១៦. បយោ

បយោជកោ ចោទកោ ព្យាបារកោតិ អត្ថោ ននុ ច វុត្តិយំ ‘កត្តារំ បយោជយតី’តិ វុត្តំ កថំ បយុជ្ជមានស្ស កត្តុត្តំតិ អាហ- ‘បយុជ្ជមានោ’ច្ចាទិ. នាវស្សំ កិរិយាបវត្តកត្តេនេវ យោគ្គតាមត្តេនបិ កត្តុត្តំ សិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ- ‘កិរិយាយ យោគ្គោ’តិអាទិ. បាសាណម្ពលេនុដ្ឋាបេតិ’ច្ចាទីសុ ហិ យោគ្យតាយបិ កត្តុត្តាវសាយោសិយា, កោបនាយំ បយោជកព្យបារោតិ អាហ- ‘បេសនេ’ច្ចាទិ. ទាសាទិនោ ហីនស្ស កត្ថចិ អត្ថេ និយោជនំ បេសនំ. គុរុអាទិនោ សក្ការបុព្ពំ ព្យាបារណមជ្ឈេសនំ. តំ បេសនជ្ឈេសនាទិកំ លក្ខណំ សភាវោ យស្ស សោ តថា វុត្តោ.

អាទិសទ្ទេន អានុកូល្យភាគិនោ ព្យាបារស្ស គហណំ, តថា ច ‘ភិក្ខា វាសយតិ ការីសោ-ជ្ឈាបេសី’តិ សិជ្ឈតិ. ភិក្ខា ហិ បចុរព្យញ្ជនវតី លព្ភមានា វាសានុកូលំ តិត្តិវិសេសមុបជនយតិ. ការីសោបិ និវាតេ បទេសេ សុដ្ឋុ បជ្ជលិតោជ្ឈយនវិរោធិ សីតកតមុបទ្ទវមបនយន្តោ-ជ្ឈយនានុកូលសាមត្ថិយមាទធាតិ តតោ តេសម្បិ យុត្តម្បយោជកត្តន្តិ.

បយោជកព្យាបារេតីទំ បច្ចយវិសេសនំ វា សិយា បកតិវិសេសនំ វា. តត្ថ យទិ បកតិវិសេសនំ សិយា, តទា បយោជកព្យាបារេ វត្តមានា ណីណាបី វិធីយន្តីតិ (គមនំ) បតិ យោ និយោគោ តទត្ថោ គមិ, ន គត្យត្ថោ, តស្ស ចាយំ បយោជ្ជោតិ ‘គមយតិ មាណវកំ គាម’ន្តិ គត្យត្ថស្ស បយោជ្ជេ ‘‘គតិពោធាហារេ’’ច្ចាទិនា (២-៤) វិហិតា ទុតិយា ន បប្បោតិ, តតោ បកត្យត្ថវិសេសនបក្ខោ ទុដ្ឋោតិ បច្ចយវិសេសនបក្ខំ ទស្សេតុមាហ- ‘បច្ចយវិសេសនំ វេទំ ន បកតិវិសេសន’ន្តិ.

បយោជកមត្តគ្គហណេតិ មត្តសទ្ទោ សាមញ្ញវាចី, យថា ‘កញ្ញា មត្តំ វារយតី’តិ. កត្តារំ យោ បយុជ្ជតិ យោ ច ករណាទីនំ បយោជកោ តេសំ សាមញ្ញេន គហណេ សតីតិ អត្ថោ. ព្យាបារេត្វេវាតិ បយោជកគ្គហណមន្តរេន ព្យាបារេឥច្ចេវ វចនំ កត្តព្ពំ សិយាតិ ភាវោ, តន្តិ បយោជកគ្គហណំ, វិសិដ្ឋោ វិសយោ យស្ស បយោជកគ្គហណស្សតំតថាវុត្តំ. កោបនាយំវិសិដ្ឋោ វិសយោច្ចាហ- ‘យោ លោកេ’ឥច្ចាទិ. ឥតោវាតិ វក្ខមានស្ស ហេតុនោ បរាមាសោ. តន្តិ ចុរាទីហិ ណិវិធានំ. ឯវំសទ្ទោ វក្ខមានាបេក្ខោ. តំ វិសុំ ចុរាទីហិ ណិវិធានមេវ វក្ខមានប្បការេន សផលំ សិយា នាញ្ញថាតិ អត្ថោ. តមេវ បការំ ទស្សេតិ‘យទិមិនា’ច្ចាទិ.