ឆដ្ឋកណ្ឌ

១. វត្ត

តទត្ថស្សេវាតិ តស្ស ក្រិយត្ថស្ស. យោ កិរិយាសង្ខាតោ អត្តោ តស្សេវ. ឯតេន អាធារមេតំ ក្រិយត្ថស្សាតិ ញាបេតិ. នហិច្ចាទិនា តទត្ថស្សេវ វិសេសនេ ការណមាហ. សុត្តំវិនាតិបរេសំវិយ សុត្តំ វិនា. តាបិ វត្តមានេយេវ ភវិស្សន្តីតិ ឥមិនា វត្តុមិដ្ឋត្តាតិ ឯត្ថ សេសវចនមវពោធេតិ. ឯវការេនា (តិ វត្តមានស្សេវាតិ ឯត្ថ ឯវសទ្ទេន.) តព្ពិវច្ឆាតិ វត្តមានវចនិច្ឆា.

តំសមីបស្សាតិ ឯត្ថ តសទ្ទេន មហាកស្សបស្ស សុភទ្ទវចនានុស្សរណសង្ខាតោ មរណប្បត្តិហេតុ ទុក្ខានុភវសង្ខាតោ ច កិរិយាវិសេសោ បរិគ្គហិតោ, តេ វា វត្តមានកិរិយាវិសេសាតិ តេសមុភិន្នមាសន្នានិ កមេន អធម្មទីបនមរណានិ, តេនាហ-ទីបន មរណានមាសន្នត្តា’តិ. ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘តក្កាលវត្តមានកិរិយាវិសេសស្ស ទីបនមរណសង្ខាតំ តំសមីបតាវិបិ កិរិយន្តរំ វត្តមានគ្គហណេន តំសាមីប្យំ គយ្ហតិ, យថា (គង្គាសមីបោ) ទេសោ គង្គាតិ វុច្ចតិ តតោ ‘គង្គាយំ គាវោ’តិ សិយា’’តិ. បុរេ ឥច្ចាទិនា បក្ខន្តរំ វិរចិតំ វុត្តិការេន, តទុបទស្សេតុំ មុខយតិ ‘សភាវតោ’ ឥច្ចាទិ.

កិរិយាកាលោតិ វត្តមានកិរិយាកាលោ. អវសិស្សតីតិ បុរេបុរាសទ្ទេហិ ទីបិតអនាគតកាលតោ អវសិស្សតិ. កិរិយា កាលេតិ ទីបនមរណកិរិយាកាលេ. តស្សាតិ ទីបនមរណស្ស. វត្តមានត្តាតិ ឯត្ថ វត្តមានេយេវ ភវិស្សន្តីតិ សេសោ. អនេនាតិ បុរេច្ចាទិវុត្តិវចនេន. បុរេបុរាសទ្ទេហិ អនាគតកាលាវគមេ សតិ ទិប្បតិ មរតីតិ ឯត្ថ ទីបនមរណកិរិយាកាលោ មុខ្យេ តទា វត្តតីតិអាហ- ‘មុខ្យំ វត្តមានត្តមាហេ’តិ. បុន បក្ខន្តរមុបនីតំ កាលេច្ចាទិនា វុត្តិការេន, តមុបទស្សេតុំ មុខមាវត្តយតិ ‘អនាគតេ’ច្ចាទិ.

វុត្តិយំ កាលព្យត្តយោតិ កាលាតិវត្តនំ, វត្តមានកាលាតិក្កមេន អនាគតកាលេបិ ពាហុលកាត្យាទយោ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. តទេវ សមត្ថេតិ ‘ភវន្តេវ’ឥច្ចាទិនា. ត្យាទយោតីមិនា សព្ពេសំ អាខ្យាតិកានំ គហណំ. លស្ស ទីឃោតិ សម្ពន្ធោ. គច្ឆតីតិ សក្កស្ស សហភាវំ គមិស្សតីតិ អត្ថោ.

៣. នាមេ

បដិជានិស្សន្តីតិ វត្តមានេ អនាគតវចនំ, បដិជានន្តីតិ អត្ថោ. ឥតរម្បន ភូតេ ភវិស្សតីតិ អាសិ, ករិស្សតីតិ អករិ, ចេតេ ស្សសីតិ ចេតិតា អសិ, ភុញ្ជិស្សសីតិ ភុញ្ជិតា អសិ. អនោកប្បនា អស្សទ្ធា. អមរិសនំ អក្ខមា. ឥមិនាវាតិ អត្ថិវចនេ ឧបបទេ កោធា សទ្ធាសុ គម្មមានេស្វ-សតីបិ វចនន្តរេ ឥមិនាវ សាមញ្ញវចនេន សិទ្ធន្តិ អត្ថោ. គរហាវមាតិ តស្ស ហេតុវចនំ. តថាហិច្ចាទិនា គរហាវគមមេវ សមត្ថេតិ. អត្ថិនាម ឦទិសន្តិ [អត្ថិនាមាតិ (បោត្ថកេ)] អាភិទោសិកស្ស កុម្មាសស្ស បរិភុញ្ជនំ វិជ្ជតេ នាមាតិ អត្ថោ. វិជ្ជមានម្បិ តំ អសទ្ទហន្តោ អមរិសន្តោ ឯវំ វទតិ. នត្ថីតិ មញ្ញេតិ អធិប្បាយោ, តេនាហ- ‘បច្ចក្ខមបី’តិ [ឦទិសម្បីតិ] អាទិ. យោបីតិ សទ្ទស្ស សោបីតិ តសទ្ទេន សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. អត្ថីតិ វិជ្ជមានត្ថេតិ វុត្តវិជ្ជមានត្ថោ វក្ខមានបក្ខត្តយេបិ ទដ្ឋព្ពោ.

ននុ អត្ថិនាម តាតាតិ ឯត្តកេ វុត្តេ បឋមោ អត្ថិនុខោច្ចាទិកោ និសីទិត្វាតិ សទ្ទបរិយន្តោ ច, ទុតិយោ អត្ថិនុខោច្ចាទិកោ និសីទិត្វាតិ សទ្ទបរិយន្តោ ច តតិយោ អត្ថិមញ្ញេច្ចាទិកោ ជិគុច្ឆនេយ្យន្តិ សទ្ទបរិយន្តោ ច វចនប្បពន្ធោ កថំ លព្ភតីតិ មនសិ និធាយាហ- ‘សោបនា’តិអាទិ. ឥមិនាតិ ‘អត្ថិយេវិហាបិ និន្ទាវគមោ’តិ វចនេន. ឋានភោជនេ គរហតីតិ សម្ពន្ធោ. វុត្តំ សក្កតានុសារេន. និស្សាយនិស្សាយាតិ យត្ថ ភគវា និសិន្នោ តំ ឋានំ និស្សាយ និស្សាយ.

៤. ភូតេ

កិរិយារូបេតិ កិរិយាសភាវេ, ឯវមញ្ញត្រាបីតិ អគមិ អគមិត្ថាតីមេហិ អញ្ញត្រ អគមុំ ឥច្ចាទិកេ អគមោច្ចាទិកេ ច. អនុទរា អលោមិកាតិ សន្តមប្យុទរាទិកំ មហត្តាភាវបដិបាទនាយ ពហុត្តា ភាវបដិបាទនាយ ច ន វត្តុមិច្ឆីយតេ.

៥. អន

អញ្ញបទត្ថវុត្តិយាតិ វុត្តមញ្ញបទត្ថំ ទស្សេតិ ‘វក្ខមានលក្ខណោ’ច្ចាទិនា. វក្ខមានលក្ខណោតិវុត្តិការេន ‘‘អាញាយ្យា’’ច្ចាទិនា វក្ខមានលក្ខណោ. អន្តោកត្វាតិ ឥមិនា អាសទ្ទស្សាភិវិធិម្ហិ បវត្តិមាហ. អហរុភយតឌ្ឍរត្តំ វាតិ ឯត្ថ វាសទ្ទោ បក្ខន្តរេ. អឌ្ឍរត្តសទ្ទេន រត្តិយា ចតុត្ថោ ភាគោ-ត្រ វត្តុមិដ្ឋោ, អហោ ច តស្ស អឌ្ឍរត្តញ្ចាតិ អត្ថោ. ឥមស្សាធិប្បាយត្ថមាហ- ‘អតីតេច្ចាទិ. ឧភយត្ថ អធិប្បាយំ វិវរតិ‘អយ’មិច្ចាទិនា. បញ្ចយាមោតិ អតីតាយ រត្តិយា បច្ឆិមបញ្ចចត្តាលីសវិនាឌិកាធិកឃដិកាត្តយំ អនាគតាយ បុរិមបញ្ចចត្តាលីសវិនាឌិកាធិកឃដិកត្ថយញ្ចេតិ អឌ្ឍាធិកសត្តឃដិកាបរិមាណោ ឯកោ យាមោ អហស្ស ចត្តារោតិ បញ្ច យាមា បហារា អស្សាតិ បញ្ចយាមោ.

គតាយបច្ឆិមោ យាមោ, បច្ឆិមទ្ធមិមស្ស វា;

បហារោ-នាគតាយាទី, តទទ្ធមបិ វា តថា.

វុត្តកាលាវធិ មជ្ឈោ, កាលោ សោ-ជ្ជតនោ មតោ;

តន្និសេធេន យោត្វញ្ញោ, សោ-នជ្ជតនោ មតោ.

អគមត្ថាតិអាទីសុ អឦស្សអាទីនំ សម្ពន្ធិព្យញ្ជនស្សាភាវា ន ឥញ. ព្យាមិស្សេបីតិ អជ្ជតនមិស្សេបិ ភូតេ. នញ្សមាសនិស្សយេ ព្យាមិស្សេ យថា បប្បោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ- ‘បរិយុទាសេតាវេ’ច្ចាទិ.

អជ្ជតននិស្សយោតិ ព្យាមិស្សេ អជ្ជតនភាគីនិស្សយោ. អត្ថុតិ បញ្ហេ តុ តទញ្ញនិស្សយោតិ ព្យាមិស្សេយេវ តតោ អជ្ជតនតោ ឥតរានជ្ជតន និស្សយោ អញ្ញត្រាតិ ព្យាមិស្សតោ អញ្ញត្រ ភូតកាលេ. បសង្គោតិ អា ញុអាទីនំ បសង្គោ. អជ្ជហិយ្យោវាតិ ព្យាមិស្សតាទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

៦. បរោ

សមាសោតិ ឆដ្ឋីសមាសោ ការកសមាសោ វា. និបាតនតា ចាស្ស វិសេសតោតិ. ឯតញ្ចាតិ បរោក្ខេតិ ឯតញ្ច. ក្រិយត្ថស្ស ឧបាធិ វិសេសនំ ក្រិយត្ថោបាធិ, តស្ស ក្រិយត្ថោបាធិនោ ភូតា នជ្ជតនស្ស សាធនទ្វារេន វិសេសនំ, ន តូជុកំត្យត្ថោ. កស្មា នោជុកំ វិសេសនំ ត្យាហ ‘ព្យវច្ឆេជ្ជាភាវា’តិ. តមេវ ផុដយិតុមាហ- ‘តថាហិ’ច្ចាទិ.

សាធិយមានាតិ ឥមិនា ធាត្វត្ថស្សាបរិនិប្ផន្នតំ ពោធេតិ. តេ សន្តិ ឥន្ទ្រិយានំ. សន្តោ វិជ្ជមានោ វិសយោ យេសំ ឥន្ទ្រិយានំ តេ សម្ភាវោ តត្តំ, តស្មា. នេតិ បដិសេធេ, សាធនទ្វារេន វិសេសនត្តេ ព្យវច្ឆេជ្ជសព្ភាវា យថាវុត្តទោសោ ន ភវតីតិ អត្ថោ. ទោសា ភាវមេវ ទស្សេតុមាហ- ‘យស្សិ’ច្ចាទិ. យស្សាតិ ធាត្វត្ថស្ស. តត្ថាតិ តស្មិំ អប្បច្ចក្ខេ ធាត្វត្ថេ. ការកានំ សត្តិសភាវត្តា សាបិ អបច្ចក្ខា វាតិ ចោទេតិ ននុចេច្ចាទិនា. អសត្តោតិ អសមត្ថោ.

អត្តានាម អត្តនោ បច្ចក្ខោតិ តព្ពិសយេ អម្ហការកស្ស វិធានមយុត្តន្តិ មនសិ និធាយ យំ វុត្តំ វុត្តិការេន, តមុបទស្សេតុមាហ- ‘ននុចេ’ច្ចាទិ. អត្តពោធនីយាបិ ហិ កិរិយា យទា ចិត្តវិក្ខេបតោ នោបលក្ខីយតេ, តទាយំ បរោក្ខា ភវតិ, តេនុត្តមវិសយេបិ បរោក្ខភាវោ តស្សា ភវត្វេវ. ជាគរតោបិ យទា មទា មនោព្យាតង្គតោ អនុបលទ្ធិ, តទាបិ ភវត្យេវេតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ព្យាសត្តវចនំ. អភិនិព្ពត្តិកាលេតិ កិរិយា និព្ពត្តិកាលេ, ‘សុត្តោ-ហំ កិំ វិលលាប, មត្តោ-ហំ កិំវិលលាបេ’តិ ឥទមត្រោទាហរណំ. ចិត្ត ចិក្ខេបវិសយប្បទស្សនាយេត្ថ សុត្តវចនំ.

៧. ឯយ្យា

ឯយ្យាទោតីមិនា ឯយ្យាទ្យត្ថោ គហិតោតិ ពោធេតុំ យេនេច្ចាទិកំ វុត្តំ. និមិត្តសទ្ទាបេក្ខាយ តន្តិ វត្តព្ពេ វិសយសទ្ទាបេក្ខាយសោតិ វុត្តំ. តេសន្តិ ឯយ្យាទីនំ. វិសយំ ទស្សេតិ ‘ហេតុផលេស្វិច្ចាទិកោ’តិ. អាទិសទ្ទេន បញ្ហបត្ថនាទយោ គហិតា. អថាត្រ ក្រិយគ្គហណាភាវេ ក្រិយាតិបត្តិយន្តិ កថំ លព្ភតិច្ចាហ- ‘ក្រិយាតិ បត្តិយ’ន្តិ អាទិ. ក្រិយាតិបត្តិយន្តិ វិវរណំ កតន្តិ សម្ពន្ធោ.

អភិធេយ្យទ្វារេនាតិ កិរិយាសង្ខាតអត្ថមុខេន, បកតក្រិយត្ថ វិសេសនត្តាតិ ក្រិយត្ថាធិការតោ អធិកតស្ស ធាតុស្ស វិសេសនត្តា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អតិបត្តិយន្តិ អធិកតក្រិយត្ថវិសេសនំ, វិសេសនញ្ច ហោន្តំ នោជុកំ ភវិតុមរហតិ កិញ្ចរហិ អភិធេយ្យទ្វារេន, តថាហិ អតិបតនំ នាម ក្រិយាយ ហោតិ, ន ក្រិយត្ថស្ស អយុជ្ជនតោ, តស្មា អតិបត្តិយន្តិវុត្តេក្រិយាតិបត្តិ យន្តិ ឥទំ ក្រិយត្ថវិសេសនំ ហោន្តំ អភិធេយ្យទ្វារេន ហោតីតិ ក្រិយាតិបត្តិយន្តិ វិវរណំ កត’’ន្តិ. វិធុរប្បច្ចយោបនិបាតតោតិ វិរុទ្ធប្បច្ចយសមវាយាតិ អត្ថោ.

ការណវេកល្លតោវាតិ ហេតុមតោ ផលស្ស យោ ហេតុ តស្ស វិកលត្តេន. តត្រេតីមស្ស អត្ថោ វត្តមានវិសយេតិ. ក្រិយាតិបត្តិយន្តិ ភូតាទិ ក្រិយាតិបត្តិយំ. លិង្គតោតិ និមិត្តេន. គមកេន លិង្គេន គម្មាយាតិបត្តិយា ពុជ្ឈនកាលំ វត្តមានោ កាលោ ន តិដ្ឋតិ អតិក្កមតីតិ អាហ- ‘វត្តមានតាយ ព្យតិក្កមា’តិ. តទេវ ផុដយតិ ‘សមកាល’ន្តិអាទិនា. សមកាលន្តិ ឯកក្ខណេ. វត្តមានស្ស ក្រិយាតិបត្យសម្ភវា តទវសិដ្ឋាតីតានាគតេស្វេយ្យាទីនម្ភាវោ (អញ្ញថា) នុបបត្តិយាតិ វុត្តំ វុត្តិយំ ‘សាមត្ថិយាតិអាទិ.

លិង្គេនាតិ ឯត្ថ បុព្ពេ ទក្ខិណេន គមនេ សតិ សកដិស្សាបរិយា ភវនទស្សនំ ទក្ខិណេន គមនស្ស សកដាបរិយាភវនហេតុត្តេ លិង្គំ, ទក្ខិណេន គមនស្សាតិបត្តិយា អញ្ញតោ គមនាទិ លិង្គំ. សកដា កិរិយាភវនាតិបត្តិយា សកដេ គរុភារារោបនាទិ លិង្គំ. បឋមវយេ អរហត្តភវនំ តំហេតុភូតញ្ច បព្ពជ្ជំ បរេសំ បឋមវយេ បព្ពជ្ជានិមិត្តារហត្តប្បត្តិលិង្គេន វិញ្ញាយ បព្ពជ្ជាយាតិបត្តិ ឃរកម្មព្យាវដតាទិលិង្គេន, អរហត្តស្សាតិបត្តិ ច បព្ពជ្ជានិមិត្តាភាវេន [ភាវវិរហេន (បោត្ថកេ)] លិង្គេនាវសីយតេតិ លិង្គេន ភូត ក្រិយាតិបត្តិ បន វេទិតព្ពា, យទិ បនេវមភិញ្ញាលាភី បយុញ្ជតិ តទា បច្ចក្ខញាណេនេវ សព្ពំ វិញ្ញាយ បយុញ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. លិង្គតោវសីយមានាយន្តិ បន ពាហុល្លេន វុត្តំ.

៨. ហេតុ

និច្ចភវនំ ហេតុ (ត្យាទិនា) ហេតុផលភាវោយេវេត្ថ, នាតិ បត្តីតិ ទីបេតិ. សព្ពប្បច្ចយោទាហរណវសេនាតិ សព្ពេសំ ឯយ្យាទីនម្បច្ចយានំ ឧទាហរណវសេន. ហេតុផលានំ សព្ភាវតោតិ វុត្តត្តា ហេតុផលានិ ទស្សេតិ ហននមិច្ចាទិនា. ឯវំ ហេតុផលសព្ភាវតោ សព្ពកាលេ ច វិធានតោ ឯត្ថ វត្តមានេបិ បប្បោតីតិ ភាវោ. សោ ច ហេតុហេតុមន្តភាវោ ច.

៩. បញ្ហេ

បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ បទន្តិអាទីសុ បញ្ហោតិ បុរិមំ បទំ, សម្បុច្ឆនាតិ បច្ឆិមំ បទន្តិអាទិនា ទដ្ឋព្ពំ. សមេច្ច អញ្ញមញ្ញំ បុច្ឆនា សម្បុច្ឆនា, យាចនំ ទេហី ត្យាទិនា យាចនមត្ថំ, ឥដ្ឋស្សាសម្បត្តស្សាត្ថនមិដ្ឋាសិំសនំ. បត្តកាលវសេន ច វិសយភេទេន ភិន្នាយ បីតិ យោជេត្វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បត្តកាលំ ទស្សេតិ និមិត្តភូតស្សាតិអាទិនា. និមិត្តភូតស្សាតិ តំតំកិច្ចសម្បជ្ជនេ ការណភូតស្ស. វិធិ នាម ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិក និមន្តណាមន្តណាជ្ឈេសនបេសនានិ. ឯត្ថ ច អនុញ្ញាបត្តកាលេសុ ច បញ្ចមី វិហិតា បរេហិ, ទិដ្ឋធម្មិកាទីសុ បញ្ចសុ សត្តមី. ឥធ បន តេ ទ្វេបិ វិធិវិសេសាយេវាតិ វិធិម្ហិ អន្តោករិត្វា ឯយ្យាទិំ វិធាតុំ យំ វុត្តំ វុត្តិការេន, តទិទានិ វត្តុកាមោ អាហ- ‘អនុញ្ញាបត្តកាលេសុបិ’ច្ចាទិ. វិធិប្បតីតិមេវ បកាសេតិ ‘ឯវំ ករេយ្យាសី’’តិច្ចាទិនា. អនុជានន្តោបិ ទីបេន្តោបិ កិរិយាសុ ព្យាបារេតិយេវាតិ ព្យាបារណម្បតីតិតោតិ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បេសនេបិ កេសញ្ចិ ព្យាករណញ្ញូនំ សត្តមីវិធិច្ឆិតោតិវុត្តិការេន យំ វុត្តំ, តំ ទានិ វត្តុមាហ- ‘បេសនេ បិ’ច្ចាទិ. សមូលតន្តិ កេសញ្ចិ សទ្ទិកានំ សត្តមីវិធិវិធានមូលេន សមូលតំ. ‘‘អនុមតិបរិកប្បត្ថេសុ សត្តមី’’តិ (៣-១-១១) កច្ចានសុត្តំ. កត្តុមិច្ឆតោ បរស្ស អនុជាននំ អនុមតិ, បរិកប្បនំ សល្លក្ខណំ និរូបនំ បរិកប្បោ ហេតុផលកិរិយា សម្ភវោ ច, តស្មិំ អនុមត្យត្ថេ ច បរិកប្បត្ថេ ច សត្តមីវិភត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. អត្ថគ្គហណេន វិធិនិមន្តណាមន្តណាជ្ឈេសន បត្ថនាបត្តកាលេសុ ច.

១០. តុ អន្តុ

ឧទាហដាតិ គច្ឆតុ គច្ឆន្តុអាទិនា ឧទាហដា. ទទាតូតិ យាចនេ.

១១. សត្យ

អរហត្ថេ ចាយមេវ បយោគោ, តេន ភវំ ខលុ រជ្ជំ ករេយ្យ ភវំ អរហោតិ យោជេត្វា ទដ្ឋព្ពោ.

១២. សម្ភា

យោគ្គតាជ្ឈវសានន្តីមស្សាត្ថបទំ, សត្តិសទ្ទហនន្តិ សាមត្ថិយស្ស សទ្ទហនន្តិ អត្ថោ. បយោគានុសារិតំ ទីបេតី សម្ពន្ធោ. គម្មមានេតិ សម្ភាវេមិច្ចាទិនា ភ្វាទិធាតូហិ អវុច្ចមានេបិ គម្យមានេ. ឧទាហដំ ‘អបិបព្ពតំ សិរសា ភិន្ទេយ្យា’តិ. មហាពលតាយ ហត្ថិហននេ អលមត្ថវិសយេ សម្ភាវនេ សត្យបិ អលំ សទ្ទោ-ត្រាលមត្ថោ យុត្តោតិ ន ភវន្តេត្យាទយោ ហនិស្សតិ. ធាតុនាតិ ឯត្ថ ធាតុគ្គហណេន ភ្វាទយោ គយ្ហន្តេ តត្ថ ធាតុសទ្ទស្ស រុឡ្ហត្តា បុព្ពាចរិយសញ្ញាយ វា. ឧទាហដន្តិ ភុញ្ជេយ្យ ភវំ ត្យាទិនា.

១៣. មាយោ

សូតិ មាសូតិ ឯត្ថ សុសទ្ទោ. ឯត្ថ ឥមស្មិំ ឧទាហរណេ. និវត្តេតិ មាសទ្ទោតិ សេសោ. អារទ្ធន្តិ ឥមិនា វត្តមានំ វនគមនំ ទស្សេតិ. អន្តោភូតណ្យត្ថាតិ ណិប្បច្ចយាភាវេបិ អត្តនិ អន្តោភូតណ្យត្ថ ធាតុតោ. ឦអាទីនំ អាអាទីនញ្ច សកកាលោនាម ភូតោ កាលោ. ធាតុសម្ពន្ធោ វិសេសនវិសេស្សភាវោ, តេនាហ- ‘ធាត្វត្ថ សម្ពន្ធេ វិសេសន វិសេស្សភាវលក្ខណេ’តិ. សព្ពត្ថាខ្យាត វាច្ចោត្ថោ វិសេស្សោ ស្យាទ្យន្តវាច្ចោ វិសេសនំ.

ឥដ្ឋោតិ បរេសមិដ្ឋោ. ជាននត្ថវសេន គមនត្ថត្តាតិ ‘‘គមនត្ថា កម្មកា’’តិ (៥-៥៩) សុត្តេ គមនត្ថសទ្ទេន ‘យេ គត្យត្ថា តេ ពុទ្ធ្យត្ថា’តិ ជាននត្ថោបិ គហិតោតិ ឯវំ គហិតជាននត្ថវសេន គមនត្ថត្តាតិ អត្ថោ. អភិមតានិ បាណិនិយានំ. តថា សទ្ទស្សត្ថមាហ- ‘អនន្តរេន គតត្ថ’(ន្តិ អន)ន្តរេ វុត្តេន ករណភូតេនាតិ អត្ថោ. អភិមតោតិ បាណិនិយានមេវ ឥធាធិប្បេតសមុច្ចយំ វត្តុមាហ- ‘សមុច្ចយោ’ឥច្ចាទិ. អថាត្រ កថមនេកាសំ កិរិយានំ ចីយ មានតា យាវតា ឯកាវាដនកិរិយាជ្ឈយនកិរិយា ចេត្យាសង្កិយាហ- ‘សាធនភេទនេ’ច្ចាទិ. មឋាទិសាធនានម្ភេទេនាដន កិរិយាយបិ ភេទោតិ អត្ថោ. តក្កិរិយាប្បធានស្សាតិ សា លវនកិរិយា បធានមស្ស កត្តុនោ. យោ- យមញ្ញេបិ និយោជេន្តោ វិយ កិរិយំ ករោតិ សោ នា-ញ្ញកិរិយាបធានេ យុត្តោ, តក្កិរិយាប្បធានេយេវេតិ.

១៤. បុព្ព

មហាវាក្យរូបត្តា បករណស្ស តទបេក្ខាយ វាក្យេកទេសត្តំ ‘‘វត្តមានេ តិអន្តិ, ភវិស្សតិ’’ច្ចាទីនំ វាក្យានន្តិ អាហ ‘វាក្យេកទេសេហី’តិ. អតោយេវមាហ-វាក្យាវយវោបរោ-ធុនា ករីយតេ’តិ. វិធិវាក្យត្តមស្ស ទស្សេត្វា និយមវាក្យត្តំ ទានិ ទស្សេតុំ ‘អថវា និយមត្ថមិទន្ត្យាទីន’ន្ត្យាហ. និយមសុត្តត្តមេវ ផុដយតិ ‘តេហិ’ច្ចាទិនា. តេហិ តេហិ សុត្តេហីតិ ‘‘វត្តមានេ តិ អន្តិ’’ច្ចាទីហិ តេហិ តេហិ សុត្តេហិ. ឥមិនាតិ ‘‘បុព្ពបរា’’ទិនា ឥមិនា សុត្តេន. ននុ តុម្ហាម្ហសេសេសូតិ ឯត្តកេ វុច្ចមានេ ‘តុម្ហាម្ហសទ្ទវចនីយេសុ តទញ្ញសទ្ទវចនីយេសុ ច ការកេសូ’តិ អយំ វិសេសោ កុតោ គម្យតេ យេនេវំ វិវដំត្យាហ- ‘កត្តុកម្មេ’ច្ចាទិ. កត្តាទីសុ វិធានញ្ច វក្ខតិ.

កត្តុកម្មានមេវាតិ ឥមិនា ភាវំ ព្យវច្ឆិន្ទតិ. តថា ច វក្ខតិ- ‘តុម្ហាម្ហសទ្ទវចនីយត្តាភាវា’តិ. អសត្វភូតាយេច្ចាទិកមេកវចន សម្ភវេ ការណំ, តុម្ហាម្ហេច្ចាទិកន្តុ បឋមបុរិសសម្ភវេ. តុម្ហាម្ហសេសេសុ ហោន្តា មជ្ឈិមុត្តមបឋមា កថំ ភាវាទីសុ វិញ្ញាយន្តិ កថញ្ច តុម្ហាម្ហាទិសទ្ទវចនីយស្ស ការកត្ថស្សាខ្យាតេន តត្ថ វិហិតេន សញ្ញាវិភត្តា តុម្ហាម្ហាទិសទ្ទប្បយោគាភាវោច្ចាសង្កិយ យំ វុត្តំ វុត្តិយំ តំទានិ វិវរន្តេន ‘យទិ ភាវាទីសុ មានាទយោ ន វិធីយន្តេ តទាមានាទីសុ បរេសុ ភាវាទីសុ ក្យលាទីនំ វិធានមេវ នោបបជ្ជតី’តិ ឥមិនា សាមត្ថិយេន តុម្ហាទីសុ ការកេសុ មជ្ឈិមាទីនំ ភាវោ វិញ្ញាយតិ តេនេវ តុម្ហាទិការកត្ថស្ស តត្ថ វិហិតេនាខ្យាតេន សញ្ញាបិតត្តា តុម្ហាទិសទ្ទប្បយោគោ នាម ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘តុម្ហាទិស្វិ’ច្ចាទិកមារទ្ធំ. យជ្ជេវំ តុម្ហាទិសទ្ទប្បយោគោយេវ ន សិយា ច្ចាហ- ‘យជ្ជេវ មិច្ចាទិ. បរិហារមាហ- ‘សសទ្ទេនា’តិ. តុម្ហាទិសទ្ទេន. ព្រាហ្មណាឥច្ចនេនាភិហិតមេវ ពហុត្តំ ពហវោតិ វចនេនានុជ្ជតេ. វចនាភាវេ កថំ តុល្យាធិករណត្តំត្យាហ- ‘អនុជ្ជមានស្សិ’ច្ចាទិ. អនុជ្ជមានស្សាតិអនុវទិតព្ពស្ស គច្ឆតិច្ចាទិនា និទ្ទិដ្ឋស្ស កត្តុនោ.

អនុវាទេនាតិ (តុម្ហាទិ) អនុវាទេន. ‘‘នាមម្ហិ បយុជ្ជមានេបិ តុល្យាធិករណេ បឋមោ’’តិ (៣-១-៥) កច្ចានវចនំ, តេនាហ- ‘តេនេវិ’ច្ចាទិ. អសមានាធិករណត្តា ហិ ‘តយាបច្ចតេ’ច្ចាទោ ន ភវតិ. តថាហិ តយេច្ចេតំ កត្តុវាចី បច្ចតេច្ចេតំ កម្មវាចី កម្មេ អាខ្យាតប្បច្ចយ វិធានតោ.

‘ឯហិ មញ្ញេ រថេន គមិស្សសី’តិ បាណិនិយាតិមតនិប្ផាទនក្កមោ (និរស្ស) តេ ‘បរិហាសេ’ច្ចាទិនា. មញ្ញតិស្ស បយោគេតិ ឧបបទវសេន មនធាតុស្ស បយោគេ. ធាតុម្ហាតិ គមិអាទិតោ. ឧត្តម បុរិសេកវចនេ បត្តេតិ គមិស្សាមីតិ បត្តេ. មជ្ឈិមោភិមតោតិ គមិស្សសីត្យភិមតោ. មជ្ឈិមេ បត្តេតិ មញ្ញសេតិ បត្តេ, ឧត្តមេកវចន មិដ្ឋន្តិ មញ្ញេតិដ្ឋំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘មញ្ញសេ ត្វំ រថេន គមិស្សាមីតិ វត្តព្ពេ មញ្ញេ ត្វំ រថេន គមិស្សសីតិ ភវតីតិ (វុត្ត’’ន្តិ). ឯហិ មញ្ញេច្ចាទិ ន កិញ្ចិ វុត្តំ វុត្តិយំ. យថាសវិសយេវមជ្ឈិមុត្តមា សម្បជ្ជន្តិ, តថាសម្ពន្ធមុបទស្សយមាហ- ‘ឯវមេត្ថាភិសម្ពន្ធោ’ច្ចាទិ. បរាភិមតំ សម្ពន្ធំ កុរុមានោ អាហ- ‘នត្វេវ’មិច្ចាទិ. អថោច្ចតេច្ចាទិនា បរាធិប្បាយមាហ- ‘យទេ’ច្ចាទិ.

យទេវមភិសម្ពន្ធោតិ ‘មញ្ញសេ ត្វំ រថេន គច្ឆាមី’តិ យទា ឯវមភិសម្ពន្ធោ ករីយតីត្យត្ថោ. សោ ចេវមនុគតោតិ ‘មញ្ញេ អហំ ត្វំ រថេន គច្ឆសិ’ច្ចេវំ សោ ច បយោគោ អនុគតោត្យត្ថោ. បការន្តរកប្បនាយាតិ ‘មញ្ញសេ ត្វំ រថេន គច្ឆាមី’តិ អន្តរកប្បនាយ.

១៥. អាឦ

តេនចាតិ សមាសិតត្តេន ច,ស្សត្យាទីនមគ្គហណន្តិ យទិ តេសំ គហណំ សិយា អាឦស្សាទីសូតិ ន សមាសេន វទេយ្យ.

១៧. ភូស្ស

កតាកតប្បសង្គីយោ វិធិ សោ និច្ចោ-និច្ចា ពលវាតិ បឋមំ វុក ភវតីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘កតាកតប្បសង្គិត្តា’ច្ចាទិ.

១៨. បុព្ព

អអាទ្យបេក្ខេតិ អអាទីសូតិ អនុវត្តអអាទ្យបេក្ខេ.

២៣. ករ

ននុ ច ‘សោស្សា’តិ កស្មា វុត្តំ ‘‘ក្វចិ វិករណាន ‘‘មិច្ចេវ (៥-១៦១) លោបោ សិយាតិ ‘ករស្ស កុ’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ ចោទនមនសិ និធាយាហ- ‘ក្វចិ វិករណានំ ត្យាទិ. អញ្ញត្របយោគានុសរណា បយោគានុសរណំ វិនា ឱលោបោ វិញ្ញាតុំ ន សក្កាតិ សម្ពន្ធោ.

២៥. ហាស្ស

ការិយំ អាហង្សង្ខាតមស្ស អត្ថីតិ ការិយី, តេន អបរោ ការិយី ហញ្ញតិ ហិំសីយតីតិ អត្ថោ.

សហោស្សេហីតិ ករស្ស ឱការេន ស្សេន ច សហ ហាស្ស ស្សេន សហាតិ អត្ថោ. អថ កថំ ឱស្សេហិ សហេវ វុត្តា ទេសោតិវិញ្ញាយតីច្ចាសង្កិយាហ- ‘សហវចនសាមត្ថិយា’តិ. សហ សទ្ទស្ស សហត្ថ(ស្ស ច) សោស្ស ស្សេនាតិ កថនសាមត្ថិយាតិ អត្ថោ. អធិប្បាយំ វិវរតិ ‘ឯវំ មញ្ញតេ’ច្ចាទិនា. ឯវំ មញ្ញតេ- ឱស្សាន មនាទេសិត្តេ ឥច្ចាទិនា បាឋេន ភវិតព្ពមិវ លក្ខីយតេ… តេនេវ បាឋេនសហវចនសាមត្ថិយស្ស បតីតិសព្ភាវតោ. ន តុ ‘ឯវំមញ្ញតេឱស្សានមន្តាទេសត្តេ ហាស្សចាតិ វចនមនត្ថកំ សិយា ហា តោ ចេត្វេវ វទេត្យ ឱស្សានមនាទេសិត្តេ’ច្ចាទិនា បាឋេន… ឱស្សានមន្តាទេសប្បសង្គស្សេវាភាវតោ. នហេត្ថាទេសាទេសិ សម្ពន្ធឆដ្ឋី អត្ថិ… សោស្សាតិ វិសេសនឆដ្ឋិយាប្បធានាយ ស្សេនាតិ សហត្ថេ តតិយាយ ច និទ្ទិដ្ឋត្តា. ឧភយត្ថាតិ ស្សត្យាទីសុស្សាទីសុ ច.

២៨. អាឦ

បុព្ពសរលោបោតិ វិករណលោបោ អាការាទេសេ ច ទ្វីសុ វារេសុ បុព្ពសរលោបោ.

២៩. គមិ

អគាតិ ឦម្ហិ លលោបោ, អាការាទេសេ ច បុព្ពសរលោបោ.

៣០. ឌំស

អគញ្ឆា អគច្ឆីតិ និគ្គហីតាគមេន.

៣២. ណានា

ឧជ្ឈិតានុពន្ធានន្តិ បរិច្ចត្តានុពន្ធានំ.

៣៣. អាឦ ឩ

សុត្តេ អាតិ ឥមិនា ឧភយត្ថ បឋមបុរិសេកវចនំ គហិតន្តិ អាហ- ‘អា’តិអាទិ.

៣៤. កុស

អភិរូហីតិ ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) ទីឃោ.

៣៥. អា ឦ ស្ស

បរោក្ខាបរនាមធេយ្យានន្តិ បរោក្ខាតិអញ្ញនាមានំ.

៣៨. ឯយ្យា

តេហេវាតិ ហេដ្ឋា វុត្តសុត្តទ្វយេហេវ, សហចរិតញាយេនាតិ ‘‘ភូតេ ឦ ឧំ’’ឥច្ចាទោ (៦-៤) បរច្ឆក្កេ បឋម បុរិសេកវចនអាការេន ‘‘អនជ្ជតនេ អាញុ’’ឥច្ចាទោ (៦-៥) បុព្ពច្ឆក្កេ បឋមបុរិសេកវចន អាការេន ច សហចរិតាការានមេវ បច្ចាសត្តិយា សហចរិតា បត្តិវសេន បវត្តញាយេន គហណន្តិ អត្ថោ. គហិតត្តា ត្វាទិ សម្ពន្ធី គយ្ហតេតិ សម្ពន្ធោ. និស្សយករណំ នាម ព្យត្តិវសេនេវ, ន សាមញ្ញវសេនាតិ អាហ ‘ឯតេនា’តិអាទិ.

៤០. ឯឱ

អន្តសរាទិលោបោ ‘‘រានុពន្ធេន្តសរាទិស្សា’’តិ (៤-១៣២).

៤២. ឱស្ស

អាទេសានន្តិ អអាទីនមាទេសានំ.

៤៦. ឥំស្ស

បុព្ពស្មិន្តិ អកាសិន្តិ ឯត្ថ.

៥២. តស្ស

ក្រិយត្ថវិហិតានម្បិ ធាតុវិហិតានម្បិ អញ្ញេសំ តព្ពាទីនំ បច្ចយានំ ន គហណន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥៤. មិមា

អម្ហីតិអាទីនិ វត្តមានេ ត្វាទីសុ វា មិមានមុទាហរណានិ.

៥៧. ហិមិ

មុយ្ហាមិ មុហ=វេចិត្តេ ‘‘ទិវាទីហិ យក’’ (៥-២១).

៦១. ញាស្ស

ជានាតិ ‘‘ញាស្ស នេ ជា’’ (៥-១២០)

៦៧. ហនា

ឆ ច ខា ច ឆ ខា.

៧០. កយិ

ឥមិនា កតា កយិរាតិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ.

៧១. ដា

ឯយ្យុមាទីនំ ឯយ្យស្សាតិ វុត្តត្តា ឧបាទិវជ្ជិតស្សាតិ វិញ្ញាយតិ.

៧៤. គុរុ

ឱការោ គុរុតិ សំយោគបុព្ពត្តា វុត្តំ.

៧៦. ឱវិ

វិករណសទ្ទស្ស អញ្ញថាបិ ព្យវច្ឆេទកត្តសម្ភវេ ឥធាធិប្បេតំ ព្យវច្ឆេទកត្តម្បដិបាទេតុមាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ.

៧៨. ឯយ្យា

អញ្ញត្រាបីតិ ភវេយ្យាមុភវេយ្យាមឥច្ចត្រាបិ.

ឥតិ មោគ្គល្លានបញ្ចិកាដីកាយំ សារត្ថវិលាសិនិយំ

ឆដ្ឋកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច សព្ពថា សារត្ថវិលាសិនី ដីកេតិ.

និគម

១. សព្ពទា សុភទាយិត្តា, សត្តានន្តនិសេវិតេ;

បសត្ថេ-ន្វត្ថសញ្ញាយ, បញ្ញាតេ សុភសញ្ញិតេ.

២. ចាគវិក្កមបញ្ញានុទ្ទយាទិគុណសាលិនា;

សុភសេនាធិនាថេន, ការិតេ វសតា សតា.

៣. បដិសល្លានសារុប្បេ, វិហារេ សាធុគោចរេ;

មនោនុកូលេ យោគីនំ, វរេ វិក្កមសុន្ទរេ.

៤. ថេរេន រចិតា សាយំ, សាសនុជ្ជោតនត្ថិនា;

ដីកា គុរុបទម្ភោជ, រជោមត្ថកសេវិនា.

៥. ពហុស្សុតានំ វិញ្ញូនំ, បរមត្ថាវគាហិនំ.

បវត្តតុ ចិរំ ចេតោ, រញ្ជយន្តី និរន្តរំ.

៦. យេសំ ន សញ្ចិតា បញ្ញា, នេកសត្តន្តរោចិតា;

សម្មោហព្ភហតាវេតេ, នាវពុជ្ឈន្តិ កិញ្ចិបិ.

៧. កិន្តេហិ បាទសុស្សូសា, យេសំ នត្ថិ គុរូនិហ;

យេ តប្បាទរជោកិណ្ណា, តេវ សាធូវិវេកិនោ.

៨. បុញ្ញេន សត្ថរចនាជនិតេន តេន,

សម្ពុទ្ធសាសនវរោទយការណេន;

លោកាមិសេសុបិ កិលេសមលា អលគ្គោ,

សម្ពុទ្ធសាសនវរោទយមាចរេយ្យំ.

៩. យេ-នន្តតន្តរតនាករមន្ថនេន,

មន្ថាច លោល្លសិតញាណវរេន លទ្ធា;

សារាមថាតិ សុខិតា សុខយន្តិ ចញ្ញេ,

តេមេ ជយន្តិ គុរវា គុរវោ គុណេហិ.

១០. ដីកាយោ វិនសាទិនំ វិរចយី យោ កណ្ឋភូសាបរោ,

វិញ្ញូនំ ជិនសាសនាមលមតីសោ-កាសិ ចានាកុលំ;

សន្តោសក្កមនោមនោមកមនោ សព្ភាវនីយោ មហា,

សាមី មេ គុរុបុង្គវោ វិជយតេ សារីសុតោ-យំ ភុវិ.

១១. រាជា វិក្កមពាហុ ពាហិតរិបូ តាត្វស្ស [ភាតាស្ស] លោកិស្សរោ,

សម្មិត្តានិហនោ តិសីហឡបតី យោយំ មហាវិក្កមោ;

និព្ភីតោ [តិសូរោ] វិជយាទិពាហុ វិជយី សោ អាសិ លង្កិស្សរោ,

តំ និស្សាយ ផលំ ចិរាយ ផលតញ្ចេតំ សតំ សន្តតំ.

សិទ្ធិ រត្ថុ

១. អគ្គម្មោតិវំសេន, អភយារាមសាមិនា;

បញ្ចិកាវណ្ណនាភូតា, សា សារត្ថវិលាសិនី.

២. ម្រម្មក្ខរមារោបេត្វា, វិសោធេត្វា យថាពលំ;

សកិយព្យវហារេន, តិថីវសុ ករិន្ទុនា.

៣. យុត្តេ វស្សេ លង្កាទីបា, សរដ្ឋមាហតា បុន;

ភាស្សប្បទីបកាតន្ត, កាសិកាបញ្ចិកាទិហិ.

៤. សំសន្ទិត្វា វិចារេត្វា, វាចេត្វាច បុនប្បុនំ;

ឩនាធិកាទិ ទោសានិ, អបនេត្វា សិនេសិនេ.

៥. សុទ្ធដ្ឋកេ ច វស្សេសា, បាបិតា បកតិដ្ឋិតិំ;

សុទ្ធាសុទ្ធំវ ទស្សេន្តី, សោធេតុ បាឋសុទ្ធិយា.