៦. ឧបមា

ឧបមីយតេ បរិច្ឆិជ្ជតិ សាធីយតីត្យត្ថោ. កីទិសន្តមុបមានមិច្ចាហ- ‘បសិទ្ធសាធម្យា’ឥច្ចាទិ. បសិទ្ធោ គវាទិ, តស្ស សាធម្យា សមាន រូបតាយ យម្បសិទ្ធស្ស គវយាទិនោ សាធិយស្ស សាធនំ តមុបមានន្ត្យត្ថោ. សមានោ ធម្មោ-ស្សេតិ សធម្មោ, គវាទិយេវ. តស្ស ភាវោ សាធម្យំ. សាធ្យតេ ឧបមីយតេ-នេនេតិ សាធនមុបមានំ គវាទិ. សាធុតេ ឧបមីយតេតិ សាធិយោ, គវយាទិ. តស្ស សាធនំ សាធិយសាធនំ.

បុត្តមិវាចរតីតិ ឯត្ថ ‘អាវសថមាវសតិ’ច្ចាទោ វិយ អាធារត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តា បុត្តេ វិយ មាណវកេ មធុរន្នបានទានាទិកមាចរណំ ករោតិច្ចេវមត្ថសម្ភវេន ទ្វិន្នម្បិ ឧបមានោបមេយ្យភាវោត្យវគមយិតុមាហ- ‘បុត្តេ’ឥច្ចាទិ. បសិទ្ធេន សាធនភាវេនុបមានភូតេ បុត្តេ អាចរណម្បិ បសិទ្ធន្តិ អាហ- ‘តម្បសិទ្ធ’ន្តិ. តទាចរណេន តេន អាចរណេន បុត្តមាណវកវិសយមាចរណំ វា បុត្តមាណវក សទ្ទេនុបចារតោ គហេត្វា វិសយីវសេន វិសយភាវវោហារោតិបិ យុជ្ជតិ. វាក្យត្ថោ បនេតស្មិំ បក្ខេ ‘បុត្តមិវ បុត្តវិសយ មាណវកមិវ អាចរតិ មាណវកវិសយមាចរណំ ករោតី’តិ, វុត្តិយន្តុ យថាវុត្តមត្ថទ្វយំ យថាយោគំ យោជេត្វា វេទិតព្ពំ.

ននុ ច យជ្ជត្រោបមានោបមេយ្យភាវោ វុត្តិយំ ឦយេនេវ ជោតិតោតិ ឥវសទ្ទោ និវត្តតេ, តទោបមានោបមេយ្យភាវោ បុត្ត សទ្ទេវ វត្តតេ, តំ កថមុបមេយ្យវចនស្ស មាណវកសទ្ទស្ស វុត្តត្ថស្ស បយោគោ យុត្តោច្ចាសង្កិយាហ- ‘ឧបមានវចនតោ’ច្ចាទិ.

តព្ពិសិដ្ឋាចរណេតិ តេនោបមានេន វិសិដ្ឋេ អាចរណេ. ឧបមានោបមេយ្យភាវស្សានិវត្តត្តាតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ ‘ឧបមាន វិសិដ្ឋាចរណេ ឧបមានវចនតោ ឦយស្ស វិធានេ នោបមេយ្យវចនមន្តរេនោបមានវចនស្ស បវត្តីតិ ឧបមានោបមេយ្យភាវស្សានិវត្តី’’តិ. អញ្ញថាតិ យទ្យុបមានោបមេយ្យភាវស្ស ឦយេនេវ ជោតិតត្តា តទន្តស្សុបមេយ្យេ វុត្តិ សិយាត្យត្ថោ. បព្ពតាយតីតិ ‘‘កត្តុតាយោ’’តិ (៥-៨) អាយោ. ឧបមេយ្យស្សានិវត្តត្តា ឧបមេយ្យ កត្តុសាមញ្ញេ តិប្បច្ចយោ.