៦៣. បុព្ពេ

វេតិ នាតិសម្ពជ្ឈតេ វិធិនោ និច្ចត្តា. ឯកសទ្ទស្សានេកត្ថត្តា វិសេសេតិ ‘សខ្យាវចនោយមេកសទ្ទោ’តិ. កុតោច្ចាហ-‘សទ្ទាន’មិច្ចាទិ. ឯកសទ្ទស្ស សង្ខ្យាវចនត្តេ យោត្ថោ សម្បជ្ជតេ, តមាហ ‘ឯកសង្ខ្យាវច្ឆិន្នោ’តិ, តទត្ថាតិ ក្រិយត្ថស្សត្ថា. យទិបិ ‘បុព្ពំ ព្យាបារ’ន្តិ សមុទាយេ ឯកទេសភូតោ ព្យាបារោ និទ្ធារិយមានោតិ វុត្តំ, តថាបិ បុព្ពសទ្ទេន ព្យាបារវាចកោ ក្រិយត្ថោ វុច្ចតេ ឧបចារា, តេនេវ ‘តេសុ យោ បុព្ពោ តទត្ថតោ ក្រិយត្ថា’តិ វុត្តិយំវុត្តំ. ននុ ច សត្តិ ការកំ, អញ្ញា ច បុព្ពកាលកិរិយាយ សត្តិ, អញ្ញា ឧត្តរ កាលកិរិយាយ, តស្មា កុតោ ឯកកត្តុកត្តមិច្ចាសង្កិយ បដិបាទេន្តោ អាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ. សត្តិមតោ ទព្ពស្សាតិ ទេវទត្តាទិនោ សត្តិមតោ ទព្ពស្ស. តទជ្ឈារោបាតិ ឯកត្តស្ស អជ្ឈារោបា. ឯក កត្តុកានំ ព្យាបារានំ កមាភិធានាយ តុនាទយោ វិធីយមានា ភាវេយេវុប្បន្នា សក្កោន្តិ កមមភិធាតុន្តិ ភាវេត្យត្រាភិសម្ពជ្ឈតេ.

ឯកកត្តុកានន្តិ ពហុវចនត្តា ‘ភុត្វា បិត្វា វជតី’តិបិ ភវតិ. ភុត្តស្មិន្តេត្ថ អនេកកត្តុកត្តា ភុញ្ជិត្វាបិ ភវតិ. បាណិនិ យានមិវ វិសុំ វចនមន្តរេន តុនាទិវិធិប្បដិបាទយមាហ- ‘មុខំ ព្យាទាយ សុបតិ’ច្ចាទិ. ព្យាទាយាតិ ទាធាតុស្ស វិអាបុព្ពស្ស ត្វាប្បច្ចយេ ‘‘ប្យោ វា ត្វាស្ស សមាសេ’’តិ (៥-០៦៤) ត្វាស្ស ប្យាទេសេ រូបំ, មុខវិវរណំ កត្វាត្យត្ថោ, ព្យវធាយកកាលស្សាតិ ព្យាទាន សុបនានមន្តរេយោ កាលោ តស្ស, ភេទានុបលក្ខណន្តិ ភេទស្សាទស្សនំ. ភេទស្សីនំ កេសញ្ចិវិជ្ជមានត្តា’កេហីចី’តិ វុត្តំ. សហភាវេបីតិ ព្យាទានសុបនានំ សហភាវេបិ. វឌ្ឍិតកោ ភត្តរាសិ.

អភិមតា បាណិនិយានំ, បរាយ នទិយា បព្ពតោ-វរោ វិសេសី យតេតិ អប្បត្វា នទិម្បព្ពតោ’តិ វុត្តេ នទិយា ឱរភាគេ បព្ពតោតិ អត្ថោ. ភវតិ, តតោ ច បារេភូតនទីវិសិដ្ឋោ បព្ពតោ បតីយតេ. អវរេន បព្ពតេន បរា នទី វិសេសីយតេតិ អតិក្កម្ម បព្ពតំ នទីតិ វុត្តេ បារេ នទិយា ឱរេ បព្ពតោតិ អត្ថោ បតីយតេ, តតោ ច ឱរភាគេ បព្ពតវិសិដ្ឋា នទី វិញ្ញាយតេ. ភវតិនោ សព្ពត្ថ សម្ភវេ សតិ ឯកកត្តុកតា បុព្ពកាលតា យថា គម្យ តេ តថា ទស្សេតិ ‘បឋមំ ន បប្បោតិ’ច្ចាទិ. និគមយតិ ‘តទេវ’មិច្ចាទិនា.

ភុត្វា ភុត្វា គច្ឆតីតិ បរេ-ញ្ញថា និប្ផត្តិមាកង្ខន្តិ បាណិនិយាទយោ, តត្រាហ- ‘ឯកកត្តុកាន’មិច្ចាទិ. អាភិក្ខញ្ញាវគមេ ការណំ បុច្ឆតិ ‘យជ្ជេវ’មិច្ចាទិ. វុត្តមេវ ផុដយតិ ‘យេហិ’ច្ចាទិនា. យេហីតិ វេយ្យាករណេហិ. ជិវគ្គាហំ អគាហយិច្ចាទោ បរេញ្ញថា បដិបន្នាតទាហ- ‘កម្ម’មិច្ចាទិ. សកង្គេតិ បាណិបាទាទិកេ-ត្តនិយេវយវេ. ណំ បច្ចយោ អភិមតោតិ សម្ពន្ធោ. កិំ ណម្បច្ចយេនាតិ ឥទំ វុត្តំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញថា សិទ្ធិប្បការមាហ- ‘ជីវស្សិ’ច្ចាទិ. កិំ វិសិដ្ឋន្តិ បុច្ឆិត្វា ជីវគ្គាហេន វិសិដ្ឋន្តិ ទស្សេតុំ ជីវគ្គាហ’ន្តិ អាហ. ជីវគ្គាហសង្ខាតំ គហណមកាសីតិ អត្ថោ.

អាខ្យាតន្តិ អគាហយីតិ អាខ្យាតំ កត្តព្ពរូបន្តិ ឥមានា គហណ កិរិយាយ កម្មត្តំ ពោធេតិ. តព្ពិសេសនម្បីតិ កត្តព្ពរូបាយ គហណ កិរិយាយ វិសេសនម្បិ. តថាភូតមេវាតិ កត្តព្ពរូបមេវ. តថា ចេតិ កិរិយាវិសេសនេ ទុតិយាយ ណមន្តេ ជាតេ សតិ. ណមន្ត រូបន្តិ ណមន្តស្ស រូបំ យស្សាតិ វិគ្គហោ. ណំបច្ចយេនិហ កិញ្ចិនេតិ សម្ពន្ធោ. ឥហេតិ ឥមស្មិំ ព្យាករណេ. កិញ្ចិ បយោជនំ. បចាទិតោតិអាទិសទ្ទេន តេហិ អវិហិតណម្បច្ចយា គហិតា.