៥. ឦយោ

ករីយតិ សម្ពន្ធីយតីតិ កម្មំ. តញ្ច នាម ជាតិ គុណកិរិយាទព្ព សម្ពន្ធតោ បញ្ចធា ភវតិ. តត្ថ នាមកម្មំ’ ឌិត្ថោ ឌវិត្ថោតិ នាមេន បិណ្ឌស្ស សម្ពន្ធា. ជាតិកម្មំ គោអស្សោតិ គោត្តាទិជាតិយា បិណ្ឌស្ស សម្ពន្ធា. គុណកម្មំ សុក្កោនីលោតិ សុក្កាទិនា គុណេន ទព្ពស្ស សម្ពន្ធា. កិរិយាកម្មំ បាចកោ បាយកោតិ បាចកាទិកិរិយាយ ទព្ពស្ស សម្ពន្ធា. ទព្ពកម្មំ ទណ្ឌីវិសាណីតិ ទណ្ឌាទិនា ទព្ពេន បិណ្ឌស្ស សម្ពន្ធា. ឯវំ កម្មស្ស បញ្ចប្បការសម្ភវេបិច្ឆាយមត្ថេ ឦយស្ស វិធានតោ ឥច្ឆាសម្ពន្ធិយេវ កម្មំ គយ្ហតីតិ កិរិយាកម្មមេវាត្រ គយ្ហតេ អមុកមេវត្ថមុបទស្សេន្តោ អាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ. អយញ្ច និបាត សមុទាយោ វិសេសាភិធាននិមិត្តាស្យុបគមេ វត្តតេ.

តថាបីតិលោកវុត្តិរយំវិសេសាភិធានារម្ភេ. តំសម្ពន្ធិយេវាតិ ឥច្ឆាសម្ពន្ធិឯវ. អត្តនោបុត្តមិច្ឆតីត្យាទិវចនិច្ឆាយមត្តសម្ពន្ធិនិបុត្តាទោ អត្តនោត្យនុវត្តិយសុត្តន្តរេនបច្ចយោវិធីយតេបាណិនិនា, ឯត្ថ ត្វ(ត្ត)គ្គហណមន្តរេនាត្ត សម្ពន្ធិន្យេវ បុត្តាទោ កថំ វិញ្ញាយតេ វិសេសវចនាភាវេ ហិ បរសម្ពន្ធិន្យបិ បប្បោតីតីមំចោទ្យមុព្ភាវយ មាហ- ‘អត្តសម្ពន្ធិនិ’ច្ចាទិ. ឦយស្ស បរសម្ពន្ធិន្យបិ បសង្គោតិ សម្ពន្ធោ. កុតោចាហ-ឦយស្សាឥតិធានា’តិ. អត្ថគ្គហណស្សាវចនេ ឦយស្សានភិធានាតិ ភាវោ.

អប្បត្តិយាតិ ករណេ ហេតុម្ហិ វា តតិយា. ឯត្ថាតិ អត្តនោ បុត្តមិច្ឆតីតេត្ថាបិ. ន ឥដ្ឋោតិ ឦយប្បច្ចយោ នាភិមតោ. នេវេត្ថ ភវិតព្ពន្តិ វទតោ-ធិប្បាយាមាហ ‘សាបេក្ខត្ត យេវេតិ ភាវោ’តិ. យទិ អត្តនោ បុត្តមិច្ឆតីតិ វត្តុមិច្ឆាយំ សាបេក្ខេត្តេបិ សិយា, តទាយមនិដ្ឋប្បសង្គោតិ ទស្សេតុមាហ- ‘យទិចេត្ថ’ឥច្ចាទិ.

អនិដ្ឋប្បសង្គស្ស សរូបមាហ- ‘អត្តនោ បុត្តីយតីតិ សិយា’តិ. ឧប្បជ្ជមានេន ឦយេនេវ អត្តត្ថស្សាភិហិតត្តា អត្តសទ្ទស្សាប្បយោគោតិ ចេតម្បិ ន សង្គតន្តិ បដិបាទយមាហ ‘ន ច សក្កា’តិអាទិ. កស្មាទេវំ វត្តុំ ន សក្កាតិ អាហ- ‘បកតិ’ច្ចាទិ. អបូបាទិកាយ បកតិយា សមានត្ថស្សេវ វិសេសនស្ស វុត្តិបទេ អន្តោភាវ ទស្សនាតិ អត្ថោ. ក្វបនេវំ ទិដ្ឋន្ត្យាហ- ‘តំយថេ’ច្ចាទិ. ‘‘តមស្ស សិប្បំ សីលំ បណ្យំ បហរណំ បយោជនំ’’តិ (៤-២៧) ណិកេ អាបូបិកោ. នតុ ភិន្នត្ថស្សាតិ ព្យតិរេកំ ទស្សេត្វា តំ ទិដ្ឋន្តេន សាធេតុមាហ- ‘ទេវទត្តស្សិ’ច្ចាទិ. ការណមាហ- ‘សាម្យន្តរេ’ច្ចាទិ. ទេវទត្តស្ស ធុរុនោ កុលន្តិ សាម្យន្តរព្យវច្ឆេទាយ ទេវទត្តសទ្ទស្សោ បាទានតោ គុរុកុលន្តិ វុត្តិបទេន ទេវទត្តត្ថស្សាន្តោ ភាវោតិ អត្ថោ. តមេត្ថោបិ សមានន្តូបទស្សេន្តោ អាហ- ‘តថេហាបិ’ច្ចាទិ. អថាត្តនោ បុត្តមិច្ឆតីត្យេតស្មិំ វាក្យេ បទស្សាន្វាខ្យានតោ អត្តសទ្ទស្សាប្ផយោគោ កិន្ន សិយាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘នចាបិ’ច្ចាទិ.

បទស្សាតិ បុត្តីយាទិនោ បទស្ស. នចាបិ អប្បយោគោតិ សម្ពន្ធោ. ការណមាហ- ‘ឦយន្តស្សា’តិអាទិ. ឦយន្តោ បុត្តីយាទិ, និយោគតោ ន បប្បោតីតិ សម្ពន្ធោ. តព្ពាចីសទ្ទប្បយោគន្តិ អញ្ញវាចីសទ្ទយោគំ. សុតគ្គហណន្តិ អសុតត្តាតិ វុត្តសុតគ្គហណំ. អត្ថប្បករណាទ្យុបលក្ខណន្ត្យនេន អត្ថតោ បករណាទិតោបិ បុត្តស្សត្ត និយតា គម្យតេ, សុតសទ្ទស្ស តុ គហណមុបលក្ខណត្ថន្តិ វទតិ.

ននុ ច សុត្តេ កម្មាតិ វុត្តត្តា កម្មសមុទាយតោបីយោ សិយា ត្យាសង្កិយេវ (មភា)វំ សាធយមាហ- ‘កម្មា’តិអាទិ. វត្តុំ ឥដ្ឋា ឯកសខ្យា យស្ស កម្មសាមញ្ញស្ស តំ តថាវុត្តំ. វត្តុមិដ្ឋេក សង្ខ្យស្ស គហណមាហ- ‘កម្មសមុទាយតោ’តិ. កិម្បនាវយវតោ ន សិយា’ មហន្តម្បុត្តមិច្ឆតី’ច្ចត្រ បុត្តមិច្ចតោច្ចាសង្កិយាហ ‘អវយវតោបិ សាបេក្ខត្តាយេវា’តិ. ន ភតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវញ្ចរហិ ឥទម្បិ ន សិជ្ឈតីតិ ចោទេន្តោ អាហ ‘ចរហិ’ច្ចាទិ. មហា ចាយំ បុត្តោចេតិ មហាបុត្តមិច្ឆតីតិ យទេវំ ករីយតិ តទាយម្បយោគោតិ ទស្សេន្តោ អាហ- ‘ភវិតព្ពមេវេ’ច្ចាទិ.