੧. ਮਹਾਚੁਨ੍ਦਤ੍ਥੇਰਗਾਥਾਵਣ੍ਣਨਾ

ਸੁਸ੍ਸੂਸਾਤਿ ਆਯਸ੍ਮਤੋ ਮਹਾਚੁਨ੍ਦਤ੍ਥੇਰਸ੍ਸ ਗਾਥਾ. ਕਾ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ? ਅਯਮ੍ਪਿ ਪੁਰਿਮਬੁਦ੍ਧੇਸੁ ਕਤਾਧਿਕਾਰੋ ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਭਵੇ ਪੁਞ੍ਞਾਨਿ ਉਪਚਿਨਨ੍ਤੋ ਵਿਪਸ੍ਸਿਸ੍ਸ ਭਗਵਤੋ ਕਾਲੇ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਕੁਲੇ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾ ਵਿਞ੍ਞੁਤਂ ਪਤ੍ਤੋ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਕਮ੍ਮੇਨ ਜੀਵਨ੍ਤੋ ਏਕਦਿਵਸਂ ਸਤ੍ਥਾਰਂ ਦਿਸ੍ਵਾ ਪਸਨ੍ਨਮਾਨਸੋ ਏਕਂ ਮਤ੍ਤਿਕਾਪਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਭਿਸਙ੍ਖਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਭਗਵਤੋ ਅਦਾਸਿ. ਸੋ ਤੇਨ ਪੁਞ੍ਞਕਮ੍ਮੇਨ ਦੇਵਮਨੁਸ੍ਸੇਸੁ ਸਂਸਰਨ੍ਤੋ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਬੁਦ੍ਧੁਪ੍ਪਾਦੇ ਮਗਧਰਟ੍ਠੇ ਨਾਲਕਗਾਮੇ ਰੂਪਸਾਰਿਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਿਯਾ ਪੁਤ੍ਤੋ ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਤ੍ਥੇਰਸ੍ਸ ਕਨਿਟ੍ਠਭਾਤਾ ਹੁਤ੍ਵਾ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿ, ਚੁਨ੍ਦੋਤਿਸ੍ਸ ਨਾਮਂ ਅਹੋਸਿ. ਸੋ ਵਯਪ੍ਪਤ੍ਤੋ ਧਮ੍ਮਸੇਨਾਪਤਿਂ ਅਨੁਪਬ੍ਬਜਿਤ੍ਵਾ ਤਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਵਿਪਸ੍ਸਨਂ ਪਟ੍ਠਪੇਤ੍ਵਾ ਘਟੇਨ੍ਤੋ ਵਾਯਮਨ੍ਤੋ ਨਚਿਰਸ੍ਸੇਵ ਛਲ਼ਭਿਞ੍ਞੋ ਅਹੋਸਿ. ਤੇਨ ਵੁਤ੍ਤਂ ਅਪਦਾਨੇ (ਅਪ. ਥੇਰ ੨.੫੧.੩੯-੫੦) –

‘‘ਨਗਰੇ ਹਂਸਵਤਿਯਾ, ਕੁਮ੍ਭਕਾਰੋ ਅਹੋਸਹਂ;

ਅਦ੍ਦਸਂ ਵਿਰਜਂ ਬੁਦ੍ਧਂ, ਓਘਤਿਣ੍ਣਮਨਾਸਵਂ.

‘‘ਸੁਕਤਂ ਮਤ੍ਤਿਕਾਪਤ੍ਤਂ, ਬੁਦ੍ਧਸੇਟ੍ਠਸ੍ਸਦਾਸਹਂ;

ਪਤ੍ਤਂ ਦਤ੍ਵਾ ਭਗਵਤੋ, ਉਜੁਭੂਤਸ੍ਸ ਤਾਦਿਨੋ.

‘‘ਭਵੇ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਮਾਨੋਹਂ, ਸੋਣ੍ਣਥਾਲੇ ਲਭਾਮਹਂ;

ਰੂਪਿਮਯੇ ਚ ਸੋਵਣ੍ਣੇ, ਤਟ੍ਟਿਕੇ ਚ ਮਣੀਮਯੇ.

‘‘ਪਾਤਿਯੋ ਪਰਿਭੁਞ੍ਜਾਮਿ, ਪੁਞ੍ਞਕਮ੍ਮਸ੍ਸਿਦਂ ਫਲਂ;

ਯਸਾਨਞ੍ਚ ਧਨਾਨਞ੍ਚ, ਅਗ੍ਗਭੂਤੋ ਚ ਹੋਮਹਂ.

‘‘ਯਥਾਪਿ ਭਦ੍ਦਕੇ ਖੇਤ੍ਤੇ, ਬੀਜਂ ਅਪ੍ਪਮ੍ਪਿ ਰੋਪਿਤਂ;

ਸਮ੍ਮਾਧਾਰਂ ਪਵੇਚ੍ਛਨ੍ਤੇ, ਫਲਂ ਤੋਸੇਤਿ ਕਸ੍ਸਕਂ.

‘‘ਤਥੇਵਿਦਂ ਪਤ੍ਤਦਾਨਂ, ਬੁਦ੍ਧਖੇਤ੍ਤਮ੍ਹਿ ਰੋਪਿਤਂ;

ਪੀਤਿਧਾਰੇ ਪਵਸ੍ਸਨ੍ਤੇ, ਫਲਂ ਮਂ ਤੋਸਯਿਸ੍ਸਤਿ.

‘‘ਯਾਵਤਾ ਖੇਤ੍ਤਾ ਵਿਜ੍ਜਨ੍ਤਿ, ਸਙ੍ਘਾਪਿ ਚ ਗਣਾਪਿ ਚ;

ਬੁਦ੍ਧਖੇਤ੍ਤਸਮੋ ਨਤ੍ਥਿ, ਸੁਖਦੋ ਸਬ੍ਬਪਾਣਿਨਂ.

‘‘ਨਮੋ ਤੇ ਪੁਰਿਸਾਜਞ੍ਞ, ਨਮੋ ਤੇ ਪੁਰਿਸੁਤ੍ਤਮ;

ਏਕਪਤ੍ਤਂ ਦਦਿਤ੍ਵਾਨ, ਪਤ੍ਤੋਮ੍ਹਿ ਅਚਲਂ ਪਦਂ.

‘‘ਏਕਨਵੁਤਿਤੋ ਕਪ੍ਪੇ, ਯਂ ਪਤ੍ਤਮਦਦਿਂ ਤਦਾ;

ਦੁਗ੍ਗਤਿਂ ਨਾਭਿਜਾਨਾਮਿ, ਪਤ੍ਤਦਾਨਸ੍ਸਿਦਂ ਫਲਂ.

‘‘ਕਿਲੇਸਾ ਝਾਪਿਤਾ ਮਯ੍ਹਂ…ਪੇ… ਕਤਂ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਸਾਸਨ’’ਨ੍ਤਿ.

ਛਲ਼ਭਿਞ੍ਞੋ ਪਨ ਹੁਤ੍ਵਾ ਅਤ੍ਤਨਾ ਪਟਿਲਦ੍ਧਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਕਾਰਣਭੂਤਂ ਗਰੂਪਨਿਸ੍ਸਯਂ ਵਿਵੇਕਵਾਸਞ੍ਚ ਕਿਤ੍ਤੇਨ੍ਤੋ –

੧੪੧. ‘‘ਸੁਸ੍ਸੂਸਾ ਸੁਤਵਦ੍ਧਨੀ, ਸੁਤਂ ਪਞ੍ਞਾਯ ਵਦ੍ਧਨਂ;

ਪਞ੍ਞਾਯ ਅਤ੍ਥਂ ਜਾਨਾਤਿ, ਞਾਤੋ ਅਤ੍ਥੋ ਸੁਖਾਵਹੋ.

੧੪੨. ‘‘ਸੇਵੇਥ ਪਨ੍ਤਾਨਿ ਸੇਨਾਸਨਾਨਿ, ਚਰੇਯ੍ਯ ਸਂਯੋਜਨਵਿਪ੍ਪਮੋਕ੍ਖਂ;

ਸਚੇ ਰਤਿਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛੇਯ੍ਯ ਤਤ੍ਥ, ਸਙ੍ਘੇ ਵਸੇ ਰਕ੍ਖਿਤਤ੍ਤੋ ਸਤੀਮਾ’’ਤਿ. –

ਗਾਥਾਦ੍ਵਯਂ ਅਭਾਸਿ.

ਤਤ੍ਥ ਸੁਸ੍ਸੂਸਾਤਿ ਸੋਤਬ੍ਬਯੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਸਬ੍ਬਸੁਤਸ੍ਸ ਸੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾ, ਗਰੁਸਨ੍ਨਿਵਾਸੋਪਿ. ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਿਕਾਦਿਭੇਦਞ੍ਹਿ ਅਤ੍ਥਂ ਸੋਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤੇਨ ਕਲ੍ਯਾਣਮਿਤ੍ਤੇ ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਵਤ੍ਤਕਰਣੇਨ ਪਯਿਰੁਪਾਸਿਤ੍ਵਾ ਯਦਾ ਤੇ ਪਯਿਰੁਪਾਸਨਾਯ ਆਰਾਧਿਤਚਿਤ੍ਤਾ ਕਞ੍ਚਿ ਉਪਨਿਸੀਦਿਤੁਕਾਮਾ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਅਥ ਨੇ ਉਪਨਿਸੀਦਿਤ੍ਵਾ ਅਧਿਗਤਾਯ ਸੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਯ ਓਹਿਤਸੋਤੇਨ ਸੋਤਬ੍ਬਂ ਹੋਤੀਤਿ ਗਰੁਸਨ੍ਨਿਵਾਸੋਪਿ ਸੁਸ੍ਸੂਸਾਹੇਤੁਤਾਯ ‘‘ਸੁਸ੍ਸੂਸਾ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਸਾ ਪਨਾਯਂ ਸੁਸ੍ਸੂਸਾ ਸਚ੍ਚਪਟਿਚ੍ਚਸਮੁਪ੍ਪਾਦਾਦਿਪਟਿਸਂਯੁਤ੍ਤਂ ਸੁਤਂ ਤਂਸਮਙ੍ਗਿਨੋ ਪੁਗ੍ਗਲਸ੍ਸ ਵਡ੍ਢੇਤਿ ਬ੍ਰੂਹੇਤੀਤਿ ਸੁਤਵਦ੍ਧਨੀ, ਬਾਹੁਸਚ੍ਚਕਾਰੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਸੁਤਂ ਪਞ੍ਞਾਯ ਵਦ੍ਧਨਨ੍ਤਿ ਯਂ ਤਂ ‘‘ਸੁਤਧਰੋ ਸੁਤਸਨ੍ਨਿਚਯੋ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੩੩੯; ਅ. ਨਿ. ੪.੨੨) ‘‘ਇਧੇਕਚ੍ਚਸ੍ਸ ਬਹੁਕਂ ਸੁਤਂ ਹੋਤਿ ਸੁਤ੍ਤਂ ਗੇਯ੍ਯਂ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੪.੬) ਚ ਏਵਮਾਦਿਨਾ ਨਯੇਨ ਵੁਤ੍ਤਂ ਬਾਹੁਸਚ੍ਚਂ, ਤਂ ਅਕੁਸਲਪ੍ਪਹਾਨਕੁਸਲਾਧਿਗਮਨਹੇਤੁਭੂਤਂ ਪਞ੍ਞਂ ਵਦ੍ਧੇਤੀਤਿ ਸੁਤਂ ਪਞ੍ਞਾਯ ਵਦ੍ਧਨਂ, ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ –

‘‘ਸੁਤਾਵੁਧੋ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਅਰਿਯਸਾਵਕੋ ਅਕੁਸਲਂ ਪਜਹਤਿ, ਕੁਸਲਂ ਭਾਵੇਤਿ, ਸਾਵਜ੍ਜਂ ਪਜਹਤਿ, ਅਨਵਜ੍ਜਂ ਭਾਵੇਤਿ, ਸੁਦ੍ਧਂ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਪਰਿਹਰਤੀ’’ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੭.੬੭).

ਪਞ੍ਞਾਯ ਅਤ੍ਥਂ ਜਾਨਾਤੀਤਿ ਬਹੁਸ੍ਸੁਤੋ ਸੁਤਮਯਞਾਣੇ ਠਿਤੋ ਤਂ ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਂ ਪਟਿਪਜ੍ਜਨ੍ਤੋ ਸੁਤਾਨੁਸਾਰੇਨ ਅਤ੍ਥੂਪਪਰਿਕ੍ਖਾਯ ਧਮ੍ਮਨਿਜ੍ਝਾਨੇਨ ਭਾਵਨਾਯ ਚ ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰਭੇਦਂ ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਾਦਿਵਿਭਾਗਂ ਦੁਕ੍ਖਾਦਿਵਿਭਾਗਞ੍ਚ ਅਤ੍ਥਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਪਜਾਨਾਤਿ ਚ ਪਟਿਵਿਜ੍ਝਤਿ ਚ, ਤੇਨਾਹ ਭਗਵਾ –

‘‘ਸੁਤਸ੍ਸ ਯਥਾਪਰਿਯਤ੍ਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਮਞ੍ਞਾਯ ਧਮ੍ਮਮਞ੍ਞਾਯ ਧਮ੍ਮਾਨੁਧਮ੍ਮਪ੍ਪਟਿਪਨ੍ਨੋ ਹੋਤੀ’’ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੪.੬).

‘‘ਧਤਾਨਂ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਅਤ੍ਥਂ ਉਪਪਰਿਕ੍ਖਤਿ, ਅਤ੍ਥਂ ਉਪਪਰਿਕ੍ਖਤੋ ਧਮ੍ਮਾ ਨਿਜ੍ਝਾਨਂ ਖਮਨ੍ਤਿ, ਧਮ੍ਮਨਿਜ੍ਝਾਨਕ੍ਖਨ੍ਤਿਯਾ ਸਤਿ ਛਨ੍ਦੋ ਜਾਯਤਿ, ਛਨ੍ਦਜਾਤੋ ਉਸ੍ਸਹਤਿ, ਉਸ੍ਸਹਿਤ੍ਵਾ ਤੁਲੇਤਿ, ਤੁਲਯਿਤ੍ਵਾ ਪਦਹਤਿ, ਪਹਿਤਤ੍ਤੋ ਸਮਾਨੋ ਕਾਯੇਨ ਚੇਵ ਪਰਮਸਚ੍ਚਂ ਸਚ੍ਛਿਕਰੋਤਿ, ਪਞ੍ਞਾਯ ਚ ਨਂ ਅਤਿਵਿਜ੍ਝ ਪਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੨.੪੩੨) ਚ.

ਞਾਤੋ ਅਤ੍ਥੋ ਸੁਖਾਵਹੋਤਿ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੋ ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਿਕਾਦਿਅਤ੍ਥੋ ਚੇਵ ਦੁਕ੍ਖਾਦਿਅਤ੍ਥੋ ਚ ਯਾਥਾਵਤੋ ਞਾਤੋ ਅਧਿਗਤੋ ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰਭੇਦਂ ਸੁਖਂ ਆਵਹਤਿ ਨਿਪ੍ਫਾਦੇਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ.

ਠਿਤਾਯ ਭਾਵਨਾਪਞ੍ਞਾਯ ਸੁਤਮਤ੍ਤੇਨੇਵ ਨ ਸਿਜ੍ਝਤੀਤਿ ਤਸ੍ਸਾ ਪਟਿਪਜ੍ਜਨਵਿਧਿਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਸੇਵੇਥ…ਪੇ…ਵਿਪ੍ਪਮੋਕ੍ਖ’’ਨ੍ਤਿ ਆਹ. ਤਤ੍ਥ ਸੇਵੇਥ ਪਨ੍ਤਾਨਿ ਸੇਨਾਸਨਾਨੀਤਿ ਕਾਯਵਿਵੇਕਮਾਹ. ਤੇਨ ਸਂਯੋਜਨਪ੍ਪਹਾਨਸ੍ਸ ਚ ਵਕ੍ਖਮਾਨਤ੍ਤਾ ਵਿਵੇਕਾਰਹਸ੍ਸੇਵ ਵਿਵੇਕਵਾਸੋਤਿ ਸੀਲਸਂਵਰਾਦਯੋ ਇਧ ਅਵੁਤ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਚਰੇਯ੍ਯ ਸਂਯੋਜਨਵਿਪ੍ਪਮੋਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਸਂਯੋਜਨੇਹਿ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਪ੍ਪਮੁਚ੍ਚਤਿ, ਤਥਾ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਭਾਵਨਂ ਮਗ੍ਗਭਾਵਨਞ੍ਚ ਚਰੇਯ੍ਯ ਪਟਿਪਜ੍ਜੇਯ੍ਯਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਸਚੇ ਰਤਿਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛੇਯ੍ਯ ਤਤ੍ਥਾਤਿ ਤੇਸੁ ਪਨ੍ਤਸੇਨਾਸਨੇਸੁ ਯਥਾਲਦ੍ਧੇਸੁ ਅਧਿਕੁਸਲਧਮ੍ਮੇਸੁ ਚ ਰਤਿਂ ਪੁਬ੍ਬੇਨਾਪਰਂ ਵਿਸੇਸਸ੍ਸ ਅਲਾਭਤੋ ਅਭਿਰਤਿਂ ਨ ਲਭੇਯ੍ਯ, ਸਙ੍ਘੇ ਭਿਕ੍ਖੁਸਮੂਹੇ ਰਕ੍ਖਿਤਤ੍ਤੋ ਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਪਰਿਗਣ੍ਹਨਤੋ ਰਕ੍ਖਿਤਚਿਤ੍ਤੋ ਛਸੁ ਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਸਤਿਆਰਕ੍ਖਾਯ ਉਪਟ੍ਠਪਨੇਨ ਸਤਿਮਾ ਵਸੇਯ੍ਯ ਵਿਹਰੇਯ੍ਯ, ਏਵਂ ਵਿਹਰਨ੍ਤਸ੍ਸ ਚ ਅਪਿ ਨਾਮ ਸਂਯੋਜਨਵਿਪ੍ਪਮੋਕ੍ਖੋ ਭਵੇਯ੍ਯਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ.

ਮਹਾਚੁਨ੍ਦਤ੍ਥੇਰਗਾਥਾਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.