នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

មោគ្គល្លាន បញ្ចិកា ដីកា

សារត្ថវិលាសិនីនាម

បញ្ចិកាដីកា

បណាមាទិកថា

វិជ្ជាធនស្ស សមនុស្សរណម្បិ យស្ស,

បញ្ញាវិសុទ្ធរតនានយនេកហេតុ;

តំ ធម្មរាជមមលុជ្ជលកិត្តិមាលំ,

សាមោទមាទរមយេ ហទយេ និធាយ.

លទ្ធម្មហោទយ មហាទយ (សម្បសាទា) [ជបសោ (បោត្ថកេ)],

សក្កា(ទិ) សក្កតគុណំ រតន (ទ្វយញ្ច) [ត្តយតា (បោត្ថកេ)];

(យាបញ្ចិកា) គុរុវរប្ប(ភវាត្យគាហា) [ហបា ត្យ គាយា (បោត្ថកេ)],

តំ សាធុ សិស្សជន មជ្ជវគាហ យាម.

ជយតីហ មហាបញ្ញោ, សោ មោគ្គល្លាយនោ មុនិ;

យស្ស សាធុគុណុព្ភូត,កិត្តិ សព្ពត្ថ បត្ថដា.

ឥច្ចេវ មនវសេស មត្តនោ ភយាទ្យូបទ្ទវោបឃាភករសាមត្ថិយ យោគេន សកលជ្ឈត្តិកពាហិយន្តរាយ និវារណ មធិប្បេតសិទ្ធិ វិសេស មភិកង្ខិយ រតនត្តយ វិសយភូតំ តំសាធនេ កន្តនិទាន ភូតស្ស អាលោកិយយាតិសយគុណវិសេសយុត្តស្ស មហតោ ប្យតិមហនីយស្ស រតនត្តយស្ស សប្បសាទានុរូបំ បូជាវិសយំ តទនុស្ស(រណំ កត្វា) គុរុសន្និយោគមនុដ្ឋាតុំ–

កិន្តេហិ បាទសុស្សូសា, យេសំ នត្ថិ គុរូនិហ;

យេ តប្បាទរជោកិណ្ណា, តេវ សាធូ វិវេកិនោតិ.

វចនតោ អត្តនោ គុរុបូជា បុរស្សរំ បញ្ចិកាវិវរណំ បថិ’យា បញ្ចិកា’តិអាទិនា កតបដិញ្ញត្តា សម្បតិ មហាទយោតិអាទិនោ គន្ថស្ស សាធុជនវណ្ណនំ វណ្ណនមារភិស្សាម.

ននុ ច វុត្តិគន្ថស្ស វណ្ណនាយំ កតាភិនិវេសោ-យមាចរិយោតិ កថមិហានធិកតេ មហាទយោតិអាទិកេ បដិបន្នោតិ រតនត្តប្បណាមគន្ថកត្តុគន្ថនិស្សយគន្ថារម្ភផលអភិធេយ្យសង្ខាត- បយោជនសោតុជនសមុស្សាហនានំ សន្ទស្សនត្ថំ. តត្ថ រតនត្តយប្បណាម ករណំ អន្តរាយករាបុញ្ញវិឃាតករបុញ្ញវិសេសុប្បាទនេន កត្តុ មិច្ឆិតស្ស គន្ថស្ស អនន្តរាយេនំ បរិសមាបនត្ថំ. វចីបណាមោ បនេត្ថ សោតូនម្បិ យថាវុត្តត្ថនិប្ផាទនកោ អាចរិយេនាប្យយ មត្ថោ ទស្សិតោយេវ’តត្ថ រតនត្តយប្បណាមសន្ទស្សន’ន្តិអាទិនា, វាចសិកសត្ថាធិការតោបិ វចីបណាមោតិ កាយប្បណាមោ មនោបណាមោ ច. ន កតោ, គន្ថកត្តុសន្ទស្សនំ គន្ថស្ស បមាណ ភាវវិភាវនត្ថំ, គន្ថនិស្សយសន្ទស្សនំ អត្តនិយភាវសន្ធស្សនេន តព្ពិសុទ្ធិទស្សនត្ថំ, គន្ថារម្ភផលទស្សនំ តប្បដិក្ខេបកជននិសេធាយ, អភិធេយ្យសង្ខាតយយោជនសន្ទស្សនំ វីមំសាបុព្ពការីនំ បយោជនោ បាលម្ភបុព្ពិកា សត្ថេ បវត្តតីតិ សោតុជនសមុស្សាហនំ (កត្វា) អាទរេន គន្ថេ បវត្តនត្ថំ, យទាហុ –

សព្ពស្សេវ ហិ សត្ថស្ស, កម្មស្សាបិ ច កស្សចិ;

កេនេតំ គយ្ហតេ តាវ, យាវ-វុត្តម្បយោជនំតិ.

ននុ សត្ថប្បយោជនានំ សម្ពន្ធោបិ វត្តព្ពោ ឥទមស្ស បយោជនន្តិ យតោ–

សិទ្ធប្បយោជនំ សិទ្ធ,សម្ពន្ធំ សោតុមិច្ឆតិ;

សោតាទោ តេន វត្តព្ពោ, សម្ពន្ធោ សប្បយោជនោតិ.

តត្រេទមុត្តរំ–

សត្តំ បយោជនញ្ចេវ, ឧភោ សម្ពន្ធនិស្សយា;

តំ វុត្តន្តោគធត្តា ន, ភិន្នោ វុត្តោ បយោជនាតិ.

បយោជនប្បយោជនម្បន សាមត្ថិយលទ្ធព្ពំ សយមាចរិយេន ‘‘កោ បន សទ្ទលក្ខណស្ស អជាននេ ទោសោ’’តិអាទិនា វុត្តនយេន វិញ្ញាតព្ពំ.

តត្ថ‘មហាទយោ’ត្យាទិនា គាថាទ្វយេន រតនត្តយបណាមោ ទស្សិតោ, ‘យោ ឥទ្ធិមន្តេសូ’តិអាទិនា គន្ថកត្តា, ‘សទ្ទសត្ថ’ន្តិអាទិនា គន្ថនិស្សយោ, ‘សង្ខេបនយេនា’តិច ‘សារភូតំ វិបុលត្ថគា ហិំ អនាកុល’ន្តិ ច ឥមេហិ គន្ថារម្ភផលំ សោតុជនសមុស្សាហនញ្ច, អភិធេយ្យសង្ខាតប្បយោជនម្បន‘សំវណ្ណន’ន្តិ ឥមិនា ទស្សិតំ អន្វត្ថ ព្យបទេសេន សំវណ្ណីយតិ វិវរិត្វា វិត្ថារេត្វា កថីយតិ អត្ថោ ឯតាយាតិ សំវណ្ណនាភិ កត្វា, តម្បន វិវរិត្វា កថនំ សទ្ទានុសាសនសត្ថសន្និស្សយត្តា អភិធេយ្យោ នាម សមុទិតេន សត្ថេន វចនីយត្ថោ តំ [វចនីយត្ថោតិ (បោត្ថកេ)] វុត្តសទ្ទានុសិដ្ឋិសង្ខាតបយោជនមេវាតិ អយមេត្ថ សមុទាយត្ថោ.

អយម្បនេត្ថ អវយវត្ថោ-យោតិ អនិយមវចនំ ធម្មរាជសទ្ទា បេក្ខាយ ចេត្ថ បុល្លិង្គតា, តេនេត្ថ វុច្ចមានគុណវិសេសា ធារបុគ្គលវិសេសនិទស្សនំ, ទយតិ ទុក្ខំ អបនេត្វា បរេសំ សុខំ ទទាតិ, ទយីយតិ វា សប្បុរិសេហិ គមិយ(តិ ស) សន្តានេ បវត្តីយតិ, ទយតិ វា បរទុក្ខំ ហិំសតិ, ទយតិ វា បរទុក្ខំ គណ្ហាតិ តំវសេន អត្តនោ ហទយខេទំ ករោតីតិ ទយា, ‘‘ទយ=ទានគតិ ហិំសាទានេសុ’’ ឥច្ចស្មា ‘‘ឥត្ថិយមណត្តិកយក្យាចេ’’តិ (៥-៤៩) អប្បច្ចយោ, វិសយមហន្តតាយ មហតី បសត្ថា វា ទយា អស្សាតិ មហាទយោ, វិសេសន សមាសេ ‘‘សទ្ធាទិត្វ’’ (៤-៨៤) វក្ខមានបារមិតាសម្ភរណទុក្ខានុភវ នានមិទំ ហេតុវចនំ, កម្មកិលេសេហិ ជនិតាតិ ជនា សត្តលោកោ, ឥមិនា ខីណាសវាបិ សង្គយ្ហន្តិ តេសម្បិ ទិដ្ឋធម្មិកសុខវិហារសង្ខាត ហិតស្ស ទានតោ, ជនានំ សមូហោ ជនតា តស្សា ហិតាយ អភិវឌ្ឍិយា សកលវដ្ដ ទុក្ខនិស្សដនិព្ពានសុខភាគិយករណាយាតិ វុត្តំ ហោតិ, អស្សច’សម្បូរយ’ន្តិ ឥមិនា’ទុក្ខមនុភវី’តិ ឥមិនា ច សម្ពន្ធោ, សម្ពោធីតិ ឯត្ថ សំសទ្ទោ សាមន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ, តស្មា សំសយមេវ អនញ្ញពោធិតោ ហុត្វា ចត្តារិ សច្ចានិ ពុជ្ឈតិ បដិវិជ្ឈតិ ឯតាយាតិ សម្ពោធិ, សំបុព្ពា ពុធធាតុតោ ‘‘ឥ’’ឥតិ ណ្វាទិ (កោ) ឥប្បច្ចយោ, សវាសនសកលសំកិលេសប្បហាយកំ ភគវតោ អរហត្តមគ្គញ្ញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណន្តិបិ វទន្តិ, សម្បាបយតីតិ សម្បាបកំ, សម្ពោធិយា សម្បាបកន្តិ ឆដ្ឋីសមាសោ, កិន្តិ ធម្មជាតំ ធម្មសទ្ទេនេត្ថ បារមិធម្មា បញ្ចមហាបរិច្ចាគាទយោ ច អធិប្បេតា, តេបិ ហិ អត្តានំ ធារេន្តំ ធារេន្តិ សម្ពោធិ សម្បាបនសាមត្ថិយយោគេន បរេបិ ធារេន្តិ នាមាតិ ធម្មាតិ វុច្ចន្តិ, ‘ធរ=ធារណេ’ឥច្ចស្មា ខីសុ, វិយាទិសុត្តេន ណ្វាទិ(កោ) មប្បច្ចយោ, ធម្មានំជាតំ, ធម្មាឯវវា ជាតំ, សម្ពោធិសម្បាបកញ្ច តំ ធម្មជាតំ ចេតិ វិសេសនសមាសោ, ‘សម្បូរយ’ន្តិ មស្សេតំ កម្មំ, សម្បូរយន្តិ បយោគសម្បត្តិយោគា ទីបង្ករ (បាទ)មូលេ ហត្ថោបគតម្បិ និព្ពានម្បហាយ យថាវុត្តករុណាគុណយោគសីតលីភូតហទយតាយ ‘‘កថន្នាមេតេ អច្ចន្ត ទុស្សហវដ្ដទុក្ខោបគតេ សត្តេ តំមហាទុក្ខា មោចេស្សាមី’’តិ វដ្ដទុក្ខនិស្សរណេកហេតុតាយ សម្មា បូរេន្តោ វឌ្ឍេន្តោ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហំ វេបុល្លំ គមេន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ, ហេតុយេវេទមបិ ទុក្ខានុភវនស្ស, មហាទយតា បនស្ស បរម្បរហេតុ, ទុដ្ឋុ ខនតិ កាយិកំ អស្សាទន្តិ’ទុបុព្ពា ខនិស្មា’ ‘‘ក្វី’’តិ (៥-៤) ក្វិ, ទុក្ខំ កាយិកទុក្ខ វេទនា, កីទិសន្តិ អាហ-’អនន្តរូប’ន្តិ, សភាវវចនោ យំ រូបសទ្ទោ ‘‘បិយរូប’’ន្តិអាទីសុវិយ, តេ ច ទុក្ខសភាវា (អនន្តា) អនន្តការណានំ វសេន, តស្មា អនន្តំ រូបំ សភាវោ អស្សាតិ អនន្តរូបំ, តំ ទុក្ខំ អនុភវី វិន្ទី, កិមិវាតិ អាហ-‘សុខំ វា’តិ, សុដ្ឋុ ខនតិ កាយិកំ អាពាធន្តិ សុខំ, ឥវសទ្ទោ សធម្មត្តសង្ខាតោបមាជោតកោ, សធម្មត្តញ្ហិ ឧបមា, វុត្តញ្ហិ ‘‘ឧបមានោបមេយ្យានំ, សធម្មត្តំ សិយោ បមា’’តិ, កិំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អនិដ្ឋានុភវនសភាវាយាបិ ទុក្ខវេទនាយ អនុភវនសភាវសាមញ្ញេន អជ្ឈាសយសម្បត្តិវិសេសយោគា មហាការុណិកស្ស សុខេន សទិសតាបត្តិហោតីតិ ទុក្ខម្បិ សមានំ តំ សុខមិវ វិន្ទី’’តិ. កថមញ្ញថា វដ្ដទុក្ខតោ សកលលោកស្ស សមុទ្ធរណំ សិយាតិ, អថវា សុខមិវ សុខំ វិន្ទន្តោ វិយ អនញ្ញវិន្ទិយមបិ តាទិសំ ទុក្ខំ សកលលោកហិតាវ ហិតមនតាយ វិន្ទីតិ អត្ថោ, តេនាហ ‘អខិន្នរូបោ’តិ, អខិន្នំ បរិស្សមមប្បត្តំ រូបំ សភាវោ អស្សាតិ វិគ្គហោ.

តំ ធម្មរាជន្តិ យោតិ អនិយមនិទ្ទិដ្ឋស្ស វុត្តគុណវិសេសាធារ បុគ្គលស្សនិយមនវចនំ, ធម្មេន រាជតិ នោ អធម្មេនាតិ វា, អត្តនា បដិវិទ្ធស្ស សាមិភាវេន ធម្មស្ស រាជា សាមីតិ វា, អត្តនា បដិវិជ្ឈិយមានេ ធម្មេ បដិវិជ្ឈន្តោវ តត្ថ រាជតិ ទិប្បតីតិ វា, បរូបការវសេន តទត្ថាយេវ បដិបន្នត្តា បរេសំ ធម្មំ រាជេតិ បកាសេតីតិ វា ធម្មរាជា, តំ ធម្មរាជំ នមិត្វាតិ សម្ពន្ធោ, នមស្សិត្វាតិ អត្ថោ, កីទិសន្តិ អាហ-‘ជិតមារវីរំ សុធន្ត សោវណ្ណនិភ’ន្តិ. តត្ថ មារោ ច សោ វីរោចាតិ មារវីរោ ជិតោ វិទ្តេធស្តពលោ មារវីរោ នាតិ ជិតមារវីរោ, តំ, កិញ្ចាបិ ទេវបុត្តកិលេសាភិសង្ខារមច្ចុក្ខន្ធ មារា-នេន ជិតា ឯវ, តថាបិ វីរសទ្ទសន្និធានេន ទេវបុត្តមារេ គហិតេ តំវិជយា អញ្ញេបិ ជិតា ឯវ នាម ហោន្តីតិ វិញ្ញេយ្យំ, សុដ្ឋុ ធន្តំ ធមិតំ ឧទ្ធរិតំ សុធន្តំ, សុវណ្ណមេវ សោវណ្ណំ, សុធន្ត ច តំ សោវណ្ណញ្ច, តស្សេវ និភា សោភា អស្សេតិ សមាសោ, អថវា សុធន្តញ្ច តំ សុវណ្ណំ ចេតិ សមាសេ តស្សិទន្តិ ‘‘ណោ’’តិ (៤-៣៤) ណប្បច្ចយេ ‘‘មជ្ឈេ’’តិ (៤-១២៦) មជ្ឈវុទ្ធិយំ សុធន្តសោវណ្ណំ បដិមារូបំ, តេន និភោ សទិសោ, តំ.

ឯត្តាវតា ច –

ហេតុ ផលំ បរត្ថោ ច, សព្ពោបិ ថុតិសង្គហោ;

ហេតុ សម្ពោធិតោ, បុព្ពេវ, យមញ្ញំ តតោបរីតិ.

វុត្តហេតុផលសត្តោបការវសេន ពុទ្ធរតនស្ស ថុតិបុព្ពកម្បណាមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ធម្មរាជេន តេនាបិ បូជនីយស្ស ធម្មរតនស្ស និបច្ចការំ ទស្សេតុំ‘ធម្មញ្ច មោហន្ធតមប្បធំសិ’ន្តិ អាហ, តត្ថ ច សទ្ទោ ‘ធម្មញ្ច នមិត្វា’តិ [នមស្សិត្វា (បោត្ថកេ)] នមស្សនក្រិយាយ ធម្មំ សម្បិណ្ឌេតិ, កិម្ភូតន្តិ អាហ, ‘មោហន្ធតមប្បធំសិ’ន្តិ, មុយ្ហតីតិ មោហោ=អញ្ញាណំ, អន្ធយតិ សមត្ថចក្ខុវិញ្ញាណបរិហានេនាតិ អន្ធំ, អន្ធញ្ច តំ តមញ្ចេតិ អន្ធតមំ=ពាឡ្ហតិមិរំ, មោហោយេវ តំសទិសតាយ អន្ធតមន្តិ មោ ហន្ធតមំ, តំ បធំសេតិ បការេន នាសេតិ សីលេនាតិ មោហន្ធតមប្បធំសី, បសទ្ទស្សបកាសនត្ថំ ហិត្វា បការត្ថស្សេវ គហណតោ បរិយត្តិយា សហ–

សោតាបត្តាទយោ មគ្គា,ចត្តារោ តប្ផលានិច;

ចត្តារិ អថ និព្ពានំ, ធម្មា លោកុត្តរា នវាតិ.

វុត្តនវលោកុត្តរម្មោ គហិតាតិ វិញ្ញាតព្ពំ, អញ្ញថា អរហត្តមគ្គោវ គយ្ហេយ្យ, កស្មា បនេត្ថ មោហស្សេវ បហានំ វុត្តំ, នេតរេសន្តិ តម្មូលកត្តា សព្ពកិលេសានំ, តប្បហានស្មិញ្ហិ វុច្ចមានេ តម្មុខេនេតរេសម្បិ បហានំ វុត្តមេវ ហោតីតិ.

ឯវំ ធម្មរតនស្ស នមក្ការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទាធារភូតសង្ឃរតនំ នមស្សិតុំ ‘សង្ឃំ តថា សង្ឃដិតំ គុណេហី’តិ វុត្តំ, តត្ថ តថាសទ្ទោ សមុច្ចយេ វា, វចោយុត្តិយំ វា, វចោយុត្តិបក្ខេ ច សទ្ទោ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ, កិលេសាទយោ សំហនតិ ហិំសតីតិ សង្ឃោ, សំបុព្ពតោ ហនតិស្មា ក្វិម្ហិ ‘‘ក្វិម្ហិ ឃោបរិបច្ចសមោ ហី’’តិ (៥.១០០) ហនស្ស ឃោ, កិលេសហិំសនញ្ចេត្ថ តទង្គាទិវសេន គហិតំ, គុណេហីតិ សាមញ្ញនិទ្ទេសតោ សម្មុតិសង្ឃេន សទ្ធិំ

ចត្តារោ ច បដិបន្នា, ចត្តារោ ច ផលេឋិតា;

ឯស សង្ឃោ ឧជុភូតោ, បញ្ញាសីលសមាហិតោតិ.

វុត្តអដ្ឋអរិយបុគ្គលា គយ្ហន្តិ, គុណេហីតិ លោកិយលោកុត្តរេហិ សីលាទិគុណេហិ, សង្ឃដិតន្តិ សំហតំ.

ឯវមនន្តរាយេន គន្ថបរិសមាបនត្ថមនន្ត គុណវិសិដ្ឋលោកត្តយគ្គសីខាមណិភូតស្ស រតនត្តយស្ស បណាមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ គន្ថ កត្តាទិយថាវុត្តត្ថោបទស្សន បុព្ពង្គមមត្តនា សមារភិតព្ពំ គន្ថ ករណំ បដិញ្ញាតុកាមោ’យោ ឥទ្ធិមន្តេសូ’តិអាទិមាហ, តត្ថ ‘យោ’តិ ឥមស្ស ‘តន្នាមធេយ្យេនា’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, ឯតាយ សត្តា ឥជ្ឈន្តិ ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ=ឥទ្ធិវិធាទយោ លោកិយា លោកុត្តរា ច សា ឯតេសមត្ថីតិ ឥទ្ធិមន្តោ, តេសុ ឥទ្ធិមន្តេសុ, ឥទ្ធិមន្តានំ មហាសាវកានំ មជ្ឈេតិ អត្ថោ, មហត្តប្បត្តោតិ មហត្តំ មហន្តភាវំ គតោ, តន្នាមធេយ្យេនាតិ តស្សេវ នាមធេយ្យមស្សាតិ តន្នាមធេយ្យោ, តេន, តបោធនេនាតិ មុនិនា, កិំ វុត្តំ ហោតិ- ‘‘ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥទ្ធិមន្តានំ យទិទំ មោគ្គល្លានោ’’តិ ភគវតា ឥទ្ធិមន្តេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ នាម យោ ទុតិយោ អគ្គសាវកោ… (តេន សមាននាមធេយ្យេនាតិ) តមបទិសន្តោ-យមាចរិយោ អនុទ្ធតភាវេន ឧជុនាក្កមេន នាមាទិកមវត្វា វង្កវុត្តិយា អត្តនោ មោគ្គល្លានោតិ នាមំ មហាសាមិដ្ឋានន្តរប្បត្តិំ កាលោចិតបញ្ញា វេយ្យត្តិយំ ពុទ្ធសាសនោបការិតាទិញ្ច វិភាវេតិ. ‘យំ រចិត’ន្តិ សម្ពន្ធោ, រចិតន្តិ កតំ, កិន្តិ អាហ សទ្ទសត្ថ’ន្តិ, សទ្ទសត្ថំ នាម សុត្ត, សទ្ទលក្ខណព្យាករណាទ្យបរនាមធេយ្យំ, សុត្តំ(ហិ) ‘សទ្ទា (លក្ខីយន្តិ) សាសីយន្តិ អនុសាសីយន្តិ បកតិប្បច្ចយាទិវិភាគកប្បនាយ ឯតេនា’តិ សទ្ទលក្ខណន្តិ ច ‘ព្យាករីយន្តិ សទ្ទនិប្ផាទនវសេន កថីយន្តិ ឯតេនា’តិ ព្យាករណន្តិ ច វុច្ចតិ, អបរម្បន វុត្យាទិ តទុបករណភាវេន សទ្ទសត្ថំ សទ្ទលក្ខណំ ព្យាករណន្តិ ច វុច្ចតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, អនុនន្តិ តព្ពិសេសនំ, អសេសលក្ខិយោបសង្គាហកភាវេន វត្តព្ពស្សាបរស្សាភាវា សម្បុណ្ណន្តិ អត្ថោ, អថាតិ អនន្តរត្ថេ និបាតោ, សទ្ទសត្ថរចនានន្តរន្តិ អត្ថោ, តស្សេតិ សទ្ទសត្ថស្ស, វុត្តិ ច សមាសា កតាតិ សម្ពន្ធោ, សុត្តំ វិវរីយតិ ឯតាយាតិ វុត្តិ, សមស្សតេ សង្ខិបីយតីតិ សមាសា.

តស្សាបីតិ វុត្តិយាបិ, សង្គហេត្វា សទ្ទវសេន សង្កុចិតំ វិយ កត្វា ខិបនំ សង្ខេបោ, តស្ស នយោ កមោ សង្ខេបនយោ, តេន, ភោវាតិ យោ សទ្ទសត្ថស្ស វុត្តិយា ច កត្តា សោ ឯវ, ឥទានិ សុត្តវុត្តិរចនានន្តរមវសរប្បត្តេ ឥមស្មិំ កាលេ, សមារភេយ្យ សម្មា អារម្ភំ ករេយ្យ ពហុន្នំ ក្រិយាក្ខណានមាទិភូតំ ក្រិយាក្ខណមនុតិដ្ឋេយ្យ, កិន្តិ សំវណ្ណនំ, សំវណ្ណីយតិ អត្ថោ ឯតាយាតិ សំវណ្ណនា, បញ្ចីយតិ វិបញ្ចីយតិ ព្យត្តី ករីយតិ វុត្តិ អត្ថោ ឯតាយាតិ វា, តំ បញ្ចយតីតិ វា លទ្ធនាមបញ្ចិកា, តំ.

ឯវមត្តនា ករណីយសត្ថម្បដិជានិត្វា តទនន្តរំ ‘‘ទ្វេ មេ ភិក្ខវេ បច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ (កតមេ ទ្វេ) បរតោ ច ឃោសោ (អជ្ឈត្តញ្ច) យោនិសោ មនសិការោ’’តិ វចនតោ សម្មាសវនបដិពទ្ធា សព្ពាបិ សាសន (ប្បដិ) សម្បត្តីតិ សាសនប្បដិបត្តិយា ព្យាករណស្ស មូលការណត្តា តំ សវនេ សាធុជនេ និយោជេន្តោ ‘តំ សារភូត’ន្តិអាទិមាហ, តត្ថ តន្តិ យសទ្ទវិរហេបិ អធិកតត្តា សំវណ្ណនំ បរាមសតិ, តំ សុណន្តូ’តិ សម្ពន្ធោ, សាធូតិ សវនក្រិយាវិសេសនំ, អត្ថានុរូបំ ព្យញ្ជនំ, ព្យញ្ជនានុរូបញ្ច អត្ថំសល្លក្ខេត្វា អនញ្ញមនា ហុត្វា សក្កច្ចំ សុណន្តូតិ អត្ថោ សុវណ្ណភាជនេ និក្ខិត្តសីហវសាវិយ អវិនស្សមានំ កត្វា ហទយេ ឋបនវសេន, សក្កច្ចសវនមេវ ហិ សោតូនមត្ថាវហំ ហោតីតិ, សន្តោតិ សវនក្រិយាយ កត្តារោ ទស្សេតិ, តថា សាតិសយព្យាករណំ… តថាវិធា ឯវ សប្បុរិសា សាធុកំ សោតុកាមា ហោន្តីតិ, កិម្ភូតន្តិ អាហ ‘សារភូត’ន្តិអាទិ, ភូតសទ្ទោ ឯត្ថ ‘‘ភូតស្មិំ បាចិត្តិយ’ន្តិអាទីសុ វិយ វិជ្ជមានត្ថោ, ផេគ្គុត្តាភាវេន អបរិច្ចជនីយតាយ សារោ ថិរំ សោ អត្ថោ ព្យញ្ជនញ្ច អស្សា អត្ថីតិ សារា ច សា ភូតាច, អថ វា លោកិយលោកុត្តរគុណាតិសយសាធនេកសាធនភាវតោ សេដ្ឋដ្ឋេន សារញ្ច សា ភូតាចាតិ សារភូតា, តំ គន្ថោ យេវេត្ថ សង្ខេបិតោ, អត្ថោ បន នយគ្គាហិតតាយបិ សព្ពថា ទស្សិតោយេវាតិ វិបុលំ អត្ថំ គណ្ហាតីតិ វិបុលត្ថគាហី, តំ, វិធីយមានវណ្ណនាក្កមវិសេសេន ព្យាកុលស្ស វណ្ណនាក្កមស្ស និរសនតោ នត្ថិ អាកុលំ កិញ្ចិ អស្សាតិ អនាកុលំ, តំ, ឥមិនា ច កច្ចាយនវុត្តិវណ្ណនាសុ ន តថាភាវំ ទស្សេតិ.

តទេវមធិកតត្តាយេវាយមាចរិយោ គន្ថារម្ភេ’មហាទយោ យោ’តិអាទិកេ បដិបជ្ជិត្វា ទានិ អត្តនា វណ្ណនីយស្ស គន្ថស្សាទិ ភូតំ វាក្យមនធិកតបរិហារមុខេនេវោបន្យស្យ ព្យាខ្យាតុមាហ- ‘ឥធា’តិអាទិ, តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ មាគធិកសទ្ទលក្ខណវិរចនាធិការេ, មាគធានំ សទ្ទានំ ឥទន្តិ មាគធិកំ, មាគធិកំ សទ្ទលក្ខណន្តិ វិសេសន សមាសោ, វិរចយិតុកាមោតិ កត្តុកាមោ, រតិំជនេតីតិ រតនំ, រមយតី [រ តយតី (បោត្ថកេ)] តិ (វា) រតនំ អនប្បច្ចយេន, អថវា យំ លោកេ ចិត្តីកតាទិកំ រតនន្តិ វុច្ចតិ, ឥទម្បិ តំ សទិសតាយ រតនន្តិ វុច្ចតិ, តថាចាហុ–

ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតីតិ.

ពុទ្ធាទីនមេតមធិវចនំ, តយោ អវយវា អស្សាតិ តយំ, សមុទាយោ, រតនានំ តយំ រតនត្តយំ, អវយវវិនិម្មុត្តស្ស បន សមុទាយស្ស អភាវតោ តីណិ ឯវ រតនានិ វុច្ចន្តិ, បណមនំ បណាមោ, រតនត្តយគុណនិន្នតា, បណមន្តិ ឯតាយាតិ វា បណាមោ, បណាមក្រិយានិប្ផាទិកា កុសលចេតនា, រតនត្តយស្ស បណាមោតិ ឆដ្ឋីសមាសោ, អភិធីយតិ បដិបាទីយតីត្យភិធេយ្យោ សមុទិតេន សត្ថេន វចនីយត្ថោ, យេន ច យោ បដិបាទីយតិ សោ តស្ស អត្ថោ ហោតីតិ, សោ ច បកតិប្បច្ចយាទិវិភាគកប្បនាយ សទ្ទានំ សង្ខរណំ, សទ្ទសត្ថេន ហិ សទ្ទសង្ខរណមេវ បដិបាទីយតិ, (រតនត្តយប្បណាមោ ច អភិធេយ្យោ ច) រតនត្តយប្បណាមាភិធេយ្យន្តិ ចត្ថសមាសោ, តស្ស សន្ទស្សនំ អត្ថោ យស្សាតិ អញ្ញបទត្ថោ, កិន្តំ វាក្យំ, តា វាតិ វាក្យាលង្ការេ, ននុចេវមធិកតត្តេបិ អភិធេយ្យមត្តមេវទស្សេតព្ពំ សិយា កិំ វាចាបណាមេន, កាយមនោមយេនាបិ បុញ្ញាតិ សយប្បត្តិយា អភិសមីហិតត្ថសិទ្ធិ ហោតេវាតិ ចោទនំ មនសិ និធាយ វចីបណាមស្ស បរត្ថសន្និស្សយតញ្ច តស្សេវ វិភាគេន បយោជនញ្ច ទស្សេតុមាហ- ‘តត្ថ’ឥច្ចាទិ, គុណសទ្ទោ ឯត្ថ ‘‘សតគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខា’’តិអាទីសុ វិយ អានិសំសដ្ឋោ, គុណានមានិសំសានំ អនុកូលំ អនុគុណំ, ហេតុមន្តវិសេសនមេតំ, បធានភាវំ នីតំ បណីតំ អតិឧត្តមន្តិ អត្ថោ, អតីសយេន បណីតំ បណីតតរំ, ចិត្តស្សសន្តានំ បពន្ធោ ចិត្តសន្តានំ, បណីតតរញ្ច តំ ចិត្តសន្តានញ្ច, អនុគុណញ្ច តំ បណីតតរចិត្តសន្តានញ្ចាតិ វិសេសនសមាសោ, តប្បណាមករណេន អនុគុណ…បេ… សន្តានំ យេសន្តិ អញ្ញបទត្ថោ, តេសំ, យថា តេ សោតារោ រតនត្តយស្ស បណាមករណេន បុញ្ញាតិសយប្បដិលាភា អនេកានិសំសាតិសយប្បដិលាភានុកូល ចិត្តសន្តានតាយ បធានតរចិត្តសន្តានា ហោន្តិ, តថា បវត្តានន្តិ អធិប្បាយោ, ឥទម្បិ អធិគតា…បេ… ន្តរាធានន្តីមេសំ ហេតុភាវេន តិដ្ឋតិ, អធិគតា បត្តា អនេកេ ពហូ អានិសំសវិសេសា អាយុ វណ្ណសុខពលបដិភានាទយោ យេសន្តិ វិគ្គហោ, វិសោសិតា សុក្ខាបិតា អន្តរាយា ភយាទយោ អជ្ឈត្តិកា ពាហិយា វា យេសំ តថាវិធានំ សោតូនំ, ឯតេបិ អភិ,បេ,ទ្ធត្ថន្តិ ឥច្ចស្ស ហេតូ, អភិសមីហិតស្ស អនុដ្ឋិតស្ស កតនិដ្ឋិតស្ស គន្ថស្ស អវពោធោយេវ ផលំ, តស្ស សិជ្ឈនត្ថំ, កិន្តំ រតនត្តយប្បណាមសន្ទស្សនំ.

សច្ចំ បុនបិ សច្ចន្តិ, ភុជមុក្ខិប្ប វុច្ចតេ;

សកត្ថោ នត្ថី នត្ថេវ,បរស្សត្ថមកុព្ពតោតិ.

វចនតោ បរត្ថោវ សប្បុរិសេហិ កត្តព្ពោ, បរត្ថេ សម្បាទិតេ បន សកត្ថោ សម្បន្នោវ នាម សិយាតិ មនសិ កត្វា អាហ- ‘ឯតទេវា’តិអាទិ. កាយមនោសមាចរណេន សម្បជ្ជមានញ្ច វចីសមាចរណេន សម្បជ្ជតេវាតិ អនេនេវ វាក្យេន វិញ្ញាយតីតិ អវគន្តព្ពំ, ពុទ្ធិ បុព្ពា យស្មិំ ករណេ តំ ពុទ្ធិ បុព្ពំ, តំ សីលេន ករោន្តា ពុទ្ធិបុព្ពការិនោ, អភិធេយ្យស្ស អធិគមោ ជាននំ បុព្ពោ យស្ស សោ អភិធេយ្យាធិគមបុព្ពកោ, អវតារោ បវត្តិ, ឯកទេសទស្សនេ ‘‘សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ’’តិ វិយ ឯកទេសេបិ សមុទាយវោហារទស្សនតោ បច្ឆិម បាទេនាតិ វុត្តំ, បច្ឆិមបាទស្សេកទេសភូតេន ‘សទ្ទលក្ខណ’មិច្ចនេនាតិ អត្ថោ, សាធិយំ សទ្ទានំ សង្ខរណំ, សាធនំ ព្យាករណំ, តំ លក្ខណំ សភាវោ អស្សាតិ សាធិយសាធនលក្ខណោ, សាធិយស្សេទំ សាធនំ, សាធនស្ស ចេទំ សាធិយន្តិ ឯវមស្សេទម្ភាវហេតុសភាវោ សម្ពន្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ, បយោជនំ អភិធេយ្យសទ្ទោបទស្សិតំ សទ្ទសង្ខរណំ, តត្ថ សម្ពន្ធស្សន្តោគធត្តំ… សាធិយោបទស្សនមុខេន សាធនស្សាបិ ទស្សិតត្តា និស្សយោបទស្សនតោ, ឧស្សុក្កំ សម្មាវាយាមំ, ពុទ្ធត្តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, បូរេត្វាតិ–

មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតីតិ.

វុត្តអដ្ឋធម្មសមន្នាគតេន អភិនីហារេន សមន្នាគតា ហុត្វា យថាវុត្តេ បារមិតាទយោ ធម្មេ បូរេត្វាតិ អត្ថោ, អាគតាតិ សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយធម្មានុព្រូហនេន អាគតា, ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ, អាគតាតិ បត្តា ឧប្បន្នា, តថាគតោតិ យថា សម្បតិ ជាតា តេ ភគវន្តោ សត្តបទវីតិហារេន គតា, តថា អយម្បិ ឧត្តរាភិមុខំ គតោតិ អត្ថោ, មុហុត្តជាតោវាតិ សម្បតិជាតោ ឯវ, ជាតសមនន្តរមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ, វិក្កមីតិ អគមាសិ, សត្ត បទានិ គន្ត្វាន ទិសា វិលោកេសីតិ ឥទំ ‘‘ធម្មតា ឯសា ភិក្ខវេ សម្បតិ ជាតោ ពោធិសត្តា សមេហិ បាទេហិ បតិដ្ឋហិត្វា’’តិ ឯវ មាទិកាយ បាឡិយា សត្តបទវីតិហារូបរិឋិតស្ស សព្ពទិសានុវិលោកនស្ស វុត្តត្តា វុត្តំ, ទិសា វិលោកេសិ សមន្តតោតិ ឥទម្បន ‘សមេហិ បាទេហិ ផុសី វសុន្ធរ’ន្តិ ឯតស្ស អនន្តរំ ទដ្ឋព្ពំ… បាទេហិ វសុន្ធរាផុសនានន្តរមេវ ទសទិសាវលោកិតត្តា, អដ្ឋង្គានិ នាម–

វិសដ្ឋំ មញ្ជុ វិញ្ញេយ្យំ, សវនីយា-វិសារិនោ;

ពិន្ទុ គម្ភីរនិន្នាទិ,ច្ចេវមដ្ឋង្គិកោ សរោតិ.

វុត្តានិ អដ្ឋង្គានិ, តថាគតោតិ ឥមស្សេវ វិសុំ អត្ថបរិយាយំ ទស្សេតុំ ‘អថវា’តិអាទិមាហ, អរិយេន សេតុនាតិ សមថវិបស្សនាសង្ខាតេន ឧត្តមេន មគ្គេន, ឯវមាទិនាតិអាទិសទ្ទេន តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវសរសលក្ខណំ តថំ អាគតោ យថាវតោ អធិគតោ’យេគត្យត្ថា តេ ពុទ្ធ្យត្ថា, យេ ពុទ្ធ្យា តេ គត្យត្ថា’តិតថាគតោតិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ, តត្ថតត្ថាតិ តេសុ តេសុ ទីឃាគមាទីសុ, តថាគតភាវោតិ តថាគតោតិ ភវនំ និប្ផត្តិ នមស្សនកិរិយាភិសម្ពន្ធាតិ’នមស្សិត្វា’តិ ឯត្ថ នមស្សនកិរិយាយ អភិសម្ពន្ធា ឥមិនា តថាគតាទីនំ កម្មត្តំ វិភាវេតិ, នមស្សនកិរិយាវិសេសនត្តាតិ ‘នមស្សិត្វា’តិ នមស្សនំ កត្វាតិ វុត្តំ នាម សិយាតិ នមស្សនន្តិ វុត្តនមស្សនកិរិយាយ វិសេសនត្តា, ពោធិយាតិ ពោធិវុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ, តំ ភគវា ឯត្ថ បត្តោតិ (ពោធិ, តស្សា) ពោធិរុក្ខស្សាតិ អត្ថោ, មូលេតិ មូលសមីបេ ‘‘យាវ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ ឆាយា ផរតិ និវាតេ បណ្ណានិ បតន្តិ ឯតាវតា រុក្ខមូលំ’’តិអាទីសុ វិយ, ននុ អញ្ញេបិ ខីណាសវា ‘អគ្គមគ្គេនេ’ច្ចាទិនា វក្ខមាន នយេន និប្ផន្នា ឯវាតិ អនុយោគំ មនសិកត្វា វុត្តំ ‘សហេវ វាសនាយា’តិ, ន ហិ ភគវន្តំ ឋបេត្វា អញ្ញេ សហ វាសនាយ កិលេសេ បហាតុំ សក្កោន្តិ, ឯតេន អញ្ញេហិ អសាធារណំ ភគវតោ អរហត្តន្តិ ទស្សេតិ, តេនេវ ឥទ្ធសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ’តេបិ ហិ’ច្ចាទិកំ វក្ខតិ, កាបនាយំ វាសនា នាម បហីនកិលេសស្សាបិ អប្បហីនកិលេសស្ស បយោគសទិសបយោគហេតុភូតោ កិលេសនិហិតោ សាមត្ថិយវិសេសោ’អាយស្មតោ បិលិន្ទវច្ឆស្ស វសលសមុទាចារនិមិត្តំ វិយ’, អគ្គមគ្គេនាតិ អរហត្តមគ្គេន, សព្ពកិលេសេ រាគាទិកេ, អរហត្តំ អគ្គផលំ, សម្មុតិ ឧបបត្តិទេវភាវតោ អញ្ញេន វិសុទ្ធិ ទេវភាវេនាតិនិប្ផន្នត្តា អាហ-‘វិសុទ្ធិទេវភាវេនា’តិ, សកលកិលេសកាលុស្សិយាបគមេន វិសុទ្ធិប្បត្តិយា សព្ពញ្ញុគុណា លង្ការេន វិសុទ្ធិទេវភាវេនាតិ អត្ថោ.

‘ឥធ=សំសិទ្ធិយំ’ ឥទ្ធវន្តោ ឥទ្ធាត្តប្បច្ចយេន, ‘គុណ=អាមន្តណេ’ ភូវាទិសេសោ, គុណីយន្តិ បរិចីយន្តិ សេយ្យត្តិកេហីតិ គុណា កប្បច្ចយេន, តេបីតិ សាវកបច្ចេកពុទ្ធាបិ, ហិ សទ្ទោ ហេតុម្ហិ, យស្មា អគ្គំ…បេ… អនូនគុណា, តស្មាតិ អត្ថោ, សព្ពញ្ញុតាទីនន្តិអាទិកំ តេសំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធេហិ ឩនគុណតាយ ហេតុវចនំ, កេចិ ‘សិទ្ធោ មិទ្ធគុណោ អស្សាតិ សិទ្ធមិទ្ធគុណន្តិ ទុដ្ឋមត្ថំ បរិកប្បេត្វា វាក្យមិទំ ទូសេន្តិ, តេ បន ‘មិទ្ធោ នាម កោចិ គុណោ នត្ថី’តិ ច, ‘តថាគតោ នាម មិទ្ធ គុណោ ន ហោតី’តិ ច, ‘តាទិសោ ចេ សិយា ន ញាណនិស្សិតបូជា បកតោបយោគិនី ភវតី’តិ ច អជានិត្វា វទថ តុម្ហេហិ វត្វា ឧយ្យោជេតព្ពា, មង្គលត្ថញ្ចេត្ថាទោ សិទ្ធសទ្ទោបាទានំ, មង្គលាទីនិ ហិ សត្ថាន្យព្យាហតប្បសរានិ ហោន្ត្យាយស្មន្តព្យាខ្យាតុសោតុកានិ ច, ធម្មសង្ឃានម្បីតិ ឥមិនា អវយវេន វិគ្គហេបិ សមុទាយស្ស សមាសត្ថត្តា អញ្ញបទត្ថសមាសោយំ តគ្គុណសំវិញ្ញាណោតិ ទីបេតិ, តេនាហ- ‘អញ្ញបទត្ថេ’ច្ចាទិ, គុណីភូតានម្បីតិ អប្បធានភូតានម្បិ វិសេសនភូតានម្បិ អញ្ញបទត្ថស្ស បធានត្តា, កិរិយាតិសម្ពន្ធោ វគម្យតេ ធម្មសង្ឃានំ គុណីភូតានម្បិ តទវិនាភាវិត្តេន នមស្សនាតិសម្ពន្ធា, តទេវ សមត្ថេតិ ‘តថាហ’ច្ចាទិនា, បុត្តេន សហ វត្តមានោតិ តគ្គុណសំវិញ្ញាណអញ្ញបទត្ថសមាសត្តា តុល្យមុភិន្នម្បិ អាគមនន្តិ បុត្តោបិ អាគតោតិ បតីយតេ, តត្ថាតិ និទ្ធារណេ សត្តធី, អត្តានន្តិ ធម្មំ ទស្សេតិ, ធារេន្តេតិ អត្តនិ ឋបេន្តេ បវត្តេន្តេ ឧប្បាទេន្តេ, ចត្តារោបិ អបាយា សាមញ្ញវសេន’អបាយេ’តិ វុត្តា, កិលេសវដ្ដ កម្មវដ្ដ វិបាកវដ្ដវសេន តយោ វដ្ដា, តេសុ ទុក្ខំ, តស្មិំ, ធារេតីតិ វុត្តធារណំ នាម អត្ថតោ អបាយាទិនិព្ពត្តកកិលេសវិទ្ធំសនំ, តញ្ច យថារូបំ កិលេសសមុច្ឆិន្ទនតប្បដិប្បស្សទ្ធិ អាលម្ពនភាវេន ហោតីតិ អាហ- ‘សោ…បេ… វសេនា’តិ, នវន្នម្បិ, តេ សមធិគមហេតុតាយ ធម្មោយេវ នាមាតិ ‘ទសា’តិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ ការណមាហ- ‘តម្មូលកត្តា’តិអាទិ, តម្មូលកត្តាតិ តំ ការណត្តា, សីលទិដ្ឋិសាមញ្ញេនាតិ អរិយេន សីលេន អរិយាយ ច ទិដ្ឋិយា សមានភាវេន, អរិយានញ្ហិ សីលទិដ្ឋិយោ មគ្គេនាគតត្តា សព្ពថា សមានាវ, តេន តេ យត្ថកត្ថចិ ឋិតាបិ សហគតាវាតិ សំហតោតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ សង្ឃោតិ បទសិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា, អធិប្បេតវសេន បនេតំ វុត្តំ, លោកិយសីលទិដ្ឋិយា សាមញ្ញេន សំហតត្តា សម្មុតិសង្ឃោបិ បណាមារហោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អថ កេតេ សទ្ទា, យេសមិទំ លក្ខណំ ភាសិស្សន្តិ បដិញ្ញាតន្តិ អាហ-‘សទ្ទា ឃដបដាទយោ’តិ, អាទិសទ្ទេន រុក្ខាទយោ, ននុ សន្តិ មេឃសទ្ទសមុទ្ទសទ្ទាទយោបីតិ ន និរត្ថកានមិធានុបយោគិត្តា, យេ លោកសង្កេតានុរោធេនាត្ថប្បកាសកា តេសំ សាត្ថកានមេ វិទំ លក្ខណន្តិ, អបិច ‘សទ្ទា ឃដបដាទយោ’តិ វទន្តោ វេទិកានំ វិយ ឧន្តិ [ញត្ថិ (បោត្ថកេ)] អាទីនំ អនុបុព្ពីនិយមាវត្ថានមសម្ភវា តទនុក្កមេន និប្ផាទិយមាននម្បិ សទ្ទានំ លោកិយត្តានភិវត្តនញ្ច ពោធេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, នុ តត្ថ បកាសកត្ថំ សទ្ទស្ស សមុទាយវសេន វា សិយា បច្ចេកវណ្ណវសេន វា, តត្ថ យទិ បច្ចេកវណ្ណា បកាសយេយ្យុំ, ឃដសទ្ទេ ឃការោយេវ ឃដត្ថំ, បកាសយេយ្យ, តថា ចាញ្ញេសមការាទីនមនត្ថ កតា សិយា, អថ សមុទិតា បកាសយេយ្យុំ, តទា វណ្ណានមុច្ចារណានន្តរវិនាសិត្តា សមុទាយោយេវ ន សិយា, តថា សតិ កថ មត្ថំ សទ្ទោ បកាសយតីតិ ចេ កមេន សោតចិត្តាទិគហិតក្ខរ បាឡិយា ច យោ សទ្ទោតិ វិញ្ញេយ្យោ សាត្ថកោ ចិត្តគោចរោ, ចិត្តគោចរស្សាបិ សទ្ទស្ស បន ពាលជនប្បពោធាយ កប្បនាមត្តេន បកត្យាទិវិភាគតោ, ន សភាវេនាន្វាខ្យានំ, តេនាហ-‘បកត្យា’ទិ អាទិ, ននុ គោឥច្ចាទិសាធុសទ្ទនិយមេ សតិ គោតាទយោ អសាធុ សទ្ទាតិ វិញ្ញាយន្តិ គន្តព្ពមគ្គនិយមេ អគន្តព្ពមគ្គោ វិយ, គោតាទិ អសាធុសទ្ទនិយមេ វា គោឥច្ចាទយោ សទ្ទា សាធវោតិ អគន្តព្ពមគ្គនិយមេ គន្តព្ពមគ្គោ វិយ, កិំ សទ្ទានមន្វាខ្យានេនា តិទមាសង្កិយ បយោជនមាហ- ‘លក្ខណាភិធានំចេ’ច្ចាទិ, សទ្ទានម្បដិបត្តិយំ បដិបទបាឋស្សានូបាយត្តំ ទស្សេតុមាហ- ‘អញ្ញថេ’ច្ចាទិ, អញ្ញថាតិ អសតិ លក្ខណាភិធានេ, សក្កតាទីតិអាទិសទ្ទេន បាកតាទិំ សង្គណ្ហាតិ, ពហុវិធត្តំ សក្កតបាកតបេសាចិកអបព្ភំសវសេន, មគធេសុ វិទិតាតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘អញ្ញស្មិ’’ន្តិ (៤-១២១) មាគធានំ ឥទន្តិ អត្ថេ ‘‘ណោ’’តិ (៤-៣៤) ណប្បច្ចយេ មាគធា មាគធន្តិ ច បទនិប្ផត្តិ វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘មគធេស្មិ’ច្ចាទិ, មគធេសុ វិទិតាតិអាទិនោ អធិប្បាយំ វិវរិតុមាហ- ‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’តិអាទិ, តត្ថ ឥទន្តិ ឥទានិ វក្ខមានំ មាគធំ…បេ… ហោតីតិ ឯតំ វុត្តំ ហោតីតិ មគធេសុ…បេ… លក្ខណំ មាគធន្តិ វទតា បកាសិតំ ហោតីតិ អត្ថោ, ហិសទ្ទោ’មគធេស្វិ’ច្ចាទិនា វុត្តំ សមត្ថយតិ, លក្ខណំ វិសេសយតាតិ សទ្ទលក្ខណ សទ្ទស្ស ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តា មាគធន្តិ ឥមិនា លក្ខណំ វិសេសយតា ព្យវច្ឆេទយតា វុត្តិការេន, អត្ថតោតិ សាមត្ថិយតោ, សទ្ទេ ច វិសេសិតោ ហោតីតិ សទ្ទលក្ខណសទ្ទោ មាគធេ ឯវ [សទ្ទេឯវ (បោត្ថកេ)] ព្យវច្ឆេទិតោ ហោតិ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘មគធេសុ វិទិតា មាគធាតិ សទ្ទេ គហេត្វា តេសមិទំ មាគធន្តិ មាគធសទ្ទេន យស្មា សទ្ទលក្ខណសទ្ទេ លក្ខណំ វិសេសិតំ, តស្មា សទ្ទលក្ខណសទ្ទេ សទ្ទោ យទិ អមាគធោ កថំ លក្ខណំ មាគធំ សិយាតិ សាមត្ថិយា សទ្ទោបិ វិសេសិតោ ហោតី’តិ, ននុ មាគធន្តិ លក្ខណស្ស មាគធ សទ្ទសម្ពន្ធិត្តឈាបនតោ សទ្ទលក្ខណន្តិ ឯត្ថ សទ្ទសទ្ទស្ស និរត្ថក តាបត្តិ ហោតីតិ, ន ហោតិ គម្មមានត្ថស្ស សទ្ទស្ស បយោគម្បតិ កាមចារត្តា សទ្ទលក្ខណសទ្ទស្ស វា សមាសត្ថេ និរុឡ្ហត្តា ‘‘តត្រិទំ សុគតស្ស សុគតចីវរប្បមាណ’’ន្តិអាទីសុ វិយ, កោបនាតិអាទិសទ្ទលក្ខណន្តិ ឥមិនា អភិធេយ្យសង្ខាតបយោជនស្ស ទស្សិតត្តា តប្បយោជនបុច្ឆនបរា ចោទនា, វុច្ចតេច្ចាទិ បរិហារោ, យថា សព្ពថាត្តបរហិតកាមេន.

បិយោ ច គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា,នោចា ឋានេ និយោជកោតិ.

វុត្តេហិ តតោ បរេហិ ច បសត្ថតរេហិ គុណវិសេសេហិ សមុបេតំ គុរុំ.

តស្មា អក្ខរកោសល្លំ, សម្បាទេយ្យ ហិតត្ថិកោ;

ឧបដ្ឋហំ គុរុំ សម្មា, ឧដ្ឋានាទីហិ បញ្ចហីតិ.

វចនតោ ឧដ្ឋាន-ឧបដ្ឋាន-បរិចរិយា-សុស្សូសា សក្កច្ចសិប្បបដិគ្គហណេហិ សម្មា ឧបដ្ឋហន្តេន សវន,ឧគ្គហន-ធារណ-បរិបុច្ឆា-ភាវនា ហិ កង្ខាវិច្ឆេទំ កត្វា វិញ្ញាតព្ពំ សទ្ទលក្ខណំ, តថា អវិញ្ញាតំ សទ្ទលក្ខណមនេនាតិ អវិញ្ញាតសទ្ទលក្ខណោ បុគ្គលោ, ហិសទ្ទោ អវធារណេ, សោ ‘ធម្មវិនយេសុ កុសលោ ន ហោតី’តិ ឯត្ថ ទដ្ឋព្ពោ, កុសលោ ទក្ខោ ន ហោតិ, តត្ថ ធម្មវិនយេសុ សុត្តន្តាតាភិធម្មសង្ខាតេសុ ធម្មេសុ ចេវ វិនយេ ច, កស្មា–

យោ និរុត្តិំ ន សិក្ខេយ្យ, សិក្ខន្តោ បិដកត្តយំ;

បទេបទេ វិកង្ខេយ្យ, វនេ អន្ធគជោ យថាតិ.

វចនតោ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘យថា វុត្តនយេន សម្ភូតបទ ព្យាមោហវសេន បទត្ថេបិ ព្យាមោហសម្ភវតោ សុត្តន្តោបទស្សិតាយ ទិដ្ឋិវិនិវេដ្ឋនាយ ច អភិធម្មាគតេ នាមរូបបរិច្ឆេទេ ច វិនយ និទ្ទិដ្ឋេ សំវរាសំវរេ ច អកោសល្លំ សិយា’’តិ, យថាធម្មន្តិ ធម្មវិនយ សទ្ទស្ស យោ-ត្ថោ វិនយសុត្តាភិធម្មសង្ខាតោ, តស្ស សោ-ត្ថោ, តទនតិក្កមេន, បដិបជ្ជិតុមសក្កោន្តោតិ តត្ថតត្ថេវ វុត្តាសុ អធិសីល អធិចិត្ត អធិបញ្ញាសិក្ខាសុ បវត្តិតុំ អសមត្ថោ, កុសលោ បន សមត្ថោ បញ្ញាវិសេសាលោកបដិលាភតោ, វុត្តំ ហិ–

យាវ តិដ្ឋន្តិ សុត្តន្តា, វិនយោ យាវ ទិប្បតិ;

តាវ ទក្ខន្តិ អាលោកំ, សូរិយេ អព្ភុគ្គតេ យថាតិ.

បដិបត្តិន្តិ បដិបជ្ជីយតីតិ បដិបត្តីតិ យថាវុត្តំ តិវិធម្បិ បដិបត្តិំ, វិរាធេត្វាតិ នាសេត្វា, នស្សតិ ហិ បដិបត្តិ តេសុយេវា កោ សល្លតមគតត្តា, តថា ចាហុ–

សុត្តន្តេសុ អសន្តេសុ, បមុដ្ឋេ វិនយម្ហិ ច;

តមោ ភវិស្សតិ លោកេ, សូរិយេ អត្ថង្គតេ យថាតិ.

សំសារទុក្ខស្សេវ ភាគី ហោតិ… យថាវុត្តា-នុក្កមបរិច្ចាគេន អនុរូបបដិបត្តិយា បដិលភិតព្ពត្តា អធិគមវិសយស្ស [វិសថត្តា (បោត្ថកេ)] យោ គក្ខេមស្ស, វុត្តញ្ហិ តស្សានុលោមបដិបត្តិមូលកត្តំ–

សុត្តន្តេ រក្ខិតេ សន្តេ, បដិបត្តិ ហោតិ រក្ខិតា;

បដិបត្តិយំ ឋិតោ ធីរោ, យោគក្ខេមា ន ធំសតីតិ.

ឯតាវតា អវិញ្ញាតសទ្ទលក្ខណស្ស សកត្ថបរិហានិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សកត្ថសម្បត្តិមូលិកា បរត្ថសម្បត្តីតិ តទភាវា តាទិសោ បុគ្គលោ បរេសម្បិ បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតីតិ ទស្សេតុំ ‘នចា’តិអាទិ វុត្តំ, បតិដ្ឋាតិ ធារណំ, តញ្ចេត្ថ តេសំ តេសំ កុល បុត្តានំ ធម្មវិនយសិក្ខាបនំ តំតំ កម្មតោ និត្ថរណាទិ ច, តទុភយ មេវា-ន្ហសង្គិកំ បតិដ្ឋំ, មុខ្យភូតម្បន តម្មូលកេ សុបរិសុទ្ធសីលេ បតិដ្ឋាបនមេវ, តទុបករណត្ថោ សិក្ខាបនាទិ, ឥធ បន តំ សាធនភូតោ បុគ្គលោ ឧបចារតោ បតិដ្ឋាតិ គហេតព្ពោ, ហិសទ្ទោ យថាវុត្ត សមត្ថនត្ថេ និបាតោ, សទ្ទលក្ខណញ្ញូយេវាតិ អវធារណម្បន តេសុ តព្ពិទូយេវ សមត្ថោតិ ទស្សនត្ថំ បករណវសេន វុត្តំ, អត្តនោ បន សុគុត្តសីលក្ខន្ធវិរហេន កទាចិ កោចិ យថាវុត្តានំ បតិដ្ឋាភវិតុំ ន សក្កោតិ… តម្មូលកត្តា សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា សបរបតិដ្ឋា ភាវស្ស ច, តេនេវ វិនយធរេ អានិសំសំ ទស្សេន្តេន ភគវតា តប្បធានំ តប្បមុខំវ កត្វា ‘‘បញ្ចិមេ ភិក្ខវេ អានិសំសា វិនយធរ បុគ្គលេ, កតមេ បញ្ច អត្តនោ សីលក្ខន្ធោ សុគុត្តោ ហោតិ សុ រក្ខិតោ, កុក្កុច្ចបកតានំ បដិសរណំ ហោតិ, វិសារទោ សង្ឃ មជ្ឈេ វិហរតិ, បច្ចត្ត្ថិកេ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហាតិ, សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា បដិបន្នោ ច ហោតី’’តិ វុត្តំ, អត្ថានុរូបន្តិ អត្តនោ វចនីយស្សត្ថស្ស វាចកត្តេន យោគ្យំ, ព្យញ្ជនានុរូបន្តិ អត្តនោ វាចកស្ស វចនីយត្តេន យោគ្យំ, បរិវាសាទីសូតិអាទិសទ្ទេន អព្ភានាទិំ សង្គណ្ហាតិ, តំតំកម្មន្តិ បរិវាសាទិកំ តំតំកម្មំ, អញ្ញោតិ អសទ្ទលក្ខណញ្ញូ, ន កេវលមនេន សកត្ថបរត្ថាវ នាសិតា, អថ ខោតិ វិធោ សទ្ធម្មោបិ នាសិតោយេវាតិ វត្ថុមាហ ‘អជានន្តោ បនា’តិអាទិ, អយថាបដិបជ្ជមានោតិ សទ្ទលក្ខណញ្ញុនា យថា យេន បការេន អត្ថានុរូបំ ព្យញ្ជនេ ព្យញ្ជនានុរូបញ្ច អត្ថេ បដិបជ្ជិតព្ពំ, តថា អប្បដិបជ្ជមានោ, តថា ច វក្ខតិ– តថា ហិ សោ សទ្ទលក្ខណ មជានន្តោ’តិអាទិ. តិវិធម្បិ សទ្ធម្មន្តិ បរិយត្តិបដិបត្តិអធិគមវសេនតិ វិធមេវ សទ្ធម្មំ, តត្ថ តិបិដកពុទ្ធវចនំ បរិយត្តិសទ្ធម្មោ នាម, តេរស ធុតគុណា ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានិ ទ្វេ អសីតិ មហាវត្តានីតិ អយំ បដិបត្តិសទ្ធម្មោ នាម, ចត្តារោ មគ្គា ចត្តារិ ច ផលានិ អយំ អធិគមសទ្ធម្មោ នាម, តថាហិច្ចាទិនា វុត្តមត្ថំ សមត្ថេតិ, តម្បិ បាឡិយា ថិរីកាតុំ ‘វុត្តំ ហេត’ន្តិអាទិមាហ, តត្ថ ធម្មាតិ ហេតូ, សទ្ធម្មស្សាតិ យថាវុត្តស្ស តិវិធស្ស សទ្ធម្មស្ស, បទព្យញ្ជនន្តិ បទញ្ច ព្យញ្ជនញ្ច តំ, តត្ថ បទំ នាម ស្យាទ្យន្តំ ត្យាទ្យន្តញ្ច, ព្យញ្ជីយតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ ព្យញ្ជនំ-វាក្យំ អថវា បជ្ជតេ គម្យតេ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ-ស្យាទ្យន្តាទិ, វាក្យំវ ព្យញ្ជនំ, សិថិលធនិតាទិបទមេវវា វុត្តនយេន ព្យញ្ជនន្តិ បទព្យញ្ជនំ, តំ, ទុន្និក្ខិត្តំ ទុដ្ឋុ និក្ខិត្តំ ឋបិតំ វិរាធេត្វា កថិតំ, អត្ថោ ច ទុន្នីតោតិ ទុន្និក្ខិត្តត្តាយេវ បទព្យញ្ជនស្ស តព្ពចនីយោបិ ទុដ្ឋុវិញ្ញាតោ ហោតិ, វុត្តបដិបក្ខតោតិ ‘អវិញ្ញាតសទ្ទលក្ខណោហិ’ច្ចាទិនា វុត្តស្ស វិញ្ញាតសទ្ទលក្ខណត្តាទិនា បដិបក្ខភាវតោ, ភាវប្បធានោ ហិ អយំ និទ្ទេសោ,ត្តប្បច្ចយលោបោ វា, ន ហិ អត្តាវ អត្តនា វេទិតព្ពោតិ យុត្តន្តិ.

តទេវន្តិអាទិនា យថាវុត្តំ និគមេត្វា សញ្ញាវិធានេ បយោជនំ ទស្សេតិ, តន្តិ ហេត្វត្ថេ និបាតោ, យស្មា សទ្ទលក្ខណស្ស ជាននំសានិ សំសំ តស្មាតិ អត្ថោ, ឯវន្តិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ, ឯវំ សប្បយោជនន្តិ សម្ពន្ធោ, តទេវន្តិ វា និបាតសមុទាយោ យំ, វុត្តេន បការេនេត្យស្មិំ អត្ថេ វត្តតេ. ននុច សញ្ញីនំ សញ្ញានំ វត្តព្ពត្តេ ‘‘អអាទយោ តិតាលីសវណ្ណា’’តិអាទីនំ វាក្យានំ វិសុំវិសុំ មហន្តត្តា កុតោ លាឃវំ សត្ថស្សាតិ មញ្ញមានោ ‘តថាហិ’ច្ចាទិនា សញ្ញាវិធានេ លាឃវសព្ភាវំ សមត្ថេតិ, ហោតេវាតិ អវធារណេន កត្ថចិ បរសត្ថេ វិយ នោ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ, បដិបត្តិលាឃវម្បិ ចេត្ថ ហោតេវ, តថាហិ ‘‘វណ្ណបរេន សវណ្ណោបិ’’ច្ចាទោ (១-២៤) វណ្ណាទិសញ្ញាសមុទ្ធរិតា នាត្តានមត្តាវគមេតុមលន្តិ បរេ បុច្ឆិត្វា ជានិតព្ពា អស្ស, តតោ សញ្ញា-វសេយា, តតោស្ស សញ្ញាតិ សញ្ញាសញ្ញីវិវេចនំ តទនុដ្ឋានន្តិ បរម្បរាបេក្ខាយ ភវិតព្ពំ បដិបត្តិ គារវាភាវា. ឥទានិ សង្ខេបតោ សត្ថក្កមំ ទស្សេតុមាហ-ឯវំ តាវិ’ច្ចាទិ, តាវាតិ បឋមំ, ឧបយុជ្ជមានត្តាតិ ព្យាបារិយមានត្តា, វិសយោ គោចរោ យត្ថេតេ ស្យាទយោ វិធី យន្តេ, សហ វិសយេនាតិ សវិសយា, បឋមំ ករីយតីតិ បកតិ យតោ ស្យាទយោ វិធីយន្តេ, សហ បកតិយាតិ សប្បកតិកា, លិង្គាទិកន្តិ អាទិសទ្ទេន‘សលភច្ឆាយ’មិច្ចាទោ ឯកត្តាទិ, លិង្គេភវា លិង្គិកា-ឥត្ថិវិធយោ, ឯកត្ថីភាវោ សមាសោ, តេន, សាមញ្ញតោ សមានត្តា, សមានត្តន្តុណាទិវុត្តិយា ‘‘រាជាទិវិសិដ្ឋេ បុរិសា ទោវិយ’វសិដ្ឋាទិវិសិដ្ឋេ អបច្ចាទិម្ហិ អត្ថេ បវត្តនតោ.

ឥតិ មោគ្គល្លានបញ្ចិកាដីកាយំ សារត្ថវិលាសិនិយំ

រតនត្តយបណាមាទិកថា សមត្តា.

១. បឋមកណ្ឌវណ្ណនា

សញ្ញាធិការ

១. អ អាទយោ

សព្ពវចនានំ សាត្ថកនិរត្ថកត្តព្យភិចារិត្តា ‘ឥទ’ន្តិអាទិនា សទិដ្ឋន្តេន សំសយមុបទស្សិយ សាត្ថកត្តមស្ស ទស្សេតុញ្ច ‘ន តាវ…បេ… សាត្ថកត្តា’តិ វុត្តំ, ឧម្មត្តកាទិវាក្យមិតិ ‘ទស ទាឡិមា, ឆ អបូបា, កុណ្ឌមជាជិនំ, បលាលបិណ្ឌោ’ឥច្ចាទិកំ, អវយវត្ថាន មញ្ញមញ្ញនាតិ សម្ពន្ធា សមុទាយត្ថាភាវតោ អនត្ថកត្តំ, អាទិវាក្យន្តិ ‘‘មនោសេដ្ឋា មនោមយា’’តិអាទិវាក្យំ, សាត្ថកត្តំ បនស្ស បទត្ថាន មញ្ញមញ្ញាភិសម្ពន្ធស្ស បតីតិតោ.

អថ អអាទ្យាទិសទ្ទានំ សាធុត្តាន្វាខ្យានាយ ឥទំ វចនមិច្ចាទិវិកប្បន្តរសម្ភវេ កថំ និយមោ វុត្តិយំ វុត្តេនត្ថេន សាត្ថកត្តមិច្ចាសង្កិយ តេសមិហានុបយោគិត្តំ កមេន បដិបាទយិតុមាហ ‘វក្ខមានត្ថមេវិទ’មិច្ចាទិ,’ អាការាទយោ និគ្គហីតន្តា’ឥច្ចាទិនា វុត្តិយំ វក្ខមានោ អត្ថោ យស្ស តំ តថា វុត្តំ, សាធូនំ សាធុសទ្ទានំ អនុសាសនំ អាខ្យានំ អត្ថោ បយោជនំ យស្ស តន្តិ វិគ្គហោ.

សាធុសទ្ទានុសាសនសង្កាបេត្ថ ‘‘កត្ថេត្ថ កុត្រាត្រក្វេហិធា’’តិ (៤-១០០) អាទិនា កត្ថាទិសទ្ទានំ សាធុត្តានុសាសនស្ស ទស្សនតោ, លក្ខណន្តរេន សាធុភាវស្ស អន្វាខ្យាតត្តាតិ អាបុព្ពាទាឥច្ចស្មា ‘‘ទាធាត្វី’’តិ (៥-៤៥) ឥប្បច្ចយេ អាការលោបេ ច អាទីតិ អអាទិយេសន្តិ អញ្ញបទត្ថសមាសេ យោម្ហិ ‘‘យោសុ ឈិស្ស បុមេ’’តិ (២-៩៣) ‘ដេ អអាទយោ’តិ, តយោ ច ចត្តាលីសា ចាតិ ចត្ថ សមាសេ ‘‘តទមិនាទីនិ’’តិ ចត លោបេច រស្សេ ច តិតាលីសាតិ, ‘វណ្ណ-វណ្ណនេ’ឥច្ចស្មា ‘‘ភាវការកេស្វ ឃណ ឃកា’’តិ (៥-៤៤) អប្បច្ចយេយោម្ហិ ដាទេសេ វណ្ណាឥតិ ច សិជ្ឈនតោ, បយោគនិយមត្ថន្តិ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទេសុ បរេសុ ឯវ អអាទិសទ្ទោ បយុជ្ជីយតីតិ ឯវំ បយោគនិយមត្ថំ, អយម្បិ វិកប្បន្តរ សម្ភាវនា ‘‘អភូតតព្ភាវេ ករាសភូយោគេ វិការា ចី’’តិ (៤-១១៩) បយោគនិយមស្សា ឈាយមានស្ស ទិដ្ឋត្តា, ឋាន្យាទេសត្ថន្តិ អអាទិសទ្ទស្ស ឋានេ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទា អាទេសា ហោន្តិ តេសំ វា សោ ឥតិ, តទនុរូបាយាតិ ឋាន្យាទេសានុរូបាយ ឆដ្ឋី វិភត្តិយា, អតោយេវាតិ អគមាគមិអនុរូបាយ ឆដ្ឋិយា អភាវតោ យេវ, អគមាគមិ ភាវត្ថន្តិ អអាទិសទ្ទស្ស តិតាលីស វណ្ណសទ្ទា អាគមា ហោន្តិ តេសំ វា សោ ឥតិ, ឯតេសុបិ សង្កា, ‘‘យវាសរេ’’ (១-៣០) ‘‘សុញ សស្ស’’ឥតិ (២-៥៣) អាទេសាគមានំ ទស្សនេន, អាគម លិង្គាភាវតោតិ ឧការ កការ មការានំ អភាវតោ, វិសេសនវិសេស្ស ភាវត្ថន្តិ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទានំ អអាទិសទ្ទោ វិសេសនំ, តេ វា តស្សេ-តិ, ឯត្ថាបិ សង្កា ‘នីលុប្បល’មិច្ចាទីនមញ្ញត្ថ វិសេសនវិសេស្ស ភាវទស្សនា, សទ្ទលក្ខណា នុបយោគតោតិ សទ្ទលក្ខណេន សទ្ទសង្ខរណស្ស បកតត្តា វុត្តំ, តត្ថ ការណមាហ- ‘រូបវិសេសូប លក្ខណាភាវា’តិ, រូបវិសេសស្ស ឧបលក្ខណ និមិត្តំ តស្សអភាវាតិ អត្ថោ, ន ហិ វិសេសន វិសេស្សភាវេ បដិបាទិតេ អអាទ្យាទិសទ្ទានំ រូបវិសេសស្ស សង្ខរណំ កតំ សិយាតិ, យទិ ឯសោវ សទ្ទសង្ខរណន្តិ គយ្ហេយ្យ, តថា សតិ ‘នីលុប្បល’មិច្ចាទីនម្បិ វត្តព្ពតា អាបជ្ជេយ្យាតិ នាស្ស តទត្ថ តាបិ សម្ភាវីយតេ, លោកេ សីហគុណស្ស មានវកេ ទស្សនតោ ឧបចារេន ‘សីហោ-យំ មានវកោ’តិ តគ្គុណជ្ឈារោបោបិ ទិស្សតិ, តទត្ថម្បេតំ ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘តគ្គុណជ្ឈារោបនត្ថម្បេតំ ន ហោតី’តិ វុត្តំ, តស្ស អអាទិសទ្ទស្ស, តេសំ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទានំ វា គុណោ អអាទិត្តាទិ, តស្ស អជ្ឈារោបនំ-តិតាលីសវណ្ណសទ្ទេសុ វា អអាទិសទ្ទេយេវ វា អារោបនំ, តទត្ថម្បេតំ សុត្តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ, តត្ថ ការណមាហ- ‘អតោយេវា’តិអាទិ, អតោយេវ រូបវិសេសូបលក្ខណា ភាវតោយោ, បកតំ សទ្ទសង្ខរណំ, យថាវុត្ត វិកប្បន្តរាភាវេ ឧភយត្ថមិទំ សិយា, តត្ថ បរិភាសត្ថំ ន ហោតិ… តល្លក្ខណត្តាភាវា ឧបរិវក្ខមានត្តា ចាតិ បារិសេសមាលម្ពិយាហ ‘សញ្ញាសញ្ញិ’ច្ចាទិ.

មរិយាទាយម្បការេច, សមីបេ វយវេ តថា;

ចតុព្ពិធប្បការោយំ, អាទិសទ្ទស្ស ទិស្សតេតិ.

មរិយាទត្ថោ ឯត្ថ អាទិសទ្ទោតិ អាហ-‘អាទិមរិយាទា ភូតោ’តិ, ឧបលក្ខណត្តាតិ ឧបលក្ខិយមានានមាការាទីនំ គហណេ ការណភាវេន អប្បធានត្តា, តេនាហ-‘ឧបលក្ខណស្សុបសជ្ជនីយភូតស្សា’តិ, ការិយេនាតិ វណ្ណសញ្ញាភវនាទិនា, ន គុន្នម្បិ អានយនំ ភវតិ..គុន្នមុបសជ្ជនីយ ភូតត្តា អញ្ញបទត្ថស្សេវ បធានត្តា, សញ្ញាយា ភាវេតិ អការស្ស វណ្ណសញ្ញាយ អភាវេ, រូបន្តិតិ តាលីសារូបំ, តិតាលីសា+វណ្ណាតិបទច្ឆេទោ, តិតាលីស+វណ្ណាតិវា, សុត្តាវយវស្សាបិ សុត្តសម្ពន្ធិត្តា ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) បន វុត្តំ, រស្សត្តន្តុ ‘‘ទីឃរស្សា’’តិ យោគវិភាគេន, ឥតរថា ព្យញ្ជនបរស្សេវ រស្សត្តេ ទស្សិតេ តិតាលីសឥតិ អព្យញ្ជនេ បទំ ន សម្បជ្ជេយ្យាតិ វិញ្ញាយតិ, ឥតរីតរយោគចត្ថេ ពហុវចនេន ភវិតព្ពន្តិ អាហ-‘ឯកវចនម្បនា’តិអាទិ, វិប្បដិបត្តិ អញ្ញថាភាវោ, រស្ស ឯ ឱការេហិ តេចត្តាលីសក្ខរានន្តិ សម្ពន្ធោ, ឯ ឱការេ ហីតិ សហត្ថេ តតិយា, សក្កតានុសារេនាតិ សក្កតេ ‘‘សន្ធិ យក្ខរានំ រស្សា ន សន្តី’’តិ វុត្តស្ស អនុសារេន, កោចីតិ សា សនប្បសាទកចោឡិយពុទ្ធប្បិយាចរិយំ ទស្សេតិ, ន ហិច្ចាទិំ វទតោ-យមធិប្បាយោ ‘រស្សាឥវាតិ ឥវសទ្ទោ សាធម្មោបមាជោតកោ វា សិយា វេធម្មោបមាជោតកោ វា, យទិ តាវ វេធម្មោបមាជោតកោ, រស្សធម្មស្ស ឯ ឱការេស្វ សម្ភវា តេសំ ទីឃកាលប្បវត្តិតោ តេ ទីឃាយេវ សិយុំ, យទិ បន សាធម្មោបមាជោតកោ, តេសុ រស្សធម្មស្សសម្ភវា រស្សកាលប្បវត្តិតោ រស្សាឯវ តេ សិយុន្តិ ‘ឯត្ថាតិអាទីសុ ឯ ឱការានំ ឧច្ចារណកាលកតំ រស្សត្តមេវ ហោតី’តិ, រស្សកាលវន្តោយេវាតិ ឯវសទ្ទោ សោគតេ វណ្ណវិនិម្មុត្តស្ស កាលស្សេវាភាវា វណ្ណានញ្ច បច្ចក្ខ សិទ្ធត្តា បមាណសិទ្ធំ បារមត្ថិក មេ ឱការានំ រស្សកាលវន្តតំ ទីបេតិ, អត្ថាតិ វទតោ បនាយមធិប្បាយោ ‘ឯត្ថាតិអាទីសុ យទិ ឯការាទយោ ទីឃាឯវ សំយោគបុព្ពត្តា រស្សាវ សិយុំតថា សតិ អត្ថាតិ ឯត្ថាបិ ទីឃោវ អាការោ សំយោគបុព្ពត្តារស្សោ ឥវ ឧច្ចតីតិ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា ឧច្ចារណកាលកតោវ រស្សទីឃភាវោ គហេតព្ពោ’តិ, កច្ចាយនវុត្តិវណ្ណនា ញាសោ, តញ្ញាបនេតិ ពហិទ្ធា អញ្ញេសមក្ខរានំ ញាបនេ, បយោជនាភាវាតិ តេន សាធេតព្ពស្ស កស្សចិ ឥដ្ឋស្ស អភាវមាហ, កិមេត្ថ សមុទាយេ វាក្យបរិសមត្តិ, ឧទាហុ អវយវេតិ អាហ- ‘បច្ចេក’ន្តិ, អញ្ញថា ‘រុក្ខា វន’ន្តិអាទីសុ វិយ សមុទាយេ វាក្យបរិសមត្តិយំ ‘‘ឥយុវណ្ណា ឈលា នមស្សន្តេ’’ (១-៩) ឥច្ចាទិកំ ន សិជ្ឈតីតិ, បច្ចេកំ វណ្ណា នាមហោន្តីតិ អការោ វណ្ណោ នាម ហោតិ អាការោ វណ្ណោ នាម ហោតីតិអាទិនា, អវយវេច្ចាទិនា វុត្តិយំ អវុត្តេបិ ‘បច្ចេក’ន្តិ វចនេ សទិដ្ឋន្តំ ការណមាហ, ទិដ្ឋន្តោបនីតោ ត្យត្ថោ សុខេន បដិបត្តុំ សក្កាតិ, ឯត្ថ ហិ បច្ចេកន្តិ អវុត្តេបិ ទេវទត្តោ ភោជីយតូតិអាទិនា បច្ចេកំ ភុញ្ជិកិរិយា បរិសមាបីយតេ, តេនាហ-‘ន ចោច្ចតេ’ ឥច្ចាទិ, អថវា សមុទាយេបិ វាក្យបរិសមា បត្តិយំ សតិ សមុទាយេ បវត្តា សទ្ទា អវយវេសុបិ វត្តន្តីតិ ‘សមុទ្ទេកទេសទស្សនេបិ សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ, ខន្ធេកទេស ភូតាយបិ បញ្ញាយ បញ្ញាក្ខន្ធោតិអាទីសុ វិយ ន ទោសោ, តេនេវ វុត្តិយំ ‘បច្ចេក’ន្តិ ន វុត្តំ, វណ្ណសទ្ទស្ស គុណាទ្យនេកត្ថត្តេបិ បករណតោ អការាទយោវេត្ថ វុច្ចន្តីតិ អាហ-‘វណ្ណីយតិ’ច្ចាទិ, បករណតោបិ អត្ថោ វិភជ្ជតេ, វុត្តំ ហិ–

អត្ថា បករណា លិង្គា, ឱចិត្យា ទេសកាលតោ;

សទ្ទត្ថា វិភជីយន្តេ, ន សទ្ទាយេវ កេវលាតិ.

ននុ ឈលាទិសញ្ញា វិយ លហុសញ្ញំ អកត្វា កស្មា គុរុសញ្ញា កតាតិ ចោទនំ មនសិ និធាយ រុឡ្ហិ អន្វត្ថវសេន ទ្វិប្បការាសុ សញ្ញាសុ ឈាលាតិ រុឡ្ហិ សញ្ញាត្ថាភាវេន វោហារសុខមត្តបយោជនា, អន្វត្ថសញ្ញា បន តប្បយោជនាបិ ហោតិ តទញ្ញប្បយោជនា បីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘ឯវ’មិច្ចាទិ, វណ្ណីយតី អត្ថោ ឯតេហីតិ វុត្តមត្ថំ អនុគតា អនុគតត្ថា វណ្ណសញ្ញា តំ, សទ្ទាធិគមនីយស្សាតិ សទ្ទេន វិញ្ញាតព្ពស្ស, វណ្ណំ មូលមស្សាតិ វណ្ណមូលកោ-អត្ថោ, តស្ស ភាវោ វណ្ណមូលកតា, អត្ថស្ស វណ្ណមូលកតំ សាធេតិ ‘សាបិ’ច្ចាទិនា, វណ្ណំ រូបំ សភាវោ ឯតេសន្តិ វណ្ណរូបានិ-បទានិ, សមុទាយោ បាទានំ រូបមស្សាតិ សមុទាយរូបំ វាក្យំ, វិភត្យន្តមត្ថជោតកំ បទំ, បទសមុទាយោ វាក្យំ, សព្ពញ្ចេតមុបចារេន វណ្ណសទ្ទវចនីយត្តំ គច្ឆតិ វណ្ណមយត្តាតិ សព្ពោបិ សម្មុតិបរមត្ថភេទភិន្នោ អត្ថោ វាក្យាធិគមនីយោ វណ្ណេនេវ វិញ្ញាយតិ នាម តស្មា យថា វុត្តមត្ថ វិសេសទស្សនំលហុសញ្ញាយ ន សក្កាតិ តទត្ថមការាទីនំ គុរុភូតា វណ្ណសញ្ញា កតាតិ អធិប្បាយោ, សម្មុតិ សង្កេតវសេន បវត្តោ វោហារោ, បរមត្ថោ សនិព្ពានោ បញ្ចក្ខន្ធោ. ឧភោហិ បនេតេហិ ភិន្នោ តតិយោ កោដ្ឋាសោ នាម នត្ថិ, តថាច វុត្តំ–

ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសិ, សម្ពុទ្ធោ វទតំ វរោ,

សម្មុតិំ បរមត្ថញ្ច, តតិយំ នុបលព្ភតីតិ.

ននុ ច–

អប្បក្ខរមសន្ទិទ្ធំ, សសារំ គូឡ្ហនិណ្ណយំ;

បសន្នត្ថញ្ច សុត្តន្តិ, អាហុ តល្លក្ខណញ្ញុនោតិ.

‘‘អាទយោ តិតាលីស វណ្ណា’’ ‘‘តិតាលីសាទយោ វណ្ណា’’តិ វា វត្តព្ពន្តិ ន តថា សតិ សន្ទិទ្ធំ សុត្តំ សិយាតិ, ននុ សត្ថាទោ មង្គលវចនេន ភវិតព្ពំ, អការោ បដិសេធត្ថោបិ ហោតីតិ (ន) សត្ថាទោ សិទ្ធសទ្ទស្សោបហិតត្តា, អថ ហោត្វ បុព្ពា ឈាលាទិ សញ្ញា, សទ្ទសាធនមត្តប្បយោជនត្តា បន សព្ពវិធានស្ស បុព្ពាចរិយ សញ្ញាវាលមេត្ថាតិ កិំ បុនាបិ វណ្ណាទិសញ្ញាវិធានេន គន្ថគារវ ករណេនាតិ សច្ចមេតំ, បុព្ពាចរិយេសុ បន គារវំ តទនុគមនញ្ច ទីបេតុំ កាចិ សញ្ញាយោប្យន្វាខ្យាយន្តេ, យជ្ជេវំ សំយោគសព្ពនាមលោបាទយោបិ សញ្ញា បុព្ពាចរិយេហិ វុត្តា វត្តព្ពាតិ ននុ ភោ វុត្តមេវាម្ហេហិ’កាចិ សញ្ញាយោ អាខ្យាយន្តេ’តិ, កិន្តទាខ្យានទ្វារេន ភវតា តាបិ វិញ្ញាតុំ ន សក្កាតិ, កេសញ្ចិ សាត្ថកត្តោបិ បតិវណ្ណមត្ថានុបលទ្ធិតោ វណ្ណានមទិដ្ឋានមការាទីនមនុកតិយោ ឥហោបទិដ្ឋាឥត្យនុការិយេនាត្ថេនាត្ថវន្តតាយ ហោតេវាការាទិតោ វិភត្តិ, លោបេន និទ្ទិដ្ឋត្តា បនស្សា អស្សវនំ សន្និកំសវចនិច្ឆាភាវា សំហិតាយានិទ្ទេសោ, អនុក្កមោតិ អាទោនិស្សយា សរាវុត្តា, តតោ និស្សិតា ព្យញ្ជនា, សរេសុបិ ឯកដ្ឋានិយា អការាទយោ ពហុត្តា បឋមំ វុត្តា ឋានានុក្កមេន, តតោ ទ្វិជា ឋានានុក្កមេន, តេសុបិ រស្សាវ លហុត្តា បឋមំ វុត្តា, តតោ ទីឃា, ព្យញ្ជនេសុបិ វគ្គា ពហុត្តា ឋានប្បដិបាដិយា បឋមំ វុត្តា, តតោ យការាទយោ, វគ្គេសុ ច អឃោសា បឋមំ វុត្តា, តតោ ឃោសា, តេសុ ច សិថិលា បឋមំ វុត្តា, តតោ ធនិតា, តត្ថាបិ អប្បកត្តា ទ្វិជា បញ្ចមា វុត្តា, តតោ យរលវា ឃោសភូតា ឋានានុក្កមេន, តតោ ធនិតា សការហ ការា, តេសុបិហការោ កេសញ្ចិ ឱរសោបិ ហោតីតិ ទ្វិជត្តា បច្ឆា វុត្តោ, កេហិចិ ‘‘លឡានមវិសេសោ’’តិ ទ្វិន្នមវិសេសេ វុច្ចមានេបិ លិបិភេទេន ឋានភេទេន ច ភិន្នត្តា ឡការោ វិសុំ អក្ខរភាវេន គហិតោ, សោបិ ឃោសភាវេន ឋានានុក្កមេនច ហការតោ បរំ វុត្តោ និគ្គហីតំ បន សរត្តាទិសព្ពវិនិម្មុត្តត្តា សព្ពបច្ឆា វុត្តន្តិ អការាទីនមយមនុក្កមោ, ឥមស្សេវានុក្កមស្ស មនសិ វិបស្ស វត្តមានត្តា តិតាលីសាតិ គណនាបរិច្ឆេទស្ស ទស្សិតត្តា ច ‘និគ្គហីតន្តា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ, បកតំ សាធុសទ្ទាន្វាខ្យានំ, ន វណ្ណីយតេ, តិ សទ្ទសង្ខរណ សង្ខាត មុខ្យប្បយោជនាភាវា, កិញ្ចាបិ ន វណ្ណីយតេ, អម្ហេហិ បន កថមការាទីនមយមនុក្កមោ ឧប្បន្នោតិ សិស្សានំ កង្ខា វិច្ឆេទប្បយោជនម្បតិ អនុក្កមសទ្ទស្ស អត្ថកថនព្យាជេន វណ្ណិតោ យេវាតិ, ករីយន្តេ ឧច្ចារីយន្តេ ឯតេនាតិ ករណំ, តត្ថ ជិវ្ហាមជ្ឈំ តាលុជានំ, ជិវ្ហោបគ្គំ មុទ្ធជានំ, ជិវ្ហគ្គំ, ទន្តជានំ សេសានំ សកដ្ឋានំ ករណំ, បយត្តិ បយតនំ, តម្បន វណ្ណុច្ចារណតោ អព្ភន្តរោ ពាហិយោ ច ឧស្សាហោ, តត្ថ អព្ភន្តរបយតនំ-សំវុតត្តមការស្ស, វិវដត្តំ សរានំ សការហការានញ្ច ផុដ្ឋត្តំ វគ្គានំ, ឦសំផុដ្ឋត្តំ យរលវានំ, ពាហិយបយតនន្តុ សំវុតកណ្ឋតាទិ, ឋានតោ បច្ចាសត្តិយា វិធីយមានការិយសម្ភវេន បយោជនសម្ភវា អាហ-‘ឋានម្បនា’តិអាទិ, តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ ឧប្បត្តិវសេន វណ្ណាតិ ឋានំ, ‘‘ឯ ឱនម វណ្ណេ’’តិ (១-៣៧) សុត្តេ វណ្ណេតិ កថនមេវ វណ្ណសញ្ញាករណេ បយោជនំ, យថាវុត្តមត្ថមញ្ញត្រ ព្យាបទិសតិ’ ឯវ’មិច្ចាទិនា, តស្មា ‘‘ទសាទោ សរា’’ឥច្ចាទោ ‘តេនា’តិអាទីសុ ‘តេន សរឥច្ចនេន ក្វត្ថោ កស្មិំ សុត្តេ បយោជនំ តំ ទស្សេតិ ‘‘សរោលោបោ សរេ’’ច្ចាទី’តិ ឯវមាទិនា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ញាបេតិ វណ្ណលោបន្តិ ញាបកំ, កស្មា បន’សោ ចេមិនាវ ញាបកេន សិទ្ធោ’តិ វុច្ចតិ ននុ ‘តទមិនាទីនិ’’តិ (១-៤៧) សុត្តំ ទិស្សតីតិ, (សច្ចំ) តថាបិ បការន្តរោយម្បិ វណ្ណលោបេ ទស្សិតោតិ វិញ្ញាតព្ពំ, ឯវសទ្ទោ បន ‘យទិ ញាបកេន វណ្ណលោបោ សិយា សោ ឥមិនាវ ញាបកេន សិទ្ធោ, នាញ្ញេនា’តិ អវធារេតិ.

២. ទសា

ននុ អអាទយោតិ បឋមន្តេនុវត្តន្តេ កថមេត្ថ’តត្ថា’តិ សត្តមីនិទ្ទិដ្ឋតាតិ អាហ-‘តញ្ចា’តិអាទិ, អត្ថវសាវិភត្តិវិបរិណាមេនាតិ អអាទយោតិ បឋមន្តស្ស‘អាទោ ទសា’ត្យនេន សម្ពន្ធា សម្ពជ្ឈមានេ ចាធារត្ថេន ភវិតព្ពន្តិ អាធារត្ថវសេន សត្តមី វិភត្តិយា បរិវត្តនេនាតិ អត្ថោ, អត្ថវសា សត្តមិយា វិបរិណាមសម្ភវាយេវសុត្តេ អវិជ្ជមានេបិ‘តត្ថា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ, អាទោទសន្នមនញ្ញត្ថបវត្តិសម្ភវតោ តេសំ អអាទយោ វិសយភាវេនបិ សក្កា បរិកប្បេតុន្តិ វុត្តំ-‘តេសុ វិសយភូតេសូ’តិ, និទ្ធារណត្ថោបិ យុជ្ជតេវ… វណ្ណសមុទាយតោ តទេកទេសភូតាន មាទោ វណ្ណានំ ទសសង្ខ្យាគុណេន និទ្ធារិយមានត្តា, អាទិម្ហិ ទស វណ្ណាតិ វុត្តេ អវុត្តានម្បិ អវស្សំ វត្តព្ពានំ ឩនបូរណត្ថមជ្ឈាហារោ ហោតីតិ វុត្តំ- អវដ្ឋិតា និទ្ទិដ្ឋា វា’តិ, ឯកាទីន មដ្ឋារសន្តានំ សង្ខ្យានំ សង្ខ្យេយ្យេ វត្តនតោ អាហ-‘ទសសង្ខ្យាយ បរិច្ឆិន្នត្តា’តិ, គយ្ហុបគានំ រស្សឯ ឱវណ្ណានម្បិ កច្ចាយនេ វិយ អបរិច្ចាគា អនូនា, អគយ្ហុបគានំ តទញ្ញេសំ កេសញ្ចិ សរានំ បរិច្ចគា អនធិកា, ទសសទ្ទស្ស សង្ខ្យេយ្យ វុត្តិត្តា ទសន្នម្បិ អធិកតវណ្ណានញ្ញត្តា វុត្តំ-‘ទសន្នម្បី’តិអាទិ, សយំ បុព្ពា’រាជ=ចិត្តិយំ’តីស្មា ក្វិម្ហិ អន្តលោបេ សមាសេ ច តទមិនាទិត្តា និរុត្តិនយេន វា សរសទ្ទោ និប្ផជ្ជតីតិ, ‘សរ-គតិហិំ សាចិន្តាសុ’ ឥច្ចស្មា អប្បច្ចយេន វា និប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតុមាហ=‘សយំ រាជន្តី’តិអាទិ.

៣. ទ្វេទ្វេ

តេតិ’អាទោ’តិ សត្តម្យន្តត្តា អបរេ ទ្វេ បរាមសតិ, ហេដ្ឋា វិយាតិ ហេដ្ឋា វុត្តំ អត្ថវសា វិភត្តិវិបរិណាមំ ឧបមេតិ, អតោវ វិញ្ញាយមានត្ថវសេន តេសុ’តិ វុត្តំ, តេសុតិ បន និទ្ធារណត្តវិវច្ឆាយំ តម្បិ សម្ភវតីតិ តេសំ វណ្ណានំ មជ្ឈេ ទ្វេទ្វេតិ ទ្វិសង្ខ្យាយ និទ្ធារណត្ថោបិ វេទិតព្ពោ, វិច្ឆាយំ វុត្តិ យស្ស សោ វិច្ឆាវុត្តិ-ទ្វិសទ្ទោ, វិច្ឆាវុត្តិតា ចាស្ស សវណ្ណត្តគុណេន ទ្វិន្នំ (‘ព្យាបិតុ) មិដ្ឋត្តា, កមេនាវដ្ឋិតេតិ ឥមិនា អការាទិវណ្ណប្បពន្ធស្ស អនាទិកាលសិទ្ធំ កមសិទ្ធត្តមាហ. ននុ សមានា វណ្ណា សវណ្ណាត្យន្វត្ថេ សវណ្ណសទ្ទេ សតិ កតំ រស្សទីឃានំ សវណ្ណសញ្ញា សិយា… អសមានត្តា ឯតេសន្តិ, នេតទត្ថិវណ្ណប្បពន្ធស្ស កមសិទ្ធត្តា វចនពលេនេវាសមានានម្បិ ហោតេវាតិ, នេវម្បិ វត្តុំ យុត្តំ‘‘ទ្វេទ្វេ សវណ្ណា’’តិ សុត្តស្ស តាទិសសាមត្ថិយសព្ភាវេ [សព្ភាវេន (បោត្ថកេ)] វិសេសការណាភាវាតិ អាហ‘សមានត្តម្បនា’តិអាទិ. តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ វណ្ណា ចិត្តជត្តេបិ អភិព្យត្តិ វសេនាតិ ឋានំ កណ្ឋាទិ, តេន កតន្តិ សមាសោ, កណ្ឋតាតុ ឥតិ ចត្តេ បាណ្យង្គត្តា នបុំសកត្តំ. បញ្ចមេហិ វគ្គបញ្ចមេហិ. អន្តដ្ឋាកីតិ វគ្គានមន្តេ តិដ្ឋន្តីតិ អន្តដ្ឋា, តាហិ, យុត្តស្សាតិ ព្រហ្មចរិយា, គុយ្ហ’ន្តិអាទីសុ យុត្តស្ស. កេចីតិ អនិយមេន វុត្តំ, តេ បន–

‘‘ហការោ បញ្ចមេហេវ, អន្តដ្ឋាហិ ច សំយុតោ;

ឱរសោ ឥតិ វិញ្ញេយ្យោ, កណ្ឋជោ តទសំយុតោ’’តិ វទន្តិ.

៤. បុព្ពោ

វត្តតេតិ អត្ថវសា វិភត្តិវិបរិណាមេន វត្តតេ, ននុ ចេត្យាទិចោទនា, នេសទោសោច្ចាទិ បរិហារោ, ទោសាភាវេ ការណ មាហ-‘យោយោ…បេ… បតីយតេ’តិ, វុត្តំ សមត្តេតិ-‘នហិ’ច្ចាទិនា, ននុ ច បុព្ពសទ្ទោ យមេកត្តា ឯកំ បុព្ពមាចិក្ខតិ ន សកលន្តិ កថំ ‘‘បុព្ពោ’តិ វុត្តេ យោយោតិ ញាយតិ ‘យោយោ បុព្ពោ’តិ ច វុត្តេ ‘តេសុ ទ្វីសុ’តិ ឯត្ថ’ទ្វីសុ ទ្វីសុ’តិ ឥទំ កថំ សុខេនេវ បតីយតេ តទិទមសិទ្ធេនាសិទ្ធសាធនន្តិ អាសង្កិយ តទភាវមុព្ភាវីយ បុព្ព សទ្ទស្ស វិច្ឆាគមកត្តមវគមយិតុមាហ-‘នចេទ’មិច្ចាទិ. តំយោគាតិ ឧបចារវសេនាហ, តព្ពន្តតាយវាតិ អត្ថិយត្ថេ អប្បច្ចយវសេន, ឯវមុបរិបិ.

៥. បរោ

សេសមិច្ចាទិនា‘តេសុ ទ្វីសូតិ សវណ្ណសញ្ញកេសុ ទ្វីសុ’ ឥច្ចាទិ កមតិទិស្សតិ. លហុសញ្ញា រស្សស្ស, សំយោគបុព្ពស្ស រស្សស្ស ទីឃស្ស ច គុរុសញ្ញា ន វត្តព្ពា… ឧច្ចារណវសេនេវាន្វត្ថសញ្ញាតិ វិញ្ញាយតិ, បុព្ពាចរិយវសេន វា ឥហាវុត្តាវសេសសញ្ញាវិយ.

៦. កាទយោ

កេវល ព្យញ្ជនានមត្ថប្បកាសត្តាភាវា សរានមត្ថប្បកាសនេ អច្ចន្តោបការា ព្យញ្ជនាតិ ‘ឯតេហី’តិ ករណត្តេន វុត្តំ, តេនាហ ‘សរាន’មិច្ចាទិ. វិបុព្ពា ‘អញ្ជ-ព្យត្តិយំ’តីមស្មា ករណេ អនប្បច្ចយេ រូបំ, នបុំសកត្តម្បិស្សាវគមយិតុំ ‘ឧបការកានី’តិ វុត្តំ, ព្យញ្ជនត្តំ ទិដ្ឋន្តេន ផុដយតិ ‘យថា’ឥច្ចាទិនា, យថា ឱទនស្សុបការកានិ សូបាទីនិ ព្យញ្ជនានិ, តថា សរានមុបការកានីតិ អធិប្បាយោ, ព្យញ្ជនម្បន អទ្ធមត្តិកំ, វុត្តំ ហិ–

ឯកមត្តោ ភវេ រស្សោ, ទីឃោ មត្តទ្វយាយុតោ;

ប្លុតោ តិមត្តោ វិញ្ញេយ្យោ, ព្យញ្ជនំ ត្វទ្ធមត្តិកំតិ.

អន្វត្ថាតិ អន្វត្ថតោ, ‘អន្វត្ថា ព្យញ្ជនា’តិ សម្ពន្ធោ.

៧. បញ្ច

សជាត្យបេក្ខាយ សមុទាយវាចិត្តេបិ កាទយោតី អនុវត្តនតោ វគ្គសទ្ទេន កខគឃញាទយោវ គយ្ហន្តិ, បញ្ច បរិមាណមស្ស បញ្ចកោវគ្គោ, ‘‘តមស្ស បរិមាណំ ណិកោ ចា’’តិ (៤-៤១) កោ, សុត្តេ អាទិភូតោ បញ្ចសទ្ទោ បញ្ចសង្ខ្យាបរិច្ឆេទំ កុរុមានោ មាវសានានំ វគ្គានំ ពហុត្តំ គមេតីតិ ‘បញ្ចកា’តិ វុត្តំ, វគ្គាតិ ពហុវចនតោ បច្ចេកន្តិ វិញ្ញាយតិ, វជ្ជេន្តិ យការាទយោភិ វគ្គា, បឋមក្ខរវសេន បន កវគ្គាទិវោហារោ.

៨. ពិន្ទុ

អនេកត្ថត្តា ធាតូន មុច្ចារណត្ថោបេត្ថ គណ្ហាតីតិ និបុព្ពា តតោ កម្មន្តិ ត្តប្បច្ចយេ ញ្ញិម្ហិ បាទិសមាសេ ទីឃេច រូបំ ទស្សេន្តោ ‘រស្សា’តិអាទីមាហ, បីឡនត្ថតោ និគ្គហនំ និគ្គហោ, ‘ឥ-អជ្ឈេន គតីសុ’ឥច្ចស្មា កត្តរិ [កម្មនិ-ឥតិ វត្តព្ពំ, ឥតំ ឧច្ចារិតន្តិ អត្ថោ] ត្តប្បច្ចយេ ឥតំ, និគ្គហេន ឥតន្តិ អមាទិស មាសេ រូបំ ទស្សេន្តោ ‘ករណំ និគ្គហេន វា’តិអាទិមាហ, បច្ឆិមបក្ខំ សាធេតុមាហ-‘វុត្តំ ហី’តិ.

៩. ឥយុ

ចត្ថសមាសោតិ ឥតរីតរយោគទ្វន្ទសមាសោ. អត្តេតិ មុនិ សទ្ទាទិវចនីយេ អត្ថេ, នមតីតីមស្សេតំ កម្មំ,

យំ សព្ពវចនំ សព្ព, លិង្គំ សព្ពវិភត្តិកំ;

តំ សព្ពត្ថេ នមនតោ, វិទុំ នាមន្តិ តព្ពិទូ.

ឥធ នាមសញ្ញាយាភាវេបិ អន្វត្ថពលាយេវ នាមសញ្ញា សិទ្ធាតិ (អាហ) ‘អន្វត្ថព្យបទេសេនា’តិ, ស្យាទ្យន្តបកតិរូបន្តិ បច្ចយា បឋមំ ករីយតីតិ បកតិ, សា ឯវ រូបន្តិ បកតិរូបំ, ស្យាទ្យន្តស្ស បកតិ រូបំ មុនិសទ្ទាទិ ស្យាទ្យន្តបកតិរូបំ, អត្ថវន្តមធាតុកមប្បច្ចយម្បាដិបទិកំ, បទំ បទំ បតិ បដិបទេ, បដិបទំ និយុត្តំ បាដិបទិកំ. វិសេសនេនាតិ សុត្តេ ‘នមស្សន្តេ’តិ វុត្តេន ឥវណ្ណុវណ្ណានំ វិសេសនេន. អាខ្យាតស្សាតិ បចតិអាទិនោ. អាទិមជ្ឈវត្តិនោតិ ឥន្ទ ឧទកសទ្ទាទីនំ អាទោ, បខុមាទីនំ មជ្ឈេច វត្តិនោ. បទេសេសូតិ ‘‘ឈលា សស្ស នោ’’តិ (២-៨៣) អាទិកេសុ សុត្តប្បទេសេសុ, អនិដ្ឋបសង្គ (សង្កំ) និវត្តេតីតិ សម្ពន្ធោ, អនិដ្ឋប្បសង្គោនាម [នាមាតិ (បោត្ថកេ)] បចតិ-ឥន្ទ (ឧទក បខុម) សទ្ទាទីន មន្ត អាទិមជ្ឈភូតឥវណ្ណាទីនំ ឈលសញ្ញា វិធាយ តតោ បរាសំ សាទិ វិភត្តីនំ ‘‘ឈលា សស្ស នោ’’តិ (២-៨១) អាទីហិ ‘នោ’ អាទេសាទិម្ហិ កតេ ‘បចតិនោ, ឥន្ទនោ, ឧទកនោ, បខុមនោ’តិអាទិ រូបប្បសង្គោ, ននុចាទិអាទិ ចោទនា. វត្តព្ពន្តិ សុត្តេ វត្តព្ពំ. ព្យាសនិទ្ទេសេនាតិ អសមាសនិទ្ទេសេន. តទយុត្តន្តិអាទិ បរិហារោ, តន្តិ តំ ចោទ្យំ, សតិហីតិអាទិនា អយុត្តត្តំ សមត្ថេតិ, ទ្វីសុត្តរេសុ យោគេសូតិ ឧបរិមេសុ ‘‘បិត្ថិយំ’’ ‘‘ឃា’’តិ ទ្វីសុ សុត្តេសុ. ឥត្ថិយន្តិ ឥទន្តិ ‘‘បិត្ថិយ’’ន្តិ សុត្តេ ឥត្ថិយន្តិ ឥទំ បទំ. វណ្ណវិសេសនំ សិយាតិ ‘‘បិត្ថិយ’’ន្តិ សុត្តេ ‘ឥយុវណ្ណា’តិ អនុវត្តនតោ ‘ឥត្ថិយំ ឥវណ្ណុវណ្ណា’តិ ឯវំ ឥវណ្ណុ វណ្ណា ‘‘ឃោ’’តិ សុត្តេ ‘ឥត្ថិយំ អា’តិឯវំ អវណ្ណស្ស ច វិសេសនំ ភវេយ្យ. វណ្ណវិសេសនេ វិរោធមាហ ‘ឯវញ្ចេ’ច្ចាទិ, នាមស្សន្តេតិ អសមាសនិទ្ទេសេ ត្វវិរោធមាហ- ‘ព្យាសេ’ច្ចាទិ. សក្កានាមវិសេសនំ កាតុន្តិ ទ្វីសុ សុត្តេសុ ឥត្ថិយន្តិអាទិនា វក្ខមានក្កមេន. នាមស្ស អន្តោ នាមន្តោតិ សមាសស្ស ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តា សមាសេ គុណីភូតស្ស នាមស្ស ឥត្ថិយន្តិ ឥទំ វិសេសនំ កាតុំ ន សក្កាតិ អធិប្បាយោ, វចនមន្តរេនាតិ បាណិនិយានមិវ ‘‘យថាសង្ខ្យមនុទេសោ សមានំ’’តិ (១-៣-១០) សុត្តំ វិនា, សមាសង្ខ្យ ឯតេសន្តិ សមសង្ខ្យកា, ឥតិសទ្ទោ អាទ្យត្ថោ, តេន–

‘‘អាលាបហាសលីលាហិ, មុនិន្ទ វិជយា តវ;

កោកិលា កុមុទានី វោ, បសេវន្តេ វនំ ជលំ’’ (២៦០).

ឥច្ចាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

១០. បិត្ថិ

ឥត្ថិយំ នាមស្សាតិ ច, អន្តេ ឥវណ្ណុវណ្ណាតិ ច វុត្តេ តេសមា ធារាធេយ្យសម្ពន្ធោ អាធេយ្យស្សាធារេ បវត្តិំ វិនា ន សម្ភវតីតិ អជ្ឈាហារវសេន ‘វត្តមានា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ. ឥវណ្ណុ វណ្ណាតិ អបេក្ខិយ‘វិសេសីយន្តី’តិ ពហុវចនមេតំ សម្ពន្ធស្ស បុរិសាធីនតាយ នាមន្តីមិនា សម្ពន្ធេ សតិ‘វិសេសីយតី’តេកត្តេន បរិណមតិ.

១១. ឃា

ឥត្ថិយំ នាមស្សន្តេតិ ច វត្តតេ. ហេដ្ឋា សព្ពត្ថ សញ្ញិនោ និទ្ទិសិយ សញ្ញាយ និទ្ទិដ្ឋត្តា តត្ថ វិយ វិសុំ សញ្ញិនោ បឋមមនិទ្ទេសេ អសន្តោ វិយាតិ ទោសលេសមាលម្ពិយ ចោទយតិ នន្ហចេ’ត្យាទិនា. តត្ថ សេតោតិ វិជ្ជមានស្ស សញ្ញិនោ. ការិយេនាតិ សញ្ញាការិយេន. បរិហរតិ ‘នាយំ ទោសោ’តិអាទិនា. បច្ឆាវុត្តមត្តេនាតិ ‘‘ឃា’’តិ សុត្តេ ការិយិនោ អាការស្ស បច្ឆា វុត្តមត្តេន. នចាតិ ឯត្ថ ចសទ្ទោ វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ, អបរម្បិ កិញ្ចិ វត្តព្ពមនិយមរូបមត្ថីតិ អត្ថោ. អនិយមរូបមាចរិយប្បវត្តិតោ សាធេតុមាហ ‘ឧភយថាបិ’ច្ចាទិ.

១២. គោស្យា

អាសទ្ទោ អាភិមុខ្យេ, អនភិមុខមភិមុខំ កត្វា លបនំ កថនមាល បនំ, តស្មិំ អាលបនេ, អាលបនត្ថេ វិហិតោ សីតិ អត្ថោ.

ឥតិ មោគ្គល្លានបញ្ចិកាដីកាយំ សារត្ថវិលាសិនិយំ

សញ្ញាធិការោ សមត្តោ.

បរិភាសាធិការ

១៣. វិធិ

វចនារម្ភយោជនមាហ–‘យំ វិសេសនភាវេនេ’ច្ចាទិ, យន្តិ អនិយមេន ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’តិ (២-៤៣) អាទីសុ អតោតិអាទិកំ វិសេសនភាវេន វត្តុមិច្ឆិតំ បរាមសតិ, តេនាតិ វិសេ សនត្តេនុ-បាទិយមានេន យំ សទ្ទនិទ្ទិដ្ឋេន អតោតិអាទិកេន ករណភូតេន, យថាកថញ្ចិតព្ពតោតិ អាទោ មជ្ឈេ-ន្តេ វា សព្ភាវតោ យេនកេនចិ អាការេន អភេទោបចារេន អការាទិវិសេសនវតោ នាមាទិនោ, តទន្តត្ថន្តិ តំ អតោត្យាទិ វិសេសនមន្តេ, នាទោ ន មជ្ឈេ យស្ស តំ តទន្តំ, តំ អត្ថោ បយោជនំ យស្សាតិ អញ្ញបទត្ថោ, វត្តាយត្តាតិ វត្តុនោ អាយត្តា… អត្តាវាត្តនោ វចនេ បធានន្តិ, តស្សាតិ វត្តុនោ, សាតិ វចនិច្ឆា, បយោគានុសា រេនាតិ ជិនវចនានុសារេន, ឥតីតិ ការណត្ថេ និបាតោ, ឥមិនា ការណេនាតិ អត្ថោ, ន សព្ពត្ថប្បសង្គោតិ សំហិតាទិវិធិម្ហិ សព្ពត្ថ តទន្ត វិធិប្បសង្គោ ន ហោតិ, តថាហិ ‘‘សរោ លោបោ សរេ’’តិ (១-២៦) ឯត្ថ សរោតិ វិសេសនភាវេន វចនិច្ឆាយ សព្ភាវេ សរោតិ តត្រា’ទីនំ វិសេសនន្តិ យថាកថញ្ចិសរាទិសរមជ្ឈសរន្តានំ តត្រាទីនំ លោបប្បសង្គេ ‘‘វិធិព្ពិសេសនន្តស្សា’’តិ (១-១៣) សរន្តស្សបសង្គោ សិយា, ន ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ (១-១៣) អន្តស្ស… ឆដ្ឋីនិទ្ទេសាភាវា, តថា សតិ ‘តត្រិមេ’តិអាទិម្ហិ ‘ឥមេ’តិអាទិនា វត្តព្ពតា អាបជ្ជេយ្យាតិ បយោគំ នានុសដា នាមសិយុន្តិ ន សព្ពត្ថ តទន្ត វិធិប្បសង្គោ, តថា ‘‘គតិពោធា’’ (២-៤) ទិសុត្តាទិម្ហិបិ ‘គមយតិ មាណវកំគាមំ ត្យាទិប្បសង្គោតិអាទិ ច យថាយោគមវគន្តព្ពំ, វុត្តិយំ ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’តិ សុត្តោទាហរណំ ទស្សិតំ, ‘‘នរា នរេ’’តិ លក្ខិយោទាហរណំ.

១៤. សត្តធី

វចនផលមុបទស្សេតិ‘យត្ថេ’ច្ចាទិនា, យត្ថ យស្មិំ ‘‘សរោ លោបោ សរេ’’ត្យាទិកេ សុត្តេ, សត្តមិយាតិ ‘សរេ’តិអាទិនា សត្តមិយា, យស្សាតិ សរោតិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋស្ស, ការិយំ លោបាទិ, សម្ពន្ធា វិសេសាតិ សរេត្យាទោ ឱបសិលេសិកមធិករណំ, តញ្ចោបសិលេសេ ភវមធិករណំ បុព្ពស្ស វា បរំ សិយា បរស្ស វា បុព្ពន្តិ បុព្ពបរោបសិ លេសស្សាវិសិដ្ឋត្តា បុព្ពបរានំ សម្ពន្ធស្ស អវិសេសា, បរស្សាបីតិ ន កេវលំ បុព្ពស្សេវ, សតីត្យស្មិំ អត្ថេ ជោតនីយេ សត្តមី សំសត្តមី សន្តសទ្ទស្ស សមាទេសេន, សត្តញ្ចេត្យាទិវចនមេវំ សតិ ឃដតេ, សន្តិ វា សន្តសទ្ទត្ថេ បាទិ, សុត្តេ អវុត្តេបិ វុត្តិយំ ‘និទ្ទេសេ’តិ វចនេ ការណមាហ-សត្តញ្ចា’តិអាទិ, និទ្ទេសមន្តរេន សត្តំ ន សម្ភវតីតិ សម្ពន្ធោ, សត្តមិយា និទ្ទេសេ សតិយេវ តំ សម្ពន្ធាយ សត្តាយ សម្ភវោ, អញ្ញថា កិមញ្ញន្តស្សា បតិដ្ឋាតិ អធិប្បាយោ, បុព្ពសទ្ទស្ស សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា កិន្និស្សាយ បុព្ពត្តមិច្ចាហ-‘សត្តមិ’ច្ចាទិ, តន្តិ ‘‘សរោ លោបោ សរេ’’តិ សុត្តំ, ឧការស្សាតិ ‘វេឡុ’ឥច្ចត្រ ឧការស្ស, បុព្ពស្ស…បេ… ករិត្វា តំមនសិកតញ្ចោទនំ ទស្សេតុមាហ-‘តមហ’ន្តិ ច្ចាទិតិ ឯវមេត្ថ សាជ្ឈាហារោ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បុព្ពស្សាតិ សត្តមី និទ្ទិដ្ឋតោ បុព្ពស្ស, អនន្តរស្សាតិ អព្យវហិតស្ស, វុត្តំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ, អយមធិប្បាយោ ‘‘តស្មិន្តិ និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្សា’’តិ (១-១-៦៦) បាណិនិយវចនេ ‘‘ទិសិរយមុច្ចារណក្រិយោ និសទ្ទោប្យយ មិហ នេរន្តរិយំ ជោតេតិ, តត្ថ‘និរន្តរំ ទិដ្ឋោ’តិ បាទិសមាសេ កតេ ផុដមេវានន្តរមុច្ចារិតេត្យមត្ថោ-វគម្យតេតិ ‘‘បុព្ពសទ្ទស្ស ព្យវហិតេបិ បយោគទស្សនេ ព្យវហិតេបិ ការិយំ បប្បោតី’’តិ ភស្សការាទយោ វណ្ណេន្តិ, ឥហ តាទិសវចនាភាវេន វណ្ណាទិ ព្យវធានេបិ សិយា’’តិ, សរេច្ចាទិបរិហារវចនេ-ធិប្បាយ មុព្ភាវយតិ ‘យទិបិ’ច្ចាទិនា, មថុរាយ បាដលិបុត្តកស្ស ចាន្តរាឡេ គាមាទីនំ សព្ភាវា ព្យវធានេបិ បុព្ពសទ្ទស្ស បវត្តិយា ទិដ្ឋន្តមាហ-‘មថុរា’ ឥច្ចាទិ, យស្មា សរេតិ ឱបសិលេសិកាធារេ សត្តម្យន្តំ បទំ, តស្មា ព្យវធានេ សរលោបោ ន ហោតីតិ ឯវំ សង្ខេបព្យាខ្យានេន វុត្តិយ មត្ថោ វេទិតព្ពោ, ន កេវលំ សរេតិ ឯត្ថេវាតិ អាហ- ‘ការិយេ’ច្ចាទិ, ឱបសិលេសិកេយេវាធារេ ភវតីតិ សេសោ, ការណមាហ-‘វត្តិច្ឆាន្ហវិធានតោ សទ្ទស្សា’តិ, វត្តុនោ យា ឥច្ឆា វចនិច្ឆា តស្សា អនុតូលេន វិធានតោ អត្ថស្ស កថនតោតិ អត្ថោ,យេន ហិ យមត្ថំ វត្តាតិធាតុមិច្ឆតិ សតីប្យភិធានសា មត្ថិយេ ន តតោ-ញ្ញមត្ថំ សទ្ទោភិទធាតីត្យធិប្បាយោ, វត្តិច្ឆា វសាយេ ការណមាហ’វត្តិច្ឆាបិ’ច្ចាទិ, វត្តុនោ សុត្តការស្ស ឥច្ឆា វត្តិច្ឆា, កថមុបទេសតោ វត្តិច្ឆា-វសីយតេ’ កថញ្ច សាមត្ថិយតោតិ អាសង្កិយ តមុបទស្សេតុមាហ-‘អតោចេត្យាទិ, អតោ វក្ខមានការណា ឧបទេសតោ វសីយតេតិ សម្ពន្ធោ, កិន្តំ ការណ មិច្ចាហ-‘យស្មា’ឥច្ចាទិ, អន្វយសទ្ទេនេត្ថ គុរុបារម្បរិយោ-បទេសោ វិវច្ឆិតោ, យស្មា ការណា អន្វយោ គុរុបារម្បរិយោ បទេសោ គុរុកុលមុបគម្ម បញ្ហករណាទិនា អន្វិច្ឆីយតេ គវេសីយតិ, អតោ ការណា គុរុបរម្បរា គតឧបទេសតោ វសីយតោតិ អត្ថោ, សាមត្ថិយតោ-វសាយប្បដិបាទយិតុមាហ- ‘សាមត្ថិយម្បិ’ច្ចាទិ, សាមត្ថិយម្បិ វុច្ចតេតិសេសោ, លឃុនោបាយេន សទ្ទានមុបលក្ខណេ បវត្តីតិ ព្យវហិតនិវត្តិយា វចនន្តរក-រណមនុបន្នំ, ឧបបន្នំ វចនន្តរករណំ, តស្ស ច ឱបសិលេសិកាធារ មន្តរេន អញ្ញថានុបបត្តិយា អាធារវិសេសប្បដិប្បត្តីតិ ឥទមេត្ថ សាមត្ថិយំ, អាធារន្តរេច្ចាទិនា យថាវុត្តំ សាមត្ថិយំ វិភាវេតិ, អាធារន្តរេបីតិ សព្ពត្ថ បាឋោ ទិស្សតិ, បសង្គាភាវតោ អត្ថន្ត-រេនាបិ អាធារន្តរេបិ ឱបសិលេសិកាធារេបិ វចនន្តរប្បសង្គោ សិយាតិ សម្ពន្ធសម្ភវា ឱបសិលេសិកាធារនិស្សយនេបិ អានិសំសោ ន ទិស្សតីតិ សមុច្ចយត្ថេនាបិ នត្ថិ បយោជនន្តិ វជ្ជេតព្ពោ យម្បិ សទ្ទោតិ, ននុ កិមេវំ វណ្ណីយតេ បុព្ពស្សេវេតិ វចន មេវោបសិលេសិកមធិករណំ វិញ្ញាបយតិ… តត្ថេវ បុព្ពបរត្ត សម្ភវាតិ យោមញ្ញតេ, តស្សេសា កប្បនា ន សង្គតាតិ ទស្សេតុមាហ-‘បុព្ពស្សាតិ’ច្ចាទិ, អយុត្តត្តេ ការណមាហ-‘សាមីបិកេបិ តស្ស សម្ភវា’តិ, ‘គង្គាយំ ឃោសោ’តិ វុត្តេ ឃោសោ គង្គាយំ បុព្ពោ វា បរោ វេតិ គម្មមានត្តា សាមីបិកេប្យធិករណេ បុព្ពបរត្តស្ស សម្ភវាតិ អត្ថោ, ឯតាវវុច្ចតេតិ បុព្ពស្សេវ ហោតិ ន បរស្សាតិ ឯត្តកមេវ វុច្ចតេ, តថាច វក្ខតិ-‘កិន្ត’ន្តិអាទិ, អធិកំ ព្យវហិតនិវុត្យាទិ ន វុច្ចតេតិ សម្ពន្ធោ, អាទិសទ្ទេនេត្ថ ឆដ្ឋីបកប្បនា គហិតា, ឆដ្ឋីបកប្បនាបិ សាមត្តិយា កតាតិ សម្ពន្ធោ, បកប្បនំ បកប្បនាវិធានំ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘បាណិនិយា ‘‘ឆដ្ឋីដ្ឋានេយោគា’’ត្យតោ (១-១-៤៩) ‘‘តស្មិន្តិ និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្ស’’ (១-១-៦៦) ‘‘តស្មា ត្យុត្តរស្ស’’ ឥតិ (១-១-៦៧) បរិភាសាសុត្តទ្វយេ ឆដ្ឋីគហណមនុវត្តិយ ‘តស្មិន្តិ និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្ស ឆដ្ឋី’ ‘តស្មាត្យុត្តរស្ស ឆដ្ឋី [និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្ស ឆដ្ឋីតិ បុព្ពស្ស ការិយិត្តបដិបាទនយោគ្គោ ឆដ្ឋី តព្ពោធកបទេ ភវតិត្យត្ថោ, ឯវ ធុត្តរស្សេតុ វិ. ឧជ្ជោតដីកា] តិ ឆដ្ឋីបកប្បនំ បដិបាទេន្តិ ‘យស្មិំ សុត្តេ ឆដ្ឋីនិទ្ទេសោ នត្ថិ, តត្ថ ឆដ្ឋីបកប្បនាយថា សិយា’តិ, ឥធ បន វចនន្តរាភាវេបិ យត្ថ ឆដ្ឋីនិទ្ទេសោ នត្ថិ, តត្ថ សាមត្ថិយេនេវ ឆដ្ឋីបកប្បនា សិទ្ធា’តិ, សាមត្ថិយមុបទស្សេតិ ‘សត្តមីនិទ្ទេសេ’ច្ចាទិនា, អញ្ញវិភត្តិនិទ្ទិដ្ឋោបិ បដិបជ្ជតេតិ សម្ពន្ធោ, ការិយយោ គន្តិ ការិយសម្ពន្ធំ, យថា ‘‘វគ្គេ វគ្គន្តោ’’តិ ឯត្ថានុវត្តមានំ និគ្គហីត’ន្តិទំ ឆដ្ឋីយន្តំ វិញ្ញាយតេ, កថំ វគ្គេតេសា សត្តម្យកតត្ថា ‘‘និគ្គហីត’’ន្តិ (១-៣៨) បុព្ពសុត្តេ កតត្ថតាយ បឋមា វិភត្តិយា ឆដ្ឋីវិភត្តិម្បកប្បេតិ សត្តមិយំ បុព្ពស្សេ’តិ តថេត្យវគន្តព្ពំ. ឯតាវ វុច្ចតេតិ វុត្តេ ឥទន្តិ ន វិញ្ញាយតេតិ អាហ ‘កិន្ត’ន្តិអាទិ, យទាហិច្ចាទិនា បរិយាយបសង្គក្កមំ ទស្សេតិ. កិមិទមុច្ចតេ បរិយាយប្បសង្គេ និយមត្ថំ វចនន្តិ ននុ បុព្ពបរានំ យុគបទុប្បត្តិយ មាចរិយវចនប្បមាណេនាប្បដិបត្តិយំ វិជ្ឈនត្ថំ វចនន្តិ កស្មា នោច្ច តេច្ចាហ- ‘យុគបទុបសិលិដ្ឋាន’ន្ត្យាទិ, យុគបទុបសិលិដ្ឋានមសម្ភវោតិ សម្ពន្ធោ, កុតោច្ចាហ-‘អបរស្សូបសិលេសិកស្សាភាវតោ’តិ, អតោតិ យុគបទុភិន្នម្បត្តិយា អភាវតោ, វចនំ ‘‘សរោ លោបាសរេ’’ច្ចាទិកំ (១-២៦) សុត្តំ.

១៥. បញ្ច

អវធិភាវេនាតិ ‘អតោ’ច្ចាទិនា អវធិត្តេន, យស្សាតិ យោ អាទិនោ, ការិយន្តិ ‘ដាដេ’អាទិកំ, បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវិសេសាតិ យថា- ‘គាមា ទេវទត្តោ’តិ វុត្តេ សោ តតោ បុព្ពោ បរោគេតិ វិញ្ញាយតីត្យវធិភាវស្ស បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវិសេសោ, តថេហាបិ ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’តិ (២-៤១) វុច្ចមានេ អតោ បុព្ពេសំ យោនំ អថវា បរេសន្តិ បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវធិភាវស្សាវិសេសាតិ មញ្ញតេ, បុរេ វិយាត្យនេន សត្តមិយន្តិ ឯត្ថ វុត្តំ និទ្ទេសវចនេ ការណមតិទិសតិ, វុត្តិយំ ‘នរានមេរេ’តិ ឯត្ថ អបវាទវិប្បដិសេធេ សតិបរត្តា ដាដេអាទេសានំ បវត្តិំ ‘‘អាទិស្សា’’តិ ឯត្ថ វណ្ណយិស្សាម, អថ កិមិមិនា វចនេន ននុ យតោ យត្ថ បញ្ចមី និទ្ទេសោ តត្ថ សព្ពត្ថ ‘‘មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ’’ (១-២១) ត្យតោ ‘បរោ’ត្យនុវត្តេតុំ សក្កាតិ តស្សានុវត្តិតស្ស យោនមិច្ចនេន សាមានាធិករណ្យា‘បរេសំ យោនំ’ត្យយមត្ថោ វិញ្ញាយតេ, តតោ បុព្ពេសំ បសង្គោយេវ នត្ថីតិ, នេតទត្ថិ, បរោតិ ត្យនុវត្តមានំ ‘អតោ’តិ បញ្ចម្យន្តេន សម្ពជ្ឈមានំ ន កោចិ វារេតា អត្ថីតិ បរតោ-ការតោ បុព្ពេសម្បិ យោនំ ដាដេអាទេសា បប្បោន្តីតិ វចនេនេមិនា ភវិតព្ពមេវាតិ ទស្សេតុមាហ-‘វចនេ’ច្ចាទិ, ឯវញ្ចរហិ តទេវោទាហរិតព្ពំ, កិំ ‘នរានរេ’ ត្យុទាហដន្តិ ចេ, នេសទោសោ, អញ្ញទត្ថំ ការីយមានមិហា-ប្យត្ថវន្តំ ហោតីតិ, បុព្ពកោ បរិហារោតិ ព្យវ ហិតនិវត្តិយា បុព្ពសុត្តេ វុត្តោ ‘‘សរេតោបសិលេសិកាធារោ’’តិ បរិហារោ, ន សម្ភវតីតិ ឥហ សត្តមិយា អភាវា ន សម្ភវតិ, វចនានន្តរន្តិ បាណិនិយានំ និទ្ទិដ្ឋគ្គហណមិវ ព្យវហិតនិវត្តិយា សុត្តន្តរំ, តេ ហិ ‘‘តស្មាត្យុត្តរស្សា’’ត្យេត្ថ (១-១-៦៧) និទ្ទិដ្ឋគ្គហណមនុវត្តិយ តេន បុព្ពេ វិយ ព្យវហិតនិវត្តិម្បដិបាទេន្តិ. អនន្តរេតិវចនា បច្ចាសត្តិយា និស្សយនំ វិញ្ញាយតេ, កតត្ថតាយាតិ វចនា ជាតិយាត្យាហ- ‘បច្ចាសត្យា ជាតិំ សន្និស្សាយា’តិ ជាតិំ សន្និស្សាយ បច្ចាសត្យា ករណភូតាយ និវត្តិមាហេតិ សម្ពន្ធោ, ឥមិនា បច្ចាសត្តិ ញាយព្យាបនញាយជាតិបទត្ថព្យត្តិបទត្ថេសុ បច្ចាសត្តិញាយោ ជាតិបទត្ថោចេហ និស្សីយតេតិ ទស្សេតិ, ន ហិ កេវលំ ជាតិំ និស្សាយ ព្យវហិតនិវត្តិ វត្តុំ សក្កា, តថាហិ យទេត្ថ បច្ចាសត្តិញាយោ ន និស្សិតោ, តទា ព្យាបនញាយេន ព្យវហិតេ ចាព្យវហិតេ ចាសជ្ជតីតិ ជាតិយា និស្សយនេ សត្យបិ ព្យវហិតេបិ ព្យាប្យមានា ជាតិ កេន និវារីយតេ នាបិ កេវលំ បច្ចាសត្តិន្និស្សាយ ព្យវហិតនិវត្តិ វត្តុំ សក្កា, តថាហ្យសតិ ជាតិសន្និស្សយេន ព្យត្តិនិស្សីយតេ, ព្យត្តិយញ្ច បទត្ថេ បដិលក្ខិយំ លក្ខណំ បវត្តតីតិ បច្ចាសត្តិ ញាយនិស្សយនេប្យព្យវហិតម្បតិ យំ លក្ខណំ ភិន្នំ តទព្យវហិតេ បវត្តំ, យម្បន ព្យវហិតម្បតិ ភិន្នំ លក្ខណំ, តញ្ច វចនប្បមាណតោ មាភវត្វស្ស ព្យត្ថតាតិ ព្យវហិតេបិ បវត្តតេ, តស្មា ឧភោបិ និស្សាយ នីយាតិ. វិសយទស្សនប្បសង្គេ វិសយិទស្សនមត្ថព្យត្តិការណន្តិ វាក្យន្តោគធបទានមត្ថម្បឋមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា សមាសាទិកំ ទស្សេតុំ ‘កតោ’ត្យាទិកមារទ្ធំ, ជាតិលក្ខណោតិ អព្យវហិតត្តជាតិសភាវោ, ‘ឱសធ្យោ’តិ ឯត្ថ សការេ អការា បរស្ស ធការេន ព្យវហិតស្ស យោស្ស វិយាវសេសានម្បិ សព្ភាវតោ វុត្តំ-‘យោប្បភុតីន’ន្តិ, ជាតិ សាមញ្ញំ, យាវតិ វិសយេតិ គវាទិកេ យត្តកេ វិសយេ, កាមចារតោ វិសយ បរិសមត្តិយា ទិដ្ឋន្តមាហ-‘តំ យថេ’តិ, ភោជយេតីតិ ឯត្ថ ភោជយេឥតីតិ បទច្ឆេទោ, កតោហិ ជាត្យត្ថោ កសិណោតិ យស្មា សកលោ ព្រាហ្មណ ជាតិសង្ខាតោ អត្ថោ បរិសមត្តោ, តស្មាតិ អត្ថោ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ- ‘យាវ ទិដ្ឋម្ភោជយេ’តិ វុត្តេ [វុត្តេន (បោត្ថកេ)] សន្តាយ សាមញ្ញវុត្តិ ព្រាហ្មណសទ្ទប្បយោគសាមត្ថិយា បច្ចេកម្ភោជនកិរិយា កតា នាម ហោតិ, យតោ កសិណោបិ ជាត្យត្ថោ បរិសមត្តោ នាមាតិ. ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) សុត្តេ ព្យញ្ជនេតិ សត្តមី បុព្ពស្ស ទីឃាទិវិធិម្ហិ ចរិតត្តា ‘‘សរម្ហា ទ្វេ’’តិ (១-៣៤) ឯត្ថ សរម្ហាតិ បញ្ចម្យក តត្ថា, តតោ បញ្ចមីនិទ្ទេសស្ស ពលីយត្តំ, តតោ ‘‘សត្តមិយំ បុព្ពស្ស’’ ‘‘បញ្ចមិយំ បរស្សា’’តិ ទ្វិន្នំ បរស្ស សមុដ្ឋាបនេ ‘ព្យញ្ជនេ’តិ សត្តមី បរស្ស ការិយ យោគិតាយ អត្ថតោ វិភត្តិវិបរិណាមេន ឆដ្ឋីភាវេន បរិណមតី… ទ្វិន្នំ សុត្តានំ វិប្បដិសេធេ បរស្ស ពលី យត្តាវាតិ ឯតាទិសសាមត្ថិយសព្ភាវតោ វុត្តំ-‘ឆដ្ឋីបកប្បនាបិ បុរេវិយ សាមត្ថិយា’តិ.

១៦. អាទិស្ស

កិញ្ចិ អន្តស្ស សម្បត្តន្តិ យំ ដានុពន្ធមនេកវណ្ណំ ន ហោតិ, តំ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ (១-១៧) ត្យន្តស្ស បត្តំ, កិញ្ចិ សព្ពស្សេតិ ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេតិ’’ (១-១៩) ដានុពន្ធមនេកវណ្ណញ្ច ការិយំ សព្ពស្ស បត្តំ. យទន្តភាវិការិយំត្យាទិនា វចនផលមុបទស្សេន្តោ ‘ឆដ្ឋីយន្តស្សេ’តីមស្សាបវាទោ យំ យោគោតិ ទស្សេតិ, តស្សាយម បវាទោ ហោតុ ដានុពន្ធាទិការិយំ កថន្តិ អាហ-‘ដានុពន្ធេ’ច្ចាទិ, វិប្បដិសេធាតិ អបវាទវិប្បដិសេធា, ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’តិ ហិ ឧស្សគ្គោ, តស្សាបវាទា ‘‘អាទិស្ស’’ ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’ត្យេតេ, ‘‘អាទិស្សា’’តីមស្សាវកាសោ ‘តេរសា’តិ, ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សា’’តីមស្សាវកាសោ ‘ឯសុ, អនេនា’តិ, ឥហោភយម្បប្បោតិ ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’ (២-៤១) ‘‘នរានរេ’’ ‘‘អតេន’’ (២-១០៨) ‘‘ជនេនា’’តិ (តត្ថ) ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’តីទម្បវត្តតីតិ តេសមបវាទានំ វិប្បដិសេធា សព្ពាទេសោ ភវតិ. ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ ទសសទ្ទេ-ន្តស្ស បត្តោបិ តទបវាទត្តា ‘‘អាទិស្សា’’តិអាទិភូតស្ស ទការស្ស ហោតីតិ អាហ ‘ទការស្សរោ’តិ.

១៧. ឆដ្ឋី

កោត្ថោន្ត សទ្ទស្សេច្ចាហ-‘អន្តោវសាន’មិច្ចាទិ, ‘‘វណ្ណស្សន្តស្ស’’តិ (១-១-៥២) សុត្តេ វណ្ណគ្គហណមន្តវិសេសនាយោបទិដ្ឋំ បាណិនិនា-អន្តស្ស បទស្ស វាក្យស្ស វា មាភវី’តិ, ឥហ ត្វនត្ថកំ វណ្ណគ្គហណំ ព្យវច្ឆេជ្ជាភាវាតិ ទស្សេតុមាហ-‘សោ ចេ’ ត្យាទិ, ននុ ព្រហ្មស្សាតិ វិសេសនត្ថេន វត្តុមិច្ឆិតោ មហាព្រហ្មសទ្ទោ ឆដ្ឋីនិទ្ទិដ្ឋោ នាមាតិ ‘‘ព្រហ្មស្សុ វា’’តិ (២-១៩៤) ឧអាទេសោ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ អន្តព្រហ្មសទ្ទស្ស បប្បោតិ, តថា សតិ ‘ន ហិ ឆដ្ឋី និទ្ទិដ្ឋស្ស អន្តំ បទំ វាក្យំ វា សម្ភវតី’តិ កស្មា វុត្តន្តិ, វុច្ចតេ- ន វិសេសនត្ថេនាក្ខេបមត្តេន មហាព្រហ្មសទ្ទោ ឆដ្ឋី និទ្ទិដ្ឋោ នាម ភវតីតិ ន ព្រហ្មសទ្ទស្ស សព្ពស្សាទេសប្បសង្គោ, មហាព្រហ្មសទ្ទេ វា ព្រហ្មសទ្ទោ អត្ថីតិ តស្សាន្តស្ស ឧត្តំ វិធីយតេ.

១៨. វានុ

‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ត្យនេនេវាវិសេសេន វានុពន្ធការិយេប្យន្តស្ស សិទ្ធេ កិមត្ថោយមារម្ភោត្យាសង្កិយ ដានុពន្ធាត្យាទិនា វចនផលមុបទស្សេន្តោ ‘ពាធកពាធនត្ថោ-យមារម្ភោ’តិ-វទតិ, តថាហិ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ត្យស្ស ពាធកោ ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’តិ, តស្ស ច ‘‘វានុពន្ធោ’’ត្យយំ យោគោ ពាធកោតិ ពាធកពាធនត្ថោ សម្បជ្ជតេ, អបឥច្ចយមុបសគ្គោ វជ្ជនេ នីវារណេ, បនយនេ វា វត្តតេតិ អបោទ្យន្តេ ឧស្សគ្គលក្ខណានិ វជ្ជីយន្តេ នីវារីយន្តេ អបនីយន្តេ នេនេត្យបវាទោ, សុត្តេកទេសេន សុត្តមេវោបលក្ខិតន្តិ អន្តស្ស‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’តិ សុត្តស្ស អបវាទោ អន្តាបវាទោ, ឧស្សជ្ជតេ និវត្តីយត្យបវាទេនេត្យុស្សគ្គោ, ឧស្សគ្គាបវាទក្កមោ បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពោ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ត្យុស្សគ្គោ, តទបវាទា ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្ស’’ ‘‘ឧកានុពន្ធាទ្យន្តា’’ ‘‘មានុពន្ធោ សរា នមន្តា បរោ’’តិ, ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’ត្យុស្សគ្គោ, តទ បវាទា ‘‘វានុពន្ធោ’’ ‘‘មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ’’តិ.

១៩. ដានុ