៤. តុំស្មា

តុំស្មាតីហ បច្ចយគ្គហណមាចិក្ខតិ ‘តុំតាយេ’ច្ចាទិនា. តតោ ចេតិ យតោ តុំស្មាតិ បច្ចយស្សេវ គហណំ យតោ ច វិសេសន និទ្ទេសោ, តតោតិ អត្ថោ. បច្ចយគ្គហណេ តទាទិគ្គហណំ វិញ្ញាយតេ… ‘‘បច្ចយគ្គហណេ យស្មា សោ វិហិតោ តទាទិនោ គហណ’’ន្តិ ញាយតោ. វិសេសនត្តេន វត្តុមិច្ឆិតត្តា តទន្តគ្គហណំ… ‘‘វិធិព្ពិសេសនន្តស្សា’’តិ (១-១៣) វចនាភិ មនសិ និធាយាហ- ‘យតោ កិរិយត្ថា’ឥច្ចាទិ. សោ កិរិយត្ថោ អាទិ យស្ស សមុទាយស្ស សោ តទាទិ សោ បច្ចយោន្តេ តស្ស (សោ តទន្តោ). តទាទិតទន្តសមុទាយវិសេសស្ស គហណំ, (នតុ) តទន្តមត្តស្សេ ត្យត្ថោ. ននុ ច តុំស្មាឥតិ វិសេសនត្តេន វត្តុមិច្ឆិតេ ភវតុ ‘‘វិធិព្ពិសេសនន្តស្សេ’’តិ តទន្តគ្គហណំ បច្ចយគ្គហណេ តុ កថំ តទាទិនោ គហណំ វចនាភាវតោច្ចាហ- ‘តទវិនាភាវិត្តា’តិ. យតោ វិហិតោ តេន វិនា ន ភវតិ សីលេនេតិ តទវិនាភាវី តស្ស ភាវោ តស្មា. ឥមាយ យុត្តិយា វិញ្ញាយតេ-ត្ថោ, យមាខ្យាយតេ ‘បច្ចយគ្គហណេ យស្មា សោ វិហិតោ តទាទិនោ គហណ’ន្តិ. ភវត្វេវំ តទាទិនោ តទន្តស្ស ច គហណំ, តតោ កិប្ផលំត្យាហ- ‘តេនេ’ច្ចាទិ.

សបាទិតោតិ បាទិសហិតតោ. ខ ឆ សុប្បត្តាភាវាតិ ខ ឆ សានំ ឧប្បត្តិយា អភាវា. វុត្តប្បការស្សេវ តុំប្បច្ចយន្តស្ស បកតិភាវេន គហណា សបាទិតោ ខ ឆ សានមនុប្បត្តីតិ អធិប្បាយោ. វិបុព្ពា ‘ជិ-ជយេ’ឥច្ចស្មា តុំបច្ចយន្តា ‘វិជេតុមិច្ឆតី’តិ អត្ថេ ‘‘តុំស្មា’’ឥច្ចាទិនា(សោ), តុំស្សច លោបោ, នេមិត្តិកេ ឯការេ និវត្តេ ‘ជិស ជិស ឥតិ ទ្វិត្តេ អនាទិព្យញ្ជនលោបោ ‘‘ជិហរានំ គី’’តិ (៥-១០២) គី. ជិគីសប្បកតិតោ ‘‘ភូតេ ឦឩំ’’ឥច្ចាទិនា (៦-៤) ឦ. តស្មិំ អញ. ‘‘អា ឦ ឩ ម្ហា ស្សា ស្សម្ហានំ វា’’តិ (៦-៣៣) ឦស្ស រស្សេ ព្យជិគីសិ. យទិ តុ សបាទិតោ សស្ស ឧប្បត្តិ សិយា, តទា ព្យជិគីសីតិ ឯត្ថ ទ្វិព្ពចនំ ករីយមានំ សប្បច្ចយន្តស្ស បឋមស្សេកស្សរស្ស ទ្វិព្ពចនំ ភវតីតិ ‘‘ខ ឆ សាន’’មិច្ចាទិនា (៥-៦៩) វិជិយ ឥតិ សមុទាយេ អាទិភូតស្ស វិសទ្ទស្ស សិយា ឦម្ហិ ច វិហិតេ សបាទិនោ បកតិភាវោតិ វិសទ្ទ បុព្ពេ អញាគមោ សិយា, តតោ ច អវិវិជិសីតិ អនិដ្ឋម្បសជ្ជេយ្យ.

តុំស្មា ឥច្ឆាយន្តិ ច បកតិប្បច្ចយត្ថានមុបទិដ្ឋត្តា តេន សភាវ លិង្គេន ខ ឆ សប្បច្ចយា តទន្តោ ច អនុមិតោ ន បន តុំ, តុមិហ សុតោតិ អាហ- ‘ន តទន្តោ, នាបិ ឆ ឆសា’តិ. ជិឃច្ឆាឥច្ចត្រ ទ្វិត្តេ បុព្ពស្ស ឃស្ស ‘‘ចតុត្ថ ទុតិយានំ តតិយបឋមា’’តិ (៥-៧៨) គោ. តស្ស ‘‘កវគ្គហានំ ចវគ្គជា’’តិ (៥-៧៩) ជោ. បាណិនិនាបីហ សប្បច្ចយ វិធាយកេ សុត្តេ វាក្យម្បិ យថា សិយាតិ វាវចនំ កតំ, តទយុត្តន្តិ និរាកត្តុមាហ- ‘វាក្យម្បិ’ច្ចាទិ. បកត្យាទិត្យត្រ អាទិ សទ្ទេន អត្ថវិសេសោ គហេតព្ពោ, បកតិ វិសេសោ តុមន្តោ, ឥច្ឆត្ថោ-ត្ថវិសេសោ. ឥទំ លក្ខណន្តិ ‘‘តុំស្មា លោបោ ចិច្ឆាយំ តេ’’ឥតិ ឥទំ លក្ខណំ. និយោគតោតិ និយមេន. អាសង្កាយមុបសង្ខ្យាន’’ន្តិ (៣-១-៧) វាក្យការេន វុត្តំ និរាកត្តុមាហ- ‘អាសង្កាយ’មិច្ចាទិ.

អចេតនត្តា កូលស្ស ឥច្ឆាយាសម្ភវោតិ ‘កូលប្បតិតុមិច្ឆតី’តិ វាក្យមេវេច្ឆាបកាសនមសិទ្ធំ, តេនាសិទ្ធេន វាក្យេនាសិទ្ធានំ ខ ឆ សានំ សាធនំ អសិទ្ធេនាសិទ្ធសាធនំ. ឥច្ឆាវចនិច្ឆាតិ ឥច្ឆាយ វត្តុមិច្ឆា. ឥច្ឆាយបវត្តិតោ ឧបលទ្ធីតិ ឥច្ឆាយ ឧបលទ្ធិ ឧបាលម្ពោ បរិជាននំ បវត្តិតោតិ អត្ថោ. ចេតនាវតិចាតិ វុត្តំ តស្មា ចេតនាវតិ បវត្តិតោ ឧបលទ្ធិំ ទស្សេត្វា តទបទេសេ នាចេតនេបិ ទស្សេតុំ ‘យោបេសា’តិអាទិមាហ. ទេវទត្តេ រជ្ជុ ខីលាទិបាណិនា ឧយ្យោគោ, កូលេ មត្តិកាវិកីរណាទិ. រជ្ជុ គុណោ. ខីលោ [កីល (បញ្ចិកា)] សំក្វាទិ.

បុលោ តិណាទីនំ សង្ឃាតោ. សា សុនខោ មិមរិសតីតិ មរ=បាណចាគេ’ឥច្ឆាយំ តុមន្តា សោ. ‘‘ញិ ព្យញ្ជនស្សេ’’តិ (៥-១៧០) ញិ. ទ្វិត្តេ បុព្ពតោ-ញ្ញស្ស លោបោ ‘‘ខ ឆ សេស្វី’’តិ (៥-៧៦) ទ្វិត្តេ បុព្ពស្សាស្ស ឥមិមរិសតិ. តថា បិបតិសតីតិ ‘បតបថ=គមេន’ ឥច្ចស្ស. សា មិមរិសតីតិ សតិបិ សចេតនត្តេ វិសត្តជីវិតស្ស សុនខស្ស មរណិច្ឆា សម្ភវតីតិ បដិបាទិតំ. ‘‘ឥច្ឆាសន្តា បដិសេធោ វត្តព្ពោ’’តិ (៣-១-៧) បាណិនីយវាត្តិកការេន វុត្តំ, តន្និរាកត្តុមាហ- ‘ពុភុក្ខិតុ’មិច្ចាទិ. ជាតិបទត្ថនិស្សយេន និវុត្តិម្បដិបាទយមាហ- ‘ជាតិបទត្ថេ’ច្ចាទិ. ឥតរោ ឥច្ឆត្ថោ.