៣. តតិយកណ្ឌវណ្ណនា

១. ស្យាទិ

យស្សាតិកមាវដ្ឋិតស្សយោអាទិអក្ខរសមុទាយស្ស, កិន្តន្តិ អាហ- ‘ឥទ’មិច្ចាទិ, ឥទន្តិ យថាវុត្តំ ស្យាទិសមុទាយរូបំ, អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ, សមុទាយេ បវត្តា សទ្ទា អវយវេសុបិ វត្តន្តីតិ ស្យាទិសទ្ទោ សិអាទិកេ អវយវេបិ វត្តតេ, វិធិគ្គហណញាយេនាតិ ‘‘បច្ចយគ្គហណេ យស្មា ស វិហិតោ តទាទិនោ តទន្តស្ស ច គហណ’’ន្តិ ញាយេន. ស្យាទិ អន្តេ យស្ស តំ ស្យាទ្យន្តំ. ននុ ច ‘‘ស្យាទិស្យាទិនេកត្ថ’’ន្តិ សាមញ្ញេន វុច្ចមានេ យំកិញ្ចិ ស្យាទ្យន្តំ យេនកេនចិ ស្យាទ្យន្តេន សហេកត្ថីភាវមរហតិ, តថាហិ យថា គាមគតោតិអាទោ, តថា បស្ស ទេវទត្តេ គាមំ, គតោ យញ្ញទត្តោ គុរុកុលន្តិ អាទោបិ សមាសោ ត្យាសង្កិយាហ-‘សាមញ្ញេន វុត្តេបិ’ច្ចាទិ, យស្ស ស្យាទ្យន្តស្សយេន ស្យាទ្យន្តេន សម្ពន្ធោ, តេន ស្យាទ្យន្តេន សហតំ ស្យាទ្យន្តមេកត្ថម្ភវតីតិ សម្ពន្ធតោ វិញ្ញាយតិ អវសីយតីតិ យស្សាត្យាទិស្វត្ថោ, តថា ច គាមគតោត្យត្រត្ថីមេស-មញ្ញមញ្ញាបេក្ខាលក្ខណោ សម្ពន្ធោត្យេកត្ថីភាវោ, តតោយេវេត្ថាហុ-

និយតំ សាធនំ សាធ្យេ, ក្រិយា និយតសាធនា;

សន្និធានេន មេតេសំ [ចេថិស្សា (បោត្ថកេ)], និយមោ-យម្បកាសតីតិ.

អយមេត្ថ អត្ថោ ‘‘យតោ គាមមិច្ចេតំ សាធនំ សាធ្យំ កិរិយំ តំព្យបទេសជាននយោគ្យមបេក្ខតេ គតោតិ, អតោ សាធនំ ការ កំ សាធ្យេ កិរិយាយ និយតំ, យតោ ច កិរិយា សយំ សាធនមបេក្ខតេ កិំ គតោតិ, អតោ កិរិយាបិ និយតំ សាធនមេតិស្សាតិ និយតសាធនា ហោតិ អយំ យថាវុត្តោ និយមោ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាវសេន វត្តមានោ ឯតេសំ សាធ្យសាធនានំ សន្និធាន មត្តេន អញ្ញមញ្ញតោ បកាសតី’’តិ. បស្ស ទេវទត្ត គាមំ, គតោ យញ្ញទត្តោ គុរុកុលំត្យត្រ តុ គាមន្តិ សាធនំ បស្សេតិ សាធ្យមបេក្ខតេ, គតោតិ គមនកិរិយា តុ គុរុកុលមបេក្ខតេ, តតោ ច គាមគតានំ វាក្យន្តរាវយវានំ នត្ថេវាបេក្ខាតិ ន ភវតិ សមាសោ, សព្ពត្ថេវមូហនីយំ, សម្ពន្ធោ ហិ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាលក្ខណោ សម្ពន្ធ្យន្តរតោ-នវដ្ឋិតំ និវត្តេត្វា វិសេសេ និវេសេតិ, តថាច វុត្តំ–

តស្ស ត្វាកង្ខតោ ភេទេ, យា បរិប្លវមានតា;

វិសេសេ តំ និវេសេន្តោ, សម្ពន្ធោវាវឆិន្ទតីតិ.

ភេទេ វិសេសេ គាមន្តេតំ សាមញ្ញំ វិសេសាបេក្ខំ ‘គាមមាសីសតិ, ជហាតិ, គតោ’តិ, តថា ‘គតោ គាមំ, វនំ, គុរុកុល’ន្តិ វេវមាកង្ខតោ-ភិលសតោ តស្ស តុ បធានបទស្សុបសជ្ជនបទស្ស ច យា បរិប្លវមានតា អនវដ្ឋិតតា តំ វិសេសេ វិសិដ្ឋេ សម្ពន្ធិនិ និវេសេន្តោ បតិដ្ឋបេន្តោ សម្ពន្ធោវានេកប្បការោ ក្វចិ សាធ្យសាធនភាវលក្ខណោ ក្វចិ បកតិវិការភាវសភាវោ ក្វចិ សស្សាមិ សម្ពន្ធរូបោ អវឆិន្ទតិ សម្ពន្ធ្យន្តរតោ និវត្តេតីតិ អត្ថោ, យតោ-យមបេក្ខា វាក្យកាលេយេវ និរូប្យតេ, តតោ យត្ថាត្ថិ បទានមបេក្ខា, តត្ថ សមាសាវគមោ, យត្រ តុ នត្ថិ, តត្រ ន ភវតីត្យនុបទិដ្ឋោ វិសយវិភាគោ ញាយតេតិ ភាវោ, ពាលេ អពុធេតុ និស្សាយ វិចិត្តោ សមាសវិធានលោបាទិនានេកប្បការោ បដិបត្តិយា សាធុសទ្ទបរិជាននត្ថមុបាយោ សម្ភវតិ, បរមត្ថតោ តុ សទ្ទន្តរត្តា អច្ចន្តំ [អញ្ញត្តំ] វាក្យសមាសានំ ភេទោ, ន ហិ វាក្យេ ទិដ្ឋបទានិ សមាសេ សន្តិ, តថា ច វុត្តំ–

ពាលេ និស្សាយុបាយោ-យំ, វិចិត្តោ បដិបត្តិយា;

ភេទោ វាក្យសមាសានំ, ច្ចន្តំ [ញ្ញត្តំ (បោត្ថកេ)] សទ្ទន្តរំ យតោតិ.

អតោយេវាតិ យតោ សាមញ្ញេន វុត្តេបិយស្សយេន សម្ពន្ធោតេន សហ តទេកត្ថម្ភវតីតិ សម្ពន្ធតោ វិញ្ញាយតីតិ នានិដ្ឋំ កិញ្ចិបីហ ហោតិ, អតោយេវ ហេតុតោតិ អត្ថោ. ព្យបេក្ខា សាមត្ថិយបរិគ្គហាយេតិ បទានមញ្ញោញ្ញាកង្ខា ព្យបេក្ខា, សាវ សា មត្ថិយំ, តស្ស បរិគ្គហាយ. សមត្ថវចនំ ន កតន្តិ បាណិនិយេហិ វិយ ‘‘សមត្ថោ បទវិធី’’តិ (បា, ២-១-១) សមត្ថវចនំ ន កតំ. សមត្ថោ បទ វិធីតិ បរិភាសាយមយមត្ថោ ‘‘វិធីយតេ [វិធីយតីតិ (បោត្ថកេ)] វិធិ, បទានំ វិធិ បទវិធិសមាសាទិ, យោកោចីហ សត្ថេ បទវិធិ,សោ សមត្ថោ វិគ្គហ វាក្យត្ថាភិធានេ (សត្តិ) វេទិតព្ពោ’’តិ, តាទិសបរិភាសាយ ព្យាបារតោ តេសំ ‘បស្ស ទេវទត្ត គាមំ, គតោ យញ្ញទត្តោ គុរុកុលំ’ ត្យាទោ នានិដ្ឋប្បត្តិ, សាមត្ថិយញ្ចេត្ថ ទ្វិធាត្យុបគម្យតេ វាក្យេ ព្យបេក្ខាវុត្តិយមេកត្ថីភាវោ ចេតិ [វុត្តិយមេកត្ថីភាវោ វាក្យេ ព្យបេក្ខាចេតិ (បោត្ថកេ)]. តត្ថ បឋមស្ស បរិគ្គហំ វចនមន្តរេន បដិបាទិយ ទុតិយស្ស បរិគ្គហមិទានិ វចនេន បដិបាទយមាហ- ‘ឯកត្ថី ភាវោ’ច្ចាទិ, ឯកត្ថីភាវោ ភិន្នត្ថានំ សាធារណត្ថតាវសេន បវត្តិវិសេសោ, វាក្យេ ហិ សាធារណត្ថតា នត្ថិ ភិន្នត្ថត្តា, អតោយេវេត្ថ ភេទនិពន្ធនា ឆដ្ឋ្យុបជាយតេ ‘រញ្ញោ បុរិសោ’តិ, វុត្តិយន្តូភយបទព្យវច្ឆិន្នត្ថាភិធានតោ សាធារណត្ថតា ភវតិ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘សមាសេ វិសេសនំ វិសេស្សមនុបវីសតិ ឯកីភវតិ វិសេសនំ, វាក្យេ តុ វិសេសនំ វិសេស្សតោ វិសុំយេវា វតិដ្ឋតេ’’តិ. ទ្វន្ទសមាសស្ស តុ បទានំ វិសេសនវិសេស្សាភាវេបិ សកលបទត្ថប្បធានត្តា ‘រញ្ញោ គោ ច អស្សោ ច បុរិសោ ចា’តិ វាក្យតោ ‘រញ្ញោ គវាស្ស បុរិសា’តិ សមាសស្ស វិសេសោ ឯកត្ថី ភាវលក្ខណោ ភវត្យេវ, តថាហិ តត្ថ វាក្យេ ភិន្នត្ថនិពន្ធន សមុច្ចយបដិបាទនាយ ចសទ្ទោ បយុជ្ជតេ, សមាសេ តុ នប្បយុជ្ជតេ, ឯកត្ថ វចនេនេវាតិ ‘‘ស្យាទិស្យាទិនេកត្ថ’’ ត្យេកត្ថវចនេនេវ, ឯកត្តីភាវោយេវ ភវតីតិ សេសោ, ឯវការោ ន វាក្យេ តថាហិ ទីបេតិ. វាក្យេ កថន្តិ អាហ- វាក្យេ’តិអាទិ.

វាក្យេតិ វិគ្គហវាក្យេ, វិសេសេន គយ្ហតិ ញាយត្យនេនេតិ វិគ្គ- ហោ, សោ ច តំ វាក្យំ ចេតិ វិគ្គហវាក្យំ, វិសេសេន វា គហណំ វិគ្គហោ, តទត្ថំ វាក្យំ វិគ្គហវាក្យំ, តស្មិំ, កាយំ ព្យាបេក្ខាតិ អាហ-‘ភេទាទិលក្ខណា’តិ, អាទិសទ្ទេន សំសគ្គ ភេទ សំសគ្គានញ្ច គហណំ.

តត្ថ សាន្តរេហិ សាម្យន្តរេហិ ច ព្យាវុត្តិ ឆេទោ, សំវិសេស សាមិវិសេសានំ សម្ពន្ធោ សំសគ្គោ, តទាហ- ‘តថាហិ’ច្ចាទិនា, ភេទកោ ព្យាវត្តកោ, អត្ថគហិតោតិ ការណវសេន ភេទវាទិនា គហិតោ, យទេច្ចាទិនា សំសគ្គវាទិនោ-ធិប្បាយមាហ យទា តូភយម្បិច្ចាទិនា ឧភយវាទិនោ, អភិមតោតិ ‘‘បាក្កឌារាសមាសោ’’ច្ចនេន (២-១-៣) បាណិនិនា ឥច្ឆិតោ. បាក្កឌារាតិ ‘‘កឌារា កម្មធារយេ’’ច្ចនេន (២-២-៣៨) កឌារាសំសទ្ទនា បគេវាតិ អត្ថោ.

‘បុថ ភិន្នោ អត្ថោ យេសំ បទានំ តានិ បុថគត្ថានិ, វាក្យេ ហិ រញ្ញោ បុរិសោ តេត្ថ រាជសទ្ទោ រាជត្ថមេវ វទតិ, បុរិសសទ្ទោ បុរិសត្ថមេវ, វុត្តិយន្តុ រាជបុរិសោតេត្ថ រាជសទ្ទោបិ បុរិសត្ថមេវ វទតីតិ ទ្វិន្នមេកត្ថីភាវោ ភវតិ, អញ្ញោយេវាវយវត្ថាន្វិតោ សមុទាយត្ថោ បាតុភវតីតិ តទបេក្ខាយ ចេកត្ថីភាវោ វុច្ចតេ, ជហមានសកត្ថវុត្តិមភ្យុបគម្ម វុត្តំ- ‘វិសេសនស្ស សកត្ថ បរិច្ចាគេនេ’ច្ចាទិ, អតោយេវ បរោ ចោទេស្សតិ ‘ននុ ចេ’ច្ចាទិនា. ឯកត្ថីភវនំ សមសនន្តិ ឥមិនា ឯកត្ថន្តិ សមាសោតិ នាត្ថន្តរន្តិ ទីបេតិ.

ជហមានានិ បទានិ សកត្ថំ យស្សំ (សា) តថា វុត្តា, នាច្ចន្តាយ ជយាតីតិ ឯវម្មញ្ញតេ ‘‘បរិច្ចាគមត្តមភិសន្ធាយ ជហមានសកត្ថំត្យុច្ចតេ, ន តុ សព្ពថា បរិច្ចាគោបរោបការាយ តស្សោបាទានតោ, សព្ពថា ច សកត្ថបរិច្ចាគេ បរោបការាសម្បាទនតោ-នុបាទានមេវ បយោជនាភាវា តស្ស សិយា’’តិ, ថបតិ វឌ្ឍតី. អត្ថន្តិ រាជសទ្ទវាច្ចំ. អច្ចន្តបរិច្ចាគេបិ ន ទោសោ… វាក្យេ ទិដ្ឋស្សុបសជ្ជនស្ស វុត្តិយំ សោយេវាយន្ត្យន្វយាវសាយតោ តទត្ថាវ គតិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ- ‘អថ វេ’ច្ចាទិ.

សោយេវាយន្ត្យជ្ឈវសាយោ-ន្វយោ, សោយេវាយំ រាជសទ្ទោ យោ វាក្យតាលេ ទិដ្ឋោតិ វោហារីនមេកត្តាវសាយេនាសត្យបិ (រាជសទ្ទស្ស)ត្ថេ បុរិសស្ស វិសេសនម្ភវិស្សតីតិ ភាវោ, ឯត្ថេវ ទិដ្ឋន្តមាហ- ‘យថេ’ច្ចាទិ.

២. អសំ

អព្យយន្តិ យទញ្ញេសំ បសិទ្ធន្តិ លិង្គវចនភេទេបិ ព្យយរហិតត្តា ឧបសគ្គនិបាតានំ បរេហិ អព្យយសញ្ញាករណតោ អព្យយន្តិ បរេសំ បសិទ្ធំ, តេសន្ត្វយំ សមាសោ អព្យយត្ថបុព្ពង្គមត្តា អនព្យយំ អព្យយម្ភវតីតិ អព្យយីភាវោ បសិទ្ធោ, អសង្ខ្យស្ស សុតត្តា តស្សេវ វិភត្យត្ថាទយោ វិសយភាវេន វិសេសនានីតិ វិញ្ញាយន្តីត្យាហ- ‘អសង្ខ្យេ’ច្ចាទិ, ឥមិនា នេមេសមាសត្ថាតិ ទីបេតិ.

តាវសទ្ទស្ស កមវុត្តិយំ យោ-ត្ថោ សម្បជ្ជតេ តមាហ- ‘វិភត្យ’ច្ចាទិ, វិភត្យត្ថេ ឧទាហរិត្វាតិ វិភត្យត្ថវិសយេ វត្តមានស្សាសង្ខ្យស្ស ឥត្ថិសទ្ទេន សមាសមធិត្ថីតិ ឧវាហរិត្វា, និច្ចយមាសាន មវិគ្គហោ, អសកបទវិគ្គហោ វា យុត្តោ, អញ្ញថា អនិច្ចតាបត្តីត្យាហ- ‘និច្ចសមាសត្តា’ឥច្ចាទិ.

អសកបទេន អនត្តនិយបទេន អញ្ញបទេន វិគ្គហោ អសកបទវិគ្គហោ, តេន, ឯត្ថ ហិ យថា កុម្ភស្ស សមីបំត្យញ្ញបទវាក្យេ សមីប សទ្ទេនុបសទ្ទវចនីយស្ស វុត្តត្តា ឧបសទ្ទោ នប្បយុជ្ជតេ, យថា ឥត្ថី សូតិ ឯត្ថាធិសទ្ទវចនីយស្សា (ធា)រត្ថស្ស សត្តមិយា វុត្តត្តា នាធិសទ្ទោតិ ‘ឥត្ថីសូ’តិ អញ្ញបទវាក្យំ វុត្តំ, កថាបវត្តាតិ ត្វាធេយ្យោ បទស្សនំ, ឯវំ សព្ពត្ថោន្នេយំ, អសកបទវិគ្គហេនាត្ថោវ វុត្តោ,

អធិសទ្ទស្ស បន បុរតោវដ្ឋិតស្សាធារេ វត្តមានស្ស តំសមានាធិករណេន សត្តម្យន្តេនិត្ថិសទ្ទេន សហ សមាសោតិ ទស្សេតុមាហ-‘អធិសទ្ទោ’ច្ចាទិ.

ស្យាទិលោបោតិ អធិសទ្ទតោ ឥត្ថិសទ្ទតោ ច បរេសំ សត្តមី ពហុវចនានំ លោបោតិ អត្ថោ. អត្ត (ភាវ) សម្បត្តីតិ សរីរសម្បត្តិ អធិប្បេតាតិ ព្រហ្មសទ្ទស្ស សរីរំ អត្ថោតិ អាហ- ‘ព្រហ្មំ សរីរន្តិ, កត្ថចី ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តាវាសង្ខ្យសមាសស្ស ‘សម្បន្នំ ព្រហ្ម’ន្តិ វិគ្គហោ វុត្តោ.

សមាសវិភត្តិយាតិ សមាសតោ ឧប្បន្នវិភត្តិយា, សកលោ បទេសសកលោ, បរិគ្គហាបេក្ខាតិ អភ្យុបគមាបេក្ខាយាតិ អត្ថោ, អភ្យុបគមេបិ ហិ បរិគ្គហសទ្ទោ–

សបថេ បរិវារេ ច, មូលាភ្យុបគមេសុ ច;

រវិម្ហិ រាហុគហិតេ, ទារេសុ ច បរិគ្គហោ’’តិ និឃណ្ដុ.

សកលស្ស ភាវោ សាកល្យំ-សកលសទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តំ, តម្បន និស្សេស [មតនិស្សេស (បោត្ថកេ)] គ្គហណា បុថុ ភវតីត្យាហ- ‘អសេសគ្គហណ’ន្តិ, តិណានំ សាកល្យន្តិ វិគ្គហោ, តិណសទ្ទេន ហិ តិណសហិតានិ គហិតានិ, តេនេវ វក្ខតិ ព្យតិរេកនយេ- ‘តំ សព្ពំ តិណសហិតមជ្ឈោ- ហរតី’តិ, សតិណមជ្ឈោហរតីតេត្ថាធិប្បាយត្ថ មាហ-‘យាវា’តិអាទិ.

តិណសទ្ទោ ឧបលក្ខណំ សេសា-នជ្ឈោហារិយានំ, តេនាហ ‘តិណាទិកម្បី’តិ. បរិគ្គហាបេក្ខាយន្តភូតស្ស គហណត្ថំ ‘‘អព្យយំ វិភត្តិសមីបា’’ទិសុត្តេ ‘សាគ្យធីតេ’តិ និប្ផាទនត្ថមន្តវចន មុទាហតម្បាណិនិនា, តម្បិ សាកល្យេយេវាហរិតុំ [សាកល្លេនោទាហរិតុំ] សាគ្យធីតេត្យូទាហដន្តិ ទស្សេតុំ ‘តតោ’ត្យាទិ វុត្តំ.

តតោតិ យតោ សកលសកលេ ន វត្តតិ, បរិគ្គហាបេក្ខាយ សមត្តិយា អន្តតោ សកាសា សាកល្យំ ន ភិជ្ជតេតិ សម្ពន្ធោ, សមត្ថិយម្បិ អន្តេ ឧទាហរណន្តិ សេសោ.

អគ្គិបរិយន្តន្តិ អគ្គិអត្ថោ គន្ថោ តាទត្ថិយា អគ្គិ, សោបរិយន្តោ-ស្ស អជ្ឈេយស្សាតិ អគ្គិបរិយន្តំ, យត្តកស្សាជ្ឈេយស្ស បរិគ្គហោ, តស្ស អគ្គិ បរិយន្តោ, អគ្គិនា បរិយន្តភូតេន សហិតោ សកលោតិ វិគ្គហោ, អគ្គិនោ សាកល្យន្តិ វា.

សទ្ទិកានន្តិ ព្យាករណញ្ញូនំ. អត្ថាភាវេឥត្យត្ថគ្គហណំ ឥតរេតរាភាវេ ធម្មាភាវេ ច មា សិយាតិ, អតោយេវ ចោច្ចតេ ‘អថេតរេតរាភាវេ’ឥច្ចាទិ, ឥតរស្មិំ ឥតរស្ស អភាវោ ឥតរេតរាភាវោ, គោ អស្សោ ន ភវតីតិ ហិ អត្ថន្តរត្តំ និសេធីយតេ, ន វត្ថុភាវោ, ព្រាហ្មណោ ន ភវតីត្យត្របិព្រាហ្មណត្តធម្មោ និសេធីយតេ, ន វត្ថុភាវោ, បរត្តាតិអាទិនា វិប្បដិសេធ វិសយមាហ.

អតិក្កមាភាវេតី ឯត្ថ អតិក្កមាតិ បញ្ចមិយា អសមាសនិទ្ទេសោតិ អាហ- ‘អតិក្កមា’តិ, ន បនុប្បន្នស្ស បច្ឆាតិ ឥមិនា អតិក្កមាភាវោ នាម ឧប្បន្នស្ស បច្ឆា អភាវោតិ ទស្សេតិ.

និត្តិណន្តិ ឧត្តរបទត្ថប្បធានោ-សង្ខ្យសមាសោ. សម្បតិសទ្ទស្ស សាមញ្ញវចនត្តេបិ ឥធាធិប្បេតំ កាលំ ទស្សេតុមាហ- ‘ឧបភោគស្សេ’’ច្ចាទិ, ឧបភោគោ កម្មសាធនោ លហុបាវុរណស្ស នាយមុបភោគកាលោតិ វិគ្គហោ, (អតិ) លហុបាវុរណន្តិ រូបសិទ្ធីតិ ទស្សេតុំ លហុបាវុរណស្សាតិអាទិ វុត្តិយំ វុត្តំ.

យោគ្គំ រូបន្តិ វិគ្គហេ អនុរូបំ, ននុ ចាត្រ និច្ចសមាសត្តាសបទវិគ្គហេន ភវិតព្ពំត្យាសង្កិយាហ-‘វិច្ឆាយ’មិច្ចាទិ, អនុសទ្ទេន ហិ យោគេ វិច្ឆាយំ ‘‘អនុនា’’តិ (២-១០) ទុតិយា វិធីយតេ, វាក្យេយេវាស្ស ច បយោគោ នាញ្ញត្រេតិ វាក្យម្បិ ភវតីតិ មញ្ញតេ. សកិខីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘អកាលេ សកត្ថេ’’តិ (៣-៨១) សហស្ស សោ.

សទិសោ កិខិយាតិ ឯត្ថ កិខិយា បសិទ្ធភូតាយ សាធិយស្ស សាធនភាវេន គហិតាយ សធម្មត្តេន កោចិ សាធិយោ សទិសោតិ វុត្តោតិ កិមិធ សទិសោ អប្បធានំ [បធានមេវាតិ អត្ថោ] តថា សតិ បុប្បបទត្ថប្បធានេនាសង្ខ្យសមាសេន សកិខីតិ ឯត្ថ ន ភវិតព្ពន្តិ អាហ-‘ននុចេ’ត្យាទិ, កិខិយាតិ សម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, ឯត្ថ បន សទិសត្តស្ស កិខីយា-ប្បដិពទ្ធត្តាប្បធានត្តំ. នេតទត្ថីតិអាទិនា យថាវុត្តំ ចោទនំ បរិហរតិ.

យថា ទេវទត្តោតិ ឯត្ថ យទិ សមាសោ ភវេយ្យ, ទេវទត្តេន សទិសោ យថាទេវទត្តន្តិ ភវេយ្យ, បដិសិទ្ធត្តា បន (ន) សមាសោតិ, កិខីតិ មក្កដស្សាភិធានំ. ជេដ្ឋានុក្កមេនាតិ វុត្តត្តា អនុជេដ្ឋន្តិ តតិយន្តតា គម្យតេ. ចក្កេន យុគបទិ សចក្កំ.

៤. យាវាវធារណេ

អមត្តានំ យត្តកោ បរិច្ឆេទោ យាវាមត្តំ.

៥. បយ្យបាពហិតិរោ បុរេបច្ឆាវាបញ្ចម្យា

បញ្ចម្យាតិ កស្មា វុត្តំ ននុ អវុត្តេបិ តស្មិំ វក្ខមាននយេន បញ្ចម្យន្តត្តា បញ្ចម្យន្តេហេវ សមាសោ វិញ្ញាយតីត្យាសង្កិយាហ‘យទិបិ’ច្ចាទិ. តថាបិច្ចាទិនា បរិហរតិ, ហោតុ កាមំ ‘បរិបព្ពតំ វិជ្ជោតតេ’តិ ទុតិយានិសេធាយ, អញ្ញត្រ កថន្តិ អាហ ‘ឥហ ចេ’ត្យាទិ.

អាចត្តារោ វាតិ អាសទ្ទោ វាក្យេ, សរណេ វា, គាមោ ពហិ តិដ្ឋតីត្យត្ថោ, បុរតោ គាមម្បស្សាតិ វទន្តោ បុរេត្យត្ថប្បឃានោយន្និទ្ទេសោ, នសរូបប្បធានោតិ ទស្សេតិ, អភិមុខេ គាមម្បស្សាត្យត្ថោ. អវុត្តានមេតាន្យុបលក្ខណានិ, តស្មា ‘តិរោ គាមម្បស្សា’តិបិ វុត្តំ ហោតិ, តិរិយតោ គាមម្បស្ស, បច្ឆតោ គាមម្បស្សាតិ អត្ថោ.

អបសទ្ទយោគេ និច្ចបញ្ចន្តស្ស វិកប្បេន សមាសវិធានាវាភវនេនោទាហរណំ ទិន្នំ (ឯត្ថ) បញ្ចម្យាតិ បយោជនាភាវេបិ អញ្ញទត្ថំ ករិយមានមិហាប្យត្ថវន្តំ ហោតិ.

៦. សមី

‘‘អនុ យំ សមយា’’តិ (២-១-១៥) ច ‘‘យស្ស ចាយាមោ’’តិ (២-១-១៦) ច បាណិនិនោ វចនទ្វយំ, អយមេតេសមត្ថោ ‘‘យស្ស សមយា សមីបវាចី អនុសទ្ទោ, តេន សហ សមស្សតេតិ ច, អនុ យស្សាយាមវាចី, តេន ស្យាទ្យន្តេន សហ សមស្សតេ’’តិ ច. វត្ថុតោ តុ សាមីប្យាយាមវន្តានមនិទ្ទេសេបិ សាមត្ថិយា តទាក្ខេបោតិ ទស្សេន្តោ អាហ-‘សមីបាយាមាន’មិច្ចាទិ.

សម្ពន្ធិត្តាតិ សម្ពន្ធិសទ្ទា សកត្ថមិវ និយតបដិយោគិនមាក្ខបន្តិ… តេន វិនា តេសំ សកត្ថាភាវា. អាយាមោ ទីឃតា, ‘‘យស្ស សមីបាយាមេស្វនុ’’តិ យថាវុត្តសុត្តទ្វយមាក្ខេបេនុបទិសតិ, វនស្ស សាមិប្យមនុវនំ, ‘‘អសង្ខ្យំ វិភត្តិសម្បត្តិសមីប’’ ឥច្ចេវ (៣-២) សិទ្ធេបុន សមីបគ្គហណំ វិកប្បត្ថំ, តេន វនស្សានុតិ វាក្យេនាបិ ភវិតព្ពំ.

គង្គាយ អាយាមោ អនុគង្គំ, ភាគវុត្តិការោ ‘‘លក្ខណេនេ’’តិ វត្តតេ. យស្សាយាមវាចី អនុ, តេន លក្ខណេន សមស្សតេ អនុគង្គំ ពារាណសី, គង្គាយ លក្ខណភូតាយ បសិទ្ធាយាមគុណាយ ពារាណសី លក្ខីយតេ យាវាយតាយាមា គង្គា តាវាយម្បីតិ សភាវតោ តូបមានោបមេយ្យភាវោ សមាសេ បតីយតេ គង្គា វិយ ទីឃា’’តិ លក្ខិយលក្ខណភាវំ វណ្ណេតិ. ឯវំ សតិ ពារាណសីតិ បឋមា នោបបជ្ជតេតិ មញ្ញមានោ អាហ-‘គង្គាយា មេន យុត្តា ‘‘ត្យាទិ. អនុគង្គំ ពារាណសិយាតិ ពារាណសិយា គង្គាយាមោ លក្ខណន្តិ អត្ថោ.

៧. តិដ្ឋ

អកតសមាសាចាតិ អនេន ឥមិនា កតសមាសតំ ទីបេតិ, តិដ្ឋន្តីតិ ឥទំន្តប្បច្ចយន្តស្សាត្ថបទន្តិ ទស្សេតុមាហ-‘‘ន្តោកត្តរិ វត្តមានេ’’តិច្ចាទិ, (៥-៦៤) អាយតីតីមស្សាត្តបទំ អាយន្តីតិ, បុម្ភាវាភាវោ នីបាតនា, អការោ ច និបាតនា ‘‘គោត្វ ចត្ថេ ចា លោបេ’’ត្យត្រ (៣-៤៦) ‘នាញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសូ’ត្យនុវត្តនតោ.

លូនយវាទីនមេត្ថ និបាតនា កាលេបិ នបុំសកលិង្គត្តំ, សំហដាយវា យស្មិំ កាលេ សំហដយវំ, ឧម្មត្តគង្គន្តិ សញ្ញាយមញ្ញបទត្ថេ វាធិការេបិ និច្ចសមាសោ, ន ហិ វាក្យំ សញ្ញាតិ, អាទិសទ្ទេន‘សមស្ស សោភនត្តំ សុសម’មិច្ចាទីនញ្ច សង្គហោ, បភាវនំ បកាសនំ.

៨. ឱរេ

ឱរំ គង្គាយ, បារំ យមុនាយាតិ សមាសេ កតេ និបាតនា ឯការោ, តេនេវ វុត្តិយំ វុត្តំ ‘ឯការន្តត្តំ និបាតនតោ’តិ, វុត្តិវិកប្បនត្ថតោតិ វុត្តិយា វិកប្បោ អត្ថោ យស្សាតិ វិគ្គហោ.

១០. អមា

សោចេកត្ថីភាវោ វិសិដ្ឋោ-ភិមតោតិ សម្ពន្ធោ, មុហុត្តន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ទុតិយា, បាទិសមាសំ កត្វាតិ អាសទ្ទស្ស ហរសទ្ទេន វុត្តិសទ្ទេន [វុត្តិបទេន (បញ្ចិកា)] កិរិយាខ្យាប្យតេតិ អសត្យុបសេចនាទិកិរិយាយំ សង្ខារកំ សង្ខារិយំ វា ន ភវតិ, អត្ថិចេហ តទុភយំ, តតោ តេសំ សម្ភវាយេវ សមាសន្តោភូតកិរិយា គម្យតេតិ មញ្ញតេ, តថាហិ ទធិភោជនំត្យាទោ វុត្តេ អធ្យាទិនោ សង្ខារកត្តំ ភោជនាទិនោ ច សង្ខារិយត្តំ បតីយតេ, ន ចោបសេកាទិមន្តរេន សង្ខារិយសង្ខារកភាវោ-ត្ថីតិ សាមត្ថិយាយេវុបសេកាទិប្បតីតិ.

តទបេក្ខាយាតិ គម្មមានោបសេចនាទិកិរិយាបេក្ខាយ. បាណិនិយេហិ អត្ថេន ‘ឯតស្សិទ’ន្តិ អត្ថេ និច្ចសមាសោ-ភិមតោ សព្ពលិង្គតា ច, តថា វចនាភាវមិហ មនសិកត្វា ‘កថ’មិច្ចាទិនា វុត្តិ យំវុត្តំចោទកវចនមាហរិត្វា តត្ថាធិប្បាយំវិវរតិ ‘ឯវមញ្ញតេ’ច្ចាទិនា, វិធានំ កតន្តិ ឯវមញ្ញតេតិ សម្ពន្ធោ, តត្ថេច្ចាទិនា អញ្ញ បទត្ថេ ភវិស្សតីត្យេត្ថាធិប្បាយំ វិវរន្តោ និច្ចសមាសតំ សព្ពលិង្គតញ្ច បដិបាទយតិ, វាក្យនិវត្តិសិទ្ធាយេវាតិ.

អត្ថសទ្ទេនាវគតត្ថតាយ ឯតស្សាតិ វត្តុមយុត្តន្តិ ‘ឯតស្ស អត្ថោ’តិ វាក្យនិវត្តិ សិទ្ធាយេវ, កថញ្ចិបិ ចតុត្ថ្យន្តា ភិន្នត្ថស្ស សមាសេ កតេបិ តត្ថ វិរោធមាហ- ‘ចតុត្ថ្យន្តស្សេ’ត្យាទិ.

វចនម្បីតិ ‘‘អត្ថេន និច្ចសមាសោ សព្ពលិង្គតាច’’ឥតិ (៣-១-៣៦) វាក្យការេន បតិដ្ឋិតវចនម្បិ, បាណិនីយានំ ‘ឯតស្ស ឥទ’ន្តិ អត្ថេ សមាសេ កតេ យោ-ត្ថោ សម្បជ្ជតិ, អញ្ញត្ថសមាសេបិ សោយេវត្ថោតិ ទស្សេតិ ‘យោ’ ឥច្ចាទិនា, អនុបាទាបរិនិព្ពាននិមិត្តំ វាយាមោច្ចាទិនា យោជេតព្ពំ… តំនិមិត្តត្តា វាយាមាទីនំ, តេសំ កថាទីនន្តិ ឯត្ថ តេសំ វាយាមាទីនន្តិ វត្តព្ពំ… វាយាមោត្យាទិនា វុត្តត្តា សោ ច តន្និមិត្តំ ហោតេវ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘ឯតស្ស ឥទន្តិ វាក្យេ អត្ថេន សមាសេ សព្ពលិង្គតា ច ‘ឯតទត្ថោ ឯតទត្ថា ឯតទត្ថ’ន្តិ វាយាមាទយោ ច សមាសត្ថា ហោន្តិ, ឯតំ អនុបាទាបរិនិព្ពានមត្ថោ បយោជនមេតស្ស ឯតិស្សា ឯតស្សាតិ អញ្ញបទត្ថេបិ ឯសំ បទានំ សោយេវត្ថោតិ នាត្ថភេទោ’’តិ.

ឥទញ្ច ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ អានន្ទំ កុសលានិ, អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជត្ថាយ…បេ… វិមុត្តិញាណទស្សនំ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយ ឯតទត្ថោ វាយាមោ ឯតទត្ថា កថា ឯតទត្ថា មន្តនា ឯតទត្ថំ សោតាវធាន’’ន្តិអាទិ (តិកង្គុត្តរ, អានន្ទវគ្គ) បាឡិំ និស្សាយ វុត្តំ.

បាណិនិយេហិ ‘‘កត្តុករណេ កិតន្តេន ពហុល’’ន្តិ (២-១-៣២) កិតន្តេន តតិយាសមាសវិធានា តត្ថេវ ពហុលគ្គហណេន ‘គាមនិគ្គតា’ទីសុ សមាសោ វុត្តោ, តេនេត្ថាន្តោទាហរណានំ ទ្វិន្នមធិកត្តំ, សមាសាភាវោ-ភិមតោតិ បាណិនីយេហិ ‘‘បូរណគុណសុហិតត្ថសទព្យយតព្ពសមានាធិករណេនេ’’តិ (២-២-១១) សុត្តេ គុណ ឥតិវចនេនាភិមតោ, សទិតិ សញ្ញា តេសំ ន្តមានានំ.

សោ កថន្តិ ឥហ ‘ភាវតិត្តត្ថេហី’តិ ភាវប្បច្ចយន្តេនេវ សមាសបដិសេធវិធានា ‘ព្រាហ្មណស្ស សុក្កា’ ឥច្ចាទោ សោ សមា សប្បដិសេធោ កថំ សិជ្ឈតីតិ អត្ថោ.

គុណត្តនិយេវាតិ គុណសភាវេ ឯវ, អភិមតោតិ វាត្តិកការស្សាភិមតោ ‘‘តទវដ្ឋេហិ ច គុណេហី’’តិ, តសទ្ទេនាស្ស គុណស្ស បរាមាសោ តស្មិំយេវ គុណេ អវតិដ្ឋន្តីតិ តទវដ្ឋា, គុណេយេវ គុណាតិដ្ឋន្តិ ន កទាចិបិ សោយមិត្យភេទា ទព្ពវុត្តយោ សុក្កាទយោ វិយ តេ តទវដ្ឋា គុណា គន្ធាទយោ, តទវដ្ឋិតេហិ គុណេហិ ឆដ្ឋី សមស្សតេតិ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ.

អាភិមតោតិ ‘‘បូរណា’’ទិសុត្តេ អព្យយគ្គហណេន, ទេវទត្តស្សាតិ ឆដ្ឋិយា គុរុម្ហិ សាបេក្ខត្តេបិ គុរុសទ្ទស្ស សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា សកត្ថេ [វាក្យេ] វិយ វុត្តិយំ ព្យបេក្ខា-យាហានិតោ វុត្តិសព្ភាវំ វចនន្តរេន សាធេតុមាហ- ‘តថាចាហូ’តិ.

សាត្ថេវាតិ សកត្ថេ វិយ, អស្សាតិ សម្ពន្ធិសទ្ទស្ស, សាមត្ថិយំ គមកត្តញ្ចត្ថីតិ បទានមញ្ញោញ្ញាបេក្ខាលក្ខណំ សាមត្ថិយំ សាមត្ថិយាភាវេបិ វិគ្គហវាក្យត្ថស្ស គមកត្តំ វា អត្ថីតិ អត្ថោ, គុរុនោ កុលំ ទាសស្ស ភរិយាតិ វិគ្គហោ, អថាត្រ ព្រាហ្មណស្ស ឧច្ចេ’ឥច្ចាទោ សាមត្ថិយំ គមកត្តំ វា នត្ថីតិ កុតោ-វសិតំ, យេន តទាភាវាត្រ សមាសាភាវោ វណ្ណីយតេច្ចាហ-‘សាមត្ថ្យាទិនោត្វិ’ច្ចាទិ.

សមាសាភាវោ-ភិមតោតិ ‘‘បូរណា’’ទិសុត្តេ សមានាធិករស្សាបិ ឧបាទានតោ. សេហីតិ អត្តនិយេហិ, នាភិមតោតិ ‘‘ចយុត្តេហិ សេហិ អសមាសិតេហិ ឆដ្ឋីសមាសប្បដិសេធោវត្តព្ពោ’’ (វា) ត្យនេន, បុថគត្ថតាយ [ភិន្នត្ថតាយំ-វុត្តិ] មិច្ចស្សវិវរណំ គវាទីនមសមាសេតិ, ឯវមស្សាទីនំ សមាសេនាលន្តិ សម្ពន្ធោ.

យោគីនន្តិ ឥតរីតរយោគីនំ, អនេនេតរេតរយោគចត្ថសមាសំ វទតិ. វុត្តិហោតីត្យស្ស វិវរណំ ឆដ្ឋីសមាសោ ភវតីតិ, ឯកត្ថីភាវេឥច្ចស្ស វិវរណំ គវាទីនញ្ច ចត្ថសមាសេ សតីតិ.

រុឡ្ហិត្តាតិ សមាសស្សេវ កីឡាវាចកត្តេន ជីវិកាយ ច បច្ចាយ កត្តេន បសិទ្ធត្តា, ន វាក្យស្សាតិ ‘ឧទ្ទាលបុប្ផភញ្ជិកា’ត្យាទោ រុឡ្ហីវសេន និច្ចសមាសោ ភវិស្សតីតិ តត្រ កិំ វចនេនេតិ មញ្ញតេ, សរសិ រុឡ្ហន្តិ វិគ្គហោ.

អយម្បន អមាទិសមាសោ កម្មធារយទិគុសមាសាតិ សព្ពេបិ បរេសំ តប្បុរិសសទិសត្តា តប្បុរិសា, យថា ហិ តស្ស បុរិសោ តប្បុរិសោតិ ឧត្តរបទត្ថប្បធានោ, តថា តេ សិយុំ, សង្ខ្យាបុព្ពត្ត នបុំសកត្តសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ លក្ខណេហិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិទិគុ.

១១. វិសេ

កិន្តំ វិសេសន មិច្ឆាហ-‘យមិ’ច្ចាទិ, យំ អវត្ថាបយតិ តំ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ, កិន្តំ វិសេស្សមិច្ចាហ-‘យទនេកេ’ច្ចាទិ, យំ អវត្ថា បីយតេ តមភិធីយតេតិ សម្ពន្ធោ, នន្វេកត្ថេនេត្យុច្ចមានេ វិសេស្សេនេតិ កថមវគម្យតេ, យតោ ឯវំ វិវរិតវា ត្យាសង្កិយាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ.

សម្ពន្ធិសទ្ទត្តាតិ ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘សម្ពន្ធិសទ្ទា សកត្ថមិវ និយតម្បដិ-យោគិនមាក្ខិបន្តិ… តេន វិនា តេសំ សកត្ថស្សាសម្ភវាតិ, វិវរិតវាតិ វិវរិត្ថ, ឯកត្ថេនេតីមស្ស សមានាធិករណេន សហ សមាសោ ហោតីតិ ឯវំ សាជ្ឈាហារោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, អត្ថសទ្ទស្សានេកត្ថត្តា វិសេសេតិ ‘អត្ថោ អភិធេយ្យោ’តិ. កថំ តេនត្ថោ វុច្ចតីត្យាហ- ‘អធិករីយតិ’ច្ចាទិ.

វិសេស្សស្ស សមានាធិករណត្តញ្ច វិសេសនាបេក្ខន្តិ សម្ពន្ធោ. វិសេស្សសទ្ទស្ស វិសេសនេន សហ សមានាធិករណត្តំ វិសេសន សទ្ទាបេក្ខន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, តត្ថ ការណមាហ- ‘សម្ពន្ធា’តិ, អធិករណស្ស សមានត្តំ នាម ភិន្នានំ សម្ពន្ធីនំ ភវតិ, សម្ពន្ធិនោ ច សម្ពន្ធមន្តរេន ន ហោន្តី [ហោតិ (បោត្ថកេ)] តិ វិសេសនវិសេស្សានំ សម្ពន្ធោ វិញ្ញាយតេ, ឯវំ វិញ្ញាតា តស្មា សម្ពន្ធាតិ អត្ថោ.

សទ្ទព្យតិរេកេន ហេត្ថ អត្ថានំ វិសេសនវិសេស្សភាវោ ន សម្ភវតិ, តថា ហិ ‘នីលមុប្បល’ន្តិ បញ្ច វត្ថូនិ សន្និហិតានិ នីលន្តិ នីលត្តំ គុណសាមញ្ញំ, នីលោ គុណោ, តទាធារោ ទព្ពន្តិ តីណិ, ឧប្បលន្តិ ឧប្បលត្តំ ឧប្បលជាតិ, ទព្ពញ្ច តន្និស្សយោតិ ទ្វេ.

តត្ថ ឧប្បលជាតិ គុណជាតីនំ [នីលជាតិឧប្បលជាភធនំ (កាតន្តដីកា)] តាវ ន សម្ភវតិ វិសេសនវិសេស្សភាវោ ជាតិយា និគ្គុណត្តា, នីលត្តស្ស ច នីលគុណេ សមវាយិនោ, ឧប្បលត្តស្ស ច ឧប្បលទព្ពេ សមវាយិនោ សមានាធិករណត្តម្បិ នត្ថិ, ឧប្បលជាតិយា នីលស្ស ច គុណស្ស អត្ថិ សមានាធិករណត្តំ… នីល មុប្បលន្តិ បវត្តិនិមិត្តានំ ឧប្បលជាតិនីលគុណានមេកមធិ ករណំនិស្សយោតិ, វិសេសន វិសេស្សភាវោ តុ នត្ថិ ជាតិយា អនីលត្តា, គុណទព្ពានន្តុ សម្ភវតិវិសេសនវិសេស្សត្តំ ទព្ពស្សានេកគុណត្តា, សមានន្តុ តេសម្បរមធិករណំ តតិយំ នត្ថិ, យេន សមានាធិករណត្តំ សិយា, ឯវំ នីលទព្ព ឧប្បលទព្ពានម្បិ អញ្ញមញ្ញបរិហារេន វត្តុមិច្ឆិតានំ ន វិសេសន វិសេស្សភាវោ, នាបិ សមានាធិករណត្តំ, កស្មា អញ្ញមញ្ញាសម្ពន្ធតោ អបេក្ខាភាវតោ, វុត្តបដិបក្ខតោ បន វក្ខមាននយេន សទ្ទានមេវ សាមានាធិករណ្យំ វិសេសនវិសេស្សត្តញ្ច វេទិតព្ពំ, តេនេវាហ-‘អតោយេវេ’ច្ចាទិ.

អតោយេវាតិ យតោ វិសេស្សស្ស សមានាធិករណត្តំ វិសេសនាបេក្ខំ, អតោយេវ ហេតុតោតិ អត្ថោ, ភិន្ននិមិត្តប្ប យុត្តានមេវាតិ សាមញ្ញេន នីលគុណាធារេ ទព្ពេ គុណេយេវ វា នីលសទ្ទស្ស, ឧប្បលសទ្ទស្ស ច សាមញ្ញេន គុណវតិ ទព្ពេ វត្តមានត្តា អញ្ញមញ្ញេសុ ភិន្នេសុ សទ្ទប្បវត្តិយា ការណេសុ បយុត្តានំ សទ្ទានមេវ [និដ្ឋានមេវ (បោត្ថកេ)].

សមានាធិករណត្តន្តិ នីលុប្បលសទ្ទានំ វិសុំវិសុំ យោគេ វិសិដ្ឋទព្ព វាចិត្តស្សាសម្ភវា, នីលញ្ច តំ ឧប្បលំ ចេតិ សាមានាធិករណ្យេ សន្និបតិតេ សតិ សម្ភវា ឯវំ តត្ថ វិសិដ្ឋេ វត្ថុម្ហិ បវត្តានំ តេសំ សមានត្ថតា, ឯវការេន ព្យវច្ឆិន្នមត្ថំ ទស្សេតុមាហ-‘នត្វភិន្នេ’ច្ចាទិ.

ននុចេត្យាទិ ចោទ្យំ, សីសម្បាតីតិ សីសបា រុក្ខវិសេសោ, នយិទ មេវមិច្ចាទិ បរិហារោ.

អថ តុច្ចតេឥច្ចាទិនា បរស្ស វចនាវកាសមាសង្កតេ, វិសេសវុត្តីតិ ផលស្ស រុក្ខស្ស ច សាមញ្ញសទ្ទត្តា ភាវេន វិសេសេ វុត្តិ, ឥមេសន្តិ សីសបាទីនំ ន សមោធារិតាតិ ន និច្ឆិតា, សាមញ្ញវុត្តិយេវ សមោធារិតាតិ អធិប្បាយោ, អវសិតា និច្ឆិតា វុត្តិ យេសំ សីសបាទីនំ តេ អវសិតវុត្តយោ, បយតនំ វិនា តទា បប្បោតិ ចាតិ សម្ពន្ធោ, បយតនន្តិ ‘សាមត្ថិយលទ្ធេបិវិសេស្សេ’តិវចនំ. តញ្ចនត្ថិច្ចាទិ បរិហារោ, សរូបមត្តកថនាយាតិ វុត្តត្ថានម្បិ សរូបមត្តកថនាយ ‘បូបេ ពហូ អានយេ’តិ យថា, ឯវំ ជាតីយកន្តិ សរូបកថនប្បការយុត្តំ. ឧបសំហរមាហ-‘តទេវ’មិច្ចាទិ, និបាតសមុទាយោវាយំ វុត្តេន បការេនេត្យស្ស អត្ថេ វត្តតេ.

អញ្ញតរសម្ភវេបិ តន្និវត្តិយា វចនសព្ភាវំ ទស្សេតុមាហ- ‘អថបិ’ច្ចាទិ, អញ្ញតរសម្ភវេបីតិ វិសេសនស្ស វិសេស្សស្ស វា សម្ភវេបិ, យត្រប្យុភិន្នមត្ថិ វិសេសនវិសេស្សភាវសម្ភវោ តត្ថបិតាវ ពហុលំវចនតោវ និវត្តិ ហោតិ, កិម្បនា-ញ្ញតរសម្ភវេតិ ទស្សេតុមាហ-‘យថា បុណ្ណោ’ឥច្ចាទិ, ឯត្ថ បន អញ្ញេបិ បុណ្ណនាមកា សន្តីតិ ព្យភិចារសម្ភវា ឧភិន្នម្បិ វិសេសនវិសេស្សភាវសម្ភវេ ពហុលំវចនមេវ សមាសំ និវត្តេតិ, ឯវំ វិធេបីតិ អញ្ញតរសម្ភវេបិ, ន កេវលំ វិសេសនវិសេស្សភាវសម្ភវេ, អថ ខោ ឯវំ វិធេប្យញ្ញ តរសម្ភវេបិត្យវិសទ្ទស្ស អត្ថោ.

យជ្ជេវមិច្ចាទិ បច្ចេកំ វិសេសនវិសេស្សភាវេ សតិ អនិដ្ឋា បាទនចោទនា, បច្ចេកំ វិសេសនំ សិយា ឧភិន្នម្បិ វិសេសនត្តា, តត្ថ ទោសមាហ-‘វិសេស្សស្សច បុព្ពនិបាតោ’តិ, ចោ-វធារណេ, វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ វា, កុតោច្ចាហ- ‘នាគ្គហិតេ’ច្ចាទិ, ឥតិ ការណេ, អតោ កិមនិដ្ឋមាយាត មិច្ចាហ- ‘ឧប្បលនីលន្តិបិ សិយា’តិ, ឥត្ថញ្ចរហិ កិន្ត្យាហ- ‘នីលុប្បលន្តិ ចេ’ច្ចាទិ. បរិហារមាហ-‘នេសទោសោ’ច្ចាទិ, ឧបបត្ត្យន្តរមាហ- ‘អថ ចេ’ច្ចាទិ.

អញ្ញមញ្ញានុបការិត្តាតិ អញ្ញមញ្ញស្ស វិសេសនវិសេស្សត្តេ នានុបការិត្តា សប្បធានត្តាតិ អត្ថោ, អថ ទ្វិន្នម្បិ អប្បធានត្តំ កស្មា ន សិយា ត្យាហ- ‘អប្បធានត្តេបិ’ច្ចាទិ, សកសកប្បធានាបេក្ខាវន្តានន្តិ សកេសកេ បធានេ អត្តនិ អបេក្ខាវន្តានំ. អថ កុតោ ទព្ពស្សេវ បធានត្តមសិតំ, ន តុ គុណស្សេត្យាសង្កិយ ញាយមុបនិស្សយតិ ‘អថ ចេ’ត្យាទិនា. ឆាគោត្យជោ វុច្ចតេ, តំ សេតវណ្ណមាលភេថ មារេយ្យ, ផុសនំ វា ករេយ្យាតិ អត្ថោ, អាបុព្ពោ លភិ ហិ មារណេ ផុសនេ ច វត្តតេ, ទេសនាយន្តិ [ចោទនាយន្តិ ចោទនាវាក្យ (បោត្ថកេ)] វេទវាក្យេតិ អត្ថោ, កុតោ ឆាគតោ-ញ្ញោ នាលព្ភតេច្ចាហ- ‘ន ហិ’ច្ចាទិ.

ឆាគាភាវេតិ សេតគុណយុត្តស្ស ឆាគស្សាភាវេ, បិដ្ឋបិណ្ឌិមាលព្ភាតិ សេតគុណយោគេន វិដ្ឋបិណ្ឌិំ អាលម្ភ, ន ច នាលម្ភតេ តស្មា គុណោ អប្បធានន្តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ.

បុន ចោទេន្តោ អាហ- ‘ននុ ចេ’ច្ចាទិ, អថេត្យធិប្បាយមាសង្កតេ, អនិដ្ឋមាបាទយតិ នីលសទ្ទេបិ បសង្គោ’តិ, កុតោច្ចាហ- ‘សោបិហិ’ច្ចាទិ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ- ‘‘ឧប្បលសទ្ទោ ជាតិវាចី, ន តុ ទព្ពវាចី, ជាតិ វិសិដ្ឋទព្ពវាចិត្តា យទិ ទព្ពវាចីតិ វុច្ចតេ, តទា នីលសទ្ទោបិ គុណវិសិដ្ឋ ទព្ពវាចិត្តា ទព្ពវចនមាបជ្ជតីតិ ឥមេសំ ន កោចិ វិសេសោ’’តិ, បរិហរន្តោ អាហ ‘នេទមត្ថិ’ច្ចាទិ, អបាយិនោ អបគន្តារោ ទព្ពាតិ គម្យតេ, កុតោច្ចាហ- ‘សតីបិ’ច្ចាទិ, ឥតិ ការណេ.

វិសេសនមេកត្ថេនេតិ សិទ្ធេបិ បបញ្ចត្ថំ បរិប្ផុដត្ថញ្ច ឧទាហរណពហុត្តំ ទស្សេតុំ បាណិនិយេហិ ពហុំ សុត្តិតំ, សព្ពស្សេតស្ស បច្ចក្ខាតភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តិយមុទាហរណមត្តំ ទស្សិតំ, តទិទានិ ព្យាខ្យាតុកាមោ អាហ- ‘បុព្ពកាលេ’ច្ចាទិ, ឆិន្នោច វិសេសនន្តី សម្ពន្ធោ ‘‘បុព្ពកាលេក សព្ពធុរបុរាណនវកេវលានិ សមានាធិករណេនេ’’តិ (២-១-៤៩) តេ សមេត្ថ សុត្តំ, តត្ថេកាទីនំ វុត្តិយមុទាហរណានិ ន ទស្សិតាន្យុបលក្ខណតោវ វិញ្ញាយន្តីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘ឯកេ’ច្ចាទិ, ឯកោ ច សោ បុរិសោចាត្យាទិនា វិគ្គហោ ឧបលក្ខណត្តាយេវ ច ‘សត្ត ច តេ ឥសយោ ច សត្តិសយោ’ច្ចាទិកញ្ច ទដ្ឋព្ពំ.

ឧបមីយតេ បរិច្ឆិជ្ជតេ-នេនេត្យុបមានំ, ឧបមីយតីត្យុបមេយ្យំ, តេសំ ឧបមានោបមេយ្យានំ សាធារណោ យោ ធម្មោ សាមតាតេន វិសិដ្ឋំ យទុបមេយ្យំ, តំ វចនេនេត្យត្ថោ ឧបមានោបមេយ្យច្ចាទិ កស្ស, សមាសោ ភវតីតិ សេសោ, ការណមាហ- ‘វិសេសេ’ច្ចាទិ, វិសេសាបរិគ្គហាតិ វិសេសនន្ត្យេវ សាមញ្ញេន បរិគ្គហា, ឯវម្ភូ តស្សាបីតិ ឧបមានរូបស្សាបិ. ននុ សត្ថីសទ្ទស្សសត្ថិយំ វុត្តិ សាមាសទ្ទស្ស តុ ទេវទត្តាយ, អតោ ព្យធិករណត្តា កថមេត្ថ សមាសោច្ចាសង្កីយាហ- ‘យទេ’ច្ចាទិ, សមានោ ធម្មោ សាមត្តាទិ យស្ស សោ សធម្មោ, តស្ស ភាវោ សាធម្មិយំ សាមត្តំ, តស្មា ទេវទត្តាត្ថេ វត្តតេ ឧបចារវសេន, សាមាសទ្ទោបិ គុណវចនោបិ សាមត្តំ វត្វា សទ្ធាទិត្តវសេនាភេទោបចារេន វា ទេវទត្តាយំ វត្តតេ, ននុ ច សាមាសទ្ទស្ស ទេវទត្តាភិធានេ ចរិតត្ថតាយ សត្ថី គុណេន និទ្ទិដ្ឋាត្យនិយតគុណប្បតីតិប្បសង្គោ នេកគុណាធារត្តា សត្ថិយាត្យាសង្កិយាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ.

ឥហាតិ និទ្ធារណេ, ឯតេសំ គុណានំ មជ្ឈេតិ អត្ថោ, ឥហ វា សត្ថិយំ, សាមគុណវន្តតាយ សាមាយាតិ គម្យតេ, បសិទ្ធិវសេនាតិ សត្ថិសាមាត្យត្រោបមានំ សត្ថី, ឧបមេយ្យា ទេវទត្តា, បសិទ្ធន្តុបមានំ ភវតិ នាប្បសិទ្ធំ… បសិទ្ធសាធម្មិយា សាធ្យុ សាធនមុបមានន្តិ កត្វា សត្ថិយេវ សាមង្គុណេន បសិទ្ធា ន ទេវទត្តា, តស្មា សាមគុណប្បសិទ្ធិយាតិ អត្ថោ. សាធ្យុតេ ឧបមីយតេនេនេតិ សាធនមុបមានំ, សាធ្យតេ ឧបធីយតេតិ សាធ្យមុបមេយ្យំ, បសិទ្ធស្ស សាធម្មិយំ តេន, សាធ្យស្សាប្បសិទ្ធស្ស កស្សចិ សាធនំ សាធ្យសាធនំ. យត្រត្វិច្ចាទិនា ពហុលំវចនសាមត្ថិយា សាមញ្ញវចនេនេវ សមាសសព្ភាវំ វត្វា អញ្ញេនាសព្ភាវមុទាហរណេន ផុដយិតុំ ‘ផាលា ឥវ តណ្ឌុលា’ត្យាទិ អារទ្ធំ.

តណ្ឌុលសទ្ទោតិ ឧបមេយ្យភូតតណ្ឌុលសទ្ទោ, តណ្ឌុលត្តម្បិ វត្វា ទព្ពេ បវត្តោ សាមញ្ញវចនោ នតុ ភវតីតិ សម្ពន្ធោ, ទព្ពេតិ តណ្ឌុលទព្ពេ ផាលទព្ពេ ច.

ឧបមានោបមេយ្យសាធារណសូរត្តាទិធម្មវចនាប្បយោគេតិ ឧបមានោបមេយ្យានំ សាធារណោ យោ វិសារទត្តាទិធម្មោ តព្ពចនស្ស ‘មុនិ អយំ សីហោ វិយ វិសារទោ’ត្យាទោ វិសារទាទិសទ្ទស្សាប្បយោគេតិ អត្ថោ, កេសញ្ចិតិ កេសញ្ចិ សទ្ទានំ មជ្ឈេ, វិសេស្សត្តមេវ ផុដយតិ. ‘តថា ចេ’ត្យាទិនា, វិសេសនវិសេស្សានំ យថិដ្ឋត្តា និច្ចំ សីហាទីនំ វិសេស្សតាយេវ វចនិច្ឆាតិ បុព្ពនិបាតត្តាប្បសង្គោតិ ភាវោ, ឧបបត្យន្តរមាហ-‘វិសេសនស្សេវេ’ច្ចាទិ, យទិបិ សីហោ វិសេសនមេវ ន វិសេស្សំ, តថាបិ ពហុលាធិការា វិសេសនស្សាបិ បរនិបាតោតិ ភាវោ.

អថាត្រាបិ វិសេសនន្តេវ សមាសប្បដិបាទនេ’មុនិ អយំ សីហោវ វិសារទោ’ច្ចាទោ សាមត្ថិយតោវ សមាសាប្បសង្គេបិ ឧបមានោ បមេយ្យានំ សាធារណវិសារទត្តាទិធម្មវចនាប្បយោគេ សតិ តប្បសង្គាភាវត្ថំ វចនមារព្ភនីយន្តិ ចោទេតិ ‘ននុចេ’ត្យាទិនា, សាមត្ថិយតោតិ សាមញ្ញវចនប្បយោគេ សាបេក្ខត្តា សមាសាប្បសង្គោតិ សាមត្ថិយំ តស្មាតិ អត្ថោ. សាមញ្ញប្បយោគត្ថន្តិ សមាសវាក្យេ សាមញ្ញវចនស្ស សូរត្តាទិ(នោ), អប្បយោគត្ថំ, តថា ហិច្ចាទិនា សាមញ្ញសទ្ទប្បយោគេ សាមត្ថិយតោ សមាសាសព្ភាវា សុត្តន្តរស្សានារព្ភនីយភាវំ សាធេតិ.

វិសេសានន្តព្ភាវាតិ សាមញ្ញស្ស សមាសេ អន្តោភាវេបិ តិខីណត្តាទិតោ វិសិដ្ឋស្ស សូរស្សាទិវចនីយស្ស វិសេសស្ស សមាសេ អនន្តោគធត្តា អប្បសង្គោ សាបេក្ខមសមត្ថន្តិ. អថេតិ ‘សច្ចមេត’ន្តិអាទិំ បរវចនមាសង្កិយ វទតិ, ឯវមាទិសិជ្ឈនត្ថំ សមាសោតិ (ញាបនត្ថំ) អារព្ភនីយម្ភវតីតិ សម្ពន្ធោ.

បធានស្សាតិ ‘រញ្ញោបុរិសោ-ភិរូបោ’តេត្ថ អភិរូបសាបេក្ខស្ស បុរិសស្ស វិសេសនត្តេនេវា [វិសេសនំ តេនេវា (បោត្ថកេ)] ប្បធានំ, សមាសាវយវភូតំ រាជានំ បតិ វិសេស្សភាវេនាវិផលិតសកត្ថតាយ បធានភូតស្ស បុរិសស្ស. អាទិសទ្ទេន ‘រាជបុរិសស្ស ទស្សនីយស្ស គេហ’ន្តិ សង្គណ្ហាតិ.

ឯត្ថ ហិ គេហម្បតិ វិសេសនភាវេនាប្បធានត្តេបិ រាជានម្បតិ បធានភូតស្ស បុរិសស្ស សាបេក្ខស្សាបិ សមាសោ ហោតេវ. ឥទញ្ចញាបនត្ថំ វចនារម្ភប្បយោជនញ្ច, ការណមាហ- ‘គមកត្តា’ឥច្ចាទិ.

គមកត្តាតិ វិគ្គហវាក្យត្ថស្ស វុត្តិយម្បតីយមានត្តា គមកត្តំ តស្មា, នចេហ គមកត្តមត្ថីតិ ‘មុនិ សីហោវ សូរោ’ត្យត្រ តុ វាក្យតោ យោត្ថោ បតីយតេ, នាយំ ‘មុនិ សីហោ សូរោ’ត្យតោ គម្យតេតិ គមកត្តំ នត្ថី-តិ អត្ថោ, តថាហិ មុនិសីហសទ្ទេនេវោ បមានោបមេយ្យភាវនិមិត្តស្ស វិសារទត្តស្ស សភាវេនេវោបាទានតោ វិសារទសទ្ទស្ស តេន សម្ពន្ធាភាវោ.

អបវគ្គោ និព្ពានំ, វាក្យមេវេតិ ឯវការេន ព្យវច្ឆិន្នមត្ថម្បទស្សយមាហ- ‘វុត្តិនិវត្តេតី’តិ ពហុលាធិការតោ វិញ្ញាយតិ, ននុ ចាត្រ វិសេស្សភាវាសម្ភវាប្បសង្គោយេវ វុត្តិយាតិ ចោទេតិ. ‘ននុចេ’ត្យាទិនា.

បុណ្ណតាព្យភិចារាតិ បុណ្ណតាសង្ខាតស្ស ពាលាទិអវត្ថាវិសេសស្ស អវិនាប្បវត្តិតោ ព្យភិចារី ហិ វិសេស្សម្ភវតិ យថា នីលតាយុប្បលំ, បរិហរតិ ‘នេទមត្តិ’ច្ចាទិនា, មន្តាណិបុត្តានំ អនេកត្តាតិ កេវលំ មន្តាណិយា បុត្តោ បុណ្ណោយេវាតិ អភាវា តេសំ ពហុភាវតោ, អត្តនោ អត្តនោ គហស្ស បតយោតិ គហបតីនំ ពហុត្តំ បាកដមេវ.

វុត្តិយេវេតិ ឯវការេន ព្យវច្ឆិន្នមត្ថមាហ-‘វាក្យំ និវត្តេតី’តិ. វិសិដ្ឋជាតិវចនាតិ វុត្តំ កណ្ហសប្បជាតិយា លោហិតសាលិជាតិយា ច វិសិដ្ឋត្តា.

តច្ឆកោ សប្បោតិ ព្យាខ្យេយមុបនិក្ខិប្បចោទយមាហ- ‘ននុ ចេ’ច្ចាទិ. តច្ឆកភាវានបេតោតិ ពាលយុវត្តាទិសង្ខាតតច្ឆកភាវតោ អព្យាវុត្តោ, អត្ថិនាមធេយ្យោតិ តច្ឆកោ នាម កោចិ តន្នាមោ អត្ថិ, កិរិយាសទ្ទោតិ តច្ឆតីតិ តច្ឆកោតិ ឯវំ កិរិយាយ បវត្តិនិមិត្តត្តេនោបាទិន្នោ វឌ្ឍកីវាចី តច្ឆកសទ្ទោ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘យថាវុត្តនយេន វិសេសនវិសេស្សសព្ភាវា សមាសេន ភវិតព្ពំ, តថា សតិ កិមិទំ បច្ចុទាហរណំ កត’’ន្តិ. អត្រ កេនចិ ន នាមធេយ្យស្សេត្យាទិ នោបជាយតេវាត្យេតទវសានំ វុច្ចមានមនុទ្យតំ និរាកត្តុកាមោ អាហ-‘យោបា ហេ’ច្ចាទិ.

ឥមស្សាយមធិប្បាយោ ‘‘វុត្តនយេន តច្ឆកសទ្ទស្ស កិរិយា សទ្ទស្សាត្ថវិសយាបេក្ខាយាភាវតោ វិសេស្សត្តាភាវា បច្ចុទាហរណមិទំ កត’’ន្តិ.

កស្មា អយុត្តមិច្ចាហ-‘យតោ’ច្ចាទិ, នាមធេយ្យស្ស កិរិយាវាចិនោ ច អត្ថាភិធានសាមត្ថិយំ តុល្យំ វា ន វា, អវយវប្បសិទ្ធិយា សមុទាយប្បសិទ្ធិ ពលវតិ វា នវេត្យេតំ វិចារេតុំ យតោ នាធិកតន្ត្យត្ថោ, កិញ្ចរហិ អធិកតន្ត្យាហ- ‘អបិត្វិ’ច្ចាទិ, តច្ឆកសទ្ទោនេកត្ថវុត្តិ នានេកត្ថោតិ វិចារេតុមធិកតន្តិ យោជនា.

ឯវំ មញ្ញតេ- ‘‘វិសេសនវិសេស្សភាវចិន្តាយំ សទ្ទានមត្ថាភិធានសាមត្ថិយចិន្តា ន យុជ្ជតេ ‘សតិ សម្ភវេ ព្យភិចារេ ច វិសេសនំ សាត្ថកំ ហោតី’តិ វិសេសនំ មគ្គីយតេ, នាសម្ភវេ នាព្យភិចារេ យថា សីតំ (ហិមំ) ឧណ្ហោគ្គីតិ, តស្មា សម្ភវព្យភិចារចិន្តា វិសេសនវិសេស្សភាវចិន្តាយមុបយុជ្ជតីតិ តច្ឆកសទ្ទោ-នេកត្ថវុត្តិវា ន វេត្យេតទេវ វិចារេតុមធិកតន្តិ កត្ថចិបិ វិសេសនវិសេស្ស សព្ភាវេ សមាសោ ហោតេវា’’តិ, យទិបិ នាមធេយ្យកិរិយាវាចីនមតុល្យមត្ថាភិធានំ សមុទាយប្បសិទ្ធិយា ច ពលវតិត្តំ, តថាបិ វក្ខមាននយេន សមាសសព្ភាវា ន កាចិ ហានីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘ឯត្ថ ចា’តិអាទិ.

ឯត្ថចាតិ កេចិ បក្ខេ ច, កញ្ចិ បីឡមាវហតីតិ សម្ពន្ធោ, កុតោច្ចាហ ‘តថាហិ’ច្ចាទិ. ឯវំ មញ្ញតេ- ‘‘យទីបិ សមុទាយប្បសិទ្ធិយា សតិ កិរិយាសទ្ទត្ថវិសយាបេក្ខា នោបជាយតេ, តថាបិ នាមធេយ្យស្សេវ តច្ឆកសទ្ទស្សាប្យនេកត្ថវុត្តិត្តមត្ថេវ… សប្បវិសេសេ មនុស្សេ ច តន្នាមកេ នាមធេយ្យស្ស តច្ឆកសទ្ទស្ស បវត្តិសព្ភាវា(តិ) វិសេសនវិសេស្សសព្ភាវតោ សមាសប្បសង្គោ តទវត្ថោ យេវា’’តិ, ន កេវលំ សប្បវិសេសស្សេវ តច្ឆកសទ្ទោ នាមធេយ្យមបិតុ មនុស្សានម្បីតិ បិសទ្ទត្ថោ. តច្ឆកសទ្ទស្សានេកត្ថវុត្តិត្តេបិ ន សមុទាយប្បសិទ្ធិយា អវយវប្បសិទ្ធីពាធាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘នចា’តិអាទិ. ចោ-វធារណេ, កុតោច្ចាហ ‘កិរិយេ’ច្ចាទិ. កមេនត្ថប្បសិទ្ធីតិ យំ, ឯតម្បន សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ យោជនា.

យន្តិ យំ បសិជ្ឈនំ, កមេនាតិ ពាធាភាវតោ អនុក្កមេន. ឯវញ្ចេតិ ឥមិនា នចេត្យាទិនា វុត្តំ បច្ចាមសតិ… កិម្បដិវិហិតំ សិយា បរិហដំ សិយាតិ អត្ថោ, ឥតិ ឥមិនា ការណេន ‘តច្ឆកោ សប្បោ’តិ បច្ចុទាហរណំ ន យុត្តំ… តច្ឆកសប្បោតិ សមាសសព្ភាវតោតិ អធិប្បាយោ, នេទមេវមិច្ចាទិនា បរិហរតិ, យទា ចរតិ យថា វុត្តេន វិសេសនវិសេស្សភាវសម្ភវោ, តទា កថំត្យាហ- ‘យទា វិសេសនេ’ច្ចាទិ. តទាបិ កថំ វាក្យេន ភវិតព្ពមិច្ចាហ- ‘ឥទញ្ចេ’ច្ចាទិ. ពហុលំវចនតោយេវាតិ អធិប្បាយោ.

អញ្ញស្សាតិ កម្មនិ សម្ពន្ធវចនិច្ឆាយំ ឆដ្ឋី. អវច្ឆេទកត្តាតិ ឯត្ថ កត្តុនា ភវិតព្ពន្តិ កាឡស្សាតិ កត្តរិ ភាវយោគេ ឆដ្ឋិយា អជ្ឈាហរិតព្ពំ. បត្តាបន្នេហិ ទុតិយន្តស្ស ជីវិកម្បត្តោ ជីវិកា បន្នោតិ សមាសោ ‘ការកំ ពហុល’’ន្តេវ (ចំ-២-២-១៩) វិហិតោ ទុតិយន្តេន តុ តេសំ សមាសត្ថំ សុត្តន្តរំ កតំ បរេហិ, អត្ថញ្ច តេសមិត្ថិលិង្គានម្បិ សមាសេនេវ, ការនិវត្តិយា, តថា មាសោ ជាតស្សាតិ វិគ្គហេ បរិមាណិវាចិនា ឆដ្ឋិយន្តេន បរិមាណវចនានំ កាលសទ្ទានំ, តទាហ- ‘បត្តាបន្នាន’មិច្ចាទិ, បរិមាណំ មាសាទិ បរិច្ឆេទោ តមស្សត្ថីតិ បរិមាណី ជាតាទិ.

ឯត្ថ ហិ មាសោ បរិមាណំ បរិច្ឆេទកត្តា, ជាតោ បរិមាណី បរិច្ឆេជ្ជត្តា, បត្តា ជីវិកានេនាតិ [បត្តោ ជីវិកន្តិ បាឋេន ភវិតព្ពំ] វចនិច្ឆាយំ យោ-ត្ថោ សោ- ញាបទត្ថសមាសេប្យតិន្នោ វចនិច្ឆាភេទមន្តរេនាតិទស្សេតុំ ‘អញ្ញបទត្ថេ ភវិស្សតី’តិ យំ វុត្តិយំ វុត្តំ, តំ ព្យាខ្យាតុកាមោ អាហ- ‘វានេកញ្ញត្ថេ ឥច្ចេវា’តិអាទិ. អញ្ញត្ថ សមាសេ កតេ សព្ពត្ថ ‘‘ឥត្ថិយំ ភាសិតេ’’ច្ចាទិនា (៣-៦៧) បុម្ភាវោ. មាសោ ជាតស្សាតិ វចនិច្ឆាយំ យោ-ត្ថោ, សោ-ញ្ញត្ថសមាសេប្យភិន្នោ វចនិច្ឆាភេទ មន្តរេនាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘យស្ស ជាតាទិនោ’ច្ចាទិ.

ជាតសទ្ទស្សត្ថមាហ សម្បន្នោតិ, សម្បុណ្ណោត្យត្ថោ, ឥមិនា ច មាសោ ជាតោ-ស្សាតិ វិគ្គហស្ស អត្ថោ ទស្សិតោ, អញ្ញថាតិ យទិ មាសោ តស្ស អញ្ញបទត្ថស្ស ជាតាទិនោ សម្បុណ្ណោ ន ភាតីតិ អត្ថោ. ត្តត្តវន្តូនំ និដ្ឋាសញ្ញំ វិធាយ តទន្តស្សញ្ញត្ថសមាសេ ‘‘និដ្ឋា’’តិ (២-២-៣៦) សុត្តេន បុព្ពនិបាតោ វុត្តោ, តទាហ- ‘នចេ’ច្ចាទិ, បុព្ពនិបាតប្បសង្គោ នច សិយាតិសម្ពន្ធោ, កុតោច្ចាហ- ‘ជាតិ’ច្ចាទិ. កេសញ្ចិតិ វាក្យការមាហ, នច យុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ, ការណមាហ- ‘វិសេសន’មេច្ចាទិ, តថាហិច្ចាទិនា វិសេសនស្ស សាត្ថកត្តេ សមាសព្ភាវមភាវេ ចាភាវំ សាធេតិ… ឆដ្ឋីសមាសេ ‘សតិ សម្ភវេ ព្យភិចារេ ច វិសេសនស្ស សាត្ថកម្ភវតីតិ វិសេសនស្ស សាត្ថកត្តា.

អវចនេបីតិ និយមវចនេ (អ)សតីបិ, ឆដ្ឋីសមាសប្បសង្គោ ចរហិ វុត្តនយេន ព្យវច្ឆេជ្ជ ព្យវច្ឆេទកត្តាភាវេន វិសេសនានត្ថក្យា ន ភវេយ្យ ចេ វាក្យេនាបិ ន ភវិតព្ពន្តិ អាហ- ‘វាក្យំ ត្វិ’ច្ចាទិ. អយម្បន វិសេសនសមាសោ បរេហិ កម្មធារយោតិ ញាយតិ… យថា កម្មំ កិរិយំ បយោជនញ្ច ធារេតិ ឯវមយំ សមាសោ កម្មមិវ ទ្វយំ ធារយតីតិ.

១២. នញ

ឯត្ថេវាតិ ‘‘ដ នញ្ស្ស’’ឥតិ (៣-៧៤) សុត្តេឯវ. បាមនបុត្តោតិបាមា កុដ្ឋវិសេសោ អស្ស អត្ថីតិ បាមសទ្ទា ‘‘ទិស្សន្តញ្ញេបិ បច្ចយា’’តិ (៤-១២០) នប្បច្ចយោ, បាមនស្ស បុត្តោ, យទិ ហេត្ថ ញការោ វិសេសនត្ថោ ន ករីយេថ, តទា ‘‘ដ នស្សា’’តិ សុត្តំ ករីយេថ, តថា ច សត្យុត្តរបទេ បរតោ បាមនសទ្ទេ នការស្សាបិ ដោ

សិយាតិ ភាវោ, ននុ ចិហ សមាសវិធិម្ហិ ញ ការោច្ចារណា ញ លោប រហិតស្ស សមាសោ ន ភវតីតិ វត្តុមុចិតំ, ន តុ ‘‘ដ នញ្ស្សា’’តិ វិសេសនត្ថោតិ [ញ្ញការោ ឯត្ថោវ វិសេសនត្ថោ, តិ ភវិតព្ព] សច្ចំ, កិន្ត្វិហ សមាសវិធិម្ហិ ញ ការស្ស ព្យវច្ឆជ្ជំ ន ទិស្សតេ.

បរិយុទាសវុត្តីតិ បរិ តុលិតមុគ្គយ្ហ និសេធនីយស្ស អសនំ ខេបនំ វជ្ជនំ បរិយុទាសោ, តេន បរិយុទាសេន វិសិដ្ឋេ-ត្ថេ វុត្តិ អស្សេតិ បរិយុទាសវុត្តិ, បសជ្ជប្បដិសេធវុត្តីតិ បដិសេធនីយមេវ បសជ្ជ បត្វា តំសទិសមនបេក្ខិយ និសេធោ, តេន វុត្តិ អស្សេតិ បសជ្ជប្បដិសេធ វុត្តិ.

យត្ថ ព្រាហ្មណា អញ្ញោវ ភវតីត្យេវំ វាក្យេនាត្ថន្តរវិធានា វិធិនោ បធានត្តំ, អត្ថន្តរវិធានសាមត្ថិយេនេវ ព្រាហ្មណស្ស បដិសេធោ បតីយតេ, ព្រាហ្មណស្ស [ព្រាហ្មណស្សា (បោត្ថកេ)] និវត្តនេ តទបេក្ខាយាញ្ញស្ស វិធានយោគតោ សកបទេន នញ្ខ្យេន វិធិភាគី ន វុច្ចតេ, កិញ្ចរហិ អញ្ញសទ្ទេន… បរិយុទាសនិស្សយិនោញ្ញសទ្ទស្សេវ វាក្យេ បយោគតោ’ អញ្ញោ ព្រាហ្មណា អព្រាហ្មណោ’តិ, នញ្ស្សច ស្យាទ្យន្តេន សាមត្ថិយំ, ន ត្យាទ្យន្តេនេត្យេកវាក្យតា… អញ្ញោ ព្រាហ្មណា អព្រាហ្មណោតិ តត្ថ តត្ថ បរិយុទាសវុត្តិត្តា.

បសជ្ជប្បដិសេធេតុ បដិសេធស្ស បធានត្តា ព្រាហ្មណោ ន ភវតីតិ វាក្យេន ព្រាហ្មណស្ស បដិសេធោ វិធិ អត្ថគម្មោ វាក្យភេទោ, សកបទេន ច នញ្ខ្យេន បដិសេធភាគិវាចី សម្ពជ្ឈតេ. កោ សោ ព្រាហ្មណា អញ្ញោតិ អាហ- ‘ព្រាហ្មណត្តានជ្ឈាសិតោ’ច្ចាទិ.

ឥតរស្មិន្តិ បសជ្ជប្បដិសេបេក្ខេ, កេនចិ សំសយនិមិត្តេនាតិ ឧបវីតទស្សនាទិនា កេនចិ សំសយការណេន, សព្ពម្បិ បទំ សកត្ថេ បយោគម្បតិ ញាណមបេក្ខតេ, តញ្ច ញាណំ ទ្វិធា សម្មាញាណំ មិច្ឆា ញាណញ្ច. ឧភយម្បេតព្រាហ្មណសទ្ទំ បវត្តយតិ. តត្ថ សម្មាញាណ បុព្ពកេ អព្រាហ្មណសទ្ទប្បយោគេ នត្ថិ នញ្ស្ស ព្យាបារោ, ន ហិ តត្ថ តេន កិញ្ចិ ករីយតិ. មិច្ឆាញាណបុព្ពកេ តុ វិជ្ជតេ តស្ស ព្យាបា រោ តត្ថ ហិ តេន មិច្ឆាញាណប្បភវតា បរស្សាខ្យាយតេ, មិច្ឆាញាណំ ចេន្ទ្រិយហេតុកំ, វិនា សទិសត្តំ ន ភវតីតិ បដិសេធេ សតិ ឧត្តរបទត្ថសទិសោ សមាសត្ថោ ជាយតេច្ចាហ- ‘តត្ថ សទិសត្តំ វិនេ’ច្ចាទិ. រជ្ជុយំ ហិ សប្បពុទ្ធិ សទិសត្តា.

បយោគសាមត្ថិយាចេតិ អព្រាហ្មណមានយេច្ចាទិបយោគសាមត្ថិយា ច. ឯវម្មញ្ញតេ- ‘‘យទ្យត្រ ព្រាហ្មណមត្តស្សានយនំ សិយា បុព្ពបទស្សុច្ចារណមនត្ថកំ សិយា, អថ ន កស្សចិ អានយនំ ឯវម្បិ សព្ពស្សេវា ព្រាហ្មណសទ្ទស្សានត្ថកត្តំ, តស្មា បយោគសាមត្ថិយាបិ សទិសប្បដិបត្តី’’តិ.

តគ្គតាតិ សទិសត្ថគតា. យថាវុត្តស្សេវា-ត្ថស្សុបព្រូហនាយ វិញ្ញូវចនមុបញ្ញស្សតិ ‘អតោយេវ វុច្ចតេ’ច្ចាទិ. អយញ្ចេត្ថ អត្ថោ ‘‘នញ្វចនេន ឥវសទ្ទេន ច យំ យុត្តំ តទញ្ញស្មិំ តប្បទត្ថសទិសេ-ត្ថេ បដិបត្តិំ ជនេតិ, តថាហ្យត្ថសម្បច្ចយោ លោកេ ទិស្សតិ ‘អព្រាហ្មណមានយា’តិ ព្រាហ្មណសទិសោ ខត្តិយាទិ អានីយតីតិ, អធិករីយតិ និយុជ្ជតេ សទ្ទោ-ស្មិន្ត្យធិករណំ. យថាវុត្តេន ច ព្យាខ្យានេន កិមិដ្ឋំ សិទ្ធន្ត្យាហ- ‘តទេវ’មិច្ចាទិ. កេចិ បន ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តមិហ វណ្ណេន្តិ.

សមត្ថវាទីនន្តិ ‘‘សមត្ថោ បទវិធិ’’ (បា ២-១-១) ត្វេវំ វាទីនំ. សមត្ថ វាទីនំ សមាសោ វិធេយ្យោតិ សម្ពន្ធោ, វិធេយ្យោតិ វចនន្តរេន វិធេយ្យោ, តថាហិ អបុនគេយ្យាតិ គាយនេន នញ្ស្ស សម្ពន្ធោ, ន តុ បុនសទ្ទត្ថេន. អនោកាសំ ការេត្វាតិ ករណេន សម្ពន្ធោ ន ឱកាសេន. អមូលាមូលំ គន្ត្វាតិ គមនេន, ន មូលេនាតិ អសាមត្ថិយំ. គមកត្តវាទិនោតិ អសាមត្ថិយេបិ យត្រ គមកត្តំ តត្ថ សមាសោ ហោតេវ, តតោ គមកត្តញ្ច សមាសស្ស និពន្ធនន្តិ យោ វទតិ តស្សេត្យត្ថោ. ឯត្ថាបីតិ អបុនគេយ្យាត្យាទោបិ, នន្វយមប្យាចរិយោ គមកត្តវាទី, តថាសតិ គមកត្តាឥច្ចនភិធាយ ពហុលាធិការាតិ កស្មាវុត្តន្តិ អាហ-‘សោ ចេ’ច្ចាទិ.

កេហិចីតិ វុត្តិគ្គន្ថេន ព្យវច្ឆិន្នមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ- ‘កេហិចិយេវ ន សព្ពេហី’តិ, អបុនគេយ្យាតិ ‘‘ដ នញ្ស្សា’’តិ (៣-៧៤) នស្សដោ, អតិប្បសង្គាភាវតោតិ សុត្តន្តរេន សមាសេ អវិហិតេបិ អនភិមតត្ថានម្បតីតិយា អភាវតោ.

១៣. កុបា

ស្យាទិវិធិនោតិ ការកវិភត្តិវិធានតោ វិសុំ ឥត្ថម្ភូតាទីសុវិធានា ស្យាទិវិធីតិសង្ខំ គតស្ស ស្យាទិវិធិនោ, អស្យាទិវិធិម្ហីតិ បរិយុទាសោ-នត្ថកោតិ ចោទេន្តោ អាហ ‘នន្វិ’ច្ចាទិ, អនត្ថកំ ភវេយ្យ… លក្ខណាទ្យត្ថានំ សមាសេ គុណីភូតត្តា សមាសតោ កិរិយាសម្ពន្ធានុរូបវិភត្តិយត្ថស្ស បធានភាវតោ, បរិហរតិ ‘នយិទមេវ’មិច្ចាទិនា. ‘‘អនុនា’’តិ (២-១០) វិច្ឆាយមនុនា យោគេ ទុតិយា វិធានសាមត្ថិយា វាក្យម្បិ ហោតិ, អញ្ញថា និច្ចសមាសេ ទុតិយា វិធានមនត្ថកន្តិ ភាវោ, និគមយតិ តស្មាឥច្ចាទិនា, ‘‘កុ បាបត្ថេ’’តិ បរេសំ គណបាឋោ, ឯវមុបរិបិ ‘‘ទុនិន្ទាយំ’’ត្យាទិ វេទិតព្ពំ.

១៤. ចីក្រិ

ចីសទ្ទោតិ ឯត្ថ ចីតិ ឥមិនា ចីប្បច្ចយន្តំ បរាមសតិ, ចីប្បច្ចយន្ត សទ្ទោតិ អត្ថោ.

១៥. ភូស

បីតិសម្ភមោតិ បីតិយា សម្ភមោ បីតិបុព្ពិកា បច្ចុដ្ឋានាសន ទានាទិវិសយា តុរិតតា, អលំភុត្វា បរិយត្តំ សម្បុណ្ណំ ភុត្វា.

១៦. អញ្ញេ

បុរោភូយ អគ្គតោភូយ. តិរោភូយ អន្តរធានីភូយ. អនច្ចាធានេតិ ឥមស្ស អត្ថោ ‘ឧបរិយាធានតោ អញ្ញត្រា’តិ, អាធានំ បតិដ្ឋាបនំ, ឥច្ឆន្តីតិ បាណិនិយាទយោ ឥច្ឆន្តិ, ឧរសិ កត្វា បាណិន្តិ បាណិំ ឧរសិ កត្វា.

១៧. វានេ

អនេកគ្គហណស្ស បយោជនំ វត្តុមុបសក្កតិ ‘ឥធេ’ច្ចាទិ, វិវច្ឆិតេកសង្ខ្យាសាមញ្ញន្តិ វិវច្ឆិតំ ឯកសង្ខ្យាយ សាមញ្ញំ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘យទិ‘ស្យាទិ ស្យាទិនេ’តិ វត្តុមិច្ឆិតេកសង្ខ្យាសាមញ្ញស្ស បរិគ្គហោ ន សិយា តទា ឥហានត្ថក (មនេក)គ្គហណំ សិយា តេនេហានេ កគ្គហណសាមត្ថិយាយេវ ‘ស្យាទិស្យាទិនេ’តិ វត្តុមិច្ឆិតេកសង្ខ្យា សាមញ្ញម្បរិគ្គហិតន្តិ វិញ្ញាយតេ’’តិ តេនេច្ចាទិនា ឥទំ ទស្សេតិ ‘‘តេន យថាវុត្តេន បុព្ពេ វុត្តោ សព្ពោបិ សមាសោ បុព្ពបរានំ ទ្វិន្នំយេវ ស្យាទ្យន្តានំ ហោតី’’តិ.

យជ្ជេវំ កថំ ‘តទហុជាតោ’តិ ពហុលាធិការេន វិសេសន សមាសគព្ភការកសមាសេន វា សិជ្ឈតិ, អយំ អញ្ញបទត្ថសមាសោ. ចត្ថេ ពហុន្នមិដ្ឋត្តា តទត្ថញ្ចានេកគ្គហណំ, តេន ‘ហោតុ បោតុ បិតា បុត្តា’តិ ហោតិ ឧត្តរបទេ (យោនិ) សម្ពន្ធេ បរតោ បុព្ពបទស្ស ‘‘បុត្តេ’’តិ (៣-៦៥) សុត្តេនាត្តេន, អញ្ញថា ទ្វិន្នំទ្វិន្នំ សមាសេ សព្ពត្ថ ឧត្តរបទសម្ភវេន ‘‘វិជ្ជាយោនិសម្ពន្ធានមា តត្រ ចត្ថេ’’តិ (៣-៦៤) ‘‘បុត្តេ’’តិ ច សុត្តទ្វយេនាត្តេន‘ហោតា បោតា បិតា បុត្តា’តិ អាបជ្ជេយ្យ. អនេកន្តិ បឋមន្តត្តា ស្យាទីតីទមេវានុវត្តតេ, តេនេវានេកំ ស្យាទ្យន្តមិច្ចេវ វុត្តំ. អថាញ្ញត្ថេតិ វុត្តេ-ញ្ញស្ស វាក្យស្សត្ថេតិ អវត្វា បទស្សេច្ចេវ កស្មា វុត្តន្ត្យាសង្កិយា ហ- ‘ស្យាទ្យន្តស្សេ’ច្ចាទិ, តស្សេវាតិ សាមត្ថិយលទ្ធស្ស ស្យាទ្យន្ត បទស្សេវ សមាសោ វិញ្ញាយតីតិ សម្ពន្ធោ.

តស្ស គុណា តគ្គុណា តស្សេច្ចនេនាញ្ញបទត្ថោ និទ្ទិសីយតេ, តស្ស អញ្ញបទត្ថស្ស យេ គុណា យានិ វិសេសនានិ, តេសំ សំវិញ្ញាណំ គហណំ តគ្គុណសំវិញ្ញាណំ, អថវា សោ គុណោ យស្ស សោ តគ្គុណោ, តគ្គុណស្ស តគ្គុណយុត្តស្សាញ្ញបទត្ថស្សសំវិញ្ញាណំ, ន គុណវិរហិតស្សា(តិ) តគ្គុណសំវិញ្ញាណំ, ឯត្ថ បន ‘អញ្ញបទត្ថេ តគ្គុណសំវិញ្ញាណំ ប្យត្ថី’តិ បរិភាសីយតិ, តត្ថាយមត្ថោ ‘‘អញ្ញបទត្ថេ សមាសេ-ញ្ញបទត្ថោ វិសេសនេន សហ វិញ្ញាយតិ នវិសេសនរហិតោ’’តិ, ក្វចិ អតគ្គុណសំវិញ្ញាណស្សាបិ ទស្សនេ នាបិសទ្ទោ, យត្រាវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ តត្ថេវ តគ្គុណសំវិញ្ញាណំ ភវតិ, តគ្គុណសំវិញ្ញាណតោ អញ្ញំ អតគ្គុណសំវិញ្ញាណំ, តស្មិំ, យត្រាវយវោយេវ សមាសត្ថោ តត្រាតគ្គុណសំវិញ្ញាណំ.

ឯត្ថ បន ពហុធនសទ្ទោ បុរិសស្ស ឧបលក្ខណភាវេន កតត្តា. អភិមតោតិ បាណិនីយានំ អភិមតោ ទសន្នំ សមីបេ អាសន្នា ទសន្នមិច្ចាទិវាក្យេ.

បរិមាណមេវសង្ខ្យេយន្តិ បរិមាណលក្ខណមេវ សង្ខ្យេយំ, តញ្ច បរិមាណលក្ខណំ សង្ខ្យេយញ្ច.

សង្ខ្យានរូបន្តិ សង្ខ្យានសភាវំ.

បរិមាណេនាតិ បញ្ចសង្ខ្យាយ បរិច្ឆិជ្ជមានេន សង្ខ្យេយសង្ខាតេន បរិមាណេន.

សង្ខ្យានវុត្តីតិ តេន អនតិវត្តិយមានតប្បរិច្ឆេទក សង្ខ្យានរូប សង្ខាតេ សង្ខ្យានេ វុត្តិ យស្សា សា សង្ខ្យានវុត្តិ-បញ្ចសង្ខ្យា.

ទិដ្ឋន្តេនិមិនា ឥមំ ទីបេតិ ‘‘យថា បញ្ច បរិមាណមេសន្តិ បញ្ចកាតិ ឯត្ថ បរិមាណរូបោ-វយវភេទសមុទាយសភាវោ បកតិយត្ថោ សមុទាយិនោ សកុនា បច្ចយត្ថោ, តថា តិទសាតិ ឯត្ថាបិ’’តិ, កប្បច្ចយោ បកតិប្បច្ចយត្ថភេទសម្ភវេន.

កេចិ បនាតិ ឥមិនា បាណិនីយេ ទស្សេតិ.

បកតិប្បច្ចយត្ថភេទសម្ភវាតិ ឥមិនា បរេសំ បកតិប្បច្ចយត្ថានំ ភេទាភាវស្ស ឥច្ឆិតត្តា សញ្ញាយំ សកត្ថេ កប្បច្ចយស្ស វិធានំ ទស្សេតិ.

ស្យាទ្យន្តស្សាតិ ឥមិនា វាសទ្ទស្ស បទត្តំ ទស្សេតិ.

តទត្ថេបីតិ តស្ស វាឥតិ អញ្ញបទស្ស អត្ថេបិ, តទត្ថោ ចេត្ថ វិកប្បត្ថោ វា សិយា តទា បន ទ្វិន្នំ គហណេ ន តិណ្ណំ, តេសន្តុ គហណេ ន ទ្វិន្នំ, សំសយោ វា, តទា តុ សំសយស្សោភយា លម្ពនរូបត្តា ទ្វេវាតិ វុត្តេ តយោ, តយោវាតិ វុត្តេ ទ្វេ អបេក្ខីយន្តីតិ ពុទ្ធិវិសយា បញ្ច អត្ថា សមាសាភិធេយ្យោ ហោន្តិ.

នាមត្តេនាតិ រុឡ្ហិនាមត្តេន, អភិមតោ បាណិនិយានំ, វិកប្បិតំ សុត្តន្តរេន វិភាសា សព្ពនាមសញ្ញាវិធានេន.

អវយវធម្មេនាតិ អវយវសង្ខាតេន សភាវេន.

ននុ ច សមានាធិករណានំ ពហុព្ពីហិ វុត្តោ បាណិនិយេហិ ‘បញ្ចហិ ភុត្តមស្សេតិ ព្យធិករណានំ ន សិយា’តិ, តថា បឋមត្ថំ វជ្ជេត្វា សព្ពវិភត្យត្ថេសុ ឥដ្ឋោ ‘វុដ្ឋេ ទេវេគតោច្ចត្រ វុដ្ឋទេវោតិ ន សិយា’តិ តស្មា កថមត្រ ព្យធិករណានំ បឋមត្ថេ សមាសោ វណ្ណីយតេច្ចាសង្កិយាហ-‘ព្យធិករណានម្បិ’ច្ចាទិ, ព្យធិករណានម្បិ យថាភិធានំសមាសសព្ភាវតោ បញ្ចហិ ភុត្តមស្សេត្យាទោ ពហុលាធិការា អនភិធានតោ វា ន ភវិស្សតិ, តតោយេវ ច បញ្ច ភុត្ត វន្តោ-ស្សេតិ សមានាធិករណានម្បិ ក្វចិ ន ភវិស្សតិ, តថា បឋមត្ថេបិ ក្វចិ ន ភវិស្សតិ វុដ្ឋេ ទេវេ គតោ’តិ. តុល្យយោគេ គម្យមានេតិ អត្ថោ.

អញ្ញត្រចាតិ តុល្យយោគតោ-ញ្ញត្រ សលោមកោត្យាទីសុ ច, វិជ្ជមានានិ លោមាន្យស្ស, វិជ្ជមានា បក្ខា អស្សាតិ វិគ្គហោ. ឧបសង្ខ្យាតោ ‘‘ស្យាទ្យធិការេ-ត្ថិខីរាទីនមុបសង្ខ្យាន’’ន្តិ (២-២-២៤-វា) សភាវតោ ឯវ និវត្តោ ន សុត្តន្តរតោ, គតត្ថស្សាបិ ហិ បយោគេ អនវដ្ឋានំ សិយា បិដ្ឋបេសនេ វិយ, កថញ្ចរហិ ព្រាហ្មណេ ពហូ អានយ, អហំ បចាមីតិ នាវស្សមេវំ បយោគោ, កត្ថចិ បន វចនសិលិដ្ឋតាទិប្បយោជនេ សតិ ហោតេវ.

កណ្ឋេ សម្ភវោតិ កាឡស្ស កណ្ឋេ សម្ភវោ. ដ្ឋសទ្ទត្ថោតិ កណ្ឋដ្ឋសទ្ទេ ដ្ឋសទ្ទត្ថោ. ឱដ្ឋសទ្ទោវ មុខវុត្តីត្យនេន គម្មមានត្ថត្តា ទុតិយស្ស មុខសទ្ទស្សាប្បយោគមាហ, តស្មា ឱដ្ឋោវ មុខមស្សាតិ វិគ្គយ្ហ ឱដ្ឋមុខោតិ សមាសោ, ន ច បាណិ បាណ្យន្តរស្ស មុខំ, មុខេនេវ ច បាណិមុខស្ស សទិសត្តំ បសិទ្ធន្តិ សាមត្ថិយា ឱដ្ឋមុខមិវ មុខមស្សេត្យត្ថេវ តិដ្ឋតេ, ឧបន្យស្យន្តេត្យុបន្យាសា, វិសយទស្សនត្ថាតិ ឥមិនា’កណ្ឋេ កាឡោ យស្សា’ត្យាទីកមេវ វាក្យន្តិ ទស្សេតិ. សមុទាយេ វិការេចាតិ សមុទាយសម្ពន្ធេ វិការសម្ពន្ធេ ច. តំសមាសស្សាតិ តស្សា ឆដ្ឋិយា សមាសស្ស, តទភិធាយិនន្តិ សង្ឃាត វិការាភិធាយីនំ, កេសានំ សង្ឃាតោ ឥច្ចាទិ បរេសំ វាក្យំ. ធាតុតោ ជាតំ ធាតុជំ, ឧត្តរបទំ បតិតសទ្ទាទិ, តស្ស បយោគោតិ បតិតសទ្ទស្ស បយោគោ.

‘‘នញ្ស្មាត្ថ្យត្ថាន’’ន្តិ (២-២-២៤) វាត្តិកំ, ឯតនាហ-‘ញ ការានុ ពន្ធា’ឥច្ចាទិ. បាណិនិយា តុ អវិជ្ជមានសទ្ទោ នញ្សមាសោ, បទន្តរេ នាស្ស ពហុព្ពីហិ វោត្តរបទលោបោ, អវិជ្ជមានា បុត្តាស្ស អបុត្តោវិជ្ជមានបុត្តោតិ សាធេន្តិ, ឥច្ឆតេ បាណិនីយេហិ… ទក្ខិណបុព្ពា សទ្ទានំ នានត្ថត្តា ព្យធិករណត្តា, វចនេបីតិ សុត្តេ វិជ្ជមានេបិ, អយ មញ្ញបទត្ថសមាសោ បរេហិ ពហុព្ពីហីតិ វុច្ចតិ តថាហិ ពហវោ វិហយោ យស្ស សោ ពហុព្ពីហិ, យថា ពហុព្ពីហីតិ អញ្ញបទត្ថប្បធានោ តថា អយម្បិ.

១៩. ចត្ថេ

សមុច្ចីតិ បិណ្ឌីករណំ, កោ សោតិ អាហ- ‘សាធនមេក’មិច្ចាទិ. ឯកំ សាធនំ ឯកំ កិរិយំ វា បដិច្ច ចីយមានតាតិ សម្ពន្ធោ, កេសន្តិ អាហ- ‘កិរិយាសាធនាន’ន្តិ, កេនាតិ អាហ- ‘អត្តរូបភេទេនា’’តិ. តត្ថ ទេវទត្តោ ភុញ្ជតិ តិដ្ឋតិ បចតិចាតិ សាធនម្បដិច្ច កិរិយានំ អត្តរូបភេទេន ចីយមានតា វេទិតព្ពា, ធវេ ច ខទិរេ ច បលាសេ ច ឆិន្ទាតិ កិរិយម្បដិច្ច អត្តរូបភេទេន សាធនានំ ចីយមានតា វេទិតព្ពា.

សោតិ សមុច្ចយោ ភវតីតិ សេសោ, កេសន្តិ អាហ- ‘តុល្យ ពលាន’មិច្ចាទិ.

តុល្យពលានន្តិ ឥមិនា វិសុំ បធានភាវេន កិរិយាភិសម្ពន្ធា អញ្ញមញ្ញានបេក្ខត្តមាហ.

អនិយតក្កមយោគបជ្ជានន្តិ កមោ ច យោគបជ្ជញ្ច, អនិយតំ កមយោគបជ្ជំ យេសំ សទ្ទានំ តេសំ, យថេត្យាទិនា តត្ថោទាហរណំ ទស្សេតិ, ឯត្ថាយមធិប្បាយោ ‘‘ឯត្ថ គវាទីនំ វិសុំ បធានភាវេនានយនកិរិយាភិសម្ពន្ធា តុល្យពលតា គវាទីនំ វុត្តក្កមេនេវ នយនាភាវា អនិយតក្កមតា គវាទីនំ យុគបទិ នយនាភាវា អនិយត យោគបជ្ជតា ច ហោតិ, តថា អញ្ញំ តាទិសម្បី’’តិ. អនុ បច្ឆា បធានានុរោធេន (ចយនំ) អន្វាចយោ, តំ ព្យញ្ជយតិ ‘យត្ថេ’ច្ចាទិ, តទនុរោធេនាតិ តទនុគុណេន, ឧទាហរតិ ‘យថេ’ច្ចាទិ, ភិក្ខាគមនមេត្ថ បធានមន្តរង្គត្តា, នេតរំ ពហិរង្គត្តា, តំ ករណេ យទិ គាវោបិ បស្សតិ តាប្យានយតិ, ឯត្ថ តុ គោស្សានយនំ ភិក្ខាដនមបេក្ខតេ, នេតរមិតរស្ស… វិនាបិ តេន តទនុដ្ឋានតោ. ឥតរស្ស ឥតរេន យោ គោ ឥតរេតរយោគោ, សោ ច ឯតាទិសោតិ អាហ- ‘អញ្ញមញ្ញេ’ច្ចាទិ.

អវយវប្បធានោ ចាតិ សាភាវិកាភិធានសាមត្ថិយេនាបុថុភូតោ ច, វុត្តិវយេន សារិបុត្តសទ្ទោ មោគ្គល្លានត្ថោ ហោតិ មោគ្គល្លានសទ្ទោ សារិបុត្តត្ថោបីតិ អញ្ញមញ្ញត្ថេ បធានតោ យុគបទ្យធិករណវចនេ សតិ ចត្ថ សមាសោតិ សោ-យមធិករណ សមុទាយោ ឧភយបទានុគតឧភយត្ថវសេន ចតុព្ពិធោបិ យុគបទិ ពុទ្ធិយា គយ្ហមានោ កទាចិ ឧព្ភូតាវយវភេទោ តេនេវ សាភាវិកាភិធានសាមត្ថិយេនេច្ចេវមវយវប្បធានោ ច, ននុ ច ជននមរណានីតិ វិរុទ្ធានំ កថមេកេនាភិធានន្តិ វុច្ចតេ- សព្ពោបិ សទ្ទោ បយុជ្ជមានោ (ឥតរី) តរេនាវធារណំ វត្តតេ, តេន ឯកេកោ សទ្ទោ ឯកេកស្សត្ថស្ស វាចកោ, តថាបិ យថា សារិបុត្តមោគ្គល្លានាតិ ឯត្ថ ពហុវចនស្សញ្ញថានុបបត្តិយា យុគបទ្យធិករណវចនតា ហោតី, តថាត្រាបិ ពហុវចនស្សញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណេន សាមត្ថិយេន ឯកេនាប្យភិធានំ ហោតិ. ឥតិ ហេតុម្ហិ, យតោ ឯវមវយវប្បធានោ តតោតិ អត្ថោ.

ពហុត្តាតិ កិញ្ចាបិ វាក្យេ នេសំ [វាក្យេនេវេសំ (បោត្ថកេ)] វិសុំ ពហ្វត្ថតា, ន ហិ សារិបុត្តមានយាតិ វុត្តេ មោគ្គល្លានស្សាបិ សម្បច្ចយោ ភវតិ, តថាបិ យតោ វុត្តិវិសយេ សហភូតានមេវេសំ វិសុំ ពហ្វត្ថតា, តតោ តត្ថ វចនីយស្ស អត្ថស្ស សង្ខ្យាតេទេន ពហុត្តំ. សមាហរណំ បិណ្ឌីករណវសេន សំហរណំ សមាហារោ, សោ ចេវំ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតុមាហ ‘អញ្ញមញ្ញេ’ច្ចាទិ.