១៣. សាស្ស

សេតិ បឋមន្តាតិ សាតិ និទ្ទិដ្ឋបឋមន្តា, យំ បឋមន្តន្តិ សាចេតិ ទស្សិតំ បឋមន្តមាហ. បឋមន្តស្ស ទេវតាបុណ្ណមាសិត្តភាវតោ តទត្ថមភេទេនាហ- ‘សា’តិ. កា សា ទេវតាច្ចាហ- ‘លោកប្បសិទ្ធាយេវ ទេវតា’តិ. យាគសម្បទានម្បិ លោកេ ទេវតាតិ បសិទ្ធន្តិ យាគស្ស យជិតព្ពស្ស បុរោឌាសាទិនោ សម្បទានម្បិ បដិគ្គាហកោ បិន្ទាទិ លោកេ ទេយ្យស្ស បុរោឌាសាទិនោ ទេវតា សាមីតិ បសិទ្ធន្ត្យត្ថោ, ឥន្ទោ ទេវតា អស្ស ឥន្ទំ, អាទិច្ចោ ទេវតា អស្ស អាទិច្ចំ, ហវិ បុរោឌាសាទិ យាគទព្ពំ.

មន្តថោមនីយម្បិ ទេវតាតិ បសិទ្ធន្តិ យេន មន្ថេន យោ ថូយតេ សោ តស្ស មន្តស្ស ទេវតា សាមីតិ លោកេ បសិទ្ធន្ត្យត្ថោ មហិន្ទោ យមោ វរុណោ ទេវតា អស្សាតិ វិគ្គហោ. វុត្តនយ មេវាតិ ‘‘នក្ខត្តេនិន្ទុយុត្តេន កាលេ’’តិ សុត្តេ វុត្តនយមេវ. ជាត្យេកវចនំ មឃាយាតិ, តារករូបានម្បន ពហុត្តា មឃាសទ្ទោ ពហុវចនន្តោ. បាណិនីយា ‘‘សាស្មិំ បុណ្ណមាសីតិ សញ្ញាយ’’ន្តិ (៤-២-២១) សុត្តយិត្វា ផុស្សី បុណ្ណមាសី អស្មិំ ផុស្សោ មាសោ ផុស្សោ អទ្ធមាសោ ផុស្សោ សំវច្ឆរោតិ សញ្ញាយំ បដិបាទេន្តិ, តេន តេសំ ផុស្សី បុណ្ណមាសី អស្មិំ បញ្ចទសរត្តេតិ ឯត្ថ ច ភតកមាសេ ច តទ្ធិតោ ន ភវតិ. ឥធ បន ‘សញ្ញាយ’ន្តិ វចនាភាវេ ភតកមាសេបិ ឆដ្ឋ្យត្ថេ ភវតីត្យាសង្ក វិរចយតិ ‘ភតកមាសេបិ’ច្ចាទិ. បុណ្ណោ មា ឥច្ចត្រ មាសទ្ទោ ចន្ទបរិយាយោតិ អាហ- ‘មាសទ្ទេនេ’ច្ចាទិ. បុណ្ណោ មា អស្សន្តិ និព្ពចនាតិ ឯត្ថ បុណ្ណមាសីសទ្ទស្ស បុណ្ណោ មា អស្សន្តិ នីហរិត្វា វចនាតិ អត្ថោ. វុត្តិយា អត្ថស្ស ផុដីករណាយ វុត្តំ- ‘សោ បុណ្ណោ តិអាទិ. តស្សន្តិ បុណ្ណមាសិយំ. សាបុណ្ណមាសី, ភតកស្ស ភតិយា កម្មការកស្ស យោ តិំសតិ រត្តោ មាសោ បរិព្ពយនិយមិតោ, តស្ស សម្ពន្ធិនី នេតិ សម្ពន្ធោ.

យស្សញ្ចតិថីយន្តិ អនិយមេន បដិបទាទិមាហ. អតោឯវ ច និបាតនាតិ ឥមស្មាវ និបាតនា, តេនេវាហ- ‘សុត្តេ វចនមេវ និបាតន’ន្តិ. មាសសុតិយាច្ចាទោ សាធិប្បាយមត្ថំ វិវរតិ ‘យទិបិ’ច្ចាទិនា. អស្សាតិ សាមញ្ញវចនេបិ ‘សាស្ស ទេវតា បុណ្ណមាសី’តិ សុត្តេ អស្សាតិ អវិសេសវចនេបិ សោយេវ បុណ្ណមាសីសទ្ទេ សូយមានោ មាសោយេវ ឆដ្ឋ្យត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ សម្ពន្ធោ.

បញ្ចទសរត្តាទោតិ បរេសំ សញ្ញាគហណេន និវត្តិតបញ្ចទសរត្តាទោ. អថ អទ្ធមាសសំវច្ឆរានម្បិ ឧទាហរណត្តេ នោបញ្ញាសោ កស្មា ន កតោច្ចាហ- ‘អទ្ធមាសសំវច្ឆរាន’មិច្ចាទិ. ឯវម្មញ្ញតេ ‘‘អទ្ធមាសសំវច្ឆរានំ ន បច្ចយេនោជុកមភិធានមបិ តុ សំវច្ឆរេបិ ផុស្សាទិមាសសម្ភវាស្មិំ សំវច្ឆរេ ផុស្សេន មាសេន សម្ពន្ធា ផុស្សោត្យុបចារីយតេ, យថា ច ផុស្សាទិមាសស្ស សម្ពន្ធី អទ្ធមាសោ ផុស្សោ អទ្ធមាសោត្យុបចារីយតេ, ន បនោជុកន្តិ តេសមុទាហរណត្តេ នានុបាទាន’’ន្តិ.