១៧. ក្យោតា

កត្តរិ វិហិតេសុបិ មានន្តត្យាទីសុ បរភូតេសុ ក្យោ ភវតីតិ វិញ្ញាយេយ្យាតិ ‘ភាវកម្មេសូ’តិ ន ក្យស្ស វិសេសនន្តិ អាហ- ‘មានន្តត្យាទីន’មិច្ចាទិ.

យទិ ហិ កត្តរិ វិហិតេសុ សិយា, តថា សតិ តេសមុភិន្នំ បធានត្តេនាភិធីយមានានមញ្ញមញ្ញានបេក្ខត្តា អសម្ពន្ធោ សិយា, ន ចេ វម្ភូតានមភិធានមត្ថិ, ន ហិ ‘ឋីយតេ’ច្ចស្មា ភាវោ កត្តា ច បតីយតេ, នាបិ ‘គម្យតេ’ច្ចស្មា កម្មំ កត្តាច. អបិ តុ ភាវកម្មានេវ គម្យន្តេ, តេនាហ- ‘តស្មា’ឥច្ចាទិ.

តេសមេវាតិ មានន្តត្យាទីនមេវ. បរសមញ្ញាភិ បរេសំ កច្ចាយនា នំ បរោក្ខាឥច្ចេវ នាមំ. តព្ពជ្ជិតេសូតិ បរោក្ខាសញ្ញិបច្ចយវជ្ជិតេសុ. អបរោក្ខេសូតិ ឯត្ថ បរសមញ្ញាវសេន បរោក្ខាឥច្ចនេន សហ សមាសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញថាបិ បដិបាទេតុំ ‘អថវា’តិអាទិមាហ. បរោក្ខេតិ ឥន្ទ្រិយាវិសយេ កាលេ. បរោក្ខេវិហិតា បច្ចយាតិ ឥមិនា ឧបចារេន តទ្ធិតប្បច្ចយវសេន វា បរោក្ខាតិ សទ្ទនិប្ផត្តិមាហ. តេ បន‘អ ឧ’ ឥច្ចាទយោ. តតោតិ បរោក្ខប្បច្ចយតោ.

ននុ បុព្ពបក្ខេ ‘អបរោក្ខេសូ’តិ ឯត្ថ ‘បរោក្ខាវជ្ជិតេសូ’តិ អត្ថ វចនំ យុជ្ជតិ, ទុតិយបក្ខេ បន ‘បរោក្ខវជ្ជិតេសូ’តិ, តថា សតិ កថមេត្ថ ‘បរោក្ខាវជ្ជិតេសូ’តិ អត្ថវចនំ យុជ្ជតីតិ អាហ- ‘តេបនា’តិអាទិ. ឥធាតិ អបរោក្ខេសូតិ ឥមស្មិំ. ននុ ច ‘‘បរោក្ខេ អ ឧ’’ឥច្ចាទិសុត្តេ (៦-៦) ‘បរោក្ខេ’តិ បកតិវិសេសនន្តិ បច្ចយានំ បរោក្ខេ វិហិតតា កថន្តិ មនសិ និធាយាហ ‘បរោក្ខេ’ឥច្ចាទិ. ភវនំ ភាវោ កិរិយាធាត្វត្ថោ.

សាធីយមានាវត្ថោតិ ឥមិនា សិទ្ធាវត្ថា និរស្សតេ. បុព្ពបរីភូតោ បធានកិរិយាវយវភូតោ កិរិយារូបោ អត្ថោ លក្ខណំ សភាវោ យស្ស ធាត្វត្ថស្ស សោ តថា វុត្តោ. សត្វភូតោតិ ឯត្ថ បតីយតីតិ សេសោ. ពហុវចនម្បិ ហោតិ បាកាបាកេតិ អធិប្បាយោ, ករីយតីតិ កម្មំ, តញ្ច យទិបិ នាមាទិកម្មមត្ថិ, តថាបិ ក្រិយត្ថាឥច្ចាធិការតោ មានាទីនមញ្ញត្ថាលព្ភនតោ ច កិរិយា សម្ពន្ធោវ គយ្ហតេ, សុ-សវនេ សូយមានំ.

បាណិនិយេហេត្ថ ‘‘ភិន្ទតិ កុសូលំ’ត្យាទោ យា ភេទនាទិកិរិយា កម្មនិ ទិស្សតេ, សា យទា សុករត្តមត្តេន សប្បធានត្តវចនិច្ឆាយំ កត្តុត្តេប្យុបលព្ភតិ ‘ភិជ្ជតេ កុសុលោ សយមេវេ’ច្ចាទិនា, តទាស្ស កត្តុនោ សុត្តន្តរេន កម្មសរិក្ខភាវោ វិធីយតេ ‘កម្មនិស្សយំ ការិយំ យថា សិយា’តិ. តន្និស្សាយាហ- ‘យទា កម្មមេវេ’ច្ចាទិ. យទា កម្មមេវ កត្តុភាវេន វិវច្ឆីយតេតិ សម្ពន្ធោ. កថំ កត្វា តថា វិវច្ឆីយតេច្ចាហ- ‘អត្តសមវេតាយ’ឥច្ចាទិ. អត្តសទ្ទេន កម្មមត្រ វិវច្ឆិតំ, អត្តនិ សមវេតា ឯកទេសីភូតា អត្តសមវេតា, តស្សា កិរិយាយ កម្មដ្ឋកិរិយាយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សុភេទត្តាទិនេតិ ហេតុម្ហិ ករណេ វា តតិយា. អត្ថតោតិ ‘កម្មេយេវ ក្យោ’តិ (ន សក្ខិ) [តស្មា] វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តថាហិ ‘ភិជ្ជតេតិ សវនា កម្មតាវគម្យតេ’តិ ឥមិនា អត្ថតោ កម្មេយេវក្យោតិបដិបាទិតមេវ. វុត្តមេវ ផុដីករមាហ- ‘ភិជ្ជតេ ឥច្ចស្មិំ បទេ’ឥច្ចាទិ. អញ្ញថាតិ យទិ កម្មេយេវ តេបច្ចយោ ន សិយា. អតោតិ ភិជ្ជតេ ឥច្ចស្មា. ឧបសំហរមាហ- ‘តស្មា’ឥច្ចាទិ. កិំ វចនេនាតិ បាណិនីយានមិវ កិំ សុត្តត្តរេនាតិ អត្ថោ.

វចនាភាវេបិ កម្មកត្តរិ បទសង្ខារក្កមោបទស្សនមុខេន វុត្តិ គន្ថំ វិវរិតុមាហ- ‘វាក្យតោ’ឥច្ចាទិ. វាក្យតោ ឧទ្ធរិត្វា បទេសង្ខរិយមានេតិ ‘ភិជ្ជតេ កុសូលោ សយមេវេ’តិ វាក្យតោ វិសុំ កត្វា ភិជ្ជតេ’តិ បទេ សង្ខរិយមានេ និប្ផាទីយមានេតិ អត្ថោ. តទេវាតិ បទត្ថសាមញ្ញមេវ. តន្និប្ផាទនេតិ តស្ស សង្ខរិមានស្ស បទស្ស សង្ខរណេ. សយន្តីមស្សាត្រ អត្តនាតិ អត្ថោ. ន កេវល មនេនេតទេវ វុត្តំ- ‘កម្មេយេវ បច្ចយោ’តិ, កិញ្ចរហិ អញ្ញម្បត្ថីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘អនេន ចេ’ច្ចាទិ. ចោ វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ. អនេនភិជ្ជតេតិ សវនាឥច្ចាទិនា ឥទញ្ចាហាតិ អត្ថោ. កិន្តទិច្ចាហ ‘កម្ម កត្តុនោ’ច្ចាទិ, ន បទមុទាហរណន្តិ កម្មកត្តុនោ វាក្យមេវោទាហរណំ… វាក្យេនេវ តស្ស បតីតិយា មញ្ញតេ. បទមេវោទាហរណំ កស្មា ន សិយាតិ អាហ- ‘បទេហិ’ច្ចាទិ. ទុតិយមុទាហរណំ ទស្សេតុមាហ- ‘កត្តុនិស្សយោ បិ’ច្ចាទិ.

អស្មិំ បក្ខេតិ អស្មិំ កត្តុត្តេន វិវច្ឆិតេ បក្ខេ. តព្ពិសយត្តន្តិ កម្មវាចីសយំ សទ្ទវិសយត្តំ. ភាវកម្មេសូតីមស្ស កត្តរិច្ចស្ស ច បច្ចយវិសេសនត្ថេ សតិ សាមត្ថិយលទ្ធម្បយោជនំ ទស្សេតុមាហ- ‘ភាវកម្មេសូ’តិអាទិ. ឥមិនា អនេន ច វិសេសិសត្តាតិ សម្ពន្ធោ. កិន្តំ វិសេសិតន្តិ អាហ- ‘មានន្ត ត្យាទីសូ’តិ. កិន្តម្បយោជនន្តិ បយោជនំ ទស្សេតុមាហ- ‘ត្យាទីន’មិច្ចាទិ. យទិ ភាវកម្មេសុ កត្តរិ ច តេន តេន [ធានេន] សុត្តេន មានាទយោ ន សិយុំ, កថន្តំ វិសេសិតេសុ មានាទីសុ បរេសុ ក្យាទយោ សិយុន្តីមិនា សាមត្ថិយេន ( ) [(សតិ)] ភាវកម្មេសុ កត្តរិ ( ) [(តិ)] ច ‘‘វត្តមានេតិ អន្តិ’’ច្ចាទិប្បភុតិកេហិ (៦-១) សុត្តេហិ យថាលាភំ ភាវាទីសុ បច្ចយា ហោន្តីតិ វិញ្ញាយតីតិ ភាវោ.

នតទត្ថំ វចនមារទ្ធន្តិ ភាវកម្មេសុ កត្តរិ មានន្តត្យាទិវិធានត្ថំ បាណិនិយេហិ វិយ សុត្តន្តរំ នារទ្ធន្តិ អត្ថោ. អថ ភាវកម្មេសុ កត្តរិ ច មានាទិវិធានត្ថំ វចនំ នារទ្ធំ ធាតុនិយមនំ [ធាតុនិយមត្ថំ] ត្វស្ស វត្តព្ពន្តិ តញ្ច សាមត្ថិយាវ (លព្ភតេតិ) ទស្សេតុមាហ- ‘កិរិយត្ថនិយមោបិ’ច្ចាទិ. អកម្មកា ធាតុតោ ភាវេ កត្តរិ ច សកម្មកា កម្មេ កត្តរិ ចេតិ កិរិយត្ថនិយមោ យថាវុត្តេន សាមត្ថិយា លព្ភតេតិ សម្ពន្ធោ. អកម្មកានំ កម្មវិរហា, សកម្មកានញ្ច សតោបិ ភាវស្សាប្បធានត្តា អកម្មកា កត្តរិ ភាវេ ច ភវន្តិ ន កម្មេ, សកម្មកា កម្មសព្ភាវា កត្តរិ កម្មេ ច ភវន្តិ ន ភាវេតីទំ សាមត្ថិយំ.

កម្មមបេក្ខតេតិ បចាទិតោ កត្តរិ បឋមបុរិសេកវចនេ កតេ បចតិច្ចាទីសុ បចាទិនោ បចនាទិកិរិយា ឱទនាទិកំ កម្មមបេក្ខតេ. កត្តុត្តមបេក្ខតេតិ ភវតិច្ចាទីសុ ភូអាទីនំ ភវនាទិកិរិយា កត្តុមត្តមបេក្ខតេ.