૧. પટિચ્ચવારવણ્ણના

૧. પચ્ચયાનુલોમં

(૧) વિભઙ્ગવારવણ્ણના

૫૩. તિકપદાનં તિકન્તરપદેહિ વિસદિસતા પાકટાયેવાતિ વુત્તં ‘‘તિકપદનાનત્તમત્તેન વિના’’તિ. મૂલાવસાનવસેનાતિ ‘‘એકમૂલેકાવસાનં નવા’’તિઆદિના વુત્તમૂલાવસાનવસેન. ‘‘ન તાયેવ વેદનાત્તિકાદીસૂ’’તિ એત્થ યા સદિસતા પટિક્ખિત્તા, તં દસ્સેતું ‘‘સદિસતં સન્ધાય ‘ન તાયેવા’તિ વુત્ત’’ન્તિ આહ. યાતિ યા પુચ્છા. સબ્બપુચ્છાસમાહરણન્તિ સબ્બાસં એકૂનપઞ્ઞાસાય પુચ્છાનં સમુચ્ચયનં અનવસેસેત્વા કથનં. ઇધ ઇમસ્મિં પટિચ્ચવારુદ્દેસે કત્તબ્બં. આદિતો હિ અનવસેસતો વુત્તે પચ્છા યથારહં તદેકદેસવચનં યુત્તં. ન હિ તત્થ એકૂનપઞ્ઞાસ પુચ્છા વિસ્સજ્જનં લભન્તીતિ તત્થ તસ્મિં ધમ્માનુલોમપચ્ચનીયે પીતિત્તિકે એકૂનપઞ્ઞાસ પુચ્છા વિસ્સજ્જનં ન હિ લભન્તિ, અટ્ઠવીસે પન લભન્તીતિ અત્થો.

તેન સહજાતપચ્ચયભૂતેનાતિ તેન વેદનાદિભેદેન એકેન ધમ્મેન સહજાતપચ્ચયો હોન્તેન, સહજાતપચ્ચયતં વા પત્તેન પાપુણન્તેનાતિ અત્થો. અનુઞ્ઞાતં વિય હોતીતિ યદિપિ અટ્ઠકથાયં ‘‘યાવ નિરોધગમના’’તિઆદિવચનેહિ ખણત્તયસમઙ્ગી ઉપ્પજ્જતીતિ અનુઞ્ઞાતં વિય હોતિ, ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગીયેવ પન ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તો પટિચ્ચવારાદીનં છન્નં વારાનં ઉપ્પાદમેવ ગહેત્વા પવત્તત્તા. તથા હિ તેસુ પચ્છાજાતપચ્ચયો અનુલોમતો ન તિટ્ઠતિ.

ઇધ કુસલવચનેન ગહિતે ખન્ધે સન્ધાય વુત્તન્તિ ઇમસ્મિં પટિચ્ચવારે ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિ કુસલસદ્દેન ગહિતે ખન્ધે સન્ધાય વુત્તં ચતૂસુપિ કુસલખન્ધેસુ એકતો ઉપ્પજ્જમાનેસુ સામઞ્ઞતો વુત્તેસુ સહજાતાદિસાધારણપચ્ચયવસેન અવિસેસતો સબ્બે સબ્બેસં પચ્ચયાતિ અયમેવ ઇમસ્સ પચ્ચયો, ઇમસ્સેવ અયં પચ્ચયોતિ ચ નિયમેત્વા વત્તું ન સક્કા. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘એકસ્સેવ દ્વિન્નંયેવ વા’’તિઆદિ. ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચા’’તિઆદીસુ પન વિસેસનભાવેન વેદનાદીનં વિસું ગહિતત્તા ‘‘એકં ખન્ધં પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા’’તિઆદિ વત્તું સક્કા. તેન વુત્તં ‘‘વેદનાત્તિકાદીસુ પના’’તિઆદિ. તથાતિ ઇમિના ‘‘એકેકસ્સપિ દુકાદિભેદાનઞ્ચા’’તિ ઇમં અનુકડ્ઢતિ.

એતસ્મિન્તિ ‘‘વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકત’’ન્તિ એવં વિપાકકિરિયાબ્યાકતગ્ગહણે. ‘‘સબ્બસ્મિં ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, કત્થ પન ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપન્તિ એત્થેવા’’તિ. એવં પઠમે વાક્યે અતિબ્યાપિતં પરિહરિત્વા દુતિયે અબ્યાપિતં પરિહરિતું ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એત્થાતિ ‘‘વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકત’’ન્તિ એત્થ ન ગહેતબ્બં તસ્સપિ આરુપ્પે ઉપ્પજ્જમાનસ્સ રૂપેન વિના ઉપ્પત્તિતો. એત્થ ચ યથા હેતુપચ્ચયગ્ગહણેનેવ અહેતુકં નિવત્તિતં, એવં ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપન્તિ રૂપગ્ગહણેનેવ આરુપ્પે વિપાકોપિ તત્થ ઉપ્પજ્જમાનેન ચિત્તુપ્પાદેન સદ્ધિં ન ગહિતો. તં પનેતં અત્થસિદ્ધમેવ અકત્વા સરૂપતો પાકટતરં કત્વા દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘વિપાકાબ્યાકત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પટિસન્ધિપચ્છિમચિત્તાનિ પનેત્થ સતિપિ રૂપસ્સ અનુપ્પાદને વવત્થાનાભાવતો ન ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

પચ્ચયભૂતસ્સાતિ ખન્ધાનં પચ્ચયભૂતસ્સ વત્થુસ્સ અગ્ગહિતતાપત્તિં નિવારેતું, કથં? પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન, કત્થ? ‘‘કટત્તા ચ રૂપ’’ન્તિ એતસ્મિં સામઞ્ઞવચને ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂ’’તિ વુત્તં, એવઞ્હિસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નતા દસ્સિતા હોતીતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખં વચનદ્વયન્તિ ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ પદદ્વયં સન્ધાય વુત્તં. સામઞ્ઞેન ગહિતન્તિ ‘‘કટત્તા ચ રૂપ’’ન્તિ ઇમિના સામઞ્ઞવચનેન, કટત્તારૂપસામઞ્ઞેન વા ગહિતં.

ઉપાદારૂપગ્ગહણેન વિના ‘‘ઉપાદારૂપ’’ન્તિ અગ્ગહેત્વા કેવલં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં ‘‘કટત્તારૂપં’’ઇચ્ચેવ ગહેત્વાતિ અત્થો. એતસ્મિં પન દસ્સનેતિ ‘‘મહાભૂતેપિ પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થ’’ન્તિ વુત્તે એતસ્મિં અત્થદસ્સને. ખન્ધપચ્ચયસહિતન્તિ પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપં, પવત્તિયં ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં વદતિ. અસહિતન્તિ પન પવત્તિયં કટત્તારૂપં આહારસમુટ્ઠાનં ઉતુસમુટ્ઠાનં અનિન્દ્રિયબદ્ધં અસઞ્ઞભવસઙ્ગહિતઞ્ચ રૂપં. પટિસન્ધિયમ્પીતિ પિ-સદ્દેન પવત્તિયમ્પિ કટત્તારૂપં અઞ્ઞઞ્ચ તત્થ ઉપ્પજ્જનકં ઉપાદારૂપન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કથં પનેત્થ ભૂતે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ રૂપસ્સ હેતુપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતીતિ? ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ હેતુપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનં રૂપં ભૂતેપિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવં પદમેતં, ભૂતાનં વા હેતુપચ્ચયતો નિબ્બત્તત્તા એવં વુત્તં. કારણકારણમ્પિ હિ કારણન્ત્વેવ વુચ્ચતિ યથા ‘‘ચોરેહિ ગામો દડ્ઢો’’તિ.

ભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપન્તિ પદુદ્ધારો કતો, ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપ’’ન્તિ પન પાઠોતિ અટ્ઠકથાયઞ્ચ તમેવ વુત્તં. અયં હેત્થત્થો – ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપ’’ન્તિ ઇમસ્મિં પાઠે વુત્તનયેન ઉપાદારૂપમ્પિ કુસલે ખન્ધે મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતીતિ. કો પન સો નયોતિ તં દસ્સેતું ‘‘મહાભૂતે…પે… સન્ધાયાહા’’તિ વુત્તં. તત્થ અત્થતો અયં નયો વુત્તોતિ ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ ઇમિના અબ્યાકતે ખન્ધે મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ઉપાદારૂપાનં ઉપ્પત્તિવચનેન કુસલે ખન્ધે મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ઉપાદારૂપાનં ઉપ્પત્તિ અત્થતો વુત્તો હોતીતિ અત્થો.

૫૪. રૂપેન વિના પચ્ચયુપ્પન્નં ન લબ્ભતીતિ એતેન યા પુચ્છા અરૂપમિસ્સકાવસાના, તાપિ ઇધ ન ગય્હન્તિ, પગેવ રૂપાવસાનાતિ દસ્સેતિ.

૫૭. તાય સમાનલક્ખણાતિ પઞ્ચક્ખન્ધપટિસન્ધિતાય ગબ્ભસેય્યકપટિસન્ધિયા સમાનલક્ખણા. પરિપુણ્ણધમ્માનન્તિ પરિયત્તિવિભાગાનં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્માનં. એત્થાતિ એતસ્મિં સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસે.

ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનરૂપન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ. પુન આહારસમુટ્ઠાનન્તિ એત્થ પુનગહણં ઉતુસમુટ્ઠાનાપેક્ખં. ન હિ તં પુબ્બે બાહિરગ્ગહણેન અગ્ગહિતં, આહારસમુટ્ઠાનં પન અગ્ગહિતમેવ, ઉતુસમુટ્ઠાનસ્સ કસ્મા પુનગહણન્તિ આહ ‘‘એતેહી’’તિઆદિ. તત્થાતિ અસઞ્ઞસત્તેસુ. તસ્સાતિ ઉતુસમુટ્ઠાનસ્સ. આદિમ્હીતિ બાહિરઆહારસમુટ્ઠાનઉતુસમુટ્ઠાનઅસઞ્ઞસત્તવસેન આગતવારેહિ પઠમવારે. અવિસેસવચનન્તિ બાહિરાદિવિસેસં અકત્વા વુત્તવચનં, અરૂપમ્પિ પચ્ચયં લભન્તં અત્થં હેતાદિકે પચ્ચયે લભન્તં સહ સઙ્ગણ્હિત્વાતિ યોજના. તસ્સાતિ, તત્થાતિ ચ પદદ્વયેન યથાવુત્તં પઠમવારમેવ પચ્ચામસતિ. તંસમાનગતિકન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનગતિકં. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસેપિ. કમ્મપચ્ચયવિભઙ્ગે વિયાતિ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયનિદ્દેસે વિય. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘તંસમુટ્ઠાનન્તિ ઇમિના પટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપમ્પિ સઙ્ગણ્હાતી’’તિ. અયઞ્ચ અત્થવિસેસો એત્થ એકંસેન ઇચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હિ…પે… અત્થી’’તિ આહ.

અવિસેસેત્વાતિ ‘‘ઉતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના વિસેસં અકત્વા. ઉપાદારૂપન્તિ વિસેસેત્વાવ કસ્મા પન વુત્તાનીતિ યોજના. હેતુપચ્ચયાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન સહજાતપચ્ચયાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સહાતિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં કટત્તારૂપન્તિ એવં એકતો. વિસુન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપતો વિસેસેત્વા. તત્થ બાહિરગ્ગહણાદીહિ વિયાતિ યથા ‘‘બાહિરં એકં મહાભૂત’’ન્તિઆદીસુ બાહિરઆહારસમુટ્ઠાનઉતુસમુટ્ઠાનગ્ગહણેહિ મહાભૂતાનિ વિસેસિતાનિ, એવં એત્થ ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચા’’તિ એતસ્મિં નિદ્દેસે મહાભૂતાનં કેનચિ વિસેસનેન અવિસેસિતત્તા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપભાવકટત્તારૂપભાવેહિ વિસેસેત્વાવ વુત્તાનીતિ યોજના.

ઇદાનિ અઞ્ઞેનપિ કારણેન તેસં વિસેસિતબ્બતં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ન કોચિ પચ્ચયોતિ ઇદં પટ્ઠાને આગતનિયામેન રૂપં ઉપનિસ્સયપચ્ચયં ન લભતીતિ કત્વા વુત્તં. તેનાહ ‘‘હેતાદીસૂ’’તિ. તદવિનાભાવતો પન તસ્સ ચિત્તકમ્માનં કારણભાવો વેદિતબ્બો, યતો ઇદ્ધિચિત્તનિબ્બત્તાનિ કમ્મપચ્ચયાનિ ચાતિ વુત્તાનિ. નનુ ચિત્તં આહારઉતુસમુટ્ઠાનાનં પચ્ચયો હોતીતિ? સચ્ચં હોતિ, સો પન ઉપત્થમ્ભકત્તેન, ન જનકત્તેનાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘આહાર…પે… જનક’’ન્તિ. કિં પન તેસં જનકન્તિ આહ ‘‘મહાભૂતાનેવ…પે… જનકાની’’તિ. ચિત્તેન કમ્મુના ચ વિના અભાવે યથાક્કમં ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનઉપાદારૂપાનન્તિ અત્થો. ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપકટત્તારૂપભૂતાનેવાતિ ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનમહાભૂતનિબ્બત્તાનેવ મહાભૂતાનં તેસં આસન્નકારણત્તા. અઞ્ઞાનીતિ ઉતુઆહારસમુટ્ઠાનાનિ ઉપાદારૂપાનિ વદતિ. વિસેસનં કતં ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ. સમાનજાતિકેન રૂપેન ઉતુના આહારેન ચાતિ અત્થો. પાકટવિસેસનાનેવાતિ ઇદં યેહિ મહાભૂતેહિ તાનિ નિબ્બત્તાનિ, તેસં ‘‘આહારસમુટ્ઠાનં ઉતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિ વિસેસિતત્તા વુત્તં. ન વિસેસનં અરહન્તિ ન વિસેસિતબ્બાનિ કારણવિસેસનેનેવ વિસેસસ્સ સિદ્ધત્તા, ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપ’’ન્ત્વેવ વત્તબ્બન્તિ અત્થો. એતાનિ પન ચિત્તજકમ્મજરૂપાનિ.

સવિસેસેનાતિ યેન વિસેસેન વિસેસિતા, તં દસ્સેન્તો ચિત્તં સન્ધાયાહ ‘‘સહજાતાદિપચ્ચયભાવતો’’તિ, ઇતરં પન સન્ધાય ‘‘મૂલકારણભાવતો’’તિ, કમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયભાવતોતિ અત્થો. ઇતરાનીતિ આહારઉતુસમુટ્ઠાનાનિપિ ઉપાદારૂપાનિ. મહાભૂતવિસેસનેનેવ વિસેસિતાનીતિ ‘‘આહારસમુટ્ઠાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ ઉતુસમુટ્ઠાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચા’’તિ મહાભૂતવિસેસનેનેવ જનકપચ્ચયેન આહારેન ઉતુના ચ વિસેસિતાનિ. ઇધાતિ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ ઇમસ્મિં વચને. એત્થ હિ ઉપાદારૂપાનં ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનતાવચનેન તંનિસ્સયાનમ્પિ તબ્ભાવો પકાસિતોતિ. અઞ્ઞતરવિસેસનં ઉભયવિસેસનં હોતિ ઉભયેસં અવિનિબ્ભોગેન પવત્તનતો.

૫૮. પુબ્બેતિ હેતુપચ્ચયાદીસુ. વિસું પચ્ચયભાવેનાતિ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા કટત્તા ચ રૂપ’’ન્તિઆદિના વત્થુસ્સ વિસું પચ્ચયભાવેન. એત્થ ચ વિસુંયેવ પચ્ચયભાવેન દસ્સિતાનીતિ ન સક્કા વત્તું, ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ પચ્ચયુપ્પન્નભાવો વિય ખન્ધાનં એકતોપિ પચ્ચયભાવો દસ્સિતો. તેનેવ હિ તસ્મિં અત્થે અત્તનો અરુચિં વિભાવેન્તો આહ ‘‘ઇમિના અધિપ્પાયેનાહા’’તિ. યો પનત્થો અત્તનો રુચ્ચતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂતિ ઇદં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ખન્ધાનં પચ્ચયભૂતાનં પટિચ્ચટ્ઠફરણતાદસ્સનં, વત્થુસ્સ પચ્ચયભૂતસ્સ પટિચ્ચટ્ઠફરણતાદસ્સનં, ન ખન્ધાનન્તિ સમ્બન્ધો. ઇધેવાતિ ઇમસ્મિં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે એવ. હેતુપચ્ચયાદીસુપિ અયમેવ નયો, તત્થ હિ પટિચ્ચટ્ઠફરણસ્સ સમાનતા. દસ્સિતાય પટિચ્ચટ્ઠદ્વયફરણતાય. ખન્ધવત્થૂનઞ્ચ દસ્સિતાયેવાતિ ખન્ધવત્થૂનઞ્ચ એકતો પટિચ્ચટ્ઠફરણતા દસ્સિતાયેવ.

એવમાદીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચા’’તિ એવમાદિ સઙ્ગય્હતિ. નનુ ભવિતબ્બન્તિ યોજના. હેતુપચ્ચયાદીહિ વિયાતિ સદિસૂદાહરણન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. યં ‘‘એકં, તયો, દ્વે ચ ખન્ધે પટિચ્ચા’’તિ વુત્તં પચ્ચયજાતન્તિ અત્થો. પચ્ચયટ્ઠો હિ પટિચ્ચટ્ઠો. તેનાહ ‘‘તે હેતુપચ્ચયભૂતા એવ ન હોન્તી’’તિ. એતેન ન પટિચ્ચટ્ઠફરણકસ્સ એકન્તિકો હેતુઆદિપચ્ચયભાવોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘એસ નયો આરમ્મણપચ્ચયાદીસૂ’’તિ. ન હિ આરમ્મણપચ્ચયભૂતો ધમ્મો પટિચ્ચટ્ઠં ફરતિ. વુત્તઞ્ચ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ આરમ્મણપચ્ચયા’’તિ.

પચ્ચયન્તરેનપિ ઉપકારકતામત્તમ્પિ ગહેત્વા પટિચ્ચવારે વારન્તરે ચ હેતુઆદિપચ્ચયા દસ્સિતાતિ ઉપચયેન યથાવુત્તં વિભાવેન્તો ‘‘પચ્ચયવારે ચા’’તિઆદિમાહ. તંપચ્ચયાતિ વત્થુપચ્ચયા, યથારહં પચ્ચયભૂતં વત્થું લભિત્વાતિ અત્થો. તેતિ કુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ. તેસન્તિ મહાભૂતાનં ખન્ધાનં. પચ્ચયભાવાભાવતોતિ ઇદં ખન્ધાનં હેતુસહજાતાદિપચ્ચયભાવસ્સ મહાભૂતેસુ દિટ્ઠત્તા વુત્તં. યદિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાપિ તે તેસં ભવેય્યુન્તિ પરસ્સ આસઙ્કનિરાસઙ્કં કરોન્તો ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસદ્દો હી’’તિઆદિમાહ. નિરપેક્ખોતિ અઞ્ઞનિરપેક્ખો. ન હિ હેતુધમ્મો ધમ્મન્તરાપેક્ખો હુત્વા હેતુપચ્ચયો હોતિ, સદ્દસીસેનેત્થ અત્થો વુત્તો. અઞ્ઞતરાપેક્ખોતિ અત્તના સહકારિકારણભૂતં, ઇતરં વા યં કિઞ્ચિ અઞ્ઞતરં અપેક્ખતીતિ અઞ્ઞતરાપેક્ખો. યથાવુત્તેતરેતરાપેક્ખોતિ અરૂપક્ખન્ધાદિભેદં પાળિયં વુત્તપ્પકારં ઇતરેતરં મિથુ પચ્ચયભૂતં અપેક્ખતીતિ ઇતરેતરાપેક્ખો. પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્ના ચ ખન્ધા મહાભૂતા ઇધ યથાવુત્તા ભવેય્યુન્તિ કસ્મા વુત્તં. ન હિ ખન્ધા મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભાવેન વુત્તા, અથ ખન્ધા ચ મહાભૂતા ચાતિ વિસું વિસું ગય્હેય્યું, એવં સતિ ‘‘મહાભૂતા ખન્ધાનં ન કોચિ પચ્ચયો’’તિ ન વત્તબ્બં.

યસ્સ સયં પચ્ચયો, તતો તેન તન્નિસ્સિતેન વાતિ યસ્સ ધમ્મસ્સ સયં અત્તના પચ્ચયો હોતિ, તતો ધમ્મતો સયં ઉપ્પજ્જમાનં કથં તેન ધમ્મેન તન્નિસ્સિતેન વા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન એવંભૂતં તં ધમ્મજાતં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ વુત્તમેવત્થં ઉદાહરણેન વિભાવેતિ ‘‘યથા’’તિઆદિના. તત્થ ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ ઇદં ‘‘તેન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ ઇમસ્સ ઉદાહરણં, ‘‘વત્થું પચ્ચયા ખન્ધા’’તિ ઇદં પન ‘‘તન્નિસ્સિતેન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ એતસ્સ. તસ્માતિ વુત્તમેવ અત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. અત્તનો પચ્ચયસ્સ પચ્ચયત્તાભાવતોતિ અત્તનો પચ્ચયભૂતસ્સ અરૂપક્ખન્ધસ્સ પચ્ચયભાવાભાવતો. ન હિ મહાભૂતા યતો ખન્ધતો ઉપ્પન્ના, તેસં પચ્ચયા હોન્તિ. તદપેક્ખત્તાતિ ઇતરેતરપચ્ચયભાવાપેક્ખત્તા. ખન્ધે પટિચ્ચ પચ્ચયા ચાતિ પટિચ્ચવારે વુત્તનિયામેનેવ ખન્ધે પટિચ્ચ, પચ્ચયવારે વુત્તનિયામેન ખન્ધે પચ્ચયા ચ. નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ચ વુત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતો અઞ્ઞસ્મા નિસ્સયપચ્ચયાદિતો મહાભૂતાનં ઉપ્પત્તિ વુત્તા ચાતિ અત્થો. વત્થું પચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનાતિ વત્થું પુરેજાતપચ્ચયં કત્વા ઉપ્પજ્જમાના. તન્નિસ્સિતેન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેનાતિ તં વત્થું નિસ્સિતેન ખન્ધેન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભૂતેન ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા યથાવુત્તેન કારણેન વત્થું પચ્ચયા…પે… વુત્તા, ઇમિના પરિયાયેન પન ઉજુકં પવત્તિયં વત્થુસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભાવોતિ અત્થો.

૫૯. સા ન ગહિતાતિ યા ‘‘ચક્ખાયતનં નિસ્સાયા’’તિઆદિના ચક્ખાયતનાદીનં નિસ્સયપચ્ચયતા વુત્તા, સા ઇધ પટિચ્ચવારે ન વુત્તાતિ અત્થો સહજાતત્થો પટિચ્ચત્થોતિ કત્વા. તેનાહ ‘‘ચક્ખાયતનાદીનિ…પે… અધિપ્પાયો’’તિ. યેસં પન અરૂપક્ખન્ધમહાભૂતનામરૂપચિત્તચેતસિકમહાભૂતરૂપિધમ્માનં વસેન છધા નિસ્સયપચ્ચયો ઇચ્છિતો, તેસં વસેન ઇધ વિભત્તો એવ. કથં રૂપિવસેન વિભત્તોતિ ચે? ‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ હદયવત્થુવસેન સરૂપતો દસ્સિતો એવ. ઇતરેસમ્પિ વસેન ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નિસ્સયપચ્ચયા’’તિ એત્થ દસ્સિતો. યથા હિ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ આરમ્મણપચ્ચયા’’તિઆદીસુ રૂપાયતનાદીનં અસતિપિ પટિચ્ચટ્ઠફરણે આરમ્મણપચ્ચયભાવો દસ્સિતો હોતિ, એવમિધાપિ ચક્ખાયતનાદીનં નિસ્સયપચ્ચયભાવો દસ્સિતો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘નિસ્સય…પે… ન ગહિતાની’’તિ.

૬૦. દ્વીસુ ઉપનિસ્સયેસૂતિ અનન્તરપકતૂપનિસ્સયેસુ. કુસલાપિ પન મહગ્ગતાતિ પિ-સદ્દેન અબ્યાકતે મહગ્ગતે આકડ્ઢતિ ‘‘કુસલાપિ મહગ્ગતા આરમ્મણૂપનિસ્સયં ન લભન્તિ, પગેવ અબ્યાકતા’’તિ. કદાચિ ન લભન્તિ, યદા ગરું કત્વા ન પવત્તન્તીતિ અત્થો.

૬૧. અઞ્ઞત્થ હેતુપચ્ચયાદીસુ. પચ્ચયં અનિદ્દિસિત્વાતિ પચ્ચયં ધમ્મં સરૂપતો અનિદ્દિસિત્વા. ન હિ હેતુપચ્ચયનિદ્દેસાદીસુ અલોભાદિકુસલાદિસરૂપવિસેસતો હેતુઆદિધમ્મા દસ્સિતા. કુસલાદીસૂતિ ઇદં અલોભાદિવિસેસનં. તેન યથા અલોભાદીસુ અયમેવ પચ્ચયોતિ નિયમો નત્થિ, એવં તબ્બિસેસેસુ કુસલાદીસૂતિ દસ્સેતિ. ઇધ પન પુરેજાતપચ્ચયે. વત્થુનવત્થુધમ્મેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. પુરેજાતપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનાનન્તિ ઇમિના પટિસન્ધિક્ખણે, આરુપ્પે ઉપ્પજ્જમાને ચ ખન્ધે નિવત્તેતિ. કસ્મા પનેત્થ વત્થુપુરેજાતમેવ ગહિતં, ન આરમ્મણપુરેજાતન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘આરમ્મણપુરેજાતમ્પિ હિ વત્થુપુરેજાતે અવિજ્જમાને ન લબ્ભતી’’તિ. તસ્સાતિ પટિસન્ધિવિપાકસ્સ. ન ઉદ્ધટોતિ વુત્તમેવત્થં પાકટં કાતું ‘‘નેવવિપાક…પે… તીણીતિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. અલાભતોતિ યદિ લબ્ભેય્ય, ‘‘ચત્તારી’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ દસ્સેતિ. તત્થાતિ વિપાકત્તિકે. તીણીતિ ‘‘વિપાકં ધમ્મં પટિચ્ચ વિપાકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ પુરેજાતપચ્ચયા, વિપાકધમ્મધમ્મં, નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મં પટિચ્ચા’’તિ ઇમાનિ તીણિ.

૬૩. તદુપાદારૂપાનન્તિ તે મહાભૂતે નિસ્સાય પવત્તઉપાદારૂપાનં. વદતીતિ એકક્ખણિકનાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયં વદતિ અવિનિબ્ભોગવસેન પવત્તમાનાનં તેસં પચ્ચયેન વિસેસાભાવતો. પવત્તિયં કટત્તારૂપાનન્તિ વિસેસનં પટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપાનં એકક્ખણિકસ્સપિ કમ્મપચ્ચયસ્સ ઇચ્છિતત્તા. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘તથા પટિસન્ધિક્ખણે મહાભૂતાન’’ન્તિ દુવિધોપિ કમ્મપચ્ચયો વુત્તો.

૬૪. યં યં પટિસન્ધિયં લબ્ભતીતિ ચક્ખુન્દ્રિયાદીસુ યં યં ઇન્દ્રિયરૂપં પટિસન્ધિયં લબ્ભતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન ઇન્દ્રિયરૂપઞ્ચ વત્થુરૂપઞ્ચ ‘‘કટત્તારૂપ’’ન્તિ વુત્તં.

૬૯. કેસઞ્ચીતિ પઞ્ચવોકારે પટિસન્ધિક્ખન્ધાદીનં. તેસઞ્હિ વત્થુ નિયમતો વિપ્પયુત્તપચ્ચયો હોતિ. સમાનવિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ સદિસવિપ્પયુત્તપચ્ચયા. કુસલાકુસલા હિ ખન્ધા એકચ્ચે ચ અબ્યાકતા યસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયા હોન્તિ, ન સયં તતો વિપ્પયુત્તપચ્ચયં લભન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયાભાવતો વત્થુનાવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જનતો. એકચ્ચે પન અબ્યાકતા યસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયા હોન્તિ, સયમ્પિ તતો વિપ્પયુત્તપચ્ચયં લભન્તિ યથા પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુક્ખન્ધા. તેન વુત્તં ‘‘કેસઞ્ચિ ખન્ધા…પે… નાનાવિપ્પયુત્તપચ્ચયાપી’’તિ. પચ્ચયં પચ્ચયં કરોતીતિ પચ્ચયધમ્મં વત્થું ખન્ધે ચ અત્તનો પચ્ચયભૂતં કરોતિ, યથાવુત્તં પચ્ચયધમ્મં પચ્ચયં કત્વા પવત્તતીતિ અત્થો. તંકિરિયાકરણતોતિ વિપ્પયુત્તપચ્ચયકિચ્ચકરણતો. પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ પટિચ્ચટ્ઠફરણં નત્થિ સહજાતટ્ઠો પટિચ્ચટ્ઠોતિ કત્વા. ‘‘પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ એત્તકમેવાહ, કિં પટિચ્ચ? ખન્ધેતિ પાકટોયમત્થોતિ. તેનાહ ‘‘કિં પન પટિચ્ચા’’તિઆદિ. પચ્ચાસત્તિઞાયેન અનન્તરસ્સ વિધિ પટિસેધો વા હોતીતિ ગણ્હેય્યાતિ તં નિવારેતું વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અનન્તરત્તા…પે… વુત્તં હોતી’’તિ આહ.

૭૧-૭૨. સઙ્ખિપિત્વા દસ્સિતાનં વસેનેતં વુત્તન્તિ સઙ્ખિપિત્વા દસ્સિતાનં પચ્ચયાનં વસેન એતં ‘‘ઇમે તેવીસતિ પચ્ચયા’’તિઆદિવચનં વાચનામગ્ગં દસ્સેન્તેહિપિ પાળિયં વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. એકેનપીતિ કુસલાદીસુ ચ પદેસુ એકેનપિ પદેન, તસ્મિં તસ્મિં વા પચ્ચયનિદ્દેસે વાક્યસઙ્ખાતેન એકેનપિ પદેન. તયો પચ્ચયાતિ હેતુઆરમ્મણાધિપતિપચ્ચયા. તે ચત્તારો પચ્છાજાતઞ્ચ વજ્જેત્વાતિ એત્થ યથાવુત્તે ચત્તારો પચ્ચયે વિત્થારિતત્તા ‘‘વજ્જેત્વા’’તિ વુત્તં, પચ્છાજાતં પન સબ્બેન સબ્બં અગ્ગહિતત્તા. એત્તકા હિ એકૂનવીસતિ પચ્ચયા યથાવુત્તે પચ્ચયે વજ્જેત્વા અવસિટ્ઠા. યે પનાતિ પદકારકે વદતિ. સઙ્ખિપિત્વાતિ પદસ્સ ‘‘પાળિયં વિત્થારિતં અવિત્થારિતઞ્ચ સબ્બં સઙ્ગહેત્વા વુત્ત’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ. ‘‘તેવીસતિ પચ્ચયા’’તિ પાઠેન ભવિતબ્બં ‘‘સબ્બં સઙ્ગહેત્વા’’તિ વુત્તત્તા. પચ્છાજાતપચ્ચયોયેવ હિ વજ્જેતબ્બોતિ. એવં વાદન્તરે વત્તબ્બં વત્વા ઇદાનિ પાળિયા અવિપરીતં અત્થં દસ્સેતું ‘‘આદિમ્હિ પના’’તિઆદિ વુત્તં.

વિભઙ્ગવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૨) સઙ્ખ્યાવારવણ્ણના

૭૩. યથા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે વિસેસો વિભઙ્ગે અત્થીતિ ઇદં હેતુપચ્ચયાદિવિભઙ્ગતો વિસેસભાવસામઞ્ઞેન વુત્તં. ન હિ યાદિસો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયવિભઙ્ગે વિસેસો, તાદિસો પુરેજાતપચ્ચયવિભઙ્ગે. તથા હિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે પટિસન્ધિ લબ્ભતિ, ન પુરેજાતપચ્ચયે. ‘‘વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચા’’તિઆદિકે વિભઙ્ગેતિ ઇમિના યસ્મિં પચ્ચયે વિપાકાબ્યાકતં ઉદ્ધટં, તં નિદસ્સનવસેન દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા હેતુપચ્ચયાદીસુ ‘‘વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચા’’તિઆદિના વિભઙ્ગે વિપાકાબ્યાકતં ઉદ્ધટં અત્થિ, એવં વિપાકાબ્યાકતાભાવં આસેવનપચ્ચયે વિસેસં દસ્સેતીતિ.

૭૪. એતસ્મિં અનુલોમેતિ ઇમસ્મિં પટિચ્ચવારે પચ્ચયાનુલોમે. સુદ્ધિકનયેતિ પઠમે નયે. દસ્સિતગણનતોતિ ‘‘નવ, તીણિ, એક’’ન્તિ એવં સઙ્ખેપતો દસ્સિતગણનતો. તતો પરેસુ નયેસૂતિ તતો પઠમનયતો પરેસુ દુતિયાદિનયેસુ. અઞ્ઞિસ્સાતિ નવાદિભેદતો અઞ્ઞિસ્સા ગણનાય. અબહુગણનેન યુત્તસ્સ બહુગણનસ્સ પચ્ચયસ્સ, તેન અબહુગણનેન. સમાનગણનતા ચાતિ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકો. તેન પચ્ચનીયતો અનુલોમે યો વિસેસો વુચ્ચતિ, તં જોતેતિ. તેનાહ ‘‘અનુલોમેયેવ દટ્ઠબ્બા’’તિ. અનુલોમેયેવાતિ અવધારણેન નિવત્તિતં દસ્સેતું ‘‘પચ્ચનીયે…પે… વક્ખતી’’તિ વુત્તં.

૭૬-૭૯. તે પન તેરસમૂલકાદિકે નયે સાસેવનસવિપાકેસુ દ્વીસુ દ્વાવીસતિમૂલકેસુ સાસેવનમેવ ગહેત્વા ઇતરં પજહન્તો આહ ‘‘પચ્છાજાતવિપાકાનં પરિહીનત્તા’’તિ. વિરોધાભાવે સતીતિ ઇદં ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિઆદીસુ વિય પરિકપ્પવચનં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘પુચ્છાય દસ્સિતનયેના’’તિ. તસ્સ ચ તેવીસતિમૂલકસ્સ. નામન્તિ તેવીસતિમૂલકન્તિ નામં. દ્વાવીસતિ…પે… વુત્તન્તિ એતેન દ્વાવીસતિમૂલકોવ પરમત્થતો લબ્ભતિ, ન તેવીસતિમૂલકોતિ દસ્સેતિ.

અઞ્ઞપદાનીતિ હેતુઅધિપતિપદાદીનિ. સુદ્ધિકનયોતિ પઠમનયો, યં અટ્ઠકથાયં ‘‘એકમૂલ’’ન્તિ વુત્તં. આરમ્મણમૂલકાદીસુ ન લબ્ભતીતિ દુમૂલકાદીસુ તં ન યોજીયતિ. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમં સોધેત્વા એવ હિ અભિધમ્મપાળિ પવત્તા, તસ્મા ‘‘આરમ્મણે…પે… પઞ્હા’’તિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ‘‘તીણિયેવ પઞ્હા’’તિ પાઠે. ‘‘વત્તુ અધિપ્પાયાનુવિધાયી સદ્દપ્પયોગો’’તિ કત્વા અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો આહ ‘‘તતો ઉદ્ધં ગણનં નિવારેતિ, ન અધો પટિક્ખિપતી’’તિ. ગણનાય ઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિભાવતો હેટ્ઠાગણનં અમુઞ્ચિત્વાવ ઉપરિગણના સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘તીસુ એકસ્સ અન્તોગધતાય ચ ‘તીણિયેવા’તિ વુત્ત’’ન્તિ. અત્તનો વચનન્તિ ‘‘તત્રિદં લક્ખણ’’ન્તિઆદિના વુત્તં અત્તનો વચનં.

૮૦-૮૫. અવિગતા…પે… વુત્તેપિ વિપલ્લાસયોજનં અકત્વાતિ અધિપ્પાયો. સા દસ્સિતા હોતીતિ સા વિપલ્લાસયોજનં અકત્વા દસ્સિયમાના યદિપિ દસ્સિતા હોતિ, ન એવં આવિકરણવસેન દસ્સિતા હોતિ તાદિસસ્સ લિઙ્ગનસ્સ અભાવતો યથા વિપલ્લાસયોજનાયન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘વિપલ્લાસ…પે… હોતી’’તિ. એવમેવ અધિપ્પાયો યોજેતબ્બોતિ ‘‘યે…પે… તં દસ્સેતુ’’ન્તિ એત્થ ‘‘યદિપિ અવિગતાનન્તર’’ન્તિઆદિના યથા અધિપ્પાયો યોજિતો, એવમેવ ‘‘તેનેતં આવિકરોતી’’તિ એત્થાપિ અધિપ્પાયો યોજેતબ્બો. કિં વુત્તં હોતિ? યથા તત્થ ‘‘ઊનતરગણનેહિ સમાનગણનેહિ ચ સદ્ધિં સંસન્દને ઊનતરા સમાના ચ ગણના હોતી’’તિ અયમત્થો ઞાપનવસેન દસ્સિતો, એવમિધાપીતિ. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘આરમ્મણપચ્ચયો યેન યેન બહુતરગણનેન વા સમાનગણનેન વા પચ્ચયેન સદ્ધિં તિકદુકાદિભેદં ગચ્છતિ, સબ્બત્થ તીણેવ પઞ્હવિસ્સજ્જનાનિ વેદિતબ્બાની’’તિ. ન કેવલમત્થવિસેસાવિકરણત્થમેવેત્થ તથા યોજના કતા, અથ ખો દેસનાક્કમોયેવ સોતિ દસ્સેતું ‘‘પચ્ચનીયાદીસુપિ પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ મૂલપદન્તિ આરમ્મણપચ્ચયાદિકં તસ્મિં તસ્મિં નયે મૂલભૂતં પદં. તત્થાતિ પચ્ચનીયાદીસુ. એતં લક્ખણન્તિ ‘‘તત્રિદં લક્ખણ’’ન્તિઆદિના વુત્તલક્ખણં. તસ્માતિ યસ્મા પુબ્બેનાપરં પાળિ એવમેવ પવત્તા, તસ્મા એવ. તેન મૂલપદં આદિમ્હિયેવ ઠપેત્વા દેસના ઞાયાગતાતિ દસ્સેતિ. યદિ એવં લિઙ્ગનેન અત્થવિસેસાવિકરણં કથન્તિ આહ ‘‘ન ચ વિઞ્ઞાતે અત્થે વચનેન લિઙ્ગેન ચ પયોજનં અત્થી’’તિ.

પચ્ચયાનુલોમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિચ્ચવારો

પચ્ચયપચ્ચનીયવણ્ણના

૮૬-૮૭. રૂપસમુટ્ઠાપકવસેનેવ વેદિતબ્બન્તિ ઇદં અટ્ઠકથાવચનં અનન્તરં ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપ’’ન્તિ પાળિયં આગતત્તા વુત્તં, પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં પન અહેતુકપટિસન્ધિચિત્તાનઞ્ચ વસેન યોજના સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન પનેતં ન ન સક્કા યોજેતુ’’ન્તિ.

૯૩. સહજાતપુરેજાતપચ્ચયાતિ ઇદં પચ્ચયેન પચ્ચયધમ્મોપલક્ખણન્તિ દસ્સેતું ‘‘સહજાતા ચ હેતુઆદયો…પે… અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ વત્વા ‘‘ન હી’’તિઆદિના તમેવત્થં સમત્થેતિ.

૯૪-૯૭. સો પચ્ચયોતિ સો પટિચ્ચટ્ઠફરણકો પચ્ચયો.

૯૯-૧૦૨. ચિત્તસમુટ્ઠાનાદયોતિ આદિ-સદ્દેન બાહિરરૂપઆહારસમુટ્ઠાનાદયો રૂપકોટ્ઠાસા સઙ્ગય્હન્તિ. તસ્સાતિ મગ્ગપચ્ચયં લભન્તસ્સ રૂપસ્સ. એવમેવ પનાતિ ઇમિના યથા નમગ્ગપચ્ચયે વુત્તં, એવમેવ નહેતુપચ્ચયાદીસુ યં હેતુપચ્ચયં લભતિ, તસ્સ પરિહીનત્તાતિ ઇમમત્થં ઉપસંહરતિ. તેનાહ ‘‘એકચ્ચરૂપસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નતા દટ્ઠબ્બા’’તિ.

૧૦૭-૧૩૦. સબ્બત્થાતિ પન્નરસમૂલકાદીસુ સબ્બેસુ નયેસુ. કામં સુદ્ધિકનયાદીસુ વિસદિસવિસ્સજ્જના, ઇધાધિપ્પેતત્થં પન દસ્સેતું ‘‘એકેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. ઇધાતિ એતેસુ નાહારમૂલકાદિનયેસુ. ગણનાયેવ ન સરૂપદસ્સનન્તિ સુદ્ધિકનયે વિય ગણનાય એવ ન સરૂપદસ્સનં અધિપ્પેતન્તિ અત્થો.

પચ્ચયપચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયાનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના

૧૩૧-૧૮૯. તિણ્ણન્તિ હેતુ અધિપતિ મગ્ગોતિ ઇમેસં તિણ્ણં પચ્ચયાનં. સાધારણાનન્તિ યે તેસં તિણ્ણં સાધારણા પચ્ચયા પચ્ચનીકતો ન લબ્ભન્તિ, યસ્મા તેસં સઙ્ગણ્હનવસેન વુત્તં, તસ્મા. મગ્ગપચ્ચયેતિ મગ્ગપચ્ચયે અનુલોમતો ઠિતે. ઇતરેહીતિ હેતુઅધિપતિપચ્ચયેહિ. સાધારણા સત્તેવાતિ મગ્ગપચ્ચયવજ્જે સત્તેવ. હેતુપચ્ચયોપિ પચ્ચનીયતો ન લબ્ભતીતિ હેતુરહિતેસુ અધિપતિનો અભાવા. સો પનાતિ હેતુપચ્ચયો અસાધારણોતિ કત્વા ન વુત્તો સાધારણાનં અલબ્ભમાનાનં વુચ્ચમાનત્તા. ન હિ હેતુપચ્ચયો મગ્ગપચ્ચયસ્સ સાધારણો. યેહીતિ યેહિ પચ્ચયેહિ. તેતિ અનન્તરપચ્ચયાદયો. એકન્તિકત્તાતિ અવિનાભાવતો. અરૂપટ્ઠાનિકાતિ અરૂપપચ્ચયા અરૂપધમ્માનંયેવ પચ્ચયભૂતા અનન્તરપચ્ચયાદયો. તેનાતિ ‘‘એકન્તિકાનં અરૂપટ્ઠાનિકા’’તિ ઇધાધિપ્પેતત્તા. તેહીતિ પુરેજાતાસેવનપચ્ચયેહિ. તેસં વસેનાતિ તેસં ઊનતરગણનાનં એકકાદીનં વસેન. તસ્સ તસ્સાતિ પચ્ચનીયતો યોજિતસ્સ તસ્સ તસ્સ દુકાદિકસ્સ બહુગણનસ્સ. ગણનાતિ ઊનતરગણના. અનુલોમતો ઠિતસ્સપીતિ પિ-સદ્દેન અનુલોમતો ઠિતો વા હોતુ પચ્ચનીયતો યોજિતો વા, ઊનતરગણનાય સમાનન્તિ દસ્સેતિ. નયિદં લક્ખણં એકન્તિકન્તિ ઇમિના યથાવુત્તલક્ખણં યેભુય્યવસેન વુત્તન્તિ દસ્સેતિ.

પચ્ચયાનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયપચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના

૧૯૦. સબ્બેસુપીતિ પચ્છાજાતં ઠપેત્વા સબ્બેસુપિ પચ્ચયેસુ. સો હિ અનુલોમતો અલબ્ભમાનભાવેન ગહિતો ‘‘સબ્બેસૂ’’તિ એત્થ સઙ્ગહં ન લભતિ. અરૂપાવચરવિપાકસ્સ આરુપ્પે ઉપ્પન્નલોકુત્તરવિપાકસ્સ ચ પુરેજાતાસેવનાનં અલબ્ભનતોતિ ‘‘કિઞ્ચિ નિદસ્સનવસેન દસ્સેન્તો’’તિ આહ.

અવસેસાનં લાભમત્તન્તિ અવસેસાનં એકચ્ચાનં લાભં. તેનાહ ‘‘ન સબ્બેસં અવસેસાનં લાભ’’ન્તિ. પચ્છાજાતે પસઙ્ગો નત્થીતિ પચ્છાજાતો અનુલોમતો તિટ્ઠતીતિ અયં પસઙ્ગો એવ નત્થિ. પુરેજા…પે… લબ્ભતીતિ ઇમિના વિપ્પયુત્તે પચ્ચનીયતો ઠિતે પુરેજાતો લબ્ભતીતિ અયમ્પિ અત્થતો આપન્નો હોતીતિ તં નિદ્ધારેત્વા તત્થ યં વત્તબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘પુરેજાતો પન વિપ્પયુત્તે પચ્ચનીયતો ઠિતે અનુલોમતો લબ્ભતીતિ ઇદમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અવસેસા સબ્બેપીતિ અત્થે ગય્હમાને આપજ્જેય્યા’’તિ ઇદં તસ્સા અત્થાપત્તિયા સબ્ભાવદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં, અત્થો પન તાદિસો ન ઉપલબ્ભતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘યમ્પિ કેચી’’તિઆદિ.

તત્થ કેચીતિ પદકારે સન્ધાયાહ. તે હિ ‘‘અરૂપધાતુયા ચવિત્વા કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ ગતિનિમિત્તં આરમ્મણપુરેજાતં હોતીતિ ઞાપેતું ‘નવિપ્પયુત્તપચ્ચયા પુરેજાતે’તિ અયમત્થો નિદ્ધારિતો’’તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ આરુપ્પે રૂપં આરબ્ભ ચિત્તુપ્પાદસ્સ અસમ્ભવતો. તથા હેકે અસઞ્ઞભવાનન્તરસ્સ વિય આરુપ્પાનન્તરસ્સ કામાવચરપટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પુરિમાનુપટ્ઠિતારમ્મણં ઇચ્છન્તિ. તેનેવાહ ‘‘તમ્પિ તેસં રુચિમત્તમેવા’’તિઆદિ. યુજ્જમાનકપચ્ચયુપ્પન્નવસેન વાતિ યસ્મિં યસ્મિં પચ્ચયે અનુલોમતો ઠિતે યં યં પચ્ચયુપ્પન્નં ભવિતું યુજ્જતિ, તસ્સ તસ્સ વસેનાતિ અત્થો. ન વિચારિતં સુવિઞ્ઞેય્યત્તાતિ અધિપ્પાયો. નવાતિ આરમ્મણઅનન્તરસમનન્તરૂપનિસ્સયપુરેજાતાસેવનસમ્પયુત્તનત્થિવિગતપચ્ચયા. તમ્પિ તેસં નવન્નં પચ્ચયાનં અનુલોમતો અલબ્ભમાનતં.

૧૯૧-૧૯૫. ન અઞ્ઞમઞ્ઞેન ઘટિતસ્સ મૂલસ્સાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચનીયતો ઠિતેન યોજિતસ્સ સત્તમસ્સ મૂલસ્સ વિત્થારિતત્તા. સબ્બં સદિસન્તિ સબ્બપાળિગમનં સદિસં.

ઇમસ્મિં…પે… વેદિતબ્બોતિ એત્થ ઇમસ્મિં એત્થાતિ દ્વે ભુમ્મનિદ્દેસા. તેસુ પઠમસ્સ વિસયો પચ્ચનીયાનુલોમેતિ અટ્ઠકથાયમેવ દસ્સિતોતિ અદસ્સિતસ્સ વિસયં દસ્સેતું ‘‘એતેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. પિ-સદ્દેનાતિ ‘‘ઇમેસમ્પી’’તિ એત્થ પિ-સદ્દેન. કિસ્મિઞ્ચિ પચ્ચયે. કમ્મપચ્ચયં લભન્તાનિપિ ચક્ખાદીનિ વિપાકવિઞ્ઞાણાદીનિ ચ ઇન્દ્રિયં ન લભન્તીતિ કત્વા ‘‘યેભુય્યેના’’તિ વુત્તં, કતિપયં ન લભતીતિ વુત્તં હોતિ. મગ્ગપચ્ચયન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. યથાવુત્તાનીતિ પઞ્ચવોકારપવત્તિઅસઞ્ઞભવપરિયાપન્નાનિ કટત્તારૂપાનેવ વદતિ, ન ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનીતિ અધિપ્પાયો. યે રૂપધમ્માનં પચ્ચયા હોન્તીતિ યે હેતુઅધિપતિસહજાતાદિપચ્ચયા રૂપધમ્માનં પચ્ચયા હોન્તિ, એતેયેવ હેતુઅધિપતિઆદિકે છ પચ્ચયે ન લભન્તિ. એતેયેવાતિ વચનેન અઞ્ઞે કતિપયે લભન્તીતિ સિદ્ધં હોતીતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘પચ્છાજાતા…પે… લભતી’’તિ આહ. અયઞ્ચ પચ્ચયલાભો ન જનકવસેન વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘લબ્ભમાના…પે… દસ્સન’’ન્તિ વુત્તં. ધમ્મવસેનાતિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મવસેન. ઇન્દ્રિયન્તિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયં. યદિ એવન્તિ કટત્તારૂપં યં યં ન લભતિ, તં તં યદિ વત્તબ્બં, એવં સન્તે રૂપધમ્મેસુ ભૂતરૂપાનિયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયં લભન્તીતિ આહ ‘‘ઉપાદારૂપાનિ…પે… વત્તબ્બ’’ન્તિ. તં પન ઉપાદારૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાલાભવચનં. અરૂપિન્દ્રિયાલાભન્તિ અરૂપીનં ઇન્દ્રિયાનં વસેન ઇન્દ્રિયપચ્ચયાલાભં.

૧૯૬-૧૯૭. બહુગણનમ્પિ ઊનતરગણનેન યોજિતં ઊનતરગણમેવ હોતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘યદિપિ તિકાદીસુ ‘હેતુયા પઞ્ચા’તિ ઇદં નત્થી’’તિ. અનુત્તાનં દુવિઞ્ઞેય્યતાય ગમ્ભીરં. યથા ચ ભૂતરૂપાનિ નારમ્મણપચ્ચયા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ, એવં પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપન્તિ આહ ‘‘વત્થુપિ પન લભતી’’તિ. યથા હેટ્ઠા એકમૂલકં ‘‘દુમૂલક’’ન્તિ વુત્તં, એવં ઇધાપિ દુમૂલકં ‘‘તિમૂલક’’ન્તિ વદન્તિ.

૨૦૩-૨૩૩. ચેતનામત્તસઙ્ગાહકેતિ ચેતનામત્તંયેવ પચ્ચયુપ્પન્નં ગહેત્વા ઠિતે પઞ્હે. તત્થ હિ ‘‘નકમ્મપચ્ચયા હેતુપચ્ચયા’’તિ વત્તું સક્કા. એવંપકારેતિ ઇદં ‘‘તીણીતિઆદીસૂ’’તિ એત્થ આદિ-સદ્દસ્સ અત્થવચનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘આદિ-સદ્દો હિ પકારત્થોવ હોતી’’તિ આહ. રૂપમ્પિ લબ્ભતિ ચેતનામત્તમેવ અસઙ્ગણ્હનતો.

પચ્ચયપચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિચ્ચવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સહજાતવારવણ્ણના

૨૩૪-૨૪૨. સહજાતપચ્ચયકરણન્તિ સહજાતં પચ્ચયધમ્મં પચ્ચયં કત્વા પવત્તિ. સહજાતાયત્તભાવગમનન્તિ સહજાતે પચ્ચયધમ્મે આયત્તભાવસ્સ ગમનં પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ અત્તના સહજાતપચ્ચયાયત્તવુત્તિતા. એત્થ ચ સહજાતપચ્ચયસઙ્ખાતં સહજાતં કરોતીતિ સહજાતો, તથાપવત્તો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો. તત્થ પવત્તમાનો સહજાતસદ્દો યસ્મા તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ અત્તના સહજાતં પચ્ચયધમ્મં પચ્ચયં કત્વા પવત્તિં તદાયત્તભાવૂપગમનઞ્ચ વદતીતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સહજાતસદ્દેન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. તસ્સ કરણસ્સ ગમનસ્સ વાતિ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ સહજાતપચ્ચયકરણસ્સ સહજાતાયત્તભાવૂપગમનસ્સ વા. ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતો’’તિ ઇમસ્સ કુસલં ધમ્મં સહજાતં તંસહભાવિતઞ્ચ પચ્ચયં કત્વાતિ અયમત્થોતિ આહ ‘‘કુસલાદીનં કમ્મભાવતો’’તિ. સહજાતપચ્ચયસહભાવીનં પચ્ચયાનં સઙ્ગણ્હત્થઞ્હેત્થ ‘‘સહજાતાયત્તભાવગમનં વા’’તિ વુત્તં.

તંકમ્મભાવતોતિ તેસં યથાવુત્તપચ્ચયકરણતદાયત્તભાવગમનાનં કમ્મભાવતો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતોતિ કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ તેન સહજાતો હુત્વા’’તિ પટિચ્ચસદ્દં આહરિત્વા અત્થો વુત્તો, તં ‘‘પટિચ્ચત્થો સહજાતત્થો’’તિ કત્વા વુત્તં. સહજાતસદ્દયોગે કુસલં ધમ્મન્તિ ઉપયોગવચનસ્સ યુત્તિ ન વુત્તા, ‘‘તેન સહજાતો હુત્વા’’તિ પન વુત્તત્તા કરણત્થે ઉપયોગવચનન્તિ દસ્સિતન્તિ કેચિ. નિસ્સયવારે પન કુસલં ધમ્મં નિસ્સયત્થેન પચ્ચયં કત્વાતિ વદન્તેન ઇધાપિ ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતત્થેન પચ્ચયં કત્વા’’તિ અયમત્થો વુત્તોયેવ હોતિ, પટિચ્ચસદ્દાહરણમ્પિ ઇમમેવત્થં ઞાપેતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઉપાદારૂપં કિઞ્ચિ ભૂતરૂપસ્સ અનુપાલકં ઉપત્થમ્ભકઞ્ચ હોન્તમ્પિ સહજાતલક્ખણેન ન હોતિ, તસ્મા પટિચ્ચત્થં ન ફરતીતિ આહ ‘‘પટિચ્ચાતિ ઇમિના વચનેન દીપિતો પચ્ચયો ન હોતી’’તિ. નિદસ્સનવસેન વુત્તન્તિ ઉદાહરણવસેન વુત્તં, ન અનવસેસતોતિ અત્થો. યથાવુત્તોતિ પટિચ્ચત્થફરણવસેન વુત્તો. યથા ચ ઉપાદારૂપં ભૂતરૂપસ્સ ઉપાદારૂપસ્સ ચ પચ્ચયો ન હોતિ, એવં ઠપેત્વા છ વત્થૂનિ સેસરૂપાનિ અરૂપધમ્માનં પચ્ચયો ન હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘વત્થુવજ્જાનિ રૂપાનિ ચ અરૂપાન’’ન્તિ આહ.

સહજાતવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પચ્ચયવારવણ્ણના

૨૪૩. પતિ-સદ્દો પતિટ્ઠત્થં દીપેતિ ‘‘સારે પતિટ્ઠિતો’’તિઆદીસુ, અય-સદ્દો ગતિં દીપેતિ ‘‘એતિ એત્થાતિ અયો’’તિ.

ભૂતુપાદારૂપાનિ સહ સઙ્ગણ્હિત્વા વુત્તં ઉપાદારૂપાનં વિય ભૂતરૂપાનિ નિસ્સયો હોતીતિ કત્વા. યદિ એવં કસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘મહાભૂતે નિસ્સાય ચિત્તસમુટ્ઠાનં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ ઉપાદારૂપંયેવ દસ્સિતન્તિ આહ ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિ.

૨૫૫. પટિચ્ચવારે સહજાતેતિ પટિચ્ચવારે સહજાતપચ્ચયવણ્ણનાયં, કમ્મઉતુજાનન્તિ કમ્મજાનં ઉતુજાનઞ્ચ વસેન અત્થો વુત્તોતિ યોજના. તથા હિ તત્થ વુત્તં ‘‘દ્વિસન્તતિસમુટ્ઠાનભૂતવસેન વુત્ત’’ન્તિ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. ૧.૫૭). કમ્મે ચાતિ કમ્મે જનકકમ્મપચ્ચયે ગહિતે. એકન્તાનેકન્તકમ્મજાનન્તિ એકન્તેન કમ્મજાનં ન એકન્તકમ્મજાનઞ્ચ. તત્થ અસઞ્ઞભવે એકન્તકમ્મજં નામ જીવિતિન્દ્રિયં, ઇતરં ઉપાદારૂપં ભૂતરૂપઞ્ચ ન એકન્તકમ્મજં, તદુભયમ્પિ તત્થ એકજ્ઝં કત્વા વુત્તં, ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ કટત્તારૂપ’’ન્તિ ઇદં પન કમ્મસમુટ્ઠાનવસેનેવ વુત્તન્તિ. સો નાધિપ્પેતોતિ યો યથાદસ્સિતો પટિચ્ચવારે સહજાતપચ્ચયે અત્થો વુત્તો, સો ઇધ ન અધિપ્પેતો. કસ્માતિ ચે, આહ ‘‘કટત્તા…પે… ગહિતત્તા’’તિ. તં પહાયાતિ તં પટિચ્ચવારે વુત્તમત્થં પહાય અગ્ગહેત્વા. યથાગહિતસ્સાતિ ‘‘અસઞ્ઞ…પે… કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ પાળિયં એવ ગહિતસ્સ. પટિચ્ચ પચ્ચયાતિ ઇદં દ્વિન્નં વારાનં ઉપલક્ખણં. પટિચ્ચવારે આગતનયેન મહાભૂતે પટિચ્ચ, પચ્ચયવારે આગતનયેન મહાભૂતે પચ્ચયા મહાભૂતાનં ઉપ્પત્તિ ન નિવારેતબ્બા, તસ્મા ‘‘ઉપાદારૂપસઙ્ખાતં કટત્તારૂપ’’ન્તિ એવં ઉપાદારૂપગ્ગહણેન કટત્તારૂપં અવિસેસેત્વા ઉપાદારૂપાનં નિવત્તેતબ્બાનં ઉતુચિત્તાહારસમુટ્ઠાનાનં અત્થિતાય કટત્તા…પે… વિસેસનં દટ્ઠબ્બન્તિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

૨૮૬-૨૮૭. એકચ્ચસ્સ રૂપસ્સાતિ અહેતુકચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ. ઇતો પરેસુપિ એકચ્ચરૂપગ્ગહણે એસેવ નયો. ચક્ખાદિધમ્મવસેનાતિ ચક્ખાયતનાદિરૂપધમ્મવસેન. ચિત્તસમુટ્ઠાનાદિકોટ્ઠાસવસેનાતિ ચિત્તજાદિરૂપધમ્મભાગવસેન. સબ્બં લબ્ભતીતિ સતિપિ ઇમસ્સ નયસ્સ નહેતુમૂલકત્તે નોનત્થિનોવિગતેસુ એકન્તિ ગણનં સબ્બં રૂપં સબ્બસ્સ રૂપસ્સ વસેન ગણના લબ્ભતિ ચતુસન્તતિવસેન વત્તમાનેસુ પઞ્ચવીસતિયા રૂપધમ્મેસુ વજ્જિતબ્બસ્સ અભાવા.

પચ્ચયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નિસ્સયવારવણ્ણના

૩૨૯-૩૩૭. નિસ્સયપચ્ચયભાવન્તિ નિસ્સયવારે વુત્તસ્સ સહજાતપુરેજાતસ્સ ચ નિસ્સયટ્ઠસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયભાવં પચ્ચયવારેન નિયમેતુન્તિ યોજના. તથા પચ્ચયવારે ‘‘પચ્ચયા’’તિ વુત્તસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ સહજાતપુરેજાતભાવં નિસ્સયવારેન નિયમેતુન્તિ યોજના. નિયમનઞ્ચેત્થ પચ્ચયટ્ઠનિસ્સયટ્ઠાનં પરિયાયન્તરેન પકાસિતત્તા અત્થતો ભેદાભાવદસ્સનન્તિ વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘પચ્ચયત્તં નામ નિસ્સયત્તં, નિસ્સયત્તં નામ પચ્ચયત્ત’’ન્તિ.

નિસ્સયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સંસટ્ઠવારવણ્ણના

૩૫૧-૩૬૮. સાતિ સવત્થુકા પટિસન્ધિ. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં સંસટ્ઠવારેપિ. અધિપતિપુરેજાતાસેવનેસુ અનુલોમતો નકમ્મનવિપાકનઝાનનવિપ્પયુત્તેસુ પચ્ચનીયતો ઠિતેસુ ન લબ્ભતિ, અઞ્ઞેસુ સહજાતાદીસુ અનુલોમતો હેતુઆદીસુ પચ્ચનીયતો ચ અનુલોમતો ચ ઠિતેસુ લબ્ભતીતિ. તેનાહ ‘‘લબ્ભમાનપચ્ચયેસૂ’’તિ. ઇમસ્સ વિસેસસ્સાતિ ઇમસ્સ યથાવુત્તસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં ઉદ્ધટા, તસ્મા તાદિસસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સેતબ્બસ્સ અભાવતો વત્થુવિરહિતા પટિસન્ધિ અનુદ્ધટા, ન વિપ્પયુત્તે પચ્ચનીયતો ઠિતે અભાવતોતિ અત્થો. હેતુપચ્ચયવિરહિતમત્તદસ્સનત્થન્તિ ઇમિના ભૂતકથનં અહેતુકગ્ગહણં ન બ્યભિચારનિવત્તનન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘અહેતુકવિપાકકિરિયવસેના’’તિ ભવિતબ્બં હેતુપરિયન્તત્તા મગ્ગસ્સ.

૩૬૯-૩૯૧. ‘‘હેતુમ્હિ અનુલોમતો ઠિતે ઝાનમગ્ગા પચ્ચનીયતો ન લબ્ભન્તી’’તિઆદિ યં ઇધ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તં હેતુપચ્ચયાદિવસેન ઉપ્પજ્જમાનો ધમ્મો ચત્તારો સબ્બટ્ઠાનિકા આહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગા ચાતિ ઇમે અટ્ઠ પચ્ચયે અલભન્તો નામ નત્થીતિ ઇમિના પટિચ્ચવારે અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણનાયં વુત્તેન નયેન વેદિતું સક્કાતિ આહ ‘‘પટિચ્ચવારે…પે… નયેના’’તિ. સેસેસૂતિ અહેતુકમોહવજ્જાહેતુકેસુ પઞ્ચવિઞ્ઞાણા…પે… ઝાનપચ્ચયં લભન્તિ, તસ્મા ‘‘અહેતુકમોહોવ ઝાનમગ્ગપચ્ચયં લભતી’’તિ ન સક્કા વત્તું, કિઞ્ચ પચ્ચનીયાનુલોમે દ્વિન્નં પચ્ચયાનં અનુલોમેન અનુલોમવસેન સહ યોજના નત્થિ એકેકસ્સેવ યોજનાય આગતત્તા, તસ્મા અહેતુકમોહોવ મગ્ગપચ્ચયં લભતીતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

સંસટ્ઠવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સમ્પયુત્તવારવણ્ણના

૩૯૨-૪૦૦. સદિસં સમ્પયુત્તન્તિ ‘‘યં સદિસં, તં સંસટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચમાનં સમ્પયુત્તં ન હોતિ ‘‘સંસટ્ઠા યોજિતા હયા’’તિઆદીસુ. અસંસટ્ઠં વોકિણ્ણન્તિ યં ન સંસટ્ઠં અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાનેન વોકિણ્ણમ્પિ વિમિસ્સતાય સમ્પયુત્તન્તિ વુચ્ચમાનં, તં સંસટ્ઠં ન હોતિ ‘‘યા સા વીમંસા…પે… કોસજ્જસમ્પયુત્તા’’તિઆદીસુ. એવં અસમ્પયુત્તસ્સપિ સંસટ્ઠપરિયાયો અસંસટ્ઠસ્સ ચ સમ્પયુત્તપરિયાયો અત્થીતિ તદુભયં ઇતરેતરં નિયમેતીતિ દસ્સનત્થં વારદ્વયદેસનાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉભયં…પે… નિયામકં હોતી’’તિ, સંસટ્ઠસદ્દો હિ વોકિણ્ણટ્ઠો નત્થિ, સમ્પયુત્તસદ્દો ચ સદિસત્થો, તસ્મા યથા સંસટ્ઠસદ્દો સમ્પયુત્તસદ્દાપેક્ખો સદિસત્થતો વિનિવત્તિત્વા એકુપ્પાદાદિસભાવમેવ અત્થં બોધેતિ, એવં સમ્પયુત્તસદ્દોપિ સંસટ્ઠસદ્દાપેક્ખો વોકિણ્ણટ્ઠતો વિનિવત્તિત્વાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખસ્સ સદ્દદ્વયસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞનિયામકતા વેદિતબ્બા.

સમ્પયુત્તવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના

૪૦૧-૪૦૩. તે પચ્ચયેતિ તે હેતુઆદિકે પચ્ચયે. પટિપાટિયાતિ એત્થ પચ્ચયપટિપાટિયા કુસલાદિપદપટિપાટિયા વાતિ આસઙ્કાયં ઉભયવસેનપિ અત્થો યુજ્જતીતિ દસ્સેન્તો પઠમં તાવ સન્ધાયાહ ‘‘યથાક્કમેના’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – ‘‘હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન દેસનાક્કમેન યાય પટિપાટિયા પટિચ્ચવારે પચ્ચયા આગતા, તદનુરૂપં તે દસ્સેતુન્તિ. દુતિયં પન દસ્સેતું ‘‘કુસલો કુસલસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. સા પનાયં પદપટિપાટિ યસ્મા ન કુસલપદદસ્સનમત્તેન દસ્સિતા હોતિ, તસ્મા તં એકદેસેન સકલં નયતો દસ્સેન્તો આહ ‘‘કુસલો કુસલસ્સાતિ…પે… હોતી’’તિ. તેનાતિ નિદસ્સનમત્તેન ‘‘કુસલો કુસલસ્સા’’તિ પદેન. સબ્બો પભેદોતિ યં તત્થ તત્થ પચ્ચયે ‘‘કુસલો કુસલસ્સા’’તિઆદિકો યત્તકો પભેદો વિસ્સજ્જનં લભતિ, સો સબ્બો પભેદોતિ અત્થો. તે પચ્ચયે પટિપાટિયા દસ્સેતુન્તિ તે હેતુઆદિપચ્ચયે કુસલાદિપદપટિપાટિયા દસ્સેતું.

૪૦૪. ફલવિસેસં આકઙ્ખન્તા પટિગ્ગાહકતો વિય દાયકતોપિ યથા દક્ખિણા વિસુજ્ઝતિ, એવં દાનં દેન્તીતિ આહ ‘‘વિસુદ્ધં કત્વા’’તિ. તેસન્તિ વત્તબ્બતારહન્તિ ઇમિના વોદાનસ્સ સકદાગામિઆદીનં આવેણિકતં દસ્સેતિ. કામં અગ્ગમગ્ગપુરેચારિકમ્પિ વોદાનમેવ, અસેક્ખો પન હુત્વા તં પચ્ચવેક્ખતીતિ ન તં ઇધ ગહિતં. તન્તિ વોદાનં. ગોત્રભુચિત્તન્તિ અટ્ઠમકસ્સ ઉપ્પજ્જનકાલે ‘‘ગોત્રભૂ’’તિ વત્તબ્બતારહં ચિત્તં. ગોત્રભુસદિસન્તિ વા સોતાપન્નાદિગોત્રાભિભાવીતિ વા ગોત્રભુચિત્તન્તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. પચ્ચયુપ્પન્નં ભૂમિતો વવત્થપેતિ, ‘‘તેભૂમકકુસલમેવા’’તિ એત્થ વિય ન પચ્ચયધમ્મન્તિ અત્થો. દેસનન્તરત્તાતિ ‘‘કુસલચિત્તસમઙ્ગિસ્સા’’તિઆદિના પુગ્ગલામસનદેસનતો અઞ્ઞત્તા, અઞ્ઞથા ગહિતં પુન ન ગણ્હેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

૪૦૫. રાગરહિતસ્સ વિય સોમનસ્સરહિતસ્સ ચ રાગસ્સ ન આરમ્મણે અસ્સાદનવસેન પવત્તિ અજ્ઝુપેક્ખનતોતિ વુત્તં ‘‘અસ્સાદનં…પે… કિચ્ચ’’ન્તિ. સહસાકારપ્પવત્તાય ઉપ્પિલાવિતસભાવાય પીતિયા આહિતવિસેસાય તણ્હાય તં તણ્હાભિનન્દનન્તિ વુચ્ચતીતિ તં સન્ધાયાહ ‘‘પીતિકિચ્ચસહિતાય તણ્હાય કિચ્ચ’’ન્તિ. યથા ચ યથાવુત્તકિચ્ચવિસેસાય પીતિયા આહિતવિસેસા તણ્હા તણ્હાભિનન્દના, એવં દિટ્ઠાભિનન્દના વેદિતબ્બા. યસ્મા પન સા અત્થતો પચ્ચયવિસેસવિસિટ્ઠા દિટ્ઠિયેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘દિટ્ઠાભિનન્દના દિટ્ઠિયેવા’’તિ. એત્થ પનાતિ ‘‘અભિનન્દતી’’તિ પદસ્સ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન વુત્તેસુ એતેસુ પન દ્વીસુ અત્થેસુ. અભિનન્દન્તસ્સાતિ ઇદં દિટ્ઠાભિનન્દનંયેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘પચ્છિમત્થમેવ ગહેત્વા’’તિ વુત્તં. અભિનન્દન્તસ્સાતિ પન અવિસેસતો વુત્તત્તા તણ્હાવસેન દિટ્ઠિવસેન અભિનન્દન્તસ્સાતિ અયમેત્થ અત્થો અધિપ્પેતો, તસ્મા ‘‘અભિનન્દના…પે… ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ ઇદમિધ વચનમનોકાસં. કસ્મા? દિટ્ઠિરહિતેપિ સન્તાને અભિનન્દનસ્સ વુત્તત્તા. તણ્હાવસેન નન્દતીતિ તણ્હાભિનન્દનવસેનેવ વુત્તો અત્થો પુરિમો અત્થો. દ્વીસુ પન સોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદેસૂતિ દિટ્ઠિરહિતાનિ સોમનસ્સસહગતચિત્તાનિ સન્ધાયાહ. યથાવુત્તેનાતિ ‘‘સરાગસ્સ સોમનસ્સસ્સા’’તિઆદિના વુત્તેન સોમનસ્સેન અસ્સાદેન્તસ્સ, રાગેન ચ તેસુયેવ યથાવુત્તેસુ દ્વીસુ ચિત્તેસુ અસ્સાદેન્તસ્સ, ચતૂસુપિ સોમનસ્સસહગતચિત્તેસુ સપ્પીતિકતણ્હાય અભિનન્દન્તસ્સ, ચતૂસુપિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તેસુ દિટ્ઠાભિનન્દનાય અભિનન્દન્તસ્સ દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતીતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. તેન વુત્તં ‘‘ઇતિપિ સક્કા યોજેતુ’’ન્તિ. યથા દિટ્ઠૂપનિસ્સયતો દિટ્ઠાભિનન્દના સમ્ભવતિ, એવં તણ્હૂપનિસ્સયતો તણ્હાભિનન્દનાપિ સમ્ભવતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અભિનન્દતિ રાગો ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનતો સપ્પીતિકતણ્હાય અભિનન્દન્તસ્સ રાગુપ્પત્તિપિ વત્તબ્બા, ન વા વત્તબ્બા તણ્હાભિનન્દનાય એવ રાગુપ્પત્તિયા વુત્તત્તા.

૪૦૬. ‘‘તદારમ્મણતાયા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘તદારમ્મણતા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘વિભત્તિલોપો હેત્થ કતો’’તિ. તદારમ્મણતાતિ એત્થ તા-સદ્દાભિધેય્યો અત્થો ભાવો નામ, સો પન તદારમ્મણસદ્દાભિધેય્યતો અઞ્ઞો નત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભાવવન્તતો વા અઞ્ઞો ભાવો નામ નત્થી’’તિ. એતેન સકત્થે અયં તા-સદ્દોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘વિપાકો તદારમ્મણભાવભૂતોતિ અત્થો’’તિ. એતસ્મિઞ્ચત્થે ‘‘તદારમ્મણતા’’તિ પચ્ચત્તેકવચનં દટ્ઠબ્બં. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતન…પે… ન વુત્તન્તિ યદિપિ કામાવચરવિપાકાનમ્પિ કમ્મં આરમ્મણં લબ્ભતિ, તં પન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવિપાકાનં વિય ન એકન્તેન ઇમસ્સ વિપાકચિત્તસ્સ ઇદં કમ્મં આરમ્મણન્તિ વવત્થિતં કામાવચરવિપાકચિત્તાનં બહુભેદત્તા, તસ્મા તં લબ્ભમાનમ્પિ ન વુત્તન્તિ અત્થો. યદિ એવં કિં તં લબ્ભમાનમ્પિ ન દસ્સિતમેવાતિ આસઙ્કાયં આહ ‘‘તદારમ્મણેન પના’’તિઆદિ. અનુલોમતો સમાપજ્જને યેભુય્યેન આસન્નસમાપત્તિયા આરમ્મણભાવો દસ્સિતો, અઞ્ઞથા ‘‘પટિલોમતો વા એકન્તરિકવસેન વા’’તિ વચનં નિરત્થકં સિયાતિ અધિપ્પાયો. ભવેય્યાતિ અનાસન્નાપિ સમાપત્તિ આરમ્મણં ભવેય્ય, ન સક્કા પટિક્ખિપિતુન્તિ અત્થો. તેનેવ હિ ‘‘યેભુય્યેના’’તિ વુત્તં. એવં સતીતિ યદિ આવજ્જનાય એવ આરમ્મણભાવેન કુસલાનં ખન્ધાનં અબ્યાકતારમ્મણતા અધિપ્પેતા, એવં સન્તે. વત્તબ્બં સિયાતિ ‘‘ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સા’’તિ ચ પાળિયં વત્તબ્બં સિયા તસ્સાપિ આવજ્જનાય આરમ્મણભાવતો. તં ન વુત્તન્તિ તં અબ્યાકતં ઇદ્ધિવિધઞાણં ‘‘કુસલા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સા’’તિ ન વુત્તં. હોન્તીતિ આરમ્મણં હોન્તિ. તાનીતિ ચેતોપરિયઞાણાદીનિ. યાય કાયચીતિ ચેતોપરિયઞાણાદીનં અઞ્ઞેસઞ્ચ કુસલાનં આરમ્મણકરણવસેન આવજ્જન્તિયા.

૪૦૭-૪૦૯. આદીનવદસ્સનેન સભાવતો ચ અનિટ્ઠતામત્તવસેન ચ દોમનસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બાતિ યોજેતબ્બં. આઘાતવત્થુઆદિભેદેન અક્ખન્તિભેદા વેદિતબ્બા.

૪૧૦. સબ્બસ્સાતિ પકરણપરિચ્છિન્ને ગય્હમાને સબ્બસ્સ અબ્યાકતસ્સ, અત્થન્તરવસેન પન ગય્હમાને સબ્બસ્સ ઞેય્યસ્સાતિ અત્થો. અસક્કુણેય્યત્તાતિ ઇદં વત્તબ્બસ્સ અનન્તાપરિમેય્યતાય વુત્તં, ન અઞ્ઞાણપટિઘાતતો.

૪૧૭. વોદાનસઙ્ખાતં વુટ્ઠાનં અપુબ્બતો ન હોતીતિ વુત્તં ‘‘અપુબ્બતો ચિત્તસન્તાનતો વુટ્ઠાનં ભવઙ્ગમેવા’’તિ. તઞ્હિ યથાલદ્ધસ્સ વિસેસસ્સ વોદાપનં પગુણભાવાપાદનં અપુબ્બં નામ ન હોતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમઞ્હિ પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ, તસ્મા વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનન્તિ વુત્ત’’ન્તિ. અવજ્જેતબ્બત્તા વત્તબ્બં નત્થીતિ કુસલભાવેન સમાનત્તા વજ્જેતબ્બતાય અભાવતો વિભજિત્વા વત્તબ્બં નત્થિ, તસ્મા યદેત્થ વિસેસનં લબ્ભતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં…પે… સમાપત્તિયા’’તિ આહ. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે વુત્તમેવાતિ પટ્ઠાને પન ‘‘કુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના ‘‘કિરિયાનન્તરં તદારમ્મણભાવે’’તિ યં વત્તબ્બં, તં ચિત્તુપ્પાદકણ્ડવણ્ણનાયં વુત્તમેવ.

તા ઉભોપીતિ યા ‘‘કુસલવિપાકાહેતુકસોમનસ્સસહગતા ઉપેક્ખાસહગતા ચા’’તિ દ્વે મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો વુત્તા, તા ઉભોપિ સોમનસ્સસહગતમનોવિઞ્ઞાણધાતુવસેન વુત્તા. કસ્મા? દસન્નં કામાવચરભવઙ્ગાનં અત્તનો તદારમ્મણકાલે સન્તીરણકાલે ચ વોટ્ઠબ્બનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવતો. ઉપેક્ખાસહગતા પન યથાવુત્તાનં દસન્નં વિપાકાનં મનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં અત્તનો તદારમ્મણાદિકાલે વોટ્ઠબ્બનકિરિયસ્સ સન્તીરણકાલે મનોધાતુકિરિયસ્સ ભવઙ્ગકાલેતિ યોજેતબ્બં.

૪૨૩. પટિવિજ્ઝિત્વાતિ જાનિત્વા. દળ્હં ન ગહેતબ્બન્તિ દળ્હગ્ગાહં ન ગહેતબ્બં. બલવતો…પે… વિપચ્ચનતોતિ એતેન બલવતા દુબ્બલતા ચ અપ્પમાણં, કતોકાસતા પમાણન્તિ દસ્સેતિ. કતોકાસતા ચ અવસેસપચ્ચયસમવાયે વિપાકાભિમુખતાતિ દટ્ઠબ્બં. યં કિઞ્ચીતિ ચ બલવં દુબ્બલં વાતિ અત્થો. વિપાકજનકમ્પિ કિઞ્ચિ કમ્મં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો ન હોતીતિ સક્કા વત્તું. સતિ હિ કમ્મઉપનિસ્સયપચ્ચયાનં અવિનાભાવે વિપાકત્તિકે ઉપનિસ્સયપચ્ચયે ગહિતે કમ્મપચ્ચયો વિસું ન ઉદ્ધરિતબ્બો સિયા, વેદનાત્તિકે ચ ઉપનિસ્સયે પચ્ચનીયતો ઠિતે કમ્મપચ્ચયેન સદ્ધિં અટ્ઠાતિ ન વત્તબ્બં સિયાતિ અધિપ્પાયો. પચ્ચયદ્વયસ્સ પન લબ્ભમાનતપ્પરાય દેસનાય ઉપનિસ્સયે ગહિતેપિ કમ્મપચ્ચયો ઉદ્ધરિતબ્બોયેવાતિ સક્કા વત્તું. લબ્ભમાનસ્સ હિ ઉદ્ધરણં ઞાયાગતં, તથા ઉપનિસ્સયે પચ્ચનીયતો ઠિતેપિ કમ્મપચ્ચયો વત્તબ્બોવ ઉપનિસ્સયસ્સ અનેકભેદત્તા, વિપાકં જનેન્તં કમ્મં વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો ન હોતીતિ ન વત્તબ્બમેવાતિ વેદિતબ્બં.

પરસ્સ પવત્તં ઓમાનન્તિ પરસન્તાને અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ પવત્તં અવમાનં. તેસૂતિ યો અનેન પુબ્બે હતો, તસ્સ ઞાતિમિત્તેસુ. માતુઘાતનત્થં પવત્તિતતાય પુરિમચેતનાય માતુઘાતકમ્મેન સદિસતા, યથા ચ આણત્તિયં પહારેપિ એસેવ નયો. તેન વુત્તં ‘‘એસ નયો દ્વીહિ પકારેહીતિ એત્થાપી’’તિ.

વટ્ટનિસ્સિતો દાનાદિવસેન સદ્ધં ઉપ્પાદેન્તો રાગં ઉપનિસ્સાય દાનાદિવસેન સદ્ધં ઉપ્પાદેતિ નામ, ન વિવટ્ટનિસ્સિતો અવિસેસેન વુત્તત્તાતિ આહ ‘‘ઇમિના અધિપ્પાયેન વદતી’’તિ. એતેસન્તિ કાયિકસુખદુક્ખાનં. એકતોપીતિ ઇદં યદિપિ એકસ્મિં સન્તાને સુખદુક્ખાનં એકસ્મિં ખણે ઉપ્પત્તિ નત્થિ, પચ્ચયસમાયોગો પન તેસં એકજ્ઝમ્પિ હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

૪૨૫. પુરિમવારેસુ વિયાતિ પટિચ્ચવારાદીસુ પુરિમેસુ વિય. ઇમસ્મિન્તિ પઞ્હાવારે. પચ્ચયેન ઉપ્પત્તિ વુચ્ચતીતિ હેતુઆદિના તેન તેન પચ્ચયેન તંતંપચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉપ્પત્તિ ન વુચ્ચતિ. તેસં તેસં ધમ્માનન્તિ હેતુઆદીનં તેસં તેસં પચ્ચયધમ્માનં. તંતંપચ્ચયભાવોતિ હેતુઆદીનં તંતંપચ્ચયભાવો વુચ્ચતિ. તેનેવ પુરિમેસુ છસુ વારેસુ ‘‘કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના તત્થ તત્થ ઉપ્પાદગ્ગહણં કતં, ઇધ પન ‘‘કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના પચ્ચયભાવો ગહિતો. તેનાતિ ઉપત્થમ્ભકત્તેન પચ્ચયભાવેન. ઇધાતિ પઞ્હાવારે.

૪૨૭. પતિટ્ઠાભૂતસ્સાતિ નિસ્સયભૂતસ્સ. કમ્મપચ્ચયોતિ સહજાતકમ્મપચ્ચયો. દુકમૂલકદુકાવસાનાતિ ‘‘કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ ધમ્મસ્સા’’તિ એવં દુકમૂલકદુકાવસાના કત્વા વુત્તપઞ્હા. તત્થાતિ પચ્ચયવારે. કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્માતિ કુસલાબ્યાકતપ્પભેદા પચ્ચયુપ્પન્ના ધમ્મા. યતો તતો વાતિ પચ્ચયધમ્મનિયમં અકત્વા યતો તતો વા કુસલાબ્યાકતવસેન ઉભયપચ્ચયતો ઉપ્પત્તિમત્તમેવ તત્થ પચ્ચયવારે અધિપ્પેતં, ઉભયસ્સ યથાવુત્તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉભિન્નં યથાવુત્તાનંયેવ પચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયભાવો ન અધિપ્પેતો ઉપ્પાદપધાનત્તા તસ્સા દેસનાયાતિ અધિપ્પાયો. નિસ્સયાદિભૂતાતિ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતભૂતા પચ્ચયધમ્મા ન લબ્ભન્તિ, તસ્મા કુસલો ચ…પે… ન વુત્તન્તિ યોજના.

પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના

૪૩૯. એત્થાતિ અબ્યાકતમૂલકે. યદિ એવન્તિ યદિ કુસલાકુસલમૂલેહિ અલબ્ભમાનમ્પિ લબ્ભતિ, એવં સન્તે. ગણનમત્તસામઞ્ઞતો, ન પચ્ચયસામઞ્ઞતોતિ અધિપ્પાયો.

૪૪૦. નિદસ્સનવસેન દટ્ઠબ્બો યેભુય્યેન ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયાનઞ્ચ હેતુપચ્ચયસ્સ વિસભાગત્તા. ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયા ચ વિસભાગાતિ વિસેસનેન યો તત્થ સભાગભાવો, તં નિવત્તેતિ. તથા ભાવાભાવતોતિ તસ્મિં હેતુપચ્ચયાકારે સતિ ભાવતો, હેતુધમ્માનં હેતુપચ્ચયભાવે સતિ સહજાતાદિપચ્ચયભાવતોતિ અત્થો. અધિપતિપચ્ચયાદીનન્તિ અધિપતિન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયાનં. વિસભાગતા હેતુપચ્ચયસ્સ. કુસલાદિહેતૂનન્તિ કુસલાકુસલકિરિયાબ્યાકતહેતૂનં. હેતુપચ્ચયભાવેતિ હેતુપચ્ચયત્તે હેતુભાવેન ઉપકારકત્તે. વિપાકપચ્ચયભાવાભાવતોતિ વિપાકપચ્ચયભાવસ્સ અભાવતો. ન હિ વિપાકાનં વિપાકપચ્ચયતા અત્થિ. વિપાકહેતૂનં ઇતરહેતૂહિ હેતુપચ્ચયતાય અત્થિ સભાગતાતિ આહ ‘‘હેતુવજ્જાન’’ન્તિ. વિપાકાનં વિસભાગતાય ભવિતબ્બં, ન હિ વિપાકધમ્મધમ્મનેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્માનં વિપાકેહિ સભાગતા અત્થિ રાસન્તરભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ઉભયપચ્ચયસહિતેતિ હેતુવિપાકપચ્ચયસહિતે. હેતુપચ્ચયભાવે વિપાકમ્હીતિ હેતુપચ્ચયભાવેન વત્તમાને વિપાકધમ્મે. વિપાકપચ્ચયત્તાભાવાભાવતોતિ વિપાકપચ્ચયભાવાભાવસ્સ અભાવતો. ન હિ વિપાકો વિપાકસ્સ વિપાકપચ્ચયો ન હોતિ, તસ્મા નત્થિ હેતુવિપાકપચ્ચયાનં વિસભાગતાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં ઉદાહરણેન સમત્થેન્તો ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. હેતુસહજાતપચ્ચયસહિતેતિ હેતુપચ્ચયસહજાતપચ્ચયસહિતે, ઉભયપચ્ચયયુત્તેતિ અત્થો. હેતૂનન્તિ ઇદં ‘‘સહજાતપચ્ચયત્તાભાવો’’તિ ઇમિનાપિ સમ્બન્ધિતબ્બં. હેતૂનઞ્હિ હેતુપચ્ચયસહિતે રાસિમ્હિ હેતુપચ્ચયભાવો વિય સહજાતપચ્ચયભાવોપિ અત્થીતિ. તત્થ હેતુવજ્જાનં સહજાતધમ્માનં હેતુધમ્મસ્સ ચ ન સભાગતા વુચ્ચતિ સહજાતપચ્ચયેન સભાગભાવતો. એવમિધાપીતિ યથા હેતુસહજાતપચ્ચયેસુ વુત્તપ્પકારેન નત્થિ વિસભાગતા, એવમિધાપિ હેતુવિપાકપચ્ચયેસુ નત્થિ વિસભાગતાતિ અત્થો. એસ નયો વિપ્પયુત્તપચ્ચયેપીતિ ય્વાયં નયો હેતુસહજાતપચ્ચયેસુ વિસભાગતાભાવો વુત્તો, એસ નયો હેતુસહિતે વિપ્પયુત્તપચ્ચયેપીતિ અત્થો. તત્થાપિ હિ ‘‘હેતુવિપ્પયુત્તપચ્ચયસહિતે રાસિમ્હી’’તિઆદિ સક્કા યોજેતુન્તિ. પચ્ચુપ્પન્નો એવ પચ્ચયુપ્પન્નો, પચ્ચયો પન અતીતોપિ અનાગતોપિ કાલવિનિમુત્તોપિ હોતીતિ પચ્ચુપ્પન્નક્ખણે હેતુપચ્ચયભાવે સહજાતાદિપચ્ચયભાવં સન્ધાય તથાભાવાભાવવસેન સભાગતાય વુચ્ચમાનાય નાનાક્ખણિકાનં કુસલાદીનં હેતૂનં વિપાકાનઞ્ચ વસેન વિસભાગતા તસ્સેવ હેતુસ્સ ન વત્તબ્બાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘અપિચા’’તિઆદિના.

અગ્ગહિતવિસેસતો સામઞ્ઞતો વિસેસો ન સુવિઞ્ઞેય્યો હોતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘કુસલા વીમંસાધિપતીતિ એવં વત્તબ્બ’’ન્તિ.

૪૪૧-૪૪૩. ‘‘ઇતરાનિ દ્વે લભતી’’તિ એવં વત્તું ન સક્કા, હેતાધિપતિદુકેહિ દસ્સિતાનિ યાનિ ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ, કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ચત્તારિ વિસ્સજ્જનાનિ, તેસુ હેતુસહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયેસુ સમ્પયુત્તપચ્ચયે પવિટ્ઠે ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમાનિ દ્વે લભતિ. યં સન્ધાય અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘સચે તેહિ સદ્ધિં…પે… તાનેવ દ્વે લભતી’’તિ, તેહિ પન ઇતરાનિ નામ ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચા’’તિ ઇમાનિ દ્વેપિ સિયું. ન હિ કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇતરાનિ દ્વે લભતીતિ પુરિમપાઠો’’તિઆદિ. ઇતરાનિ દ્વેતિ વા અઞ્ઞાનિ દ્વે, યાનિ સમ્પયુત્તપચ્ચયવસેન દ્વે વિસ્સજ્જનાનિ, વિપ્પયુત્તપવેસે પન તતો અઞ્ઞાનિ અઞ્ઞથાભૂતાનિ દ્વે વિસ્સજ્જનાનિ. યાનિ સન્ધાય વુત્તં ‘‘કુસલો અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ દ્વે લભતીતિ પઠન્તી’’તિ. તેસૂતિ ઊનતરગણનાહેતૂસુ વિપાકઅઞ્ઞમઞ્ઞાદીસુ.

અનામટ્ઠવિપાકાનીતિ અગ્ગહિતવિપાકપચ્ચયાનિ, ઘટનં અપેક્ખિત્વા અયં નપુંસકનિદ્દેસો. ન વિપાકહેતુરહિતાનિ સાધારણવસેન વુત્તત્તા. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘સામઞ્ઞતો નવન્નમ્પિ હેતૂનં વસેન વુત્તાની’’તિ, ‘‘વિપાકહેતુપિ લબ્ભતી’’તિ ચ.

તત્થાતિ પઞ્ચમઘટનતો પટ્ઠાય પઞ્ચસુ ઘટનેસુ. તેન વિપાકેન સહ, સમં વા ઉટ્ઠાનં એતસ્સાતિ સમુટ્ઠાનન્તિ અયમ્પિ અત્થો સમ્ભવતીતિ વુત્તં ‘‘પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપમ્પિ તંસમુટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ સઙ્ગણ્હાતી’’તિ. એસેવ નયોતિ ઇમિના કટત્તારૂપમ્પિ તંસમુટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ સઙ્ગણ્હાતીતિ ઇમમેવત્થં અતિદિસતિ.

એવમ્પીતિ ‘‘એતેસુ પના’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તપ્પકારેપીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એતેસુ પન…પે… વુત્તનયેનપી’’તિ. યો યો પચ્ચયોતિ યો યો હેતુઆદિપચ્ચયો મૂલભાવેન ઠિતો પરેસં પચ્ચયાનં. તપ્પચ્ચયધમ્માનન્તિ તેહિ હેતુઆદિપચ્ચયેહિ પચ્ચયભૂતાનં હેતુઆદિધમ્માનં. નિરવસેસઊનઊનતરઊનતમલાભક્કમેનાતિ તે ધમ્મા યેસુ વિસ્સજ્જનેસુ યથારહં નિરવસેસા લબ્ભન્તિ, યેસુ ઊના ઊનતરા ઊનતમા ચ લબ્ભન્તિ, તેન કમેન ઘટનાવચનતો પચ્ચયુપ્પન્નાપિ યથાક્કમં નિરવસેસાદિક્કમેનેવ લબ્ભન્તિ. તેનાહ ‘‘નિરવસેસલાભે ચ…પે… વેદિતબ્બો’’તિ.

હેતુમૂલકં નિટ્ઠિતં.

૪૪૫. પઞ્ચમે એકન્તિ સનિસ્સયતો અબ્યાકતમૂલં અકુસલન્તિ ઇદં સન્ધાયાહ ‘‘વત્થુવસેન સનિસ્સયં વક્ખતી’’તિ. ન ઇદન્તિ ઇદં ચતુત્થં ઘટનં લબ્ભમાનસ્સપિ વત્થુસ્સ વસેન ઘટનં ન હોતિ તસ્સ વક્ખમાનત્તા, તસ્મા ‘‘આરમ્મણવસેનેવા’’તિ એકંસો ગહિતોતિ અત્થયોજના.

૪૪૬. સહજાતપુરેજાતા એકો નિસ્સયપચ્ચયોતિ ઇમિના સતિપિ પચ્ચયધમ્મભેદે પચ્ચયભાવભેદો નત્થીતિ દસ્સેતિ, તથા ‘‘અત્થિપચ્ચયો’’તિ ઇમિનાપિ. અવિગતપચ્ચયોપેત્થ અત્થિપચ્ચયેનેવ સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘અત્થિઅવિગતપચ્ચયો’’તિ પાઠો. સહજાતારમ્મણાધિપતિ પન ન કેવલં પચ્ચયધમ્મપ્પભેદોવ, અથ ખો પચ્ચયભાવભેદોપિ અત્થેવાતિ આહ ‘‘એવં…પે… અભાવતો’’તિ. વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘નિસ્સયભાવો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સહજાતપુરેજાતનિસ્સયાદીનન્તિ સહજાતનિસ્સયપુરેજાતનિસ્સયાદીનં. આદિ-સદ્દેન સહજાતપુરેજાતઅત્થિઅવિગતભાવે સઙ્ગણ્હાતિ. ન પનેવન્તિઆદિના વુત્તમેવત્થં વિવરન્તો ‘‘સહજાતો હી’’તિઆદિમાહ. ભિન્નસભાવાતિ સમાનેપિ અધિપતિસદ્દવચનીયભાવે પચ્ચયભાવવિસિટ્ઠેન સભાવેન ભિન્નસભાવા, ન હેતુપચ્ચયાદયો વિય સભાવમત્તેન. તેનેવાતિ ભિન્નસભાવત્તા એવ. અઞ્ઞથા ‘‘કુસલો કુસલસ્સ સહજાતવસેન, અબ્યાકતો આરમ્મણવસેન અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતી’’તિ તદુભયં એકજ્ઝં કત્વા વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પઞ્હાવારવિભઙ્ગે…પે… ન વુત્ત’’ન્તિ.

૪૪૭-૪૫૨. સાધારણવસેનાતિ અધિપતિન્દ્રિયભાવસામઞ્ઞેન. તથા ચેવ છ ઘટનાનિ યોજેત્વા દસ્સેતિ ‘‘અધિપતી’’તિઆદિના. દ્વે પચ્ચયધમ્માતિ વીરિયવીમંસાનં વસેન દ્વે પચ્ચયધમ્મા, એકોયેવ ચિત્તાધિપતિવસેન. સમગ્ગકાનિ પુબ્બે વત્તબ્બાનિ સિયું અધિપતિપટિપાટિયાતિ અધિપ્પાયો. પઠમઞ્હિ વીરિયાધિપતિ પચ્છા ચિત્તાધિપતીતિ. તેસં આહારમગ્ગપચ્ચયાનં પચ્છા વુત્તાનિ સમગ્ગકાનિ. સદિસત્તાતિ ઇદં પરતો ‘‘હેતુવસેન વુત્તઘટનેહિ સદિસત્તા’’તિઆદિવચનં સન્ધાય વુત્તં.

૪૫૭-૪૬૦. દુમૂલકન્તિ કુસલાબ્યાકતમૂલકં. તં કુસલમૂલકેસુ કસ્મા વુત્તન્તિ ચોદનાયં આહ ‘‘અબ્યાકતસહિતસ્સ કુસલસ્સ પચ્ચયભાવદસ્સનવસેના’’તિ. એત્થાતિ અનુલોમગણને. યથાવુત્તેસૂતિ ‘‘સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતમૂલકેસૂ’’તિ એવં વુત્તેસુ સહજાતાદિમૂલકેસુ. અત્થિઅવિગતમૂલકવજ્જેસૂતિ અત્થિઅવિગતમૂલકાનિ ઠપેત્વા અવસેસેસુ આહારેન આહારપચ્ચયેન ઘટનાનિ ન યોજિતાનીતિ સમ્બન્ધો. અધિપતિન્દ્રિયેહિ ચ નિસ્સયાદિવજ્જેસુ સહજાતાદીસુ ઘટનાનિ ન યોજિતાનીતિ યોજના. તેસૂતિ હેતુકમ્મઝાનમગ્ગેસુ આહારે અધિપતિન્દ્રિયેસુ ચ તંતંઘટનવસેન યથાવુત્તેસુ યોજિયમાનેસુ. તેનાતિ હેતુઆદિઅરૂપધમ્માનંયેવ લબ્ભનતો. તેહિ ઘટનાનીતિ હેતુઆદીહિ યોજિયમાનાનિ ઘટનાનિ. રૂપમિસ્સકત્તાભાવેનાતિ ઇદં વુત્તસદિસતાય કારણવચનં. કસ્મા પનેત્થ અત્થિઅવિગતમૂલકાનિ નિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનિ તેહિ વજ્જિતાનીતિ આહ ‘‘અત્થિઅવિગતેહિ પના’’તિઆદિ. નિસ્સયાદીહિ યોજિયમાનાનિ અધિપતિન્દ્રિયાનિ રૂપમિસ્સકાનિ હોન્તીતિ ન વુત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. યદિ એવં કસ્મા અત્થિઅવિગતમૂલકેસુ આહારેન, નિસ્સયાદિમૂલકેસુ ચ અધિપતિન્દ્રિયેહિ યોજના કતાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અધિપતાહારિન્દ્રિયમૂલકેસૂ’’તિઆદિ.

૪૭૩-૪૭૭. એદિસેસુ ઠાનેસુ ખન્ધ-સદ્દો અરૂપેસ્વેવ નિરુળ્હોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ન પવત્તે વિય ખન્ધાયેવ પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન ગહેતબ્બા’’તિ. કટત્તારૂપમ્પિ પન લબ્ભતીતિ ઇમિના ‘‘એકક્ખણિકકમ્મવસેન વુત્તાની’’તિ વચનં પટિક્ખિપતિ. યમત્થં સન્ધાય ‘‘કસ્મા ન વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, તં પાકટતરં કરોન્તો ‘‘નનૂ’’તિઆદિં વત્વા પુન તં ઉદાહરણેન વિભાવેતું ‘‘યથાચા’’તિઆદિ વુત્તં. આરમ્મણનિસ્સયપચ્ચયભાવેનાતિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન નિસ્સયપચ્ચયભાવેન ચ. કમ્મસ્સ ચ પચ્ચયભાવો પાકટોયેવાતિ આહ ‘‘કમ્મમ્પિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન વત્તબ્બ’’ન્તિ. દ્વિન્નં પચ્ચયભાવાનન્તિ કમ્મારમ્મણપચ્ચયભાવાનં. અઞ્ઞમઞ્ઞપટિક્ખેપતોતિ ઇમિના દ્વિન્નં પચ્ચયભાવાનં ભિન્નત્તા પવત્તિઆકારસ્સ એકક્ખણે એકસ્મિં પચ્ચયધમ્મે અયુજ્જમાનતં દસ્સેતિ. યથાદસ્સિતસ્સ નિદસ્સિતબ્બેન અસમાનતં દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્હિ…પે… યુત્તં વત્તુ’’ન્તિ આહ. કમ્મં પનાતિઆદિના કમ્મારમ્મણપચ્ચયાનં પવત્તિઆકારસ્સ ભિન્નત્તા એકજ્ઝં હુત્વા અપ્પવત્તિમેવ વિભાવેતિ. યતો તે અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિક્ખેપકા વુત્તા, કસ્મા પન તંયેવ વત્થુ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ નિસ્સયપચ્ચયો ચ, ન તંયેવ કમ્મં આરમ્મણપચ્ચયો ચ કમ્મપચ્ચયો ચાતિ? ન ચોદેતબ્બમેતં, ધમ્મસભાવો એસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘એસ ચ સભાવો’’તિઆદિમાહ. તત્થ વત્તમાનાનન્તિ પચ્ચુપ્પન્નાનં. યન્તિ ઇદં ‘‘વત્તબ્બતા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધિયમાનં ‘‘યા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વિપરિણામેતબ્બં. યથાતિઆદિના તમેવત્થં ઉદાહરણદસ્સનેન વિભાવેતિ.

૪૭૮-૪૮૩. યં વિઞ્ઞાણં અધિપતિપચ્ચયો ન હોતિ, તં અનામટ્ઠાધિપતિભાવં દટ્ઠબ્બં. વત્થુસ્સ વસેનાતિ હાપેતબ્બસ્સ વત્થુસ્સ વસેન.

૪૮૪-૪૯૫. અરૂપિન્દ્રિયાનિ રૂપાનં પચ્ચયત્તેન લબ્ભન્તીતિ યોજના. યદિપિ એવં વુત્તં રૂપિન્દ્રિયાનં અરૂપાનં પચ્ચયત્તઞ્ચ લબ્ભતીતિ આહ ‘‘ચક્ખાદીનિ ચ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં લબ્ભન્તી’’તિ. તંસમાનગતિકાતિ વીરિયેન સમાનગતિકા મગ્ગપચ્ચયતાય.

૫૧૧-૫૧૪. વિપ્પયુત્તમૂલકે ‘‘દસમે કુસલાદયો ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ ઇદં પવત્તિવસેન અટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ આહ ‘‘પટિસન્ધિયં પન ‘ખન્ધા કટત્તારૂપાનં વત્થુ ચ ખન્ધાન’ન્તિ ઇદમ્પિ લબ્ભતી’’તિ. તસ્સ દસ્સનવસેનાતિ તસ્સ વત્થુસ્સ દસ્સનવસેન, ન અનવસેસતો પચ્ચયધમ્મસ્સ દસ્સનવસેન. તેનાહ ‘‘ખન્ધા ચ વત્થુસ્સાતિ ઇદમ્પિ પન લબ્ભતેવા’’તિ. ન વજ્જેતબ્બાનીતિ તેસમ્પિ પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન યોજેતબ્બત્તા.

૫૧૫-૫૧૮. અરૂપવત્થારમ્મણમહાભૂતઇન્દ્રિયાહારાનં પચ્ચયધમ્માનન્તિ અત્થો. ‘‘આહારિન્દ્રિયપચ્ચયા ચા’’તિપિ પન વત્તબ્બં. કસ્મા? ન હિ ઇન્દ્રિયાહારાનં વસેન સહજાતાદયો લબ્ભન્તિ, ઇન્દ્રિયાહારાનં પન વસેન ઇન્દ્રિયાહારપચ્ચયાવ લબ્ભન્તિ. ‘‘સહજાતં પુરેજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ હિ ઉદ્દિસિત્વા અત્થિપચ્ચયો વિભત્તોતિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘આહારગ્ગહણેન કબળીકારો આહારોવ ગહિતો, ઇન્દ્રિયગ્ગહણેન ચ રૂપજીવિતિન્દ્રિયમેવ, સેસાહારિન્દ્રિયાનિ સહજાતાદીસ્વેવ અન્તોગધાનિ કતાનિ. યાનિ તદન્તોગધાનિ, તે સન્ધાય અટ્ઠકથાયં ‘અરૂપવત્થારમ્મણમહાભૂતઇન્દ્રિયાહારાનં વસેના’તિ એત્થ ઇન્દ્રિયાહારગ્ગહણં કતન્તિ ‘સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતપચ્ચયા લબ્ભન્તી’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ.

તત્થ અરૂપાનં સહજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયપચ્ચયભાવો યથારહં વેદિતબ્બો. વત્થુ સહજાતં પુરેજાતઞ્ચ, આરમ્મણં પુરેજાતમેવ, અભિઞ્ઞાઞાણસ્સ પન કદાચિ સહજાતમ્પિ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિયેવ. સહજાતગ્ગહણેન પનેત્થ સહજાતપચ્ચયભૂતોવ ગય્હતિ, સો ચ એકુપ્પાદાદિલક્ખણયુત્તોવાતિ યો ધમ્મો સહજાતો હુત્વા આરમ્મણં હોતિ, ન સો ઇધ અધિપ્પેતો. યદિ સહજાતોપિ આરમ્મણં હોતિ, કસ્મા પાળિયં તથા ન વિભત્તન્તિ? એકકલાપપરિયાપન્નસ્સ એકુપ્પાદાદિલક્ખણયુત્તસ્સ ભિન્નકલાપપરિયાપન્નતો સઙ્કરમોચનત્થં. અપિચ અપ્પચુરભાવતો અપાકટભાવતો ચ તં ન ગહિતં. તતોતિ નવમતોતિ અત્થો, ન દસમતોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ એકાદસમે અધિપતિ અત્થીતિ. તથા ચુદ્દસમેતિ એત્થ તથા-સદ્દેન વત્થુગ્ગહણેન ચક્ખાદિવત્થૂનિપિ ગહિતાનીતિ ઇમમત્થં ઉપસંહરતિ. તદેવાતિ આરમ્મણમેવ.

૫૧૯. સહજાતાનિ વિયાતિ સહજાતપચ્ચયસહિતાનિ વિય ઘટનાનિ. સહજાતેનાતિ સહજાતપચ્ચયેન. તાનીતિ ‘‘પકિણ્ણકઘટનાની’’તિ વુત્તઘટનાનિ. યાનિ હિ સહજાતપચ્ચયેન ન યોજિતાનિ, તાનેત્થ પકિણ્ણકઘટનાનીતિ વુત્તાનિ. પુરેજાત…પે… વસેનાતિ એત્થ અયં યોજના – પુરેજાતસ્સ પચ્છાજાતસ્સ આહારસ્સ ઇન્દ્રિયસ્સ ચ સહજાતેન અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ સામઞ્ઞવસેન, તેસંયેવ સહજાતેન અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ અસામઞ્ઞવસેન ચાતિ વુત્તં હોતિ. યથા પુરેજાતસ્સ પચ્છાજાતસ્સ ચ સહજાતેન અસામઞ્ઞં ભિન્નસભાવત્તા, તતો એવ આહારિન્દ્રિયાનમ્પિ તેન અસામઞ્ઞં, એવં પુરેજાતાદીનં ચતુન્નમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસામઞ્ઞં ભિન્નસભાવત્તા. એવં અસામઞ્ઞવસેન અસમાનતાવસેન યથાવુત્તાનિ ઘટનાનિ વિપ્પકિણ્ણાનિ. યથા પન સહજાતપચ્ચયધમ્મા અરૂપક્ખન્ધાદયો તેનેવ સહજાતપચ્ચયતાસઙ્ખાતેન મિથૂનં સમાનભાવેન અઞ્ઞેહિ અસંકિણ્ણા અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયો હોન્તીતિ અસામઞ્ઞવસેન તેસં પવત્તિ, એવં પુરેજાતાદિપચ્ચયધમ્માપીતિ તેસં સહજાતેન અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ યથાવુત્તસ્સ સામઞ્ઞસ્સ અસામઞ્ઞસ્સ ચ વસેન તાનિ ઘટનાનિ વિપ્પકિણ્ણાનીતિ પકિણ્ણકાનિ વુત્તાનિ. એવં સન્તે સહજાતાનમ્પિ ઘટનાનં પકિણ્ણકભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, તેસં સહજાતતાય એવ અવિપ્પકિણ્ણભાવસિદ્ધિતો. તેન વુત્તં ‘‘સહજાતં અગ્ગહેત્વા વુત્તાનિ પકિણ્ણકાનિ નામા’’તિ.

તાનીતિ પકિણ્ણકઘટનાનિ. કુસલવિપાકાતિ કુસલા ચ વિપાકા ચ, યે અભિન્નલક્ખણા હુત્વા કુસલસભાવા વિપાકસભાવા ચાતિ અત્થો. એવંસભાવઞ્ચ એકં અઞ્ઞિન્દ્રિયમેવાતિ આહ ‘‘ઇદં…પે… લબ્ભતી’’તિ. નનુ ચ સદ્ધિન્દ્રિયાદિવસેનપિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ? તેસં કિરિયસભાવતાપિ અત્થેવાતિ. દુક્ખન્તિ ચેતસિકદુક્ખં. તેનાહ ‘‘અકુસલમેવા’’તિ. વિપાકસ્સ દુક્ખસ્સાતિ યોજના. તેન વુત્તં ‘‘અઝાનઙ્ગત્તા’’તિ. અકુસલવિપાકકિરિયાતિ વિચિકિચ્છાચિત્તપઞ્ચવિઞ્ઞાણકિરિયામનોધાતૂસુ પવત્તનતો અકુસલવિપાકકિરિયાવ હોતિ ચિત્તટ્ઠિતીતિ અત્થો. યસ્મા અકુસલવિપાકાતિ એવમત્થે ગય્હમાને દુક્ખસ્સ ચિત્તટ્ઠિતિયા ચ વસેન યથા ઝાનેસુ, એવં અઞ્ઞેસં વસેન અઞ્ઞેસુ ચ ન લબ્ભતિ, તસ્મા અકુસલસ્સ વિપાકાતિ એવમત્થે ગય્હમાને દુક્ખિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇન્દ્રિયેસુ લબ્ભતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અકુસલસ્સ…પે… લબ્ભેય્યા’’તિ. ઇમસ્મિં કુસલત્તિકે વિપાકો વિપાકાબ્યાકતમિચ્ચેવ ગય્હતિ, ન અકુસલાદિપદેહિ વિસેસેત્વાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કુસલવિપાકા…પે… નત્થી’’તિ આહ.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયુદ્ધારવણ્ણના

૫૨૭. નહેતુપચ્ચયેનાતિ એત્થ ન-કારો અઞ્ઞત્થોતિ દસ્સેન્તો ‘‘હેતુપચ્ચયતો અઞ્ઞેન પચ્ચયેના’’તિ આહ. અગ્ગહિતગ્ગહણેનાહિ સહજાતાદિસઙ્ગહવસેન અગ્ગહિતાનં ગહણેન. અટ્ઠ હોન્તીતિ ઇમિસ્સા પાળિયા આગતા આરમ્મણાદયો અટ્ઠ પચ્ચયા હોન્તિ. તેસૂતિ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ. તીહીતિ આરમ્મણસહજાતઉપનિસ્સયપચ્ચયેહિ. દ્વીહીતિ આરમ્મણપચ્ચયઉપનિસ્સયપચ્ચયેહિ. તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયેતિ તસ્મિં તસ્મિં હેતુઆદિકે પચ્ચયે. તતો હેતુઆદિપચ્ચયતો. યથાયોગં યોજેતબ્બાતિ યસ્મિં પચ્ચયે પચ્ચનીયતો ઠિતે યે પચ્ચયા અનુલોમતો યોજનં લભન્તિ, તે યોજેતબ્બાતિ અત્થો.

દ્વિન્નન્તિ અનન્તરૂપનિસ્સયસ્સ પકતૂપનિસ્સયસ્સાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં. વત્થુપુરેજાતસ્સ વસેન પુરેજાતં આરમ્મણપુરેજાતસ્સ આરમ્મણેન સઙ્ગહિતત્તા. અઞ્ઞિસ્સા ચેતનાયાતિ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવેનેવ પવત્તાય ચેતનાય. અરૂપાહારા અપરિચ્ચત્તસહજાતભાવા એવ આહારપચ્ચયો હોન્તિ, રૂપાહારો ઠિતિપ્પત્તોયેવાતિ વુત્તં ‘‘સહજાતતો અઞ્ઞસ્સ કબળીકારાહારસ્સ વસેન આહારો’’તિ. સહજાતતો અઞ્ઞસ્સાતિ ચ ઇદં અરૂપાહારનિવત્તનત્થં વુત્તં, ન કબળીકારાહારવિસેસનિવત્તનત્થં તાદિસસ્સેવ તસ્સ અભાવતો. ન હિ રૂપાહારો સહજાતપચ્ચયો હોતિ, નાપિ પુરેજાતપચ્ચયો હોતિ. યથા સહજાતાનં સહજાતપચ્ચયો ન હોતિ, એવં પુરેજાતાનં પચ્છાજાતપચ્ચયો ન હોતિ, પચ્છાજાતાનઞ્ચ પુરેજાતપચ્ચયો ન હોતિ. કસ્મા? તાદિસસ્સ પચ્ચયલક્ખણસ્સ અભાવતો. યેસઞ્હિ યો જનકો, ન તેહિ તસ્સ સહજાતતા અત્થિ, નાપિ પુરેજાતતા પુરેજાતપચ્ચયલક્ખણયુત્તા, પચ્છાજાતપચ્ચયતાય પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ રૂપધમ્મત્તા. ઉપત્થમ્ભકત્તેપિ એસેવ નયો, તસ્મા સહજાતાદિવિધુરો એવ તસ્સ પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો. તેનેવ હિ ‘‘સહજાતં પુરેજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ એત્થ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં વિય રૂપાહારો વિસું ગહિતો. તથા ચાહ ‘‘રૂપાહારો…પે… આહારપચ્ચયોવ હોતી’’તિ. સહજાતતો પુરેજાતતો ચ અઞ્ઞસ્સ રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સાતિ એત્થ રૂપાહારે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

એવઞ્ચ કત્વાતિ પુરિમપુરિમેહિ અસઙ્ગહિતસઙ્ગણ્હનવસેન પચ્છિમપચ્છિમાનં ગહિતત્તા તથા રૂપાહારસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ચ વસેન ઇધ આહારિન્દ્રિયપચ્ચયાનં ગહિતત્તાતિ અત્થો, અઞ્ઞથા ‘‘આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો, ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘આરમ્મણ…પે… ઇચ્ચેવ વુત્ત’’ન્તિ. તદઞ્ઞાભાવાતિ તતો આરમ્મણાદિપચ્ચયતો અઞ્ઞસ્સ ઇધાધિપ્પેતકમ્માદિપચ્ચયસ્સ કુસલે અભાવા. તસ્માતિ યસ્મા આરમ્મણતો અઞ્ઞેસં દ્વિન્નં વસેન ઉપનિસ્સયો વુત્તો, તસ્મા ‘‘આરમ્મણાધિપતિ આરમ્મણપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ વત્તબ્બં, ન આરમ્મણૂપનિસ્સયેતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં કસ્મા પરિત્તત્તિકપઞ્હાવારપચ્ચનીયે આરમ્મણં ન વુત્તં. ઉપનિસ્સયેન હિ અસઙ્ગહિતત્તે તં વત્તબ્બમેવ સિયાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યં પના’’તિઆદિ. તત્થ પુરિમેહિ અસઙ્ગહિતવસેન વુત્તાનન્તિ પુરિમેહિ પચ્ચયેહિ અસઙ્ગહિતવસેન વુત્તાનં પચ્છિમાનં પચ્ચયાનં. સઙ્ગહિતવિવજ્જનાભાવતોતિ અત્તના સમાનલક્ખણતાય સઙ્ગહિતસ્સ પચ્ચયસ્સ વિવજ્જનાભાવતો, વિવજ્જને કારણં નત્થીતિ અત્થો. ઉપનિસ્સયતો અઞ્ઞારમ્મણાભાવતોતિ અપ્પમાણો ધમ્મો અપ્પમાણસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણં હોન્તો આરમ્મણૂપનિસ્સયોવ હોતિ આરમ્મણાધિપતિભાવતોતિ અત્થો. યથા આરમ્મણે ગહિતે આરમ્મણૂપનિસ્સયો ગહિતોવ હોતિ બલવારમ્મણભાવતો, એવં આરમ્મણૂપનિસ્સયે ગહિતે આરમ્મણં ગહિતમેવ હોતિ તંસભાવત્તાતિ તત્થ તં વિસું ન ઉદ્ધટન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘ન પન આરમ્મણૂપનિસ્સયસ્સ આરમ્મણે અસઙ્ગહિતત્તા’’તિ.

પચ્છાજાતઆહારાનન્તિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નતો પુરેજાતકાયતો પચ્છાજાતાનં અરૂપાહારાનં. તે હિ અત્તના સહજાતઅરૂપધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનરૂપધમ્માનમ્પિ સહજાતઅત્થિપચ્ચયા હોન્તિ, પુરેજાતાનં પન વત્થૂનં પચ્છાજાતઅત્થિપચ્ચયો. પચ્છાજાતિન્દ્રિયાનન્તિ પચ્છાજાતાનં અરૂપિન્દ્રિયાનં. સેસં આહારે વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. યસ્મા એતે આહારિન્દ્રિયા યસ્મિં ખણે પુરેજાતઅત્થિપચ્ચયં લભન્તિ, તસ્મિંયેવ ખણે તંતંપચ્ચયુપ્પન્નાનં સહજાતઅત્થિપચ્ચયો પચ્છાજાતઅત્થિપચ્ચયો ચ હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સહાપિ અત્થિઅવિગતપચ્ચયભાવો હોતી’’તિ. તિણ્ણન્તિ સહજાતાદીનં તિણ્ણં. છહિ ભેદેહીતિ વિસું ગહિતેહિ સહજાતાદીહિ પઞ્ચહિ યથારહં એકજ્ઝં ગહિતભેદેન ચાતિ છહિ અત્થિપચ્ચયભેદેહિ. એકેકં સઙ્ગહેત્વાતિ અત્થિપચ્ચયલક્ખણં અવિગતપચ્ચયલક્ખણઞ્ચ વિસું વિસું છહિ ભેદેહિ સઙ્ગહેત્વા વુત્તં.

અજ્ઝત્તિકબાહિરભેદતોતિ વત્તબ્બં ચક્ખાદીનં જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ચ અધિપ્પેતત્તા, સપરસન્તાનિકાનઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનં અનધિપ્પેતત્તા. નિસ્સયપુરેજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં પુરેજાતભૂતાનન્તિ અધિપ્પાયો. તેસઞ્હિ પુરેજાતે સઙ્ગહો. તદેકદેસસ્સાતિ આરમ્મણેકદેસસ્સ, આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયાનન્તિ અત્થો. તેસન્તિ નિસ્સયાદીનં. ઉપનિસ્સયાદીસૂતિ ઉપનિસ્સયપુરેજાતપચ્ચયાદીસુ. તં પન પુરેજાતભૂતં આરમ્મણં. તત્થાતિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયસઙ્ગહે. યથાવુત્તનયો ચેત્થ એકન્તેન ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘અથ પના’’તિઆદિ વુત્તં.

એવ-સદ્દો આનેત્વા યોજેતબ્બો, અઞ્ઞથા તેસુ પઞ્હેસુ એકસભાવતોવ પચ્ચયસ્સ આગમનં વુત્તં સિયા. તેનાતિ ‘‘એકોવા’’તિ અવધારણેન અગ્ગહિતેન. તેસૂતિ સહજાતપુરેજાતપચ્ચયેસુ. ઉક્કટ્ઠવસેનાતિ ‘‘એકો દ્વે’’તિઆદિના વુત્તઉક્કંસવસેન. તે તે પચ્ચયે સઙ્ગહેત્વાતિ તે હેતુઆદિપચ્ચયે સહજાતાદિપચ્ચયેહિ સઙ્ગહેત્વા. દસ્સિતપચ્ચયપરિચ્છેદોતિ સોળસાદિભેદેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતપચ્ચયપરિચ્છેદો.

પભેદપરિહાનીસૂતિ સહજાતપચ્ચયાદીહિ સઙ્ગહિતપચ્ચયપ્પભેદે તંતંપચ્ચયપટિક્ખેપે પઞ્હાપરિહાનિયઞ્ચાતિ અત્થો. નહેતુપચ્ચયાતિ ઇમિના હેતુપચ્ચયતો અઞ્ઞે પચ્ચયા ગહિતાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘નહેતુપચ્ચયાતિ એત્થ લબ્ભમાનપચ્ચયે સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. એવઞ્ચ કત્વાતિ સબ્બપચ્ચનીયસાધારણલક્ખણવસેન વુત્તત્તા એવ ન વત્તબ્બં સિયા, ન હિ હેતુપચ્ચયે પચ્ચનીયતો ઠિતે હેતુધમ્મો હેતુસ્સ ધમ્મસ્સ સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ સક્કા વત્તું. વીસતિ પચ્ચયાતિ હેતુપચ્ચયેન સદ્ધિં વીસતિ પચ્ચયા. પરિહાનીયં વિત્થારકથં દસ્સેન્તોતિ યોજના.

૫૨૮. તેહિ તેહિ પચ્ચયેહીતિ સહજાતપચ્ચયાદીહિ તેહિ તેહિ સઙ્ગાહકભૂતેહિ પચ્ચયેહિ. તે તે પચ્ચયાતિ સઙ્ગહેતબ્બા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાદયો હેતુપચ્ચયાદયો વા તે તે પચ્ચયા. અઞ્ઞેસં અભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન તેસં સબ્બેસં સમ્ભવન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. તત્થ દ્વેયેવાતિ આરમ્મણાધિપતિં અપનેત્વા આહ. અબ્યાકતસ્સપીતિ પિ-સદ્દેન ન કેવલં કુસલસ્સેવ, અથ ખો અબ્યાકતસ્સપીતિ કુસલં સમ્પિણ્ડેતિ.

૫૩૦. તેન સદ્ધિન્તિ વત્થુના સદ્ધિં. સુદ્ધાનન્તિ કેવલાનં વત્થુના વિના ચ ગહિતાનં કુસલક્ખન્ધાનં. યદિપિ વત્થુના સદ્ધિં સહજાતટ્ઠો નત્થિ, નિસ્સયાદિભાવો પન અત્થેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘વત્થુના પના’’તિઆદિમાહ.

સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયાનં અત્થિપચ્ચયેન સઙ્ગહેતબ્બત્તા સહજાતાદીહિ સઙ્ગહેતબ્બાનં તંસઙ્ગહો સુકરોતિ દસ્સેતું ઉપનિસ્સયેન સઙ્ગહેતબ્બાનં સઙ્ગહો વુત્તનયો એવાતિ વુત્તં ‘‘ચતૂસુ સબ્બપચ્ચયે સઙ્ગણ્હિત્વા’’તિ. કમ્મં પન સહજાતૂપનિસ્સયેહિ અસઙ્ગહેતબ્બતાપિ અત્થીતિ સરૂપતો ગહિતં, અઞ્ઞથા ‘‘તીસુ પચ્ચયેસૂ’’તિ વત્તબ્બં સિયા. મિસ્સકામિસ્સકસ્સાતિ સહજાતપુરેજાતાદિભાવેહિ મિસ્સકસ્સ તથા અમિસ્સકસ્સ ચ. વુત્તમેવત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘ન હી’’તિઆદિ વુત્તં. તેનાતિ અત્થિપચ્ચયવિભાગસઙ્ગાહકાનં સહજાતાદીનં ગહણેન. સબ્બપચ્ચયાનં…પે… હોતીતિ ઇમિના ‘‘ઇમસ્મિં પન પચ્ચયુદ્ધારે’’તિઆદિના વુત્તોપિ પચ્ચયસઙ્ગહો ઇધ અત્થતો દસ્સિતોયેવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ.

નિસ્સયો કસ્મા ન વુત્તો? સહજાતનિસ્સયો પુરેજાતનિસ્સયોતિ હિ સક્કા વિભજિતુન્તિ અધિપ્પાયો. વિપ્પયુત્તો વા કસ્મા ન વુત્તો? પુરેજાતવિપ્પયુત્તો પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તોતિ વિભજિતું સક્કાતિ અત્થો. યં મિસ્સકામિસ્સકભાવં મનસિ કત્વા ‘‘અવત્તબ્બત્તા’’તિ વુત્તં, તં દસ્સેન્તો ‘‘નિસ્સયો તાવા’’તિઆદિમાહ. વિસેસિતબ્બો ‘‘વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ અવિસેસેન પાળિયં વુત્તત્તા. સો વિયાતિ અત્થિપચ્ચયો વિય, નિસ્સયપચ્ચયો વિય વા અત્થિપચ્ચયવિસેસાભાવેન વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ન વત્તબ્બોવ. દ્વિન્નં પચ્ચયાનં વિય પભેદસબ્ભાવતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સહજાતપુરેજાતાનઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. તથાતિઆદિના વુત્તમત્થં પાળિયા સમત્થેતું ‘‘વક્ખતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મગ્ગફલધમ્માનં મગ્ગફલતંસમુટ્ઠાનરૂપવસેન સહજાતઅત્થિપચ્ચયો તેસંયેવ પુરેજાતચતુસન્તતિરૂપવસેન પચ્છાજાતઅત્થિપચ્ચયો વુત્તો, ન પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયભાવો વક્ખતીતિ યોજના. સોતિ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો.

હેતુઆદીનં સહજાતન્તોગધત્તા હેતુઆદયો તબ્બિસેસા હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સહજાતપચ્ચયો ચ હેતુઆદીહિ વિસેસેતબ્બો’’તિ. સોતિ સહજાતપચ્ચયો. વિરુદ્ધપચ્ચયેહીતિ સહજાતપુરેજાતસ્સ સહજાતાદિભાવેન વિરુદ્ધેહિ પચ્ચયેહિ. તેનાહ ‘‘ઉપ્પત્તિકાલવિરુદ્ધેહિ પચ્ચયેહી’’તિ.

પચ્ચનીયુદ્ધારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયગણનવણ્ણના

નહેતુમૂલકવણ્ણના

૫૩૨. અધિપતિપચ્ચયાદિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયોતિ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયે વદતિ. તે ચ યસ્મા આરમ્મણસભાવા એવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પરિહાયતિયેવા’’તિ. પન્નરસસૂતિ દુતિયે સહજાતપચ્ચયે ‘‘હેતુપચ્ચયો’’તિઆદિના વુત્તેસુ પન્નરસસુ. એકાદસન્નં વસેનાતિ સહજાતપચ્ચયો, સહજાતતાવિસિટ્ઠા અધિપતિનિસ્સયકમ્માહારિન્દ્રિયત્થિઅવિગતહેતુઝાનમગ્ગા ચાતિ ઇમેસં એકાદસન્નં વસેન. સહજાતે અન્તોગધા હેતુઆદયો. તસ્મિં પટિક્ખિત્તેતિ તસ્મિં સહજાતે પટિક્ખિત્તે પચ્ચનીયતો ઠિતે. અનન્તોગધા સહજાતે, કે પન તેતિ આહ ‘‘આરમ્મણાધિપતિપુરેજાતનિસ્સયાદયો’’તિ. આરમ્મણાદિઆકારેનાતિ આરમ્મણપુરેજાતનિસ્સયનાનાક્ખણિકકમ્માદિઆકારેન.

તસ્મિં પટિક્ખિત્તેતિ તસ્મિં સહજાતપચ્ચયે પટિક્ખિત્તે. ઇમે વારાતિ સહજાતં પુરેજાતન્તિ વિસ્સજ્જિતવારા. એતે નિસ્સયાદયોતિ સહજાતતાવિસિટ્ઠે નિસ્સયાદિકે વદતિ, ન ઇતરે. તેનાહ ‘‘યસ્મા ચ…પે… પટિક્ખેપેન પટિક્ખિત્તા’’તિ.

નિસ્સયાદિભૂતઞ્ચ સહજાતપચ્ચયં ઠપેત્વાતિ એતેન ‘‘ઠપેત્વા સહજાતપચ્ચય’’ન્તિ એત્થ અન્તોગધનિસ્સયાદિભાવોયેવ સહજાતપચ્ચયો ગહિતોતિ દસ્સેતિ. નિસ્સયાદીતિ આદિ-સદ્દેન હેતુઆદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મવસેન પવત્તિસબ્ભાવતોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મવસેન સહજાતાદીહિ પવત્તિસબ્ભાવતો અઞ્ઞમઞ્ઞે પટિક્ખિત્તે ‘‘કુસલો કુસલાબ્યાકતસ્સા’’તિ વારો પરિહાયતિ. તેસં તેસં પચ્ચયુપ્પન્નાનન્તિ ઇદં સામઞ્ઞવચનમ્પિ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસઙ્ગહં ગતા’’તિ વચનતો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયલાભીનંયેવ ગહણં સિયાતિ આસઙ્કં નિવત્તેતું ‘‘કુસલો ચ કુસલસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. સમુદાયભૂતોતિ ચતુક્ખન્ધસમુદાયભૂતો. એકદેસભૂતેહીતિ તસ્સેવ એકદેસભૂતેહિ. ‘‘કુસલો પના’’તિઆદિ ‘‘નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન…પે… પરિહાયતી’’તિ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાવચનસ્સ સમાધાનવચનં.

રૂપક્ખન્ધેકદેસોવ હોન્તિ રૂપાહારરૂપિન્દ્રિયવસેન, ‘‘એકન્તેન વિપ્પયુત્તપચ્ચયધમ્મેહી’’તિ વુત્તધમ્મા ‘‘તે’’તિ પચ્ચામટ્ઠાતિ આહ ‘‘તેતિ તે વિપ્પયુત્તપચ્ચયધમ્મા’’તિ.

૫૩૩. પચ્ચનીયગણનં દસ્સેતુન્તિ વુત્તેપિ નનુ પચ્ચયગણનમેવ દસ્સિતં હોતીતિ કસ્સચિ આસઙ્કા સિયાતિ તં નિવત્તેન્તો આહ ‘‘પચ્ચનીયવારગણના હિ દસ્સિતા’’તિ. બલવકમ્મં વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ, ઇતરં કમ્મપચ્ચયો એવાતિ આહ ‘‘વિપાકસ્સપિ પન…પે… કમ્મપચ્ચયો હોતી’’તિ.

નહેતુમૂલકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૩૪. પરિચ્છિન્નગણનાનીતિ ઇદં ન ગણનાપેક્ખં, અથ ખો વિસ્સજ્જનાપેક્ખન્તિ આહ ‘‘પરિચ્છિન્નગણનાનિ વિસ્સજ્જનાની’’તિ. પચ્ચનીયતો ઠિતોપિ હેતુ નયાનં મૂલભાવેનેવ ઠિતોતિ આહ ‘‘હેતુમૂલકે’’તિ, અટ્ઠકથાયં પન ‘‘નહેતુમૂલક’’મિચ્ચેવ વુત્તં.

૫૩૮. મૂલં સઙ્ખિપિત્વાતિ સત્તમૂલકં અટ્ઠમૂલકં નવમૂલકઞ્ચ સઙ્ખિપિત્વા. દ્વીસૂતિ ‘‘તીણી’’તિ વુત્તેસુ તીસુ વિસ્સજ્જનેસુ પુરિમેસુ દ્વીસુ ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમેસુ. તેનાહ ‘‘વિપાકો પચ્ચયુપ્પન્નો હોતી’’તિ. તતિયેતિ ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમસ્મિં. તેસમુટ્ઠાનિકકાયોતિ ઉતુચિત્તાહારાનં વસેન તેસમુટ્ઠાનિકકાયો.

૫૪૫. એતં દ્વયં સન્ધાય વુત્તં, યથા અરૂપં અરૂપસ્સ, એવં રૂપમ્પિ રૂપસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ન હોતીતિ. રૂપાબ્યાકતો અરૂપાબ્યાકતસ્સાતિ ઇદં વત્થુખન્ધે સન્ધાય વુત્તં. અરૂપાબ્યાકતો રૂપાબ્યાકતસ્સાતિ ઇદં પન ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચાતિ તેસં એકન્તિકો વિપ્પયુત્તપચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘સહજાત…પે… હોતિયેવા’’તિ. સહજાતાહારિન્દ્રિયવસેનાતિ સહજાતઅરૂપાહારિન્દ્રિયવસેન.

૫૪૬. એકમૂલકેકાવસાના અનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન લબ્ભન્તીતિ ઇદં યથારહવસેન વુત્તન્તિ તં યથારહં પટિક્ખેપાપટિક્ખેપવસેનપિ દસ્સેતબ્બન્તિ ‘‘અત્થિપચ્ચયે પના’’તિઆદિ વુત્તં. પુરિમેસૂતિ નારમ્મણાદીસુ. નવાતિ એકમૂલકાવસાના નવ. દ્વેયેવાતિ ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમે દ્વેયેવ.

પચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના

૫૫૦. ઇમેહેવાતિ ‘‘કુસલો કુસલસ્સ, અકુસલો અકુસલસ્સા’’તિ ઇમેહિ એવ સમાના હોન્તિ કુસલાદિતાસામઞ્ઞેન. તેન વુત્તં ‘‘અત્થાભાવતો પન ન અનુરૂપા’’તિ. ‘‘કુસલો કુસલસ્સા’’તિઆદિના સતિપિ ઉદ્દેસતો સામઞ્ઞે યેભુય્યેન સિયા વિભઙ્ગે વિસેસોતિ આહ ‘‘યથાયોગં નિદ્દેસતો ચા’’તિ.

૫૫૧. હેતુનામન્તિ હેતુ ચ તં નામઞ્ચાતિ હેતુનામં. પચ્ચયન્તિ તમેવ પચ્ચયભૂતં સન્ધાયાતિ યોજના.

૫૫૨. દ્વિન્નમ્પિ અધિપતીનન્તિ સહજાતારમ્મણાધિપતીનં વસેન, તં ‘‘કુસલં કુસલસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચા’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. નારમ્મણે સત્તાતિ સહજાતાધિપતિસ્સ વસેન વુત્તં, ન સહજાતે સત્તાતિ આરમ્મણાધિપતિસ્સ વસેન વુત્તન્તિ યોજના. એવન્તિ યથા અધિપતિમ્હિ વુત્તં, એવં સબ્બત્થ સબ્બપચ્ચયેસુ. ‘‘તસ્મિં તસ્મિં…પે… ઉદ્ધરિતબ્બા’’તિ વત્વા તસ્સ ગણનુદ્ધારસ્સ સુકરતં ઉપાયઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘અનુલોમે…પે… વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ આહ.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના

૬૩૧. પરિહાપનગણનાયાતિ પરિહાપેતબ્બગણનાય સમાનત્તઞ્ચ ન એકન્તિકં ઊનતમભાવસ્સપિ સમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘નહેતુનારમ્મણદુકસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ સદ્ધિં યોજિયમાનેન ઊનતરગણનેન અધિપતિપચ્ચયેન પરિહીનાપીતિ યોજના. સદ્ધિં પરિહીનાપીતિ વા ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘અધિપતિપચ્ચયેના’’તિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં. એતન્તિ લક્ખણં.

અટ્ઠાનન્તિ અનુલોમતો અટ્ઠાનં અતિટ્ઠનં. તિટ્ઠન્તીતિ અનુલોમતોતિ યોજના. તેસન્તિ હેતુઆદીનં. ઇતરેસૂતિ યાદિસા અધિપ્પેતા, તે દસ્સેતું ‘‘અધિપતી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમાનિ દ્વેતિ ‘‘કુસલાબ્યાકતા અબ્યાકતસ્સ, અકુસલાઅબ્યાકતા અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમાનિ ચ દ્વે.

નહેતુમૂલકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.