૨. સહજાતવારવણ્ણના

૨૩૪-૨૪૨. સહજાતપચ્ચયકરણન્તિ સહજાતં પચ્ચયધમ્મં પચ્ચયં કત્વા પવત્તિ. સહજાતાયત્તભાવગમનન્તિ સહજાતે પચ્ચયધમ્મે આયત્તભાવસ્સ ગમનં પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ અત્તના સહજાતપચ્ચયાયત્તવુત્તિતા. એત્થ ચ સહજાતપચ્ચયસઙ્ખાતં સહજાતં કરોતીતિ સહજાતો, તથાપવત્તો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો. તત્થ પવત્તમાનો સહજાતસદ્દો યસ્મા તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ અત્તના સહજાતં પચ્ચયધમ્મં પચ્ચયં કત્વા પવત્તિં તદાયત્તભાવૂપગમનઞ્ચ વદતીતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સહજાતસદ્દેન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. તસ્સ કરણસ્સ ગમનસ્સ વાતિ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ સહજાતપચ્ચયકરણસ્સ સહજાતાયત્તભાવૂપગમનસ્સ વા. ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતો’’તિ ઇમસ્સ કુસલં ધમ્મં સહજાતં તંસહભાવિતઞ્ચ પચ્ચયં કત્વાતિ અયમત્થોતિ આહ ‘‘કુસલાદીનં કમ્મભાવતો’’તિ. સહજાતપચ્ચયસહભાવીનં પચ્ચયાનં સઙ્ગણ્હત્થઞ્હેત્થ ‘‘સહજાતાયત્તભાવગમનં વા’’તિ વુત્તં.

તંકમ્મભાવતોતિ તેસં યથાવુત્તપચ્ચયકરણતદાયત્તભાવગમનાનં કમ્મભાવતો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતોતિ કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ તેન સહજાતો હુત્વા’’તિ પટિચ્ચસદ્દં આહરિત્વા અત્થો વુત્તો, તં ‘‘પટિચ્ચત્થો સહજાતત્થો’’તિ કત્વા વુત્તં. સહજાતસદ્દયોગે કુસલં ધમ્મન્તિ ઉપયોગવચનસ્સ યુત્તિ ન વુત્તા, ‘‘તેન સહજાતો હુત્વા’’તિ પન વુત્તત્તા કરણત્થે ઉપયોગવચનન્તિ દસ્સિતન્તિ કેચિ. નિસ્સયવારે પન કુસલં ધમ્મં નિસ્સયત્થેન પચ્ચયં કત્વાતિ વદન્તેન ઇધાપિ ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતત્થેન પચ્ચયં કત્વા’’તિ અયમત્થો વુત્તોયેવ હોતિ, પટિચ્ચસદ્દાહરણમ્પિ ઇમમેવત્થં ઞાપેતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઉપાદારૂપં કિઞ્ચિ ભૂતરૂપસ્સ અનુપાલકં ઉપત્થમ્ભકઞ્ચ હોન્તમ્પિ સહજાતલક્ખણેન ન હોતિ, તસ્મા પટિચ્ચત્થં ન ફરતીતિ આહ ‘‘પટિચ્ચાતિ ઇમિના વચનેન દીપિતો પચ્ચયો ન હોતી’’તિ. નિદસ્સનવસેન વુત્તન્તિ ઉદાહરણવસેન વુત્તં, ન અનવસેસતોતિ અત્થો. યથાવુત્તોતિ પટિચ્ચત્થફરણવસેન વુત્તો. યથા ચ ઉપાદારૂપં ભૂતરૂપસ્સ ઉપાદારૂપસ્સ ચ પચ્ચયો ન હોતિ, એવં ઠપેત્વા છ વત્થૂનિ સેસરૂપાનિ અરૂપધમ્માનં પચ્ચયો ન હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘વત્થુવજ્જાનિ રૂપાનિ ચ અરૂપાન’’ન્તિ આહ.

સહજાતવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.