៦៤. តរ

យជ្ជបិ សីធាតុស្ស កេវលស្ស សុបនេ បវត្តិ, តថាប្យតិបុព្ពស្ស ឧក្កំសេ បវត្តីតិ អាហ- ‘អតិសយោ ឧក្កំសោ’តិ. សោ ច អតិសយោ កស្ស សម្ភវតិច្ចាហ- ‘សោ ច កិរិយាគុណាន’ន្តិ. កថំ តេសមតិសយោច្ចាហ- ‘អាធារភូតទព្ពវសា’តិ. កុតោច្ចាហ- ‘អនបេក្ខិតេ’ច្ចាទិ. អនបេក្ខិតោ កិរិយាគុណានំ និស្សយោ ទព្ពសង្ខាតោ យេសន្តិ វិគ្គហោ, ទព្ពស្ស និស្សយភូតស្សា-តិសយត្តំ ហោន្តម្បិ និស្សិតានំ កិរិយា គុណានំ វសេនេវ សិយា នាញ្ញថាតិ វត្តុមាហ-‘បច្ចធិករណ’ន្តិអាទិ.

ននុ ច យទិ កិរិយាគុណានមេវាតិសយោ, តទា ន សិជ្ឈតិ ‘គោតរោ’តិ នេស ទោសោ, នោ ចេត្ថ ជាតិយាតិសយោ, កស្ស ចរហិ គុណស្ស គោ អយំ យោ សកដំ វហតិ, គោតរោ-យំ យោ សកដំ វហតិ សិរញ្ចាតិ, ជាតិយា ហិ និច្ចាយេករូបាយ នោក្កំសាបកំសយោគោ សម្ភវតីតិ ទព្ពស្សាបិ នាតិសយសម្ភវោ. តថាហិ តុល្យប្បមាណស្ស គុណកតោវ មូលតោ ឧក្កំសោ ទិស្សតិ សមានេបិ ហិ អាយាមេ វិត្ថារេ ច បដស្ស កាសិកស្សាញ្ញោវាគ្ឃោ ភវតិ មាថុរស្សាញ្ញោ វាតិ. ទព្ពស្សាបិ សាតិសយេហិ យុត្តតាមត្តេន សាតិសយត្តស្សុបដ្ឋាបិតត្តា វុត្តំ- ‘តេនេវាហា’តិអាទិ. យទគ្គេន កិរិយាគុណានំ និស្សិតានមតិសយវសេន និស្សយភូតម្បិ ទព្ពំ កថញ្ចិទប្យតិសយេ វត្តតិ នាម, តទគ្គេ តព្ពាចិកាបិ បកតិ អត្តនោ វចនីយត្ថវសេន តត្ថ វត្តតិយេវ នាមាតិ ‘អតិយយេ វត្តមានតោ’តិ បកតិវិសេសនវសេន វុត្តំ, តេនេវាហ- ‘ឥមិនា បកតិ វិសេសនត្តញ្ចាហា’តិ. សកត្ថិកានំ បកតិអត្ថោ ជោតនីយោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

សកត្ថិកានន្តិ កត្តរិ ឆដ្ឋី សម្ពន្ធវចនិច្ឆាយ, សកត្ថិកេហីតិ អត្ថោ. ហេតុមាហ- ‘បកតិវិសេសនន្តី’តិ. ឥតិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ, យស្មា ‘អតិសយេ វត្តមានតោ’តិ, បកតិវិសេសនំ, តតោ បកត្យត្ថភូតេ-តិសយេ ជាតត្តា សកត្ថិកេហិ យថាវុត្តនយេន បកត្យត្ថភូតេតិសយោ ជោតនីយោ ហោតីតិ អត្ថោ. តត្ថ នាភិធេយ្យោតិ ព្យតិរេកមាហ, តថា ច វក្ខតិ- ‘អតិសយជោតកាតរាទយោ’តិ.

អថ បកតិវិសេសនត្តេ កស្មា នាភិធេយ្យោ ជោតនីយោច្ចាហ ‘បកតិយាយេវ’ច្ចាទិ. ឧក្កំសោ សមានគុណវិសយេយេវ លោកេ ទិដ្ឋោ [បវិដ្ឋោ (បោត្ថកេ)] តេន សាមញ្ញវចនេបិ តាទិថវិសយេយេវ [សោយេវ] ការណ វសេន ហោតីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘អតិសយេនេ’ច្ចាទិ. ទ្វិន្នមេកស្សា-តិសយេច្ចាទិនា ‘ទ្វិពហូសុក្កំសេ តរតមា’’តិ (ចំ ៤-៣-៤៥) សក្កតសុត្តត្ថស្សាធិប្បាយំ វិវរតិ. តរឥយាតិ សកវោហារេន វុត្តំ, តេសន្តុ ឦយប្បច្ចយោ. ឯវមិហាវិធានំ សុខសានេត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘យថាវុត្តសុត្តត្ថវសេន ទ្វិន្នមេកស្ស ឧក្កំសាភាវា ‘មាថុរា បាដលិបុត្តកេហិ សុកុមារតរា’ច្ចាទោ តរប្បច្ចយោ ន ហោតីតិ ឯកោ មាថុរោ ទុតិយោ បាដលិបុត្តកោ ឥមេសំ សុកុមារានំ ទ្វិន្នមេកោ មាថុរោ-តិសយេន សុកុមារោ សុកុមារតរោ, ឯកមញ្ញេសំ ទ្វិន្នមុក្កំសេតថាញ្ញេសំ ទ្វិន្នមេកស្សាតិ ឯវំ ទ្វិន្នំទ្វិន្នមេកេកស្ស ឧក្កំសេ តរប្បច្ចយោ ភវតិ, ឧភយត្រ ត្វវយវាបេក្ខម្ពហុវចនំ, តថាហិ សុកុមារត្តេនុក្កំសិយមានានំ សមុទាយានមវយវា មាថុរា ពហវោ បាដលិបុត្តកាបិ និក្កំសិយមានា តថេវាវយវា ពហវោ ហោន្តិ, ឯវំ មាថុរា បាដលិ បុត្តកេហិ សុកុមារតរា’តិ តរប្បច្ចយេន សិជ្ឈតិ. ឥមស្មិំ គាមេ អឌ្ឍតរា វាណិជ្ជាច្ចាទោបិ កថិតេន ញាយេន ទ្វិន្នំទ្វិន្នមេកេកស្ស ឧក្កំសេ តរប្បច្ចយោ ភវតិ, ពហុវចនន្តុ កត្ថចិ អវយវាបេក្ខន្តិ សព្ពំ សក្កតេ កិច្ឆេន សាធេន្តិ. ឥហ តុ តថាវិធស្ស សុត្តស្សា វិធានា ‘‘តរតមិស្សិកិយិដ្ឋាតិសយេ’’តិ តរាទីនមតិសយេ សាមញ្ញេន វិធានា សព្ពត្ថ តរប្បច្ចយេន សុខសាធនំ ហោតី’’តិ.

អវត្ថាភេទេនាតិ បដុតរាវត្ថាវតោ បដុអវត្ថាយ ភិន្នត្តា វុត្តំ, តថាហិ តមេវាវត្ថន្តរយុត្តំ វត្តារោ ភវន្តិ អញ្ញេ ‘ភវំសូអវត្ថោ’តិ. បការន្តរេនបិ សាធនេ ហេតុមាហ- ‘អតិសយមត្តេ វា វិធានតោ’តិ. អនវដ្ឋិតត្តមាហ- (‘អតិសយវាបិ’ច្ចាទិ). បញ្ចស្វេតេសូតិ ឯតេសំ យថាវុត្តានំ តរាទីនំ បញ្ចន្នំ មជ្ឈេ, រូបានិ គុណវចនស្ស វុត្តិយមុទាហរិតានិ. កិរិយាវចនស្ស តុ ‘អតិសយេន បាចកតរោ បាចកតមោ’តិ. ឥស្សិក ឥយឥដ្ឋា សរាទី តតោ (អញ្ញតោ) ន ហោន្តិ ពហុលាធិការា.