស្ស ក្រិយត្ថស្សាវធិរយមុបាទិន្នោតិ ក្រិយត្ថសម្ពន្ធា កិរិយាកម្មស្សេហ គហណំ. តញ្ច និព្ពត្តិវិកតិបត្តិភេទេន តិវិធំ, តិវិធស្សាប្យេតស្ស វិសេសានុបានតោ គហណន្តិ កមេនុទាហរន្តោ អាហ- ‘ករករណេ’ឥច្ចាទិ.

លោកវិទូតិអាទិទស្សនតោ ក្វចិគ្គហណេ បយោជនំ វត្តុមាហ- ‘កម្មតោ’ច្ចាទិ. ននុ ច ក្វចិគ្គហណេនេវ ‘អាទិច្ចំ បស្សតិ’ច្ចាទោបិ (និវត្តិ) វត្តុំ សក្កា កស្មា ‘ពហុលាធិការា’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘តេនេ’ច្ចាទិ. តេនាតិ យេន ក្វចិគ្គហណំ កុតោចិយេវាតិ ទស្សនត្ថំ កតំ តេនាតិ អត្ថោ. តេនាតិ វា ក្វចិគ្គហណេន. អថ អាទិច្ចំ បស្សតិច្ចាទោ វិយ កម្មករាទីសុបិ និវត្តិមទស្សេត្វា ‘ក្វចីតិ កិំ កម្មករោ’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ- ‘យជ្ជេវ’មិច្ចាទិ.

តស្សាតិ ពហុលវចនស្ស, មហាធិការត្តាតិ មហាវិសយត្តា. កុតោចិយេវាតិ កុតោចិ ធាតុតោយេវ. អថេហ កស្មា ន ហោតិ ទេវទត្តោ សយតិ ទាត្តេន លុនាតិ សុនខានំ ទទាតិ នគរា អបេតិ ថាលិយំ បចតិ មាតុ សរតី’’តិ, សព្ពមេវេទំ កិរិយា (យា) ភិសម្ពន្ធីយតីតិ យទិបេវំ, តថាបិ កម្មត្តេនេវ យំ វត្តុ មិច្ឆិតំ ន ការកន្តរត្តេន នាបិ សម្ពន្ធភាវេន, តស្សេវ កម្មសទ្ទេន គហណំ កម្មវចនសាមត្ថិយា, អញ្ញថា ស្យាទិតោច្ចេវ វទេយ្យ កិំ កម្មាតិ វចនេនាតិ.

៤២. គមា

វេទន្តិ ឯត្ថ អត្ថមាហ វិត្តិន្តិ, តុដ្ឋិន្តិ អត្ថោ.

៤៣. សមា

តញ្ចេតិ ឧបមានស្ស បរាមាសោ. ភេទេន វិវរណន្តិ សមានាទីហីតិ អវត្វា ភេទេន វិវរណំ. តុល្យតាយុបលព្ភមានស្ស សទិសាទិសទ្ទវចនីយត្តា អវយវត្ថានុគមេនាត្តនោ-ភិធេយ្យេ សទិសាទិសទ្ទានម្បវត្តិ វេទិតព្ពា.

៤៤. ភាវ

ការកំ សាធកំ និព្ពត្តកន្តិ អនត្ថន្តរំ. ករោតិ កិរិយំ និព្ពត្តេតិ និមិត្តភាវេនាតិ ការកំ. កត្តាទីនំ កិរិយានិមិត្តត្តន្តុ សយមេវ ‘តត្ថ កត្តា’តិអាទិនា ភេទេន បកាសយិស្សតិ. កិរិយានិមិត្តំ… និព្ពត្តកេសុ កត្តាទីសុ ឆសុបិ រុឡ្ហត្តា តេនេត្ថ កត្តាវាត្តប្បធានោ, ករណាទយោប្យប្បធានា ការកព្យបទេសោ លព្ភន្តេ… អញ្ញថា ការកសទ្ទេន តេសំ គហណំ ន សិយាតិ. កិមិទំ ការកន្ត្យាហ- ‘សត្តិការក’ន្តិ. ឯវំ ចរហិ ទព្ពាទីនំ កថំ ការកត្តមិច្ចាហ- ‘តទធិករណា’តិអាទិ. តស្សា សត្តិយា អាធារា និស្សយាតិ អត្ថោ, បុំ នបុំសកេ អធិករណសទ្ទោ. តេសុ ទព្ពា ទីសុ តិដ្ឋតីតិ តត្រដ្ឋា, សត្តិ. តស្សា ភាវោ តត្រដ្ឋតា, តាយ. អថ ទព្ពាទីនំ មុខ្យតោ ការកត្តេ សតិ កិមាយាតន្ត្យាហ ‘យទិ’ច្ចាទិ.

តេសន្តិ កត្តាទិការកានំ. អញ្ញមញ្ញព្យាវុត្តរូបត្តាតិ អញ្ញមញ្ញតោ ព្យាវុត្តំ និវត្តំ រូបំ ករណាទិសភាវោ យេសំ កត្តាទិ ការកានំ តេ តថា វុត្តា, តេសំ ភាវោ តត្តំ តស្មា. ករណ រូបន្តិ ករណំ រូបំ សភាវោ យស្ស អធិករណស្ស តំ តថា វុត្តំ. ឯវញ្ចសតិកោ ទោសោច្ចាហ ‘តថា ចេ’ច្ចាទិ. កេនចិ សុករត្តេន សប្បធានត្តវចនិច្ឆាយំ ‘ថាលី បចតី’តិ ភវតិ. តត្រេវុក្កំសវច និច្ឆាយំ ‘ថាលិយា បចតី’តិ.

ឯវញ្ចកត្វាតិ និបាតសមុទាយោ-យំ ហេត្វត្ថោ. តស្មាតិ អត្ថោ. កត្តា និមិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. កត្តុដ្ឋកិរិយានិមិត្តស្ស កត្តុនោ ឧទាហរណំ ‘ហសតិ នច្ចតី’តិ. តទត្ថេតិ តាយ កម្មសមវាយិនិយា បចនាទិកិរិយាយ អត្ថេ អធិស្សយនាទយោ បវត្តេន្តោ កិរិយាយ និមិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវមុបរិបិ.

ឱទនំ បចតិ ទេវទត្តោតិ កម្មដ្ឋកិរិយាយ និមិត្តភូតស្ស កត្តុនោ ឧទាហរណំ. ភាជនសង្ខរណមធិស្សយនំ. អាទិសទ្ទេន តណ្ឌុលវបនឥន្ធនាបហរណាទយោ គយ្ហន្តិ. ទ្វិធាបត្តិយន្តិ រុក្ខាទីនំ ទ្វិធា បវត្តិយំ.

ព្យាបនេតិ សម្ពន្ធេ. គិរធាតុតោ អប្បច្ចយេ- ‘‘ឯឱនម វណ្ណេ’’តិ (១៣៧) សុត្តេ ‘អវណ្ណេតិ យោគវិភាគតោ គការេ ឥការស្ស អត្តំ ហោតីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘អវណ្ណេតិ យោគវិភាគា អត្តំ ឥស្សា’តិ. អញ្ញថាបិ បដិបាទេតុមាហ- ‘ឯស្ស វា’តិអាទិ. ឯស្សាតិ ‘‘លហុស្សុបន្ថស្សា’’តិ (៥-៨៧) កតឯស្ស. សកលេនាតិ ‘ឯឱនម វណ្ណេ’’តិ សកលេន សុត្តេន. បុរីតិ និបាតោ.

ឦសក្ករោតិ ពិន្ទុលោបោ, ទ្វិត្តំ, សាមញ្ញេន វិធានតោតិ បរេសំ វិសេសវិធានសព្ភាវមាហ. គណិកាលយំ គណិកានំ គេហំ. នេបថ្យមាកប្បោ. ទត្តោលទ្ធោតិ បច្ចយស្ស កម្មសាធនត្តំ ទីបេតុំវុត្តំ. វិនាលិង្គវចនេហិ បាដិបទិកត្ថំ និទ្ទិសិតុំ ន សក្កាតិ ភាវេតិ សព្ពលិង្គសង្ខ្យាសម្ពន្ធយោគ្គបាដិបទិកត្ថសាមញ្ញេ បច្ចយនិមិត្តត្តេន គហិតេបិ សាមញ្ញេ ចរិតត្ថត្តា លិង្គវចនំ នប្បធានន្តិ ឥដ្ឋិអាវុធន្តី ឥត្ថិ នបុំសកេភាវេ, បាកាតិ ពហុវចនេបិ ភាវេ ភវតិ ឯវ.

៤៥. ទាធា

សបាទីហិ អបាទីហិចាតិ បាទិសហិតេហិ បាទិរហិតេហិ ច ទាធាហិ.

៤៦. វមា

សាបានទោណិយន្តិ សារមេយានំ ភុញ្ជនកអម្ពណេ. ឋិតសុបាន វមថុវិយាតិ បវត្តសុនខច្ឆទ្ទនំ វិយ.

៤៧. ក្វិ

យថាទស្សនន្តិ អាចិក្ខតីតិ យោជនា. តេន កុតោចិ ធាតុតោតិ. គណ្ហន្តីតិ គហ=ឧបាទានេច្ចស្ស. សលាកាសទ្ទស្ស សលាកន្តិ. សភាសឥច្ចស្ស អន្តព្យញ្ជនលោបេ សភាបកតិតោ ‘‘ឥត្ថិ យមត្វា’’តិ (៣-២៦) អាប្បច្ចយោ. បភាតីតិ អា=ទិត្តិយមិច្ចស្ស.

៤៨. អនោ

ចលនាទីនំ សីលាទីសុ និប្ផាទនត្ថំ វិសុំ សុត្តិតំ បរេហិ, ឥធ បន ពហុលំ វចនេនេវាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘ចលនាទីសូ’តិអាទិ.

៤៩. ឥត្ថិ

ក្លិកយកិច្ចត្រ កការពហុត្តា កការាតិ ពហុវចនំ. តិតិក្ខា ឥច្ចាទោ តិតិក្ខនមិច្ចាទិនា វិគ្គហោ ‘‘ឥត្ថិយមត្វា’’ (៣-២៦). អបរិ បឋិតោតិ ធាតុបាឋេ អបរិបឋិតោ. បាណិវិសេសោតិ សត្តវិសេសោ. ឥមិនា ច ‘‘យថាកថញ្ចិ និប្ផត្តិ, រុឡ្ហិយា អត្ថនិច្ឆយោ’’តិ ទស្សេតិ.

អាសិំ សាយំ គម្មមានាយំ សញ្ញាវិសយេ ធាតូហិ តិប្បច្ចយោ កិច្ចប្បច្ចយោ ច យថា សិយាតិ ‘‘តិកិច្ចាសិដ្ឋេ’’តិ (៧-២-៣) សុត្តិតំ កច្ចាយនេន. តមិហ សាមញ្ញេន វិធានាវ សិទ្ធន្តិ និរូបយិតុមាហ- ‘កច្ចាយនេន បនេ’ច្ចាទិ. តព្ព អនីយណ្យ តេយ្យ រិច្ចប្បច្ចយានំ ‘‘តេ កិច្ចា’’តិ (៧-១-២២) កិច្ចសញ្ញំ វិធាយ សេសានំ ‘‘អញ្ញេកិតី’’តិ (៧-១-២៣) កិត្សញ្ញា កតា កច្ចាយនេន. តេនាហ- ‘កិត សញ្ញោ’តិ.

តព្ពាទិប្បច្ចយោ ច វិហិតោតិ សកិយវោហារេនាហ. សកិយ សត្ថេ អវុត្តទោសំ [សុត្តទោសំ] បរិហរិត្វា វក្ខមាននយេន យុត្យភាវា តថា វិធានេ អយុត្តតំ ទស្សេន្តោ ‘នចាសិំ សាយ’មិច្ចាទិមាហ. គុហនំ, រុជនំ, មោទនន្តិ វិគ្គហោ. សយនំ វា សេយ្យា. វជធាតុនោ វស្ស ពការេន ភវិតព្ពំ, សោ កថំ យការេ បរភូតេ អសតីតិ អាហ- ‘ចវគ្គពយញាតិយោគវិភាគា វស្ស ពោ’តិ.

៥១. ករា

រិរិយប្បច្ចយេ អាទិរការស្ស អនុពន្ធត្តា អាហ- ‘អន្តសរាទិ លោបោ’តិ.

៥២. ឥកិ

អថ សរូបេច្ចេតាវតិ វុត្តេ- ‘កិរិយត្ថស្ស សរូបេ’តិ កថំ វិញ្ញាយតិច្ចាហ- ‘កិរិយត្ថា’តិច្ចាទិ. ននុ ច លោ-យំ កត្តរិ វិធីយ មានោកថមេត្ថ សិយាត្យាហ- ‘អកត្តរិបិ’ច្ចាទិ. អភិមតោ កច្ចាយនស្ស. បដិបាទយិតុមាហ- ‘តត្ថា’តិអាទិ. ករណំ ឧច្ចារណំ, អស្ស ករោតិ សមាសវាក្យំ. ន ហិ ឯវ ទីហិ ការោ វិហិតោតិ អក្ខរេ ហេវ ការស្ស វិហិតត្តា អក្ខរសមុទាយតោ ន បប្បោតីតិ ភាវោ. អថ ចេតិ មតប្បទានេ. ឯវាទិសទ្ទវាចកា ឯវការាទយោ សាធវោតិ អថ មតន្តិ អត្ថោ.

តត្ថាតិ តថា អភិមតេ តស្មិំ. និយមហេតុនោ អភាវាតិ អក្ខរេហេវ ការប្បច្ចយោ វិធេយ្យោ ន បន ឯវាទីហិច្ចស្ស និយមស្ស យោ ហេតុ តស្ស ហេតុនោ អភាវា.

៥៣. សីល

កិមិទសីលមិច្ចាហ- ‘សីលម្បកតិសភាវោ’តិ. តញ្ច សីលមនុមានេន វិញ្ញាយតិច្ចាហ- ‘តញ្ចេ’ច្ចាទិ. កិរិយាវិសយរុចិវិសេសានុមិតន្តិ ឧណ្ហភោជនសង្ខាតា កិរិយា វិសយោ យស្ស សោ (កិរិយា) វិសយោ រុចិវិសេសោ, តេន អនុមិតន្តិ អត្ថោ. កិមិទមាភិក្ខញ្ញន្តិ អាហ- ‘អាភិក្ខញ្ញ’មិច្ចាទិ. បុនប្បុនភាវោ បោនោបុញ្ញំ. អាសេ វា តប្បរតាតិ តមេវាភិក្ខញ្ញំ បរិយាយេហិ ផុដីករោតិ.

យជ្ជេវន្តិ យទិ អាភិក្ខញ្ញំ តប្បតោ វុច្ចតេ. តស្សីល្យមិទំ ហោតីតិ ឥមិនា- ‘សីលាភិក្ខញ្ញាទិ’’សុត្តេ សីលសទ្ទេនេវាភិក្ខញ្ញស្ស គហិតត្តំ ទីបេតិ. អញ្ញថាបិ សីលតោ អញ្ញមេវាភិក្ខញ្ញន្តិ ទស្សេតុមាហ- ‘យស្មិំ ទេសេ’តិអាទិ.

គម្មមានេតិ បតីយមានេ. បតីតិ ច អត្ថប្បករណសទ្ទន្តរាទីហិ. អភិមតោតិ បាណិនិយេហិ អភិមតោ. អាវស្សកគ្គហណាយេវ សិទ្ធោតិ វុត្តំ កថមេត្ថាវស្សម្ភាវោ បតីយតិ ច្ចាហ- ‘តញ្ចា’តិអាទិ.

យោគវិភាគាតិ ‘ណី’តិ យោគ វិភាគា. សាធុំ ករោតិ, ព្រហ្មំ វទតិ, អសទ្ធំ ភុញ្ជតិ, បណ្ឌិតមត្តានំ មញ្ញតីតិ វិគ្គហោ. សាធុន្តិ កិរិយាវិសេសនំ. អស្សទ្ធភោជីតិ វតេ. វតញ្ច ភោជនេ អត្ថិតាយំ សទ្ធអស្សទ្ធភោជនវិសយាយំ បវត្តិយំ យទិ ភុញ្ជតិ អស្សទ្ធមេវ ភុញ្ជតិ ន សទ្ធន្តិ សត្ថេ វុត្តនិយមោ, អស្សទ្ធំ ភុញ្ជតិ ឯវាតិ នោត្តរបទាវធារណំ… ឯវញ្ហិ វិញ្ញាយមានេ យទេវាស្សទ្ធំ ន ភុញ្ជតិ តទេវ វតលោបោ សិយាតិ [អត្ថិតាយ (ភោជនាកង្ខិតត្តា) យថេច្ឆំ សាមញ្ញេន ភោជនេ បវត្តិយំ មត្តាយំ អសទ្ធភោជនំ សត្ថវិហិតមុបលភមានស្ស សទ្ធតោ និវត្តិត្វា វិសេសេ ហិ សទ្ធេ បវត្តិនិយមោ វតមុច្ចតេ, និយមោចាត្រទុវិធោ សម្ភវតិ-អសទ្ធំ ភូញ្ជតិ ឯវ, អថទ្ធមោ ភុញ្ជតីតិ វា, តត្រាទិមេ និយមេ យទេវា សទ្ធំ ន ភុញ្ជតិ តទេវវត លោបោសិយា (រ-៣-២២៨) កាតន្តបញ្ជិកា]. អញ្ញថាបិ បដិបាទយិតុមាហ- ‘ឃណន្តាទីហិ’ច្ចាទិ.

៥៤. ថាវ

សយមេវ អត្តនាឯវ. កម្មកត្តរីតិ ឧភយត្ថាបិ កម្មកត្តរិ បច្ចយោ ពហុលាធិការាតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ បន ឯកោបិ បទត្ថោ កម្មញ្ច ហោតិ កត្តាច ការកសត្តិភេទតោ. យថា ‘បីយមានំ មធុ មទយតី’តិ ឯកស្សាបិ សត្តិភេទា កម្មត្តំ កត្តុត្តំ, តថា ត្រាបីតិ វិញ្ញេយ្យំ. យោ បរំ ភញ្ជតិ តត្ថបិ សិយា សាមញ្ញវិធានតោតិ អាហ- ‘និបាតនស្សិ’ច្ចាទិ. ទោសន្ធការំ ភិន្ទតីតិ ទោសន្ធការភិទុរោ.

៥៥. កត្ត

ភូតសទ្ទេនេត្ថាធិប្បេតត្ថមុបទស្សេតុមាហ- ‘ភូតមតីត’មិច្ចាទិ. អញ្ញថាតិ យទ្យតិក្កន្តវចនោ ន សិយាតិ អត្ថោ.

ននុចាត្រេតរេតរនិស្សយទោសោ បសជ្ជតេ, សតី ហិ ភូតាធិការេត្តោ វិធីយតេ, សតិ ច ត្តេ ភូតសទ្ទស្ស និប្ផត្តីតិ ផុដោ យេវិតរេតរនិស្សយទោសោតិ. នេសទោសោ, សង្កេតាតិ ព្យត្តោ សទ្ទត្ថសម្ពន្ធោ ចិរកាលប្បវត្តោ, នាស្ស កិញ្ចិ អសាធុត្តំ, អតិក្កន្តេ ចាស្ស វុត្តិ សទ្ទសត្តិសភាវតោ វេទិតព្ពា. ក្តវន្តា ទយោបិ ចរហិ សទ្ទសត្តិសភាវតោ ភូតេឯវ ភវិស្សន្តីតិ ន វត្តព្ពំ. ភូតសទ្ទោ-យមតិក្កន្តត្ថេ បសិទ្ធោ ក្តវន្តាទយោត្វប្បសិទ្ធា, អតោ តេន បសិទ្ធត្ថេនាប្បសិទ្ធានមន្វាខ្យានំ ករីយតីតិ. ភូតេតិ ចាយំ បកតិវិសេសនំ វា សិយា ‘ភូតត្ថេ វត្តមានា’តិ, បច្ចយត្ថ វិសេសនំ វា’ភូតេ កត្តរី’តិ, តត្រ កស្សិទំ វិសេសនន្តិ អាហភូតេតិ បកតិវិសេសន’ន្តិ. កុតោច្ចាហ- ‘សម្ពន្ធស្ស ចេ’ត្យាទិ. អថ បច្ចយត្ថវិសេសនេ កោ ទោសោច្ចាហ- ‘បច្ចយត្ថវិសេសនេ ហិ’ច្ចាទិ. បច្ចយត្ថស្ស កត្តុនោ អនភិក្កន្តត្តា អយន្តិ បយោគោ នោបបជ្ជតេតិ ភាវោ. អភិធេយ្យេតិ ឥមិនា បយោជនាទិំ ព្យវច្ឆិន្ទតិ.

៥៦. ក្តោ

កម្មេ គុណីភូតត្តាតិ កម្មេ សតិ ភាវស្សាប្បធានត្តា. ‘‘គុណមុខ្យេសុ មុខ្យេយេវ ការិយសម្បច្ចយោ’’តិ មុខ្យេ កម្មេយេវ បច្ចយោ, ន តុ ភាវេ តស្សេត្ថាប្បធានត្តា.

៥៧. កត្ត

ននុចារម្ភេតិ វុត្តំ- ‘កិរិយារម្ភេ’តិ កថន្តិ អាហ- ‘សោចេ’ច្ចាទិ. សោ ច អារម្ភោ. កិរិយាយេវ អារម្ភោកិរិយារម្ភោ តស្មិំ. កិរិយារម្ភេតិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា កិរិយត្ថវិសេសនំ វា ឯតំសិយា បច្ចយត្ថវិសេសនំ វា ឧភយថាបិ ន ទោសោតិ ទស្សេតុមាហ- ‘កិរិយត្ថវិសេសនំ ចេត’ន្តិអាទិ. បច្ចយត្ថវិសេសនបក្ខេបិ សាមត្ថិយា អារម្ភេ កិរិយត្ថស្សាបិ បវត្តី ហោតីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘កិរិយត្ថស្សាបិ’ច្ចាទិ. សាមត្ថិយំ ទស្សេតិ ‘សាមត្ថិយម្បនា’តិអាទិនា. អនន្តរសុត្តេន យោ វិហិតោ ក្តោ, សោបិ សាមញ្ញេន វចនតោ ភាវកម្មេសុ អារម្ភេបិ ហោតីតិ យោជនា. សាមញ្ញេន វចនតោតិ ‘‘ក្តោ ភាវកម្មេសូ’’តិ (៥-៥៦) សាមញ្ញេន វចនតោ. ភាវកម្មេសុចេតិ ឯវំ ន វុត្តន្តិ ‘យថាបត្តញ្ចេ’តិ វទតា វុត្តិការេនេវំ ន វុត្តន្តិ អត្ថោ.

កស្មា ឯវំ ន វុត្តន្តិ អាហ- ‘បុព្ពស្មិំ វិយា’តិ អាទិ. អនិយមុប្បត្តិ សញ្ញាយ សតិ ញាបនន្តិ តន្និសេធេតុមាហ- ‘បុនព្ពចនតោ’តិអាទិ. មាសង្កីតិ កម្មនិ, តេនេវុប្បត្តីតិ បឋមា. ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘ភាវកម្ម គហណំ ចាការេនានុកឌ្ឍិយ ‘ភាវកម្មេសុ ចា’ត្យនេន ក្តេវិធីយ មានេ ឥទមាសង្កីយតេ ‘បុព្ពេនេវ សាមញ្ញេន សិទ្ធេ បុនព្ពចនា [បុនព្ពចនំ] កិរិយត្ថានិយមេន ត្តស្សុប្បត្តី’តិ, យថាបត្តញ្ចេតិ ហ្យុច្ចមានេ ចការេន យថាបត្តម្បិ ការិយមនុញ្ញាយតេតិ បុព្ពេនេវ វចនេន ភាវកម្មេស្វារម្ភេបិ យថាបត្តោ ក្តោ ភវតីតិ វិញ្ញាយតេ’’តិ. ឯវញ្ចរហិ ភាវកម្មេស្វារម្ភេបិ បុព្ពេនេវ សិទ្ធត្តា ‘‘កត្តរិអារម្ភេ’’ឥច្ចេវ វុច្ចេយ្យ កិំ ចការេនេ ច្ចាសង្កិយាហ- ‘បទានមវធារណ ផលត្តា’ច្ចាទិ.

ននុចាទិភូតោ កិរិយាក្ខណោ អារម្ភោ នាម, ពហូហិ កិរិយាក្ខណេហិ កដេ បរិសមត្តេយេវ ភូតោ កាលោ ច ភវតីតិ កិរិយាផលស្សាបរិនិប្ផន្នត្តា វត្តមានោវ កាលោតិ តត្រក្តោ ន បប្បោតិច្ចាសង្កិយាហ- ‘កិរិយាផលស្សិ’ច្ចាទិ. កដេកទេសស្សាបិ កដត្តា តស្ស ច និព្ពត្តត្តា ភូតវចនិច្ឆាតិ ភាវោ. ននុចាទិសូតេ កិរិយាក្ខណកាលេ កដោ នាភិនិព្ពត្តោ, កដការណភូតា ពីរណាវ ហិ តទា សន្តិ, ន ច តទវត្ថា តេ ឯវ កដោតិ កថំ ‘បកតោ កដោ’តិ ភូតកាលេន បកតសទ្ទេន កដសទ្ទសមានាធិករណត្តមិច្ចាហ- ‘អាទិភូតេនេ’ច្ចាទិ. តត្ថ តស្មិំ វិសេសេ. បកត្តុំ អារភិ, បកត្តុំ អារភីយិត្ថ, បសោត្តុំ អារភិ, បសោត្តុំ អារភនន្តិ អត្ថេ ត្តោ.

៥៨. ឋាស

អនារម្ភត្ថំវចនន្តិ អារម្ភេ បុព្ពេនេវ សិទ្ធត្តា. អបាទិនោបិសិលិសស្ស សកម្មកត្តា- ‘យេភុយ្យេនា’តិ វុត្តំ. សកម្មកត្ថន្តិ វត្វា សកម្មត្តមេសំ បាទិយោគេ សតិ ហោតីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘បាទិសហិតា’ច្ចាទិ. ខដោបិកា មញ្ចោ.

៥៩. គម

អវិវច្ឆិតកម្មោ ចេហាកម្មកោតិ កថយមាហ- ‘អវិជ្ជមានេ’ច្ចាទិ. យាតវន្តោ យាតា, យានំ យាតំ. អយោយិត្ថាតិ យា តោ. ក្តោ ន វិធាតព្ពោ បាណិនិយេហិ វិយ. ការណសាមគ្គិយំ ភូតាយន្តិ សស្សាទិហេតុភូតសមិទ្ធិយំ ភូតាយំ. សា ច ភូតា យេវាតីមិនា ការណសាមគ្គិយា អតីតកាលិកត្តមាហ.

៦០. អាហា

អាធារេចេតិ អនុវុត្តិយា ឯត្ថ ចការតោ ‘យថាបត្តញ្ចេ’តិ សម្ពន្ធា វុត្តន្តិ សេសោ. ឯវំ ន កុតោចិ អបកស្សនំ សិយាតិ ឯវមាធារាទិកេ អនុវត្តមានេ សតិ កុតោចិ អាធារាទិតោ អបកស្សនំ វិសុំ ករណំ ន សិយាតិ អត្ថោ. តថា សតិ ហេដ្ឋា សុត្តេនេកយោគមេវ ករេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. ភាវកម្មេសូតិ សម្ពជ្ឈតេតិ យោជនា.