ចតុត្ថកណ្ឌ

១. ណោ វាបច្ចេ

ននុ ច ‘ណោ វាបច្ចេ’តិ វចនតោ កថំ បកតិវិសយាវគមោ សិយា. យថាកថញ្ចិ បកតិវិសយាវគមេបិ សាមញ្ញវចនតោ បន ធម្មេនាបច្ចន្ត្យាទោ យតោ កុតោចិ ធម្មេនិច្ចាទិតោបិ សិយា ណា ទិបច្ចយោត្យាសង្កិយាហ ‘អបច្ចវតា’ច្ចាទិ. អបច្ចស្សាតិ អបច្ចត្ថស្ស, អបច្ចវតាតិ ‘‘ណោ វាបច្ចេ’’តិ វសិដ្ឋាទ្យត្ថស្សេវ បរិគ្គហណាយ សាមញ្ញវចនតោ យោ អបច្ចវា តតោ, អត្ថតោ បន អសម្ភវា ទព្ពាចកសទ្ទាវ សាមត្ថិយេន ឆដ្ឋិយន្តា សព្ពលិង្គវចនា ជាយតេតិ វិញ្ញាតព្ពំ. ធម្មស្មាបច្ចំត្យាទីសុ ណាទិប្បច្ចយោ (ន ជាយតេ) តិ សម្ពន្ធោ.

ធម្មេនាតិ ធម្មេន ករណភូតេន. ធម្មាយាតិ ធម្មត្ថំ, ធម្មស្មាតិ ធម្មហេតុនា, តតោ អសម្ភវេ ការណមាហ ‘សាបេក្ខត្តា’តិ. សាបេក្ខត្តមេវ សមត្ថេតិ ‘អបច្ចវាហិ’ច្ចាទិនា, ធម្មេនាបច្ចំ កស្សាតិ បុច្ឆិត្វា ទេវទត្តស្សាតិ អបេក្ខិយមានំ វទតិ. ទេវទត្តស្សាតិ អបច្ចវា ទេវទត្តាទិ អបេក្ខីយតេតិ សម្ពន្ធោ, ហិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ. ន ហេត្ថ ណាទិវុត្តិ អញ្ញត្ថ [នហេតកាមន្តត្ថ (បោត្ថកេ)] សាបេក្ខត្តា កម្ពលោ វសិដ្ឋស្សាបច្ចំ ទេវទត្តស្សាតិ ឯត្ថ បន វសិដ្ឋោ-បច្ចវាតិ តតោ ឆដ្ឋិយន្តា ហោតិច្ចាសង្កិយាហ- ‘ន ចេ’ច្ចាទិ. ន ច ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ការណមាហ- ‘អសម្ពន្ធា’តិ. ន ហេត្ថ សម្ពន្ធោ វសិដ្ឋស្ស កម្ពលាបេក្ខត្តេន អបច្ចស្ស ច ទេវទត្តាបេក្ខត្តេនាត្ថន្តរាបេក្ខាយ វសិដ្ឋស្សាបច្ចេន សម្ពន្ធាភាវាយេវ វសិដ្ឋស្ស អបច្ចំ វាសិដ្ឋោតិ ណាទិវុត្តិយា ភាវេ សាមត្ថិយំ នត្ថិ, សមត្ថញ្ហិ វសិដ្ឋំ រាជបុរិសាទិ សមាសវុត្តិយមេកត្ថត្តមិវ វាសិដ្ឋាទិណាទិវុត្តិយំ ណាទិប្បច្ចយមុបជនយតិ, នាសមត្ថំ, តតោ សព្ពមេវេតម្មនសិ និធាយ វុត្តំ- ‘អសម្ពន្ធា’តិ.

យទិ បនេត្ថ ណាទិប្បច្ចយោ សព្ពថា សម្ពន្ធមបេក្ខតេ, តទា វិសេសតោ យស្សាបច្ចេន សម្ពន្ធោ តតោវ ជនកតោ សោ សិយាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘យជ្ជេវ’មិច្ចាទិ.

យោ ជនកោតិ យោយោ យស្ស យស្ស អបច្ចស្ស ជនកោ. តតោយេវាតិ តស្មាតស្មា ជនកតោយេវ. សិយាតិ តស្មិំ តស្មិំ អបច្ចត្ថេ ណាទិប្បច្ចយោ សិយា. តត្ថ ហេតុមាហ- ‘តស្សេវាបច្ចេន យោគា’តិ. យោគាតិ អបច្ចសម្ពន្ធតោ, ន មូលប្បកតិតោតិ បរមប្បកតិតោ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ហេតុមាហ- ‘អយោគា,តិ, វចនាភាវម្បេត្ថ ទស្សេតុំ ចេ’ត្យាទិ វុត្តំ.

វចនន្តិ សុត្តំ, សម្ពន្ធាភាវា (តាទិសវចនាភាវា) ច មូលប្បកតិតោ ណាទិប្បច្ចយស្សាភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ មូលប្បកតិតោវាស្សាភិមតភាវំ ទស្សេតុំ ‘មូលប្បកតិតោ’ច្ចាទិ វុត្តំ.

កថម្បនិទំ វិញ្ញាយតិច្ចាទិនា ជនកស្សេវាព្យាហិតស្សាបច្ចេន មុខ្យ សម្ពន្ធមានីយ ឥទមយុត្តន្ត្យាទិនា ព្យវហិតជនិតស្សាប្យបច្ចយស្ស បរមប្បកតិយាភិសម្ពន្ធសព្ភាវំ វត្វា តំ សាធយិតុមារភតេ ‘កថ’មិច្ចាទិ, ឯវំ ហិច្ចាទិ កថំបនិទមិច្ចាទិនា យថាវុត្តស្ស សមត្ថ នវាក្យំ, ហិយស្មា តំ ទិស្វា តថា បុច្ឆិតោ ទេវទត្តស្សវាតិអាទិនា ឧប្បាទេតារមេវ និទ្ទិសតិ, នាត្តានំ បិតាមហោ, តស្មា ឧប្បាទេតាយេវាបច្ចេន សម្ពជ្ឈតិ ន បិតាមហោតិ យោជេត្វា អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. ឥទំ យថាវុត្តមុប្បាទេតុនិទ្ទិសនំ, តេន អបច្ចេន សទ្ធិំ ឧប្បាទេតុយេវ ជនកស្សេវ យោគោ សម្ពន្ធោ បដិបាទេតុំ ន សក្កាតិ សម្ពន្ធោ.

តន្តិតំ [តត្ថ-ឥតិ (បញ្ចិកាយំ)] បុច្ឆានិមិត្តំ, តេនាតិ អបច្ចេន. អបតនន្តិ នរកេ អបតនំ ភវតិ, សោតិ យោសោ យស្សាត្យនិយមនិទ្ទិដ្ឋោ សោ ញាតុំ ន ឥច្ឆិតោតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ- ‘‘នបតត្យនេន នរកេត្យបច្ចន្តិ វុច្ចតិ អបច្ចេនានេន យស្សកស្សចិ អវិសេសេនាបតនម្ភវតិ នរកេ សោសោ តាយ បុច្ឆាយ ញាតុំ ន ឥច្ឆិតោ’’តិ. សោ វាតិ កស្សាយំ បុត្តោតិ បុច្ឆាយានុរោធនេ សោ ឧប្បាទេតាយេវ ញាតុមិច្ឆិតោតិ សម្ពន្ធោ. តុសទ្ទោ ចេត្ថាបច្ចេន នរកាបាតសព្ព ជនជាននិច្ឆាវិសេសជោតកោ, យទិ សិយាតិ សម្ពន្ធោ, អត្តានម្បិ និទ្ទិសេយ្យ ន កេវលមុប្បាទេតារំ, អត្ថិច្ចាទិ បិតាមហស្ស អត្តនោបិ និទ្ទេសេ ការណវចនំ, តំ អបច្ចំ និមិត្តំ ការណំ, យស្ស តំ តំនិមិត្តំ តស្មា [កត្វា (បោត្ថកេ)] ឯវំ ទិដ្ឋិកោ ហិច្ចាទិនា យថាវុត្តំ សមត្ថេតិ.

ព្យវហិតជនិតេនាបីតិ ព្យវហិតេន កត្តុនា ជនិតេនាបិ, ករណេ ចាយំ តតិយា, ហេតុម្ហិ វា. កស្មា ឯវំ ទិដ្ឋិកោតិ អាហ ‘យំ និមិត្តំ ហិ’ច្ចាទិ. ហិសទ្ទោ យស្មាទត្ថេ. យស្សាតិ បុព្ពជស្ស, តេន អបច្ចេន អបតនំ តទបតនំ តតោ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘តេន ព្យវហិតជនិតេនាបិ បុមុនា បុព្ពជោបិ នរកំ ន បតតិ សោ បុព្ពជស្សាប្យ បច្ចំ ភវតិ យថាវុត្តេន និព្ពចនេនា’’តិ. តស្មាច្ចស្ស បុព្ពេ វុត្តយស្មាត្យនេនាភិសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឧបបត្យន្តរមាហ-‘ឧបចារតោវេ’ច្ចាទិ. បុព្ព បុព្ពភាវេ សតីតិ បុព្ពស្ស បុព្ពស្ស វិជ្ជមានត្តេ សតិ. ព្យវហិតេន ជនិតេ អបច្ចេបិ និមិត្តំ អបាយាបតការណភាវោ អត្ថិយេ វាតិ សម្ពន្ធោ. កេសន្តិ អាហ-‘បុព្ពេសន្តិ បុព្ពជានន្តិ អត្ថោ, កេ នាតិ អាហ- ‘បារម្បរិយេនា’តិ. អភេទោបចារេនាតិ បុព្ពបុព្ពភាវេ សតិច្ចាទិនា វុត្តនយេន ជនកស្ស វិយ បារម្បរិយេនបុព្ពេសម្បិនិមិត្តតា វតោ ជនកសទិសត្តា ជនកាវ នាម តេ សិយុន្តិ ឯវមភេទេន ឧបចរណតោ ចិន្តនតោតិ អត្ថោ. ឧភយថាតិ ញាយេន ឧបចារេនចាតិ ឧភយេន បការេន, ឯវមុភយថាបិ មូលប្បកតិយា បច្ចេនាភិសម្ពន្ធា កថមនន្តរ [មនន្តរាទិ (បោត្ថកេ) (តត្ថ) បោត្ថកេ] ជនិតេនាបច្ចេនាទិបុរិសសម្ពន្ធោយេន តតោ ណាទិប្បច្ចយោ សិយាតិ នាសង្ក្នីយំ.

តតោ ចាតិ មូលប្បកតិតោ ច, អបច្ចសាមញ្ញវចនិច្ឆាយន្តិ ឥត្ថិ បុន្នបុំសកត្តវិសេសោបគ្គាហិ អបច្ចសាមញ្ញស្ស វចនិច្ឆាយំ.

ឯវម្មូលកតិតោ- បច្ចសាមញ្ញេន ណាទិប្បច្ចយំ វវត្ថបេត្វា ឥទានិ អបច្ចាទិតោបិ ហោតេវ ណាទិ សាមញ្ញវិធានា. សោ ច ពហុលាធិការតោ គុរុជនាយត្តត្តា តន្និយោគាចរណេន បសត្ថេ យេវាបច្ចេ ព្យវហិតជនិតេបិ ឥត្ថិវជ្ជិតេ សិយាតិ ទស្សេតុមាហ ‘នត្តាទីហិ’ច្ចាទិ. សតិយេវ គុរុជនេ សប្បធានភាវេន កុច្ឆិតេ-បច្ចេតុ នត្តាទីវុត្តីហិ វសិដ្ឋាទីហិ ណាទិប្បច្ចយោ ហោតិ វាសិដ្ឋោតិអាទិ, ឥត្ថិយញ្ច ន ហោតិ វាសិដ្ឋីតិអាទិ.

អត្ថតោតិ សាមត្ថិយតោ. អបច្ចេ វិធីយមានោ បច្ចយោ អបច្ចវតា ជាយមានោ តស្សាបច្ចន្តិ អត្ថេ ជាយតិ. សោចាយ មត្ថវិសេសោ ឆ(ដ្ឋិយន្ត) តាភាវេ កថំ សិយាតិ ឥទមេត្ថ សាមត្ថិយំ. អនន្តរេ វាបច្ចេ បុត្តេ-ភិធេយ្យ នត្តាទោ វាបច្ចេ-ភិធេយ្យាតិ សសម្ពន្ធោ. កុតោចិ អបច្ចវតា នត្តាទោ ឯវ. ឥទញ្ច សព្ពម្ពហុលវចនេវ សម្បជ្ជតីតិ អាហ- ‘ពហុលាធិការា’តិ. អបច្ចេតិ ឯកវចនេន និទ្ទេសេ បុមុនា នបុំសកេន ករិយតិ, តេនេ កស្មិំ យេវាបច្ចេ សិយា, ន ពហូសុ វសិដ្ឋស្សាបច្ចានិ វាសិដ្ឋានិ, ន ចិត្ថិ វាសិដ្ឋានិ, ន ចិត្ថិយំ វាសិដ្ឋីត្យាសង្កិយាហ-‘ឥទញ្ចេ’ច្ចាទិ. ឥទញ្ច អបច្ចវចនញ្ច. ឥមិនា ចេត្ថ តថា និស្សយករណំ ទស្សេតិ. តស្ស វចនិច្ឆាភាវតោតិ តស្ស លិង្គវចនស្ស សុត្តេ វត្តុមិច្ឆាយាភាវតោតិ អត្ថោ.

កិំ បន ការណំ សុត្តេ លិង្គវចនាវចនិច្ឆាយំ តស្សាប្បធានត្តា យេនកេនចិ លិង្គាទិនា និទ្ទេសោ-វស្សំ កត្តព្ពោតិ នានន្តរិយកត្តា តស្សេហោបាទានំ, យថាធញ្ញត្ថិនោបលាលាទិនោប្យប្បធានស្សោបាទានន្តិ. តតោយេវាហ-‘ឧបលក្ខីយស្សេត្ថ បធានត្តា’ច្ចាទិ. ឥត្ថិបុមត្តយុត្តជញ្ញវិសេសោ ឧបលក្ខីយោ, អបច្ចេតីទមុបលក្ខណំ, សយន្តិ យថាវុត្តមុបលក្ខណំ សយំ. ការិយប្បដិបត្តិយាតិ បុមេ នបុំសកេបច្ចេ-ភិធេយ្យេ វិធិ ហោតិច្ចេវំ ការិយប្បដិបត្តិយា វត្តុំ ន ឥដ្ឋំ.

វចនន្តរេបិ អញ្ញស្មិំ វចនេ. អាណីតិ ណិប្បច្ចយសុត្តំ វទតិ. អគោត្តាទិតោតិ យោគោត្តស្សាទិភូតោ ន ហោតិ, តតោ, តេនេវ ‘‘អាណី’’តិ សុត្តេ (៤-៥) វក្ខតិ-‘អការន្តមត្តតោវាយំណិន គោត្តាទិភូតតោ’តិ. វាក្យសមាសាបីតិ យថាសង្ខ្យេនាហ. តស្មិំ អត្ថេតិ តស្មិំ វាក្យោបទស្សិតេ អត្ថេ, តន្តិ វាក្យំ. សមាសវុត្តិញ្ច និវត្តេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ.

សតិបនាតិ វាការេ សតិ តុ អនិច្ចត្តា ណប្បច្ចយស្ស. សោបីតិ សមាសោបិ, សមាសោតិអាទិនា បក្ខន្តរមាហ. តេន វាក្យសិជ្ឈនេន. បក្ខេ វាក្យសមាសាបិ សិយុន្តិ បក្ខេ សមាសវុត្តិយា ឯវ ពាធិតត្តា បក្ខន្តរេ ណាទិវុត្តិ ន ពាធីយតីតិ វាក្យវុត្តិយោបិ សិយុន្តិ អត្ថោ.

២. វច្ឆា

វច្ឆកច្ចាទិនា កច្ចាទិគណំ ទស្សេត្វា តស្ស វិភាគេន និប្ផត្តិំ ទស្សេតុំ ‘វច្ឆាទីហី’តិអាទិមាហ. ‘‘កណ្ហោ ព្រាហ្មណេ’’តិ គណសុត្តំ. តត្ថ កណ្ហសទ្ទោ ព្រាហ្មណេ វត្តមានោ ណានណាយ នប្បច្ចយេ ឧប្បាទយតីតិ អត្ថោ. ឯវមាទីហិច្ចាទិនា អាកតិគណត្តមស្ស ទស្សេតិ. ‘‘កតាណិយោវេ’’តិ គណសុត្តំ, ទិច្ចាទីសូតិ យតោណ្យោ ទិស្សតិ ‘‘ណ្យ ទិច្ចាទីហី’’តិ (៤-៤), តេ ទិច្ចាទយោ, តេសុ បាឋាតិ តំសុត្តប្បទេសេ ‘‘កតា ណិយោវេ’’តិ បាឋាភាវេបិ ទិច្ចា ទីនមាកតិគណត្តា បឋិតមេវ នាម តន្តិ វុត្តំ.

ណ្យេតិ ណ្យប្បច្ចយេ កតេ. គោត្តាទិសទ្ទាតិ គោត្តេ វំសេ អាទិភូតា សទ្ទា. វំសោតិ អន្វយោ. សោយេវ គាវំ សជាតិ សាធារណំ វិជាតិវិនិវត្តនំ សកដាទិវចនំ តាយតីតិ គោត្តន្តិ វុត្តំ, តេនាហ-‘គោត្តំ វំសោ’តិ. តស្សាតិ គោត្តស្ស, តស្សាទយោ គោត្តាទយោតិ សេសោ. កេតេ គោត្តាទយោច្ចាហ- ‘សញ្ញាការិនោ’ច្ចាទិ. វច្ឆាទយោ នត្តាទិនោ អបច្ចស្ស អបច្ចំ តទបច្ចាទិ ចាតិ ទស្សេតុមាហ-‘នត្តាទិនោ’ច្ចាទិ.

៣. កត្តិ

ឃបសញ្ញន្តាវេត្ថ ភីយ្យោ កត្តិកាទយោតិ គយ្ហន្តិ. យទិ បនេត្ថ អញ្ញេបិ គយ្ហន្តិ, អត្ថិ បណ្ហិអាទយោ កេចិយេវ កត្តិកាទីសុ អន្តោគធា ហោន្តីតិ វត្តុមាហ- ‘ឯត្ថា’តិអាទិ. វិនតា សុបណ្ណមាតា, តេហីតិ វិធវាទីហិ. វិធវាទិគណំ ទស្សេតិ ‘ពន្ធក’ច្ចាទិ. វិគតោ ធវោ បតិ អស្សាតិ វិធវា, ពន្ធកី អភិសារិណី.

៤. ណ្យទិ

យស្ស ច ចវគ្គោតិ សម្ពន្ធោ, កេវលំ គគ្គ្យោតិ ឯត្តកមេវា ទស្សេត្វា បរសត្ថាគតគគ្គាទិគណេកទេសភូតកុណ្ឌនីសទ្ទតោបិ កោណ្ឌញ្ញោតិ មុទាហរន្តោ សោ គគ្គាទិគណោប្យត្រាភ្យុបគតោតិ វិញ្ញាបេតិ. តស្មា តស្មិំ គគ្គាទិកេបិ បរសត្ថបឋិតេ យោយោ បយោគោ អាគមេ ទិស្សតិ វច្ឆោ អគ្គិវេស្សោច្ចាទិ. សោបីហ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតុមាហ-‘គគ្គាទិ’ច្ចាទិ. គគ្គាទីតិ គគ្គាទិ អយំ. គោត្តស្ស គគ្គវំសស្ស អាទិភូតេន គគ្គេន ឧបលក្ខិតោ គណោ គោត្តាទិគណោ, តេន គគ្គោ នាម កោចិ, តស្សត្វបច្ចំ គគ្គីតិ ភវតិ. បបុត្តាទោវាតិ អវធារណំ គគ្គស្សាបច្ចំ គគ្គិច្ចេវ យថាសិយាតិ.

៥. អាណិ

បកតស្សាតិ ‘‘មាគធំ សទ្ទលក្ខណ’’ន្តិ វា ‘‘នាមស្មា’’តិ វា បកតស្ស. អាតិ នាមវិសេសនេសតិ ‘‘វិធិព្ពិសេសនន្តស្សា’’តិ តទន្ត វិធិនា អការន្តោ គយ្ហតីតិ អាហ-‘វិសេសនេន ចា’តិអាទិ. អនន្តរមបច្ចន្តិ សម្ពន្ធោ.

៦. រាជ

បច្ចយន្តេនាតិ រាជញ្ញោតិ បច្ចយន្តេន. រាជញ្ញោតីមស្សត្ថោ ខត្តិយជាតីតិ, រាជញ្ញជាតីតិ អត្ថោ. រញ្ញោ អបច្ចំ រាជាបច្ចំ.

៨. មនុ

សមុទាយេនាតិ បច្ចយន្តសមុទាយេន, ជាតិយន្តិ មនុស្សជាតិយំ. ជាតិសទ្ទាឯតេតិ ឥទំ មនុស្សោ មានុសោតិ ឯត្ថ អបច្ចត្ថាភាវេ ហេតុវចនំ. អបច្ចត្ថោ ឯត្ថ នត្ថេវាតិ ច ឥទំ វិសុំ មនុស្សមានុស សង្ខាតស្ស បច្ចត្ថស្សាភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ណោវាតិ មនុនោ អបច្ចន្តិ អត្ថេ‘‘ណោ វាបច្ចេ’’តិ (៤-១) ណប្បច្ចយោវ. ន ជាតីតិ ព្យតិរេកមាហ.

៩. ជន

រាជសម្ពន្ធេតិ រញ្ញេតិ វុត្តរាជសម្ពន្ធេ. បញ្ចាលានំ ខត្តិយានំ អបច្ចំ, បញ្ចាលានំ ជនបទានំ រាជាតិ វា ឯវមេត្ថ វិ(ភាគោ) វេទិតព្ពោ ឱក្កាកានំ អបច្ចំ រាជា វា ឱក្កាកោ.

១១. ណរា

សាមញ្ញេន រត្តសទ្ទស្សាត្ថមាហ- ‘កុង្កុមាទិនា’តិ. អញ្ញថា ‘រាគោ កុសុម្ភាទី’តិ វុត្តត្តា កុសុម្ភាទិនាតិ (វុត្តំ) សិយា, រញ្ជិ អយ មត្ថិ អភិសង្គេ‘ភោជនេ រត្តោ’តិ. អត្ថិ វណ្ណវិសេសេ ‘រត្តោគោ’តិ, លោហិតោត្យត្ថោ, អត្ថិ សុក្កសជ វណ្ណន្តរាបាទនេ‘រត្តោ បដោ’តិ. ឥហ តុ តតិយេ-ត្ថេ វត្តមានោ គយ្ហតីតិ វុត្តំ- ‘វណ្ណន្តរមាបាទិត’ន្តិ. រាគាតិ.

អត្ថគ្គហណន្តិ អត្ថប្បធានត្តា និទ្ទេសស្ស វុត្តំ. តញ្ចាចរិយាន មុបទេសតោ អវិច្ឆិន្នា (ចរិយ) បារម្បរិយាវគម្យតេ, រាគាតិ កសាវ សង្ខាតអត្ថនិទ្ទេសោ. តេនាតិ បដស្ស រត្តភាវេ រាគស្ស ករណនិទ្ទេសោ, រត្តន្តិ បច្ចយត្ថនិទ្ទេសោ, បច្ចយោ ចាយំ កសា វត្ថតោ ភវត្យសម្ភវា, តេន សុត្តេ រាគាតិ វុត្តេបិ តព្ពាចកា កសាវសទ្ទាតិ វិញ្ញាយតិ, រាគាតិ បន តេនាតិ រាគស្សេវ និទ្ទិដ្ឋេបិ តព្ភាវេនា [តព្ពាវកភាវេនា-តិ ភវិតព្ពំ] ត្ថោ និទ្ទិដ្ឋោ, តព្ពាចកា ច ហោន្តោ‘តេន រត្ត’ន្តិ អត្ថេ ហោតីតិ កសាវេន រត្តន្តិ វិញ្ញាយតីតិ រាគវាចិនោ តតិយន្តត្តំ សម្បជ្ជតិ, តេន ‘ណ រាគា តេន រត្ត’ន្តិ វុត្តេបិ លព្ភមានត្ថវសេន វុត្តំ- ‘រាគវាចិតតិយន្តតោ’តិ. សុត្តេ បន រាគេន រត្តន្តេតស្មិំ អត្ថេ រាគា រាគវាចីសទ្ទា តតិយន្តា ណប្បច្ចយោ ហោតីតិ អត្ថោ. អភិធានតោតិ ឧបចារវសេន កថនតោ. វិនាបិ តេនាតិ តំបច្ចយំ វិនាបិ.

១២. នក្ខ

តតិយន្តតោ វិជ្ឈត្ថំ តេនាតិ អនុវត្តតេតិ សម្ពន្ធោ. សុត្តេ អយមត្ថោ ‘‘ឥន្ទុយុត្តេន នក្ខត្តេន លក្ខិតោ ចេ កាលោ, តទា តេន លក្ខិតេ កាលេត្យស្មិំ អត្ថេ តតិយន្តតោ នក្ខត្តា ណោ ហោតី’’តិ. សុត្តវិវរណេ តុ តញ្ចេត្យាទិកមធិប្បាយវសេន វុត្តំ. តេនាត្យនុវុត្តិយា តតិយន្តតោតិ លព្ភតិ នក្ខត្តេនាតិ សុតត្តាតិ, កាលេតិ បន អត្ថនិទ្ទេសតោ ណប្បច្ចយាធេយ្យស្ស កាលោ អាធារោតិ វិញ្ញាយតីតិ ‘លក្ខិតេ កាលេ’តិ វុត្តំ, វិសេស្សគតវិភត្តិយា វិចារិតាយ វិសេសន គតា ច (វិចារិតា) នាមាតិ អាហ- ‘នក្ខត្តេនេ’តិច្ចាទិ, ឥហ កេចិ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតំ កិរិយាសភាវមិច្ឆន្តិ អនិច្ចំ, អបរេ តុ ទព្ពសភាវំ និច្ចំ. តស្សោ ភយស្សបិ កាលស្ស ចន្ទយុត្តេន ផុស្សាទិនា លក្ខិយភាវា លក្ខណេ តតិយា យុត្តន្តិ វត្តុមាហ- ‘កិរិយា រូបោ កាលោ’ច្ចាទិ.

វិសេសាវសាយោតិ កាលស្ស វិសេសាវធារណត្ថមេវ ហិ ‘ផុស្សី រត្តិ’ច្ចាទិ. លោកេ បយុជ្ជតេ. គុរុនាតិ ឯត្ថ គុរុ ជីវោ, ន នក្ខត្តំ, ចន្ទយុត្តតា បនេត្ថ អត្ថិ… ចន្ទយុត្តេន គុរុនា រត្តិយា លក្ខិតត្តា. កត្តិកាយ លក្ខិតោ មុហុត្តោតិ ឯត្ថ ចន្ទំ វិនា កត្តិកាយ តុ កេវលាយ មុហុត្តោ កាលោ លក្ខិតោ ‘កត្តិកា មុហុត្តោ’តិ. ផុស្សេន លក្ខិតា អត្ថសិទ្ធីតិ ឯត្ថ ផុស្សេនិន្ទុយុត្តេន អត្ថសិទ្ធិ លក្ខិតា ន កាលោ ផុស្សោតិ. នក្ខត្តយុត្តស្ស កាលស្ស រត្យាទិវិសេសាបរាមាសេន នក្ខត្តវាចិតោ ឧប្បន្នស្ស បច្ចយស្ស សុត្តន្តរេន លោបំ វិធាយ បុន អញ្ញេន សុត្តេន យុត្តាតិ ទេសវិធានេន សកលិង្គសង្ខ្យាយុត្តេហិ-ដ្ឋមភិធានំ បរេហិ, តទាហ- ‘អហោ រត្តោ’ច្ចាទិ.

រត្យាទិវិសេសាបរាមាសេនាតិ ផុស្សី រត្តិ ផុស្សោ អហោតិ ឯវំ រត្យាទិវិសេសស្ស អបរាមាសេន អសម្មស្សេន អគ្គហណេន. សកលិង្គសង្ខ្យាយុត្តេនាតិ ផុស្សកត្តិកាទីនំ យំយំ លិង្គំ យាយា សង្ខ្យា, អត្តនិយេហិ តេហិ តេហិ លិង្គេហិ តាហិតាហិ ច សង្ខ្យាហិ យុត្តេន នក្ខត្តសទ្ទេន. ន តទុបលក្ខិតោ កាលោតិ កត្តិកា សទ្ទោពហុវចនន្តោ ពហុតារកត្តា កត្តិកាយ, តាយកត្តិកាយ លក្ខិតោកាលោបរេហិវិយ ន កថីយតីតិ អត្ថោ. អថ តទុបលក្ខិតស្សកាលស្សេវកត្តិកាសទ្ទេនាភិធានេ កោ ទោសោ យេ នេវមុច្ចតេច្ចាហ- ‘អជ្ជេតិ’ច្ចាទិ. ឥមិនា ច បរមតេ ទោសោ ឧព្ភាវិតោ, តទត្ថត្តេ សតីតិ តទុបលក្ខិតកាលត្ថត្តេ សតិ.

សត្តមី សិយាតិ នក្ខត្តសទ្ទា តទ្ធិតលោបន្តា ផុស្សេន បាយសំ ភុញ្ជេយ្យ, ផុស្សេ បាយសំ ភុញ្ជេយ្យា’ត្យាទោ អាធេយ្យន្តរាបេក្ខា សិយា សត្តមី, យា សុត្តន្តរេន វិធីយតិ បាណិនីយេហិ, តតោ ‘អជ្ជកត្តិកា’តេត្ថាប្យាធេយ្យន្តរាបេក្ខា សត្តមី សិយា លោបន្តត្តា ‘អជ្ជកត្តិកាសូ’តិ, ន បឋមា. បឋមាយេវ បនាយំ បយោគោ ‘អជ្ជកត្តិកា,តិ. អជ្ជេត្យធិករណប្បធានោ អហោរត្តកាលវាចី សទ្ទោ, កត្តិកាសទ្ទោបិ តទ្ធិតលោបេន តក្កាលាភិធាយកោ, តតោ យេវឧភិន្នម្បិសាមានាធិករណ្យា កត្តិកាយោប្យធិករណំ សម្បជ្ជន្តេ, តញ្ច ន វិនាធេយ្យេន ហោតីត្យាធេយ្យន្តរាបេក្ខាយំ តេសុ សត្តមីយេវ សិយា, ន បឋមា (ឧប) បជ្ជេយ្យាត្យធិប្បាយោ. អត្តនោទានិ ទស្សនេ សត្តមិយា អប្បសង្គំ បឋមាយេវោបបត្តិំ ទស្សេតុមាហ- ‘ចន្ទេ បនូបចារេនេ’ច្ចាទិ, នាធេយ្យន្តរាបេក្ខាច្ចនេន សត្តមិយា អប្បសង្គមាហ. ឯវញ្ចរហិ វចនមន្តរេន បរេសំ វិយ សត្តមីវិធាយកំ កថំ កត្តិកាយ ជាតោច្ចាសង្កិយ តម្បដិបាទេតុមាហ- ‘កត្តិកាយ ជាតោ’ច្ចាទិ. ពហុវចនន្តត្តេបិ កត្តិកាយ ជាតិយមេក វចនន្តំ. បការន្តរមាហ- ‘លោបោតិ’ច្ចាទិ. លោបេនាតិ កត្តិកាហិ ឥន្ទុយុត្តាហិ លក្ខិតោ កាលោតិ វិគ្គយ្ហ កតណប្បច្ចយស្ស លោបេន.

១៣. សាស្ស

សេតិ បឋមន្តាតិ សាតិ និទ្ទិដ្ឋបឋមន្តា, យំ បឋមន្តន្តិ សាចេតិ ទស្សិតំ បឋមន្តមាហ. បឋមន្តស្ស ទេវតាបុណ្ណមាសិត្តភាវតោ តទត្ថមភេទេនាហ- ‘សា’តិ. កា សា ទេវតាច្ចាហ- ‘លោកប្បសិទ្ធាយេវ ទេវតា’តិ. យាគសម្បទានម្បិ លោកេ ទេវតាតិ បសិទ្ធន្តិ យាគស្ស យជិតព្ពស្ស បុរោឌាសាទិនោ សម្បទានម្បិ បដិគ្គាហកោ បិន្ទាទិ លោកេ ទេយ្យស្ស បុរោឌាសាទិនោ ទេវតា សាមីតិ បសិទ្ធន្ត្យត្ថោ, ឥន្ទោ ទេវតា អស្ស ឥន្ទំ, អាទិច្ចោ ទេវតា អស្ស អាទិច្ចំ, ហវិ បុរោឌាសាទិ យាគទព្ពំ.

មន្តថោមនីយម្បិ ទេវតាតិ បសិទ្ធន្តិ យេន មន្ថេន យោ ថូយតេ សោ តស្ស មន្តស្ស ទេវតា សាមីតិ លោកេ បសិទ្ធន្ត្យត្ថោ មហិន្ទោ យមោ វរុណោ ទេវតា អស្សាតិ វិគ្គហោ. វុត្តនយ មេវាតិ ‘‘នក្ខត្តេនិន្ទុយុត្តេន កាលេ’’តិ សុត្តេ វុត្តនយមេវ. ជាត្យេកវចនំ មឃាយាតិ, តារករូបានម្បន ពហុត្តា មឃាសទ្ទោ ពហុវចនន្តោ. បាណិនីយា ‘‘សាស្មិំ បុណ្ណមាសីតិ សញ្ញាយ’’ន្តិ (៤-២-២១) សុត្តយិត្វា ផុស្សី បុណ្ណមាសី អស្មិំ ផុស្សោ មាសោ ផុស្សោ អទ្ធមាសោ ផុស្សោ សំវច្ឆរោតិ សញ្ញាយំ បដិបាទេន្តិ, តេន តេសំ ផុស្សី បុណ្ណមាសី អស្មិំ បញ្ចទសរត្តេតិ ឯត្ថ ច ភតកមាសេ ច តទ្ធិតោ ន ភវតិ. ឥធ បន ‘សញ្ញាយ’ន្តិ វចនាភាវេ ភតកមាសេបិ ឆដ្ឋ្យត្ថេ ភវតីត្យាសង្ក វិរចយតិ ‘ភតកមាសេបិ’ច្ចាទិ. បុណ្ណោ មា ឥច្ចត្រ មាសទ្ទោ ចន្ទបរិយាយោតិ អាហ- ‘មាសទ្ទេនេ’ច្ចាទិ. បុណ្ណោ មា អស្សន្តិ និព្ពចនាតិ ឯត្ថ បុណ្ណមាសីសទ្ទស្ស បុណ្ណោ មា អស្សន្តិ នីហរិត្វា វចនាតិ អត្ថោ. វុត្តិយា អត្ថស្ស ផុដីករណាយ វុត្តំ- ‘សោ បុណ្ណោ តិអាទិ. តស្សន្តិ បុណ្ណមាសិយំ. សាបុណ្ណមាសី, ភតកស្ស ភតិយា កម្មការកស្ស យោ តិំសតិ រត្តោ មាសោ បរិព្ពយនិយមិតោ, តស្ស សម្ពន្ធិនី នេតិ សម្ពន្ធោ.

យស្សញ្ចតិថីយន្តិ អនិយមេន បដិបទាទិមាហ. អតោឯវ ច និបាតនាតិ ឥមស្មាវ និបាតនា, តេនេវាហ- ‘សុត្តេ វចនមេវ និបាតន’ន្តិ. មាសសុតិយាច្ចាទោ សាធិប្បាយមត្ថំ វិវរតិ ‘យទិបិ’ច្ចាទិនា. អស្សាតិ សាមញ្ញវចនេបិ ‘សាស្ស ទេវតា បុណ្ណមាសី’តិ សុត្តេ អស្សាតិ អវិសេសវចនេបិ សោយេវ បុណ្ណមាសីសទ្ទេ សូយមានោ មាសោយេវ ឆដ្ឋ្យត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ សម្ពន្ធោ.

បញ្ចទសរត្តាទោតិ បរេសំ សញ្ញាគហណេន និវត្តិតបញ្ចទសរត្តាទោ. អថ អទ្ធមាសសំវច្ឆរានម្បិ ឧទាហរណត្តេ នោបញ្ញាសោ កស្មា ន កតោច្ចាហ- ‘អទ្ធមាសសំវច្ឆរាន’មិច្ចាទិ. ឯវម្មញ្ញតេ ‘‘អទ្ធមាសសំវច្ឆរានំ ន បច្ចយេនោជុកមភិធានមបិ តុ សំវច្ឆរេបិ ផុស្សាទិមាសសម្ភវាស្មិំ សំវច្ឆរេ ផុស្សេន មាសេន សម្ពន្ធា ផុស្សោត្យុបចារីយតេ, យថា ច ផុស្សាទិមាសស្ស សម្ពន្ធី អទ្ធមាសោ ផុស្សោ អទ្ធមាសោត្យុបចារីយតេ, ន បនោជុកន្តិ តេសមុទាហរណត្តេ នានុបាទាន’’ន្តិ.

១៤. តម

នាកឌ្ឍនត្ថោតិ ណស្សាកឌ្ឍនត្ថោ ន ហោតិ. យទ្យាកឌ្ឍនត្ថោ អស្ស, តទា ចានុកឌ្ឍិតំ នោត្តរត្រានុកឌ្ឍេយ្យាតិ មញ្ញតេ, កោចិយេវ ហោតីតិ ហោន្តីតិ ឥតោ ភិន្ទិត្វា អានេតព្ពំ. តទា ទេសស្សាតិ ឥមិនា ‘‘តទាទេសា តគ្គហណេន គយ្ហន្តី’’តិ បរិភាសមុបលក្ខេតិ. កតយាទេសស្សាបីតិ កតោ យាទេសោ យស្ស តស្ស កតយាទេសស្សាបីតិ. ឥការស្សាតិ យាទេសតោ បុព្ពេ ឥការស្ស, ឥមិនា ចាទេសាទេសីនមភេទោ ទស្សិតោ. តសទ្ទេ នេកេនាបិ បច្ចេកាភិសម្ពន្ធេ សិទ្ធេតិ ឯវមញ្ញតេ- ‘‘យថា’តេន កតំកីត’ (៤-២៩) ន្ត្យាទិសុត្តេ ឯកោវ តសទ្ទោ ពហូហិ បច្ចយត្តេហិ សម្ពជ្ឈតេ, តថិហាបិ ឯកមេវ តសទ្ទគ្គហណំ ‘តមធីតេ តំជានាតី’តិ បច្ចេកមភិសម្ពជ្ឈតេ, តស្មា កិមេតទត្ថេន ទ្វិតគ្គហណេនេ’’តិ. ទ្វិតគ្គហណេ បយោជនត្តយំ វុត្តំ, តត្ថ បឋមំ ទស្សេន្តោ ជាននិច្ចាទិនាធិប្បាយមាវីកត្វា ទ្វិតគ្គហណមិច្ចាទិនា បទត្ថមាហ.

តត្ថ-‘យោ យមធីតេ ជានាតិ ចា’តិ ឥមិនា ទ្វិតគ្គហណាភាវេ បច្ចយត្ថាវយវស្ស សមុច្ចយប្បសង្គមាហ. សមុច្ចយេ សតិ(យោ) យមធីតេ ជានាតិ ច, តត្ថេវ សិយា, យោ បនាធីតេ កេវលំ, ន (ជានាតិ) តត្ថ ន សិយាតិ ពោធយិតុំ ព្យភិចារមាហ‘ន បច្ចេកាតិ សម្ពន្ធេនេ’តិ. យថា ‘‘តេន កថំ កីត’’មិច្ចាទោ ‘‘តេន ជិតំ ជយតិ’’ច្ចាទិ បច្ចេកសម្ពន្ធេន ភវតិ ឯវម្មាវិញ្ញាយីតិ យថេច្ចាទិ កស្សាត្ថោ. ‘តេន កតំ កីត’’មិច្ចាទីហិ អវត្វា ‘‘តេន ជិតំ ជយតិ’’ច្ចាទិសុត្តេកទេសវចនមត្ថព្យត្តិ តថា វុត្តេ ហោតីតិ វុត្តំ, តេន ជិតមិច្ចាទោ ជយនាទិកា កិរិយានេ កទព្ពសមវាយិត្តេន បសិទ្ធាតិ យុត្តោ តត្ថ បច្ចេកាភិសម្ពន្ធោ, នេវមជ្ឈេន វេទនា ប្យេកទព្ពសមវាយិត្តាភិយ្យោត្យធិប្បាយោ.

ឥទានិ ទុតិយំ ទស្សេតិ ‘ជានន’មិច្ចាទិ, និមិត្ត មិដ្ឋានិដ្ឋពោធការណំ មុហុត្តោ កត្តិកាទិ, ឧប្បាតោ ឥដ្ឋានិដ្ឋសូចកំ បថវិសមុទ្ទាទីនំ សភាវបរិច្ចាគេនាញ្ញតត្តគមនំ. ជាននសាមញ្ញេតិ និមិត្តាទីនំ ជានន សាមញ្ញេ. ‘យថាវុត្តជាននស្ស អជ្ឈេន វិសយត្តេ ហេតុមាហ- ‘តំ ជានាតីតិ តសទ្ទេន អធីយមានបរាមសតោ’តិ. តតិយំ ទស្សេតិ ‘យតោ ចេ’ច្ចាទិនា. យតោ ច ឧប្បន្នេន វិធិនា អជ្ឈេន ញាតុ អភិធានម្បសិទ្ធន្តិ សម្ពន្ធោ, បោត្ថកេសុ បន អជ្ឈេតុញាតូសុតិ បាឋោ ទិស្សតិ, ឯត្ថាយមធិប្បាយោ ‘‘កត្ថចិ បសិទ្ធិវិសយោ ហោតិ តសទ្ទោ, តថា ច វុត្តំ សុពោធាលង្ការដីកាយំ បក្កន្តវិសយោ តថា បសិទ្ធវិសយោ អនុភូតវិសយោ ច តំសទ្ទោ យំ សទ្ទំ នា បេក្ខតេ’តិ, តស្មា បសិទ្ធិវិសយេន តសទ្ទេន បុថគេវ បសិទ្ធិយា ឧបសង្គហត្ថំ ទ្វិតគ្គហណំ កត្តព្ព’’ន្តិ. អត្ថត្តយេ វត្តមានស្ស តុ តសទ្ទស្ស សវិសយោ វិសេសោ តតោវាត្ថិកេហិ វេទិតព្ពោ.

១៥. តស្ស

វិសយសទ្ទោ គាមសមុទាយេបិ វត្តតេ, គាមសមុទាយោ ច នាម ទេសោយេវ, តេនាហ វិសយោបិ គាមសមុទាយត្តា ទេសោយេវា’តិ, ឥមិនា វិសយទេសសទ្ទានំ សមានាធិករណត្តមាហ. វសាតិ ទេសវាសិនោ វសាតយោ, អនុវាកោ គន្ថវិសេសោ.

១៦. និវា

តន្នាមេច្ចាទិនា ន កេវលំ និវាសេយេវ, អថខោ វក្ខមានេសុ បីតិ ទស្សេតិ. បច្ចយន្តំ សេព្ពាទិ. ទេសនាមម្ភវតិ ចតូសុ អត្ថេសូតិ វិញ្ញាយតិ, តេនាហ-‘និវាសាទោ វិធី’តិ. និវាសាទោតិ និវាស អទូរភវនិព្ពត្តអត្ថិអត្ថេសុ. សំហិតនាមំ នាម លោកិយសទ្ទវោ ហារាប្បសង្គមញ្ញសទ្ទវោហារេនុបាត្តនាមំ.

១៧. អទូ

នគរម្បិ ទេសោយេវាតិ អាហ- ‘អទូរភវ’ន្តិ.

១៨. តេន

យថាយោគត្ថោតិ វុត្តិយំ វុត្តយថាយោគសទ្ទស្ស អត្ថោ.

១៩. តមិ

បច្ចយន្តនាមេតិ បច្ចយន្តនាមំ យស្ស សត្តម្យត្ថភូតស្ស ទេសស្ស ហស្មិន្តិ អត្ថោ, នាញ្ញស្សេតិ ភូមាទិវិសិដ្ឋត្ថយុត្តតោ អញ្ញស្ស បច្ចយន្តនាមំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ពទរា ពព្ពជា អស្មិំ ទេសេ សន្តីតិ វិគ្គហោ.

២១. អជ្ជា

ហីយ្យត្តនោតិ ‘‘សរម្ហា ទ្វេ’’តិ (១៣៤) ទ្វិត្តំ.

២៣. អមា

អមាសហ ភវោ អមច្ចោ.

២៤. មជ្ឈា

មជ្ឈេ ភវោ មជ្ឈិមោ, អន្តេ ភវោ អន្តិមោ ឥច្ចាទិ.

២៥. កណ

មគធេសុ អរញ្ញេ គង្គាយំ បព្ពតេ វនេ កុលេ ពារាណសិយំ ចម្បាយំ មិថិលាយំ សម្ភវោតិ វិគ្គហោ. ‘‘ទិស្សន្តញ្ញេបិ បច្ចយា’’តិ (៤-១២០) ឯយ្យកោតិ សេសោ. បច្ចយន្តរទស្សនេ សតិ ឥមិនាវ សុត្តេន ឥតោ អញ្ញត្រាបិ បច្ចយន្តរានិ ហោន្តីតិ សេសោ, គាមេ ភវោ ឧទរេ ភវោ បញ្ចាលេសុ ភវោ ពោធិបក្ខេ ភវោតិ វិគ្គហោ.

២៦. ណិកោ

សរទេ ភវោ, ភវា វាតិ វិគ្គហោ.

២៧. តមស្ស

សិប្បសទ្ទត្ថមាហ-‘លោសល្ល’ន្តិ. តមេវ ព្យញ្ជយតិ ‘កិរិយេ’ច្ចាទិនា, ករណំ កិរិយា វាទនាទិកស្ស អភ្យាសោ, សោ បុព្ពោ យស្សាតិ សមាសោ, វីណាទិសទ្ទេហិ កិមុច្ចតេច្ចាហ- ‘វីណាទិ’ច្ចាទិ, ទព្ពំ តំតំសមុទាយរូបំ. សិប្បញ្ចាតិ វត្វា តទត្ថំ វិភាវេតិ ‘កិរិយា វិសេសោ’តិ. វាទនាទិកិរិយាយ វិសិដ្ឋោ ជាននកិរិយាវិសេសោតិ អត្ថោ, ឥមិនា វីណាទិសទ្ទា ទព្ពត្ថវុត្តិនោ វាទនាទិកិរិយំ កិរិយា វិសេសញ្ច សិប្បមុបចារេន វទន្តីតិ ទីបេតិ. ឥតិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ. សាយេវេតិ អភ្យាសិតព្ពា ជាននកិរិយាវិសេសស្ស បុព្ពភូតា វាទនកិរិយា, វិសេសេតុំ យុត្តា វីណាទិសទ្ទេនាតិ អធិប្បាយោ.

យុត្តតា ចេត្ថ… វីណាទិវាទនវសេន សិប្បស្ស គហេតព្ពភាវតោ, កថំ វីណាទិសទ្ទេហិ ទព្ពវុត្តីតិ វាទនា វុច្ចតីតិ អាហ- ‘វីណាទិ វិសយត្តា’តិ, វាទនវុត្តិវីណាទិសទ្ទានំ សិប្បវុត្តិត្តំ យថាវុត្តស្សោ បមាវសេន វត្តុមាហ- ‘យថេ’ច្ចាទិ. វីណាទិវាទនន្តិ យថេតិ សម្ពន្ធោ. វុត្តមេវ ផុដយន្តោ វុត្តិគន្ថស្ស មុខំ វិវរីយតិ ‘កិរិយេ’ច្ចាទិនា. កិរិយាត្យាសបុព្ពកំ ញាណក្ខមំ កោសល្លំ វាទនកិរិយា វិសយត្តា វីណាវាទនមិច្ចនេន កិរិយាសទ្ទេន វុច្ចតីត្យត្ថោ. មុទង្គំ មុទង្គវាទនំ សិប្បមស្ស, វំសោ សិប្បមស្សាតិ វិគ្គហោ. សីលមទ្ទព្ពំ កថំ បំសុកូលាទិ(នោ) សីលត្ថសមានាធិករណត្តេនាភិធានន្ត្យាហ- ‘បំសុកូលាទិធារណ’មិច្ចាទិ. តញ្ច សីលន្តិ សម្ពន្ធោ.

អប្បិច្ឆតាយាតិ បច្ចយប្បិច្ឆតាយ. សន្តុដ្ឋិតាយាតិ ចតូសុ បច្ចយេសុ ទ្វាទសវិធសន្តុដ្ឋិយា. អនុវិធីយមានំ ករីយមានំ. ផលនិរបេក្ខន្តិ ឥមិនា ឥធ លោកេ ចីវរាទិហេតុ បណិធាយ បំសុកូល ធារណាទិំ បដិក្ខិបតិ, សីលំ តប្បរភាវេន សេវនា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘បំសុកូលាទិធារណំ បំសុកូលាទិវិសយន្តិ បំសុកូលាទិសទ្ទេនោបចារេនាភិធីយតេ, សីលំ បំសុកូលធារណវិសយន្តិ បំសុកូលាទិ សទ្ទេនោបចារេនោច្ចតី’’តិ. តិចីវរំ សីលមស្សាតិ វិគ្គហោ តេសំ គុឡោ បណ្យមស្សាតិ វិគ្គហោ តោមរំ, មុគ្គរោ បហរណមស្សាតិ វិគ្គហោ, ឧបធីយត្យុបរិអាធីយតីតិ រថង្គំ វុច្ចតិ. កាមក្ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារា វា ឧបធិ ឧបទធាតិ សុខំ ទុក្ខំវាតិ កត្វា.

២៨. តំហន្តិ

ពហុម្ហិ ភូតានគតេសុបិ បច្ចយភាវេ ការណមាហ-‘សង្ខ្យាកាលានមវិវច្ឆិតត្តា’តិ, សុត្តេ វុត្តាយ ឯកសង្ខ្យាយ វុត្តមានកា លស្សេវ ច វត្តុមនិច្ឆិតត្តាតិ អត្ថោ.

តទុបាទានន្តូតិ តេសមេកវចនាទីនមុបាទានន្តុ. តំ នានន្តរីយ កត្តាតិ ឧបលក្ខណវសេន តេសំ វចនកាលន្តរានមវិនាភាវិត្តាតិ អធិប្បាយោ. ហន្តិច្ចាទិត្យាទ្យន្តស្ស កិរិយាប្បធានត្តេ កថំ ណាទីនំ តទត្ថេ ជាយមានានំ សាធនប្បធានត្ត មិច្ចត្រ ហេតុមាហ ‘សភាវតោ’តិ. មីនេ ហន្តីតិ មេនិកោ. អជិវ្ហា អនិមិសា ច មច្ឆា, ទិដ្ឋោវ សន្ទិដ្ឋន្តិ ឥមិនា សំសទ្ទស្ស វិសុំ អត្ថភាវំ ទស្សេតិ. លោកុត្តរធម្មោតិ នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ, ផលធម្មោបិ ហេដ្ឋិមោ សកទាគាមិវិបស្សនាទីនំ បច្ចយភាវេន ឧបរិមគ្គាធិគមស្ស ឧបនិស្សយភាវតោ បរិយាយតោ ទិស្សមានោវ វដ្ដភយំ និវត្តេតិ, ភាវនាភិសមយវសេន មគ្គធម្មោ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន និព្ពានធម្មោ.

វដ្ដភយន្តិ កម្មកិលេសវិបាកសង្ខាតំ តិវិធវដ្ដភយំ. វិធាន វចនន្តិ អប្បត្តេ-ត្ថេ និយោគសង្ខាតវិធិនោ បកាសតំ ឯហិបស្ស វចនំ. បរិសុទ្ធត្តាតិ កិលេសមលវិរហេន សព្ពថា វិសុទ្ធត្តា. អមនុញ្ញម្បិ កទាចិ សប្បយោជនំ យថាសភាវប្បកាសនេន ទស្សេតព្ពំ ភវេយ្យាតិ តទភាវំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘វិជ្ជមានម្បិ ចេ’ច្ចាទិ. ននុ ច ឯហិបស្សាតិ ត្យាទ្យន្តា, តស្មា នេតេតិ បច្ចយោ បប្បោតិ, តថាហិ បាដិបទិកតោ បច្ចយវិធានម្បដិបាទិតំ, ន ត្យាទ្យន្តតោ នាបិ វាក្យតោ, តស្មា កថមេហិបស្សិកោតិ ហោតីតិ អាហ-‘ឯហិបស្សសទ្ទោចាយ’មិច្ចាទិ. បទសមុទាយស្សានុករណោតិ បទសមូហស្ស អនុករណភូតោ ឯកោ ឯហិបស្សសទ្ទោ. អថវា ឯហិ អាគច្ឆ ឥមំ ធម្មំ បស្សាតិ យោ អប្បត្តេ-ត្ថេ និយោគសង្ខាតោ វិធិ, តព្ពាចកោ យន្និបាតោ ឯហិបស្សាតិ, ឯហិបស្សវិធិំ អរហតីតិ ឯហិបស្សិកោ, អថវា ឯហិច្ចេវ និបាតោ, ទស្សនំ ញាបនំ បស្សោ, ឯហីតិ បស្សោ ញាបនំ ឯហិបស្សោ, ឯហិបស្សំ អរហតីតិ ឯហិបស្សិកោ.

២៩. តេន

ឯកីភាវោតិ មុគ្គេហិ សំសដ្ឋានំ មាសានមិវ មិស្សីភាវោ. ឯសោតិ សំសគ្គោ, ឧក្កំសេនាតិ ឧក្កំសាធានេន [ឧត្កំសសាធនេន (បោត្ថកេ)] ច ភវិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. សំសគ្គឧក្កំសានំ សហភាវស្ស អនេកន្តិ កត្តេ ការណមាហ- ‘អសុចិទព្ពេ’ច្ចាទិនា. ព្យតិរេកមាហ- ‘នុក្កំសោ’តិ យត្ថ សំសគ្គរហិតំ កេវលមភិសង្ខត្តមត្ថិ, តត្ថ បច្ចយមុទាហរណេន ទស្សេត្វា វិជ្ជាយ សហ សំសគ្គស្សាវិជ្ជមានត្តេ ការណំ វទតិ ‘រូបី ធម្មត្តា’តិអាទិ. រូបំ ភូតោបាទាយភេទមស្ស អត្ថីតិ រូបី, ឃតាទិ សំសដ្ឋំ ភត្តាទិ. តស្ស ធម្មោ សភាវោ សំសគ្គោ, តស្ស ភាវោ តត្តំ, តស្មា, តស្សាតិ សំសគ្គស្ស, វិជ្ជាត្វរូបី… យថាវុត្ត រូបសភាវាភាវា, តេនាហ- ‘វិជ្ជាយ ច អរូបិត្តា’តិ ចរឥច្ចន្ធាតុយេវ ចរតិ.

វាចសិកំ មានសិកន្តិ ‘‘មនាទីនំ សក, យំកិញ្ចីតិ សតាទិកំ យំកិញ្ចិ. ពាហុលកេនេវេត្ថាវធារណំ លព្ភតីតិ វុត្តំ- ‘តតោ វា’តិ, ទេវទត្តេន កីតោតិ សោ អត្ថោ តទត្ថោ, តស្ស អប្បតីតិ អភិធានសត្តិវេកល្លេន វុត្តិយមនវគមោ, ទេវទត្តិកោតិ ហិ វុត្តេ ទេវទត្តេន កីតោត្យយមត្ថោ នប្បតីយតេ… តាទិស សទ្ទសត្តិវេកល្លេន តទត្ថស្សានមិធីយមានត្តា, អវគមោ ច នាម សតិ សាមត្ថិយេ សិយាតិ ឥមមត្ថំ សង្ខេបតោ ទស្សេតុមាហ- ‘តទត្ថាប្បតីតិយា’តិអាទិ.

អភិធានលក្ខណត្តន្តិ អភិធានំ សតិ សាមត្ថិយេ វាក្យេ វចនីយស្សាត្ថស្ស វុត្តិយា កថនំ លក្ខណំ សភាវោ យេសន្តេ អភិធានលក្ខណា, តេសំ ភាវោ តត្តំ, តព្ពាទិសមាប្យេវមេវ ទដ្ឋព្ពា. មរិចេន អភិសង្ខតំ សំសដ្ឋំ វាតិ, សលាកាយ ជិតន្តិ វិគ្គហោ.

៣០. តស្ស

យោ ‘‘ទិស្សន្តញ្ញេបិ បច្ចយា’’តិ (៤-១២០)

៣៤. ណោ

បវុត្តេបីតិ កច្ចាយនេន បវុត្តន្តិ អត្ថេ ‘‘អញ្ញស្មិំ’’តិស្មិំណោ ហោតេវាតិ អធិប្បាយោ.

៣៥. គវា

ទុនោ រុក្ខស្ស.

៣៨. មាតា

មាតាបិតុន្នំ មាតាបិតរោតិ មាតុយា មាតាបិតរោ បិតុស្ស មាតាបិតរោ, ន ឯកមេកតោ ទ្វីសូតិ ឯកតោ ឯកតោ វុត្តនយេន ទ្វីសុទ្វីសុ អត្ថេសុ ន ភវតីតិ អត្ថោ.

៣៩. ហិតេ

មាតុ ហិតោ, បិតុ ហិតោតិ វិគ្គហោ.

៤០. និន្ទ

សេន រូបេន ញាតេបិ វិសេសរូបេន អញ្ញាតោ អញ្ញាតវិសេសោ. កដ្ឋាទិមយា យា បដិមា តម្បដិច្ឆន្ទកំ. សម្ពន្ធោ សស្សាមីលក្ខណោ អស្ស អត្ថីតិ សម្ពន្ធិ កស្សាតិ កិំ សទ្ទនិទ្ទិដ្ឋោ, សោវ វិសេសោ, សម្ពន្ធិវិសេសោ វិសយោ អស្ស អញ្ញាណស្សាតិ សមាសោ. បយោគាសម្ភវាតិ អយមស្សោតិ វុត្ត អស្សប្បកតិយាបិ បយោគា សម្ភវា. តថាហិ យទិ យស្សាច្ចន្តមជាននំ សិយា តថា សតិ សព្ពថា វត្ថុជាននាភាវេ បកតិយេវ ន សិយា, ន ហិ សព្ពថា អវិញ្ញាតត្ថោ សទ្ទោ បយោគមហរតិ, តស្មា សរូបេន ញាតស្ស យស្ស វិសេសោ អវិញ្ញាតោ, សោយេវិធ អញ្ញាតោ-តិមតោតិ វិញ្ញាយតេ, អញ្ញាតោ-ស្សោកស្ស [អញ្ញាតោ សេសញ្ញស្ស (បោត្ថកេ)] វា កុតោតិវា កិំ សភាវោ វេតិ ហិ អស្សកោតិ. កប្បច្ចយន្តោ ហត្ថិកឥច្ចយន្នាមធេយ្យំ នាមំ យស្ស ហត្ថិវិយាតិ ទស្សិតបដិភាគស្ស សោ កប្បច្ចយន្តនាមធេយ្យោ. អភិនិវេសេន វា សិជ្ឈន្តិ យថា អជ្ជុនាទិវេសធារិនិ អជ្ជុនាទិសទ្ទេនាតិ អធិប្បាយោ.

បដិមាយាតិ ឯត្ថ បូជនត្ថា ឯវ បដិមា គហិតា, មោរសមាន នាមត្តា មោរោវិយាតិ យោជនា, ចញ្ចា តិណបុរិសោ, ឥធ បន តំ សទិសោ បុរិសោ មនុស្សោ ចញ្ចា. អកស្មា ឯវ អាកស្មិកំ ‘‘សកត្ថេ’’តិ (៤-១២២) ណិកោ. យំកិញ្ចិ អពុទ្ធិបុព្ពកំ, តមាកស្មិកំ, តស្មិំ អាកស្មិកេភិធេយ្យោ សតិ ឥវសទ្ទត្ថេ វត្តមានតោ ឦយោ ហោតីតិ អត្ថោ. កាកោ ច តាលញ្ច ផលំ កាកតាលានិ, តេសមិវ មិលនំ. អជាខគ្គានមិវ មិលនំ យទាកស្មិកំ, កិញ្ចិ តម ជាខគ្គីយំ, ណោ ឥវត្ថេ. សក្ករន្តិ ‘‘សំយោគេ ក្វចី’’តិ (៤-១២៥) វុទ្ធ្យភាវោ. មុនីវ, ពាលោវ, កុលិសមិវ, ឯកសាលាឥវាតិ វិគ្គហោ, លោហិតោវ លោហិតិកោ ផដិកមណិ.

៤១. តមស្ស

ទោណាទីត្យាទិសទ្ទេន ខារសតាទយោបិ បរិមាណវិសេសា គយ្ហន្តិ. សង្ខ្យា អសីតិបញ្ចាទយោ, អញ្ញំ វា យំកិញ្ចីតិ ឧបឌ្ឍកាយាទិ, សោឡស ទោណា ឯកា ខារី. ននុ បញ្ចកំ គន្ថជាតន្តិ វត្វា អញ្ញំ វា សង្ឃាទិកន្តិ វុត្តំ តំ កថំ បាណិនិយេហិ វិយ ‘‘សង្ខ្យាយ សញ្ញាសង្ឃសុត្តាជ្ឈយនេសូ’’តិ (៥-១-៥៨) សុត្តិតត្តាភាវាតិ មនសិ និធាយ ‘សង្ខ្យាវាចីហិ’ច្ចាទិ វុត្តំ. ‘‘អាទសហិ សង្ខ្យេយេ វត្តន្តី’’តិ បញ្ចសទ្ទស្ស សង្ខ្យេយេ វុត្តត្តា អាហ- ‘បញ្ចាវយវា’តិ. បរិមាណសទ្ទសន្និធានេ សង្ខ្យានេបិ បញ្ចសទ្ទោតិ មញ្ញមានោ អាហ- ‘បញ្ចសង្ខ្យានញ្ចេ’តិ. បញ្ចា វុត្តយោតិ បញ្ចវារា, រូបានីតិ ច បរិយាយន្តរេន អាវុត្តិសទ្ទស្សេ វាត្ថំ ព្យត្តំ ករោតិ.

៤៤. កិម្ហា

ននុ សុត្តេ សង្ខ្យាយន្តិ ន វុត្តំ កត្យាទយោ ច បយោគា សង្ខ្យា បរិមាណេយេវ ទិស្សន្តិ កថំ នាមេត្ថាយំ វិធីតិ អាហ- ‘ពហុលេ’ច្ចាទិ. សង្ខ្យាបរិមាណេយេវាយំ វិធីតិ កិំ សទ្ទេ សង្ខ្យាបរិមាណ វិសយេយេវ វត្តមានេ អយំ រត្យាទិកោ វិធីតិ អត្ថោ, ននុ ចេត្ថ កិំ សទ្ទោ បញ្ហេ វត្តមានោ កថំ សង្ខ្យាបរិមាណេ វត្តតេតិ វុច្ចតេ, យជ្ជបិ សង្ខ្យាបរិមាណេ ន វត្តតេ, តថាបិ សង្ខ្យាបរិមាណស្ស បុច្ឆិយមានត្តា សង្ខ្យាបរិមាណវិសយេ វត្តតេ វាតិ. ពហុលាធិការ បយោគសាមត្ថិយហេតុនិទស្សនេ ផលមាហ- ‘យត្រត្វិ’ច្ចាទិ, បរិច្ឆេទកត្តេន បរិមាណកត្តេន. អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘យទាកិមិទំ សង្ខ្យា បរិមាណមេសំ ទសន្នំ ន កិញ្ចិ អប្បកមេវេតន្តិ សង្ខ្យាបរិមាណមេវ កិំ សទ្ទេន និន្ទីយតេ, តទាបិ សង្ខ្យា បរិមាណស្ស និន្ទីយមានត្តា សង្ខ្យាបរិមាណវិសយត្តមេវេតិ ខេបេ វត្តមានាបិ កិំ សទ្ទា រតិច្ចាទិ សិយា, ពហុលាធិការាទិតោវ បនេត្ថ ន សិយា’’តិ. រការានុពន្ធា ឥសទ្ទលោបត្ថាតិ យោជនា.

៤៥. សញ្ជាតំ

ពុភុក្ខាបិបាសប្បកតីហិ ខសន្តាហិ អកម្មវចនិច្ឆាយំ ‘‘គមនត្ថា កម្មកាធារេ ចា’’តិ (៥-៥៩) កត្តរិ ក្តេ ញិម្ហិ ច ពុភុក្ខិតោ បិបាសិតោតិ សិទ្ធេបិ វត្តមានេ បយោគត្ថំ ពុភុក្ខាបិបាសាតិ បាឋោ.

៤៦. មានេ

សព្ពម្បរិច្ឆេទរូបន្តិ ឧម្មានបរិមាណាទិកំ សព្ពំ បរិច្ឆេទរូបំ. តត្រ ច ឧច្ចត្តេន មានមុម្មានំ, សព្ពតោ មានំ បរិមាណំ.

៤៧. តគ្ឃោ

‘‘បមាណបរិមាណេហិ សង្ខ្យាយចាបិ សំសយេ មត្តោវត្តព្ពោ’’តិ (៥-២-៣៧) បាណិនិយវត្តព្ពការវចនំ, តត្ថ បមាណ មាយាមោ. សង្ខ្យាយាតិ បញ្ចមី. ឯតេហិ សំសយេ មត្តោ វត្តព្ពោតិ អត្ថោ. វិទត្ថិមត្តំ រតនមត្តំ វាតិអាទីនិ កមេន តត្ថោទាហរណានិ.

ន វត្តព្ពន្តិ យថាវុត្តវត្តព្ពវចនំ បដិក្ខិបតិ. បដិក្ខិត្តេ តស្មិំ វិទត្ថិមត្តំ រតនមត្តំ វាតិអាទិ(នា) យំកិញ្ចិ ទណ្ឌបុព្ពណ្ណាទិកំ [បណ្ណាទិកំ (បោត្ថកេ)] សំសយិតំ, តេន មានសង្ខាតស្ស បរិច្ឆេទស្សាភាវា កថមេតេ បយោគា សិយុន្តិ អាសង្កិយ តត្ថ ការណមាហ- ‘តថាភ្យូហនតោ សិទ្ធត្តា’តិ. តថាភ្យូហនតោតិ វិទត្ថិមានម្បមាណមស្ស រតនម្មាន មស្សាត្យាទិនា តេនប្បការេន អភ្យូហនតោ អភ្យុបគមតោតិ អត្ថោ. សំសយោ ច នាម ឧភយបក្ខបរាមសនេ សតិ សិយាតិ យថាវុត្តមព្ភូហនំ សាធេតុមាហ-នាន្តរេនេ’ច្ចាទិ. បក្ខទ្វយេហីតិ វិទត្ថិ មានមស្ស រតនម្មានមស្សាតិ ឯវមាទិកេហិ បក្ខទ្វយេហិ. អភ្យូហនំ សំសយស្សាតិ គម្យតេ. ជណ្ណុ មានមស្ស ជណ្ណុតគ្ឃំ.

៤៨. ណោច

បុរិសោ បមាណមស្សាតិ វិគ្គហោ.

៤៩. អយូ

ឧបាធ្យន្តរោបាទានាតិ ‘អំសេ’តិ និមិត្តន្តរោបាទានា និវត្តតីតិ យោជនា.

៥០. សង្ខ្យា

សច្ចុតីសាសទសន្តាយ សង្ខ្យាយ បឋមន្តាយ អស្មិំ សតសហស្សេ អធិកា សង្ខ្យាតិ អត្ថេ ឌោ ភវតីតិ សុត្តត្ថោ. សច្ចុតីសា សទសន្តាតិ បឋមាវចនំ បឋមន្តតោ វិធិញាបនត្ថំ. ននុ ច សុត្តេ ‘សតសហស្ស សតសហស្សេ ឌោ’តិ ន វុត្តំ, តថា សតិ វុត្តិយំ កថំ ‘សតំ សហស្សំ សតសហស្សំ វា’តិ វុត្តន្ត្យាសង្កិយាហ-ឧភយថាវគមា’តិអាទិ. ឧភយថាវគមាតិ សតំ សហស្សន្តិ ច សតសហស្សន្តិ ច ឧភយប្បការេនាវគមា, ឧភយថាវគមោ បយោគ ទស្សនញ្ចេត្ថ ឯវំ វិវរណេ ការណន្តិ អធិប្បាយោ. បច្ចយត្ថេន សមានជាតិយេ បកត្យត្ថេ សតីតិ យេនកេនចិ សុវណ្ណកហាបណាទិនា បច្ចយត្ថេន សមានជាតិយេ. សុវណ្ណមាសកទីន [សុវណ្ណកហាបណាទីនំ (បោត្ថកេ)] មសមាន ជាតិយានំ. អកេវលំ ចោទាហរណំ ទស្សេតុំ ‘ឯកវីស’ន្តិ វុត្តំ. អនិប្ផន្នត្តា សទ្ទានមិធ បច្ចយគ្គហណបរិភាសាវតារោ នត្ថិ.

៥១. តស្ស

ននុ ច សង្ខ្យាសទ្ទោ សង្ខ្យានេ សង្ខ្យេយ្យេ ច វត្តតេ, កថមេត្ថ សង្ខ្យានេវសិតា វុត្តិ យេនេវំ វិវរណំ កតមិច្ចាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ, បច្ចាសន្នំ សង្ខ្យាសទ្ទស្សាតិ អធិប្បាយោ. ឥមិនា ច ករណសាធនោ-យំ បូរណសទ្ទោតិ វិញ្ញាបេតិ. យតោតិ វុត្តយំ សទ្ទសម្ពន្ធិនា តំសទ្ទេន សេតិ ឧល្លិង្គិតស្ស សង្ខ្យាតិអត្ថមុបទស្សិយ សាយេវ បូរីយតេតីមស្ស កម្មភាវេន តិដ្ឋតីតិ ទស្សេតុំ តេន បូរណេន បូរីយតេ’តិ អាហ.

សម្បជ្ជតេតិ បូរីយតេត្យស្សត្ថមាចិក្ខតិ. អនេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘(ន) ឃដិកាទីនមិវ ទព្ពានំ ទព្ពន្តរេ នាតិរិត្តីករណំ សង្ខ្យាយ បូរណំ កិញ្ចរហិ តស្ស សមប្បត្តិយេវា’’តិ. អថ កាយំ វចោយុត្តិ ‘សាសង្ខ្យា បូរីយតេ យេនេ’តិ, យាវតា សាតិ យស្មា បច្ចយោ វិហិតោ តស្ស សង្ខ្យាសទ្ទស្ស បរាមាសោ តស្ស ច បូរណេន អភេទោច្ចាសង្កិយាហ- ‘អភេទេនោច្ចតេ សង្ខ្យា បូរីយតេ យេនេតី’តិ អភិធានាភិធេយ្យានមភេទោបចារេន វុច្ចតីត្យត្ថោ, សង្ខ្យេយ្យបូរណេ ឌោ ន ហោតីតិ វត្វា តទត្ថំ វិភាវេតុមាហ- ‘ទ្វាទសន្ន’មិច្ចាទិ. សោ ឃដោ តាសំ ឃដិកានំ បូរណោ ទព្ពានំ ទព្ពន្តរេ នាតិ រិត្តីករណវសេន. វីសតិយា បូរណោតិអាទិនា វិគ្គហោ.

៥៤. ឆា

កច្ចាយនេន ‘‘ទ្វិតីហិ តិយោ’’តិ (២-៨-៤២) សុត្តេន ទ្វិតិសទ្ទេហិ តិយប្បច្ចយំ វិធាយ ‘‘តិយេ ទុតាបិ ចា’’តិ (២-៨-៤៣) ទ្វិតីនំ ទុតាទេសេន ទុតិយំ តតិយន្តិ ច ‘‘ចតុឆេហិ ថឋា’’តិ (២-៨-៤១) សុត្តេន ចតុតោ ថប្បច្ចយំ វិធាយ ទ្វិត្តេន ចតុត្ថន្តិ ច និប្ផាទិតំ. ឥធ តថា ភាវេន កថំ តេ សិជ្ឈន្តីតិ អាសង្កិយ វុត្តិយំ ‘កថ’មិច្ចាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេតុមាហ ‘សង្ខ្យេ’ច្ចាទិ. វុត្តិយំ ‘ទុតិយស្សា’តិអាទិនា សុត្តេកទេសា ទស្សិតាតិ តានិ សម្បុណ្ណំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘ទុតិយស្សា’តិអាទិនា ‘ចតុត្ថតតិយាន’មិច្ចាទិនា ច វុត្តានិ.

៥៥. ឯកា

សង្ខ្យាវចនស្ស គហណេ កោ ទោសោច្ចាហ-‘សង្ខ្យាវាចិ’ច្ចាទិ. ពហុត្តវិសយេ បយោគោ ន សិយាតិ សង្ខ្យាវចនស្ស ឯកត្ថេ និយតត្តា វុត្តំ. ឯកាកីហិច្ចស្ស អត្ថមាចិក្ខតិ បធានភូតេហេវ’ច្ចាទិនា. ឧបបជ្ជកេ ពហុត្តវិសយេ បយោគោត្យបេក្ខតេ.

៥៦. វច្ឆា

តរោ ហោតីតិ វុត្តេបិ តេហិ តរោ ហោតីតិ វិញ្ញាយតិ, វច្ឆាទីហីតិ សុតត្តា បន វច្ឆាទីនន្តិ ច វិញ្ញាយតីតិ វច្ឆាទីនន្តិអាទិនា វុត្តិគន្ថោបទស្សនំ. ននុ តនុត្តេ វវច្ឆាទីហិ បច្ចយោ វិធីយតេ, យេ ច សរីរេន កិសាវច្ឆាទយោ, តត្រាប្យវិសេសេន បយោគោ បសជ្ជតិ [បយោបសជ្ជនេ (បោត្ថកេ)] វិសេសានុបាទានតោ, តស្មា កថមត្រ សភាវស្សេវ តនុត្តំ វិញ្ញាយតេ យេនេវំ វិវដមិច្ចាហ- ‘វច្ឆាទិសទ្ទាន’ មិច្ច-ទិ, វច្ឆាទីហិ បកតីតិ បច្ចយេ វិធីយមានេ តាសំ បវត្តិនិមិត្តំ វយោវិសេសាទិ, យស្មិំ សតិ វច្ឆាទយោ សទ្ទា ទព្ពេ-ភិនិវិសន្តេ, តំ បច្ចយា-សន្នំ, ន ច កិសត្តស្ស ភាវា ទព្ពេ វច្ឆាទិសទ្ទា បវត្តន្តេ. អតោ តស្សេវ សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តស្ស តនុត្តេ យុត្តំ បច្ចយេន ភវិតុំ, (ន) តនុត្តមត្តេតិ មញ្ញតេ. បវត្តិនិមិត្តំ សម្ពន្ធិ អាសន្នន្តិ សមានាធិករណានិ.

វច្ឆោ បឋមវយោ, តស្ស តនុត្តំ ទុតិយវយប្បត្តិ. ទុតិយញ្ហិ វយំ បប្បោន្តស្ស វច្ឆស្ស បឋមោ វយោ វច្ឆសទ្ទស្ស បវត្តិនិមិត្តំ កិញ្ចិមត្តាវសេសំ ភវតិ អមុមេវាហ-‘សុសុត្តស្សេ’ច្ចាទិនា. ឧក្ខោតរុណោទុតិយវយប្បត្តោ វុច្ចតេ, តស្ស តនុត្តំ តតិយវយប្បត្តិ. តតិយញ្ហិ វយប្បត្តកាលេ ទុតិយស្ស វយស្ស ឧក្ខសទ្ទប្បវត្តិ និមិត្តស្ស កិញ្ចិមត្តា វសេសតោ [វសិស្សតេ (បោត្ថកេ)] ជាតិសង្ករត្តា គទ្ទភជាតិយា វឡវាជាតិយា ច មិស្សត្តា. ភារវាហកត្តម្បតិ យោ សមត្ថោ, សោ ឧសភោត្យុច្ចតេ, យទាតុ តស្ស ភារវាហកត្តេ សាមត្ថិយំ មន្ទំ ភវតិ បរិក្ខីណំ, តទា តនុត្តម្ភវតីត្យាហ- ‘សាមត្ថិយស្ស តនុត្តំ អប្បពលតា’តិ.

៥៧. កិម្ហា

សមុទាយោ នាម ទ្វ្យវយវោ វា សិយា ពហុកាវយវោ វា, តត្ថ ទ្វ្យវយវសមុទាយា និទ្ធារណេ សាមត្ថិយា ឯកស្សេវ និទ្ធារណំ វិញ្ញាយតិ តមេវានុសរតិ. ពហុកាវយវសមុទាយាប្យេ ‘កស្ស និទ្ធារណេ’តិ សុត្តេ ឯកស្សាតិ វចនាភាវេបិ ឯកស្សេវ និទ្ធារណំ វិញ្ញាតព្ពំ តេនេវ កតរោ ភវតំ ទេវទត្តោ’ត្យាទិកមុទាហរណមទាសិ. កតរោ ភវតំ ទេវទត្តោ កតរោ ភវតំ កឋោត្យាទ្យុទាហរណពហុត្តេន និទ្ធារណវាចីនមពហុត្ថេបិ និទ្ធារិយមានវាចីហី’តិ ពហុត្តេន វុត្តំ. អបច្ចបរំបរាយ បវត្តំ គោត្តំ វំសោ, តទភិ ធាយិនោ អបច្ចប្បច្ចយន្តាបិ អភេទោបចារេន គោត្តំ, តេវាបច្ចា បច្ចវន្តសម្ពន្ធទ្វារេនាបច្ចេ បវត្តាតិ សម្ពន្ធិសទ្ទា ភវន្តិ, ចរណសទ្ទា ច កឋា យោ កិរិយាសទ្ទា ភវន្តិ កឋាទីហិ វុត្តជ្ឈយនត្ថំ យថា សកំវតចរណកិរិយានិមិត្តត្តេនាជ្ឈេតូសុ បវត្តាតិ តេសំ សម្ពន្ធិសទ្ទានំ កេសញ្ចិ អត្ថស្ស កិរិយាសទ្ទានំ ចាត្ថស្ស អសត្យបិ ជាតិត្តេ ជាតិនិពន្ធនំ លោកេ ការិយមិដ្ឋំ តទុត្តំ ‘‘គោត្តញ្ច ចរ- ណេហិ សហា’’តិ. តត្ថាបិ ជាតិត្តម្បរិភាសិតំ, តេនាហ- ‘កឋស្ស ចរណត្តា ជាតិត្តំ គោតត្តា ជាតិត្ត’ន្តិ ច.

៥៨. តេន

លោកិយាតិ បរសទ្ទសត្ថការេ សន្ធាយាហ. ឥហ តុ អវិសេសេន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. និរុត្តិយំ សាមញ្ញេន វុត្តត្តាតិ យោជនា. សាមញ្ញេន វុត្តាការំ ទស្សេតុំ ‘កថ’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ទេវេហិ ទត្តោ ព្រហ្មុនា ទត្តោតិអាទីនិ កត្តរិ ករណេ វា វិគ្គហវាក្យានិ. ទេវទត្តោ ទេវទត្តិកោ ទេវិយោ ទេវលោតិអាទីនិ វុត្តិបទានិ.

តត្ថ និរុត្តិបិដកាគតានំ ‘ទេវទត្តា ទេវទត្តិកោ’តិអាទីនំ វុត្តិបទានមញ្ញថា និប្ផត្តិមុបទស្សិយ ទេវលោ ទេវិយោតិអាទីនម្បន វចនន្តរេនេវ និប្ផត្តិំ ទស្សេតុំ ‘ទេវេហិ ទត្តោ’តិអាទិ វុត្តំ. បរសទ្ទសត្ថការានម្បិ ទេវលោ ទេវិយោតិ វចនន្តរេនេវ សាធនំ សាធនាការញ្ច តេសំ ទស្សេតុំ ‘កេចីហី’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកទេសតោយេវ បច្ចយមិច្ឆន្តិ តេន តេសំ ទេវលោ ទេវិយោ ទត្តិ លោច្ចាទិ ភវតិ. កប្បនាគារវោតិ ទត្តសទ្ទលោបនាមេកទេសវសេន កប្បនាគារវោ.

៥៩. តស្ស

ន ច សព្ពេតិអាទិនា ពហុលាធិការេ ផលំ វុត្តំ. ភាវសទ្ទោ កត្ថចិ កិរិយាយំ វត្តតេ ‘ភាវេ អយំ វិធី’តិ. កត្ថចិ អធិប្បាយេ ‘អយមេតេសំ ភាវោ [ភាវោធិប្បាយោ]’តិ. កត្ថចិ បទត្ថេ ‘ឥមេ ភាវា’តិ. កត្ថចិ សត្តាមត្តេ‘តិណានំ ភាវោ’តិ. តេនាហ-‘ភាវសទ្ទស្សេ’ច្ចាទិ. រូបសាធន ទ្វារេនាតិ ភាវសទ្ទស្ស រូបសាធនទ្វារេន, សប្បន្តិ បកាសេន្តិ អត្ថ មនេនាតិ សទ្ទោ. សោវ អភិធានំ អភិធីយតេ-នេនត្ថោតិ កត្វា. ពុជ្ឈតិ អត្ថសរូបន្តិ ពុទ្ធិ, សាវ បតីយតេ-នេនាត្ថោ បច្ចេតិ អត្ថ មិតិ វា បច្ចយោតិ វុច្ចតិ.

ននុ ច ‘ភវន្តិ ឯតស្មា ពុទ្ធិសទ្ទា’តិ វុត្តំ តស្មា បវត្តិនិមិត្តមុភិន្នម្បិ ភវតិ, តថាសតិ ‘សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្ត’ន្តិ សទ្ទស្សេវ បវត្តិនិមិត្តតា កស្មា វុត្តាតិ វុច្ចតេ. បាកដភាវេន អភិធានាភិធេយ្យសម្ពន្ធស្ស សទ្ទស្សេវ បវត្តិនិមិត្តតំ វត្វា វិសុំ ពុទ្ធិយា និមិត្តស្ស រូបានុគតត្តំ វិសេសេត្វា បវត្តិនិមិត្តតមស្សា ទីបេតុំ ‘និមិត្តវសាហិ’ច្ចាទិមាហ. ទព្ពេគុណោតិ ទព្ពេ វុត្តិយំ គុណោ និមិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. គុណសទ្ទស្សេវ ជាតិសទ្ទត្តេនោទាហរណទ្វយំ ទត្តំ… គុណស្ស ជាតិយា វិសុំ ជាតិនិមិត្តស្សាភាវតោ [និធិត្តស្ស ភាវតោ]. កិរិយាទីតិអាទិសទ្ទេន ទព្ពាទីនំ គហណំ, កេចិ បន កិរិយាសទ្ទានំ កិរិយា បវត្តិនិមិត្តន្ត្យាហុ. តេសំ ទេវទត្តាទីនំ អវត្ថាវិសេសេន អវត្ថាភេទេន សាមញ្ញំ តទវត្ថា វិសេសសាមញ្ញំ. តេនាហ- ‘ទេវទត្តស្សា’តិអាទិ. វិជ្ជមានោ បទត្ថោ វិសយោ យេសំ ទេវទត្តាទីនំ សញ្ញាសទ្ទានំ តេសំ បវត្តិនិមិត្តំ ជាតិលក្ខណមាចិក្ខិតម្បដិបាទិតន្តិ អត្ថោ.

អនេន ច ទេវទត្តាទយោ សញ្ញាសទ្ទាបិ សមានា ជាតិសទ្ទាតិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ ចរហិ សញ្ញាសទ្ទាបិ ជាតិវចនា សិយុំ, បញ្ចវិធត្តមេសំ បរិហាយតីតិ. នេទមេវំ វិញ្ញេយ្យំ… បសិទ្ធតរជាត្យាភិធាន កឋគោវីហិយវាទិសទ្ទា ជាតិសទ្ទត្តេន វិសុំ បរិគ្គយ្ហន្តិ.

សម្ពន្ធិភេទតោតិ ឃដាទិសម្ពន្ធីនំ ភេទតោ. អភាវស្សភេទតោតិ ឃដបដាទីនំ សម្ពន្ធីនំ ភេទេន អភាវស្ស ភេទតោ អភេទេបិ ភេទា ឧបចរិតា សន្តីតិ យោជនា. យស្ស សាមញ្ញស្ស វសា, តេសុ ឧបចរិតភេទេស្វាកាសាទីសុ. និរវយវាវិជ្ជមានវិសយានន្តិយេ អាកាសោ វិយ និរវយវា អភាវោ វិយ អសន្តា ច, តេ វិសយោ យេសំ សទ្ទានំ តេសន្តិ អត្ថោ. សាមញ្ញំ ភាវោតិ បុថុជ្ជនាទិសាមញ្ញំ ភាវោតិ អត្ថោ. អលសស្ស ភាវោ កិរិយាសម្ពន្ធិត្តំ, ព្រហ្មញ្ញំ ជាតិ ចាបល្យំ នេបុញ្ញំ គុណោ វា. វុត្តិយំ សកត្ថេកន្តាតិ ‘‘សកត្ថេ’’តិ (៤-១២២) ឥមិនា សកត្ថេ កតកប្បច្ចយន្តាតិ អត្ថោ. ន ទដ្ឋព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. បត្តកាលោវ បត្តកល្លំ. ករុណា ឯវ ការុញ្ញំ.

៦២. អណ្វា

‘‘ឯកយោគនិទ្ទិដ្ឋានំ សហវាបវត្តិ សហវា និវត្តី’’តិ ‘ភាវ កម្មេសូ’តិ អនុវត្តតេ. តថាបិ ភាវេតីមិនាវេត្ថ សប្បយោជនត្តំ ទស្សេតុមាហ- ‘ភាវកម្មេសុ’ច្ចាទិ.

៦៤. តរ

យជ្ជបិ សីធាតុស្ស កេវលស្ស សុបនេ បវត្តិ, តថាប្យតិបុព្ពស្ស ឧក្កំសេ បវត្តីតិ អាហ- ‘អតិសយោ ឧក្កំសោ’តិ. សោ ច អតិសយោ កស្ស សម្ភវតិច្ចាហ- ‘សោ ច កិរិយាគុណាន’ន្តិ. កថំ តេសមតិសយោច្ចាហ- ‘អាធារភូតទព្ពវសា’តិ. កុតោច្ចាហ- ‘អនបេក្ខិតេ’ច្ចាទិ. អនបេក្ខិតោ កិរិយាគុណានំ និស្សយោ ទព្ពសង្ខាតោ យេសន្តិ វិគ្គហោ, ទព្ពស្ស និស្សយភូតស្សា-តិសយត្តំ ហោន្តម្បិ និស្សិតានំ កិរិយា គុណានំ វសេនេវ សិយា នាញ្ញថាតិ វត្តុមាហ-‘បច្ចធិករណ’ន្តិអាទិ.

ននុ ច យទិ កិរិយាគុណានមេវាតិសយោ, តទា ន សិជ្ឈតិ ‘គោតរោ’តិ នេស ទោសោ, នោ ចេត្ថ ជាតិយាតិសយោ, កស្ស ចរហិ គុណស្ស គោ អយំ យោ សកដំ វហតិ, គោតរោ-យំ យោ សកដំ វហតិ សិរញ្ចាតិ, ជាតិយា ហិ និច្ចាយេករូបាយ នោក្កំសាបកំសយោគោ សម្ភវតីតិ ទព្ពស្សាបិ នាតិសយសម្ភវោ. តថាហិ តុល្យប្បមាណស្ស គុណកតោវ មូលតោ ឧក្កំសោ ទិស្សតិ សមានេបិ ហិ អាយាមេ វិត្ថារេ ច បដស្ស កាសិកស្សាញ្ញោវាគ្ឃោ ភវតិ មាថុរស្សាញ្ញោ វាតិ. ទព្ពស្សាបិ សាតិសយេហិ យុត្តតាមត្តេន សាតិសយត្តស្សុបដ្ឋាបិតត្តា វុត្តំ- ‘តេនេវាហា’តិអាទិ. យទគ្គេន កិរិយាគុណានំ និស្សិតានមតិសយវសេន និស្សយភូតម្បិ ទព្ពំ កថញ្ចិទប្យតិសយេ វត្តតិ នាម, តទគ្គេ តព្ពាចិកាបិ បកតិ អត្តនោ វចនីយត្ថវសេន តត្ថ វត្តតិយេវ នាមាតិ ‘អតិយយេ វត្តមានតោ’តិ បកតិវិសេសនវសេន វុត្តំ, តេនេវាហ- ‘ឥមិនា បកតិ វិសេសនត្តញ្ចាហា’តិ. សកត្ថិកានំ បកតិអត្ថោ ជោតនីយោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

សកត្ថិកានន្តិ កត្តរិ ឆដ្ឋី សម្ពន្ធវចនិច្ឆាយ, សកត្ថិកេហីតិ អត្ថោ. ហេតុមាហ- ‘បកតិវិសេសនន្តី’តិ. ឥតិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ, យស្មា ‘អតិសយេ វត្តមានតោ’តិ, បកតិវិសេសនំ, តតោ បកត្យត្ថភូតេ-តិសយេ ជាតត្តា សកត្ថិកេហិ យថាវុត្តនយេន បកត្យត្ថភូតេតិសយោ ជោតនីយោ ហោតីតិ អត្ថោ. តត្ថ នាភិធេយ្យោតិ ព្យតិរេកមាហ, តថា ច វក្ខតិ- ‘អតិសយជោតកាតរាទយោ’តិ.

អថ បកតិវិសេសនត្តេ កស្មា នាភិធេយ្យោ ជោតនីយោច្ចាហ ‘បកតិយាយេវ’ច្ចាទិ. ឧក្កំសោ សមានគុណវិសយេយេវ លោកេ ទិដ្ឋោ [បវិដ្ឋោ (បោត្ថកេ)] តេន សាមញ្ញវចនេបិ តាទិថវិសយេយេវ [សោយេវ] ការណ វសេន ហោតីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘អតិសយេនេ’ច្ចាទិ. ទ្វិន្នមេកស្សា-តិសយេច្ចាទិនា ‘ទ្វិពហូសុក្កំសេ តរតមា’’តិ (ចំ ៤-៣-៤៥) សក្កតសុត្តត្ថស្សាធិប្បាយំ វិវរតិ. តរឥយាតិ សកវោហារេន វុត្តំ, តេសន្តុ ឦយប្បច្ចយោ. ឯវមិហាវិធានំ សុខសានេត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘យថាវុត្តសុត្តត្ថវសេន ទ្វិន្នមេកស្ស ឧក្កំសាភាវា ‘មាថុរា បាដលិបុត្តកេហិ សុកុមារតរា’ច្ចាទោ តរប្បច្ចយោ ន ហោតីតិ ឯកោ មាថុរោ ទុតិយោ បាដលិបុត្តកោ ឥមេសំ សុកុមារានំ ទ្វិន្នមេកោ មាថុរោ-តិសយេន សុកុមារោ សុកុមារតរោ, ឯកមញ្ញេសំ ទ្វិន្នមុក្កំសេតថាញ្ញេសំ ទ្វិន្នមេកស្សាតិ ឯវំ ទ្វិន្នំទ្វិន្នមេកេកស្ស ឧក្កំសេ តរប្បច្ចយោ ភវតិ, ឧភយត្រ ត្វវយវាបេក្ខម្ពហុវចនំ, តថាហិ សុកុមារត្តេនុក្កំសិយមានានំ សមុទាយានមវយវា មាថុរា ពហវោ បាដលិបុត្តកាបិ និក្កំសិយមានា តថេវាវយវា ពហវោ ហោន្តិ, ឯវំ មាថុរា បាដលិ បុត្តកេហិ សុកុមារតរា’តិ តរប្បច្ចយេន សិជ្ឈតិ. ឥមស្មិំ គាមេ អឌ្ឍតរា វាណិជ្ជាច្ចាទោបិ កថិតេន ញាយេន ទ្វិន្នំទ្វិន្នមេកេកស្ស ឧក្កំសេ តរប្បច្ចយោ ភវតិ, ពហុវចនន្តុ កត្ថចិ អវយវាបេក្ខន្តិ សព្ពំ សក្កតេ កិច្ឆេន សាធេន្តិ. ឥហ តុ តថាវិធស្ស សុត្តស្សា វិធានា ‘‘តរតមិស្សិកិយិដ្ឋាតិសយេ’’តិ តរាទីនមតិសយេ សាមញ្ញេន វិធានា សព្ពត្ថ តរប្បច្ចយេន សុខសាធនំ ហោតី’’តិ.

អវត្ថាភេទេនាតិ បដុតរាវត្ថាវតោ បដុអវត្ថាយ ភិន្នត្តា វុត្តំ, តថាហិ តមេវាវត្ថន្តរយុត្តំ វត្តារោ ភវន្តិ អញ្ញេ ‘ភវំសូអវត្ថោ’តិ. បការន្តរេនបិ សាធនេ ហេតុមាហ- ‘អតិសយមត្តេ វា វិធានតោ’តិ. អនវដ្ឋិតត្តមាហ- (‘អតិសយវាបិ’ច្ចាទិ). បញ្ចស្វេតេសូតិ ឯតេសំ យថាវុត្តានំ តរាទីនំ បញ្ចន្នំ មជ្ឈេ, រូបានិ គុណវចនស្ស វុត្តិយមុទាហរិតានិ. កិរិយាវចនស្ស តុ ‘អតិសយេន បាចកតរោ បាចកតមោ’តិ. ឥស្សិក ឥយឥដ្ឋា សរាទី តតោ (អញ្ញតោ) ន ហោន្តិ ពហុលាធិការា.

៦៦. តស្ស

តស្សាតិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ វិការសម្ពន្ធីយេវ ឆដ្ឋិយន្តោ គយ្ហតិ, ឆដ្ឋិយន្តសម្ពន្ធីយេវ ច វិការោ គយ្ហតិ សម្ពន្ធវសាតិ ទស្សេតុមាហ ‘យស្សា’ច្ចាទិ. កោសការកបាណវិសេសេហិ កតោ កោសោ. បាណយោ សត្តា, ឱសធ្យោផលបាកន្តា, រុក្ខា បុប្ផផលូបគាតិ រុក្ខោសធីនំ លក្ខណំ វទន្តិ តល្លក្ខណេនេត្ថ រុក្ខោ សធយោ ន គយ្ហន្តិ, កិញ្ចរហិ ឱសធិសទ្ទេន លតាទិបិ គយ្ហតិ, រុក្ខសទ្ទេន (វនប្ប)តយោបិ, វនប្បតយោ ហិ ផលវន្តា ន បុប្ផវន្តា. កថំ គាវស្ស វិការេ បុរិសេ មយោច្ចាហ- ‘អញ្ញស្មិ’ន្តិអាទិ. គាវស្ស ឥទំ គោមយំ.

៦៧. ជតុ

ឧបបត្យន្តរន្តិ បច្ចយលោបតោ យុត្យន្តរំ.

៦៨. សមូ

តីសុត្តរេសុ ច វត្តតេតិ សម្ពន្ធោ. រាជញ្ញមនុស្សានម្បិ ជាតិយមបច្ចេ ញ្ញស្សប្បច្ចយានំ វិធានា វុត្តំ ‘គោត្តប្បច្ចយន្តា’តិ អាហ- ‘រាជញ្ញានំ សមូហោ’ច្ចាទិ. ឧក្ខោ ឧសភោ. ឱដ្ឋោ ខរតោ, ឧរព្ភោ មេសោ, ឯវមិច្ចាទិនា ‘ឧក្ខានំ សមូហោ’ច្ចាទិ. វាក្យមបទិសតិ. កាកានំ សមូហោតិ វិគ្គហោ, ណិកអចិត្តាតិ ឥមិនា ណិកោ អចិត្តវាច កេហេវ ទិស្សតីតិ ញាបេតិ. អបូបោ បិដ្ឋបូបោ, សំកុលន្តិ (គុឡ) មិស្សកខជ្ជកវិសេសោ.

៦៩. ជនា

‘‘តទស្សដ្ឋានមីយោ ចា’’តិ (២-៨-១៣) កច្ចាយនសុត្តស្សាយ មត្ថោ ‘‘តទស្សដ្ឋានមិច្ចេតស្មិំ អត្ថេ ឆដ្ឋិយន្តតោ ឦយប្បច្ចយោ ហោតី’តិ. តេន មទនស្ស ឋានំ មទនីយំ ពន្ធនស្ស ឋានំ ពន្ធនីយំត្យាទិកំ សាធេន្តិ. ឥធ បន តថាវិធស្សាភាវា កថំ តំ សិជ្ឈតីត្យាសង្កិយ ‘មទនីយ’ន្តិអាទិកំ វុត្តំ, តំ ទស្សេតុមាហ- ‘មទនីយាទិប្បសិទ្ធិយា’ច្ចាទិ. សាធនក្កមំ ទស្សេតុមាហ- ‘ឯវមញ្ញតេ’ច្ចាទិ.

ឋានន្តិ ការណំ. ‘‘ឧបមត្ថាយិតត្ត’’ន្តិ (២-៨-១៤) កច្ចាយនសុត្តស្សាយមត្ថោ ‘‘ឧបមត្ថេ អាយិតត្តប្បច្ចយោ ហោតី’’តិ តេន ធូមោ វិយ ទិស្សតីតិ ធូមាយិតត្តំ តិមិរមិវ ទិស្សតីតិ តិមិរាយិតត្តំត្យាទិកំ សាធេន្តីតិ វុត្តនយមេវ. តម្បិហច្ចាទិកំ ទ្វីសុ សាធនក្កមទស្សនំ, ធូមោ វិយ ទិស្សតីតិ ទស្សិតោ យោ កម្មត្ថោ សោបិ ធូមាយីតិ កត្តុវសេន សក្កា បរិកប្បេតុន្តិ កត្តុសាធនតោ ធូមាយិតសទ្ទា សកត្ថេត្តប្បច្ចយេបិ ធូមោ វិយ ទិស្សតីតិ អត្ថេ អាយិតត្ថប្បច្ចយេបិ នាត្ថភេទោ-ញ្ញត្រវចនិច្ឆាភេទាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ភាវត្ថោ បន តេសំ ភាវប្បធានវសេន លព្ភតិ, ធូមស្សេវ ទស្សនន្តិ វិគ្គហេ អាយិតត្តេន វា.

៧០. ឥយោ