૪. ઉપાદિન્નત્તિકવણ્ણના

૫૧. અધિપતિધમ્મોયેવ લોકુત્તરધમ્મેસુ નાધિપતિપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘નાધિપતિપચ્ચયાતિ સયં અધિપતિભૂતત્તા’’તિ. નનુ અધિપતિધમ્મોપિ આરમ્મણાધિપતિવસેન અધિપતિપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અવિરહિતા…પે… દસ્સેતી’’તિ. અવિરહિતારમ્મણાધિપતીસૂતિ લોકુત્તરે સન્ધાયાહ. તે હિ નિબ્બાનારમ્મણત્તા એવં વુચ્ચતિ. પિ-સદ્દેન કો પન વાદો વિરહિતારમ્મણાધિપતિઅનેકન્તારમ્મણાધિપતીસૂતિ દસ્સેતિ.

૭૨. અનુપાલનુપત્થમ્ભનવસેનાતિ જીવિતિન્દ્રિયં વિય કટત્તારૂપાનં અનુપાલનવસેન ઓજા તસ્સેવ કમ્મજકાયસ્સ ઉપત્થમ્ભનવસેન પચ્ચયો હોતિ, ન જનકવસેનાતિ યોજના. એતસ્મિં પન અત્થે સતીતિ કમ્મજકલાપે ઓજા તસ્સેવ કમ્મજકાયસ્સ ઉપત્થમ્ભકવસેન પચ્ચયો હોતીતિ એતસ્મિં અત્થે લબ્ભમાને. આહારન્તિપિ વત્તબ્બન્તિ યથા જીવિતિન્દ્રિયવસેન ‘‘ઉપાદિન્નુપાદાનિયો ધમ્મો ઉપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તં, એવં યથાવુત્તઆહારસ્સપિ વસેન વત્તબ્બન્તિ અત્થો. એત્થ ચ યસ્મિં કલાપે કમ્મજા ઓજા કદાચિ તસ્સેવ ઉપત્થમ્ભનપચ્ચયો હોતીતિ અયમત્થો અટ્ઠકથાયં દસ્સિતો. યદિ કમ્મજા ઓજા એકંસતો સકલાપરૂપૂપત્થમ્ભનવસેનેવ પવત્તતિ, તથા સતિ ઇમાય પાળિયા વિરોધો સિયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યદિ ચ…પે… હોતી’’તિ અટ્ઠકથાવચનં ઉદ્ધરિત્વા તત્થ દોસં વિભાવેન્તો ‘‘એવં સતી’’તિ આહ. તત્થ તન્તિ તં વચનં. અનજ્ઝોહટાય અત્તનો પચ્ચયતો નિબ્બત્તાય, પચ્ચયો ચેત્થ કમ્મંયેવ. તેનાહ ‘‘સસન્તાનગતાય ઉપાદિન્નોજાયા’’તિ.

અયમ્પિ પઞ્હો, ન કેવલં પુબ્બે વુત્તઆહારોયેવાતિ અધિપ્પાયો. ઉદ્ધરિતબ્બો સિયા, ન ચ ઉદ્ધટો. તસ્માતિ એતસ્સ ‘‘વાદો બલવતરો’’તિ એતેન સમ્બન્ધો. કસ્મા પન યથાવુત્તેસુ દ્વીસુ પઞ્હેસુ આહારો ન ઉદ્ધટોતિ આહ ‘‘અજ્ઝોહટસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ દુતિયપઞ્હોતિ દુકમૂલકે દુતિયપઞ્હોતિ યોજના. દુતિયપઞ્હો ચ ન ઉદ્ધટોતિ એત્થાપિ ‘‘અજ્ઝોહટસ્સ…પે… અભાવતો’’તિ ઇદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇતરસ્સાતિ અનજ્ઝોહટસ્સ. અજ્ઝોહટમેવ ન અનજ્ઝોહટં, યથાવુત્તોજન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘બલવતરો’’તિ વત્વા તસ્સ બલવતરભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. કતિપયાલોપે અજ્ઝોહરિત્વા વસિત્વા ઠિતસ્સ વિય અજ્ઝોહટમત્તાહિ મણ્ડૂકાદીહિ અજ્ઝોહારકસ્સ સરીરે વિસેસાધાનં વેદિતબ્બં.

ઇધ વુત્તેહીતિ ઇમસ્મિં ઉપાદિન્નત્તિકે વુત્તેહિ. એકમૂલકદુકતિકાવસાનપઞ્હવિસ્સજ્જનેહીતિ એકપદમૂલકેહિ દુકાવસાનેહિ તિકાવસાનેહિ ચ પઞ્હવિસ્સજ્જનેહિ. તે પન ‘‘અનુપાદિન્નુપાદાનિયો ધમ્મો ઉપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ અનુપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ ચ ધમ્મસ્સ અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયો ધમ્મો ઉપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ અનુપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયસ્સ ચ ધમ્મસ્સ અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં વેદિતબ્બો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ઉપાદિન્નત્તિકે. દુતિયદુકાવસાને વિયાતિ દુતિયદુકાવસાને પઞ્હવિસ્સજ્જને વિય, ‘‘અનુપાદિન્નુપાદાનિયો ધમ્મો ઉપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ અનુપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ ચ ધમ્મસ્સ અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાતં પચ્છાજાત’’ન્તિ એતસ્સ વિસ્સજ્જને વિયાતિ અત્થો. અયઞ્ચ અત્થો તતિયપદમૂલકેસુ દુકતિકાવસાનપઞ્હેસુપિ લબ્ભતેવ. યદિ પન તે પઞ્હા કુસલત્તિકેપિ લબ્ભન્તિ, અથ કસ્મા તત્થ ન ઉદ્ધટાતિ આહ ‘‘સુખાવબોધનત્થં પન તત્થ સહજાતવસેનેવ વિસ્સજ્જનં કત’’ન્તિ. સહજાતવસેનેવાતિ સહજાતઅત્થિપચ્ચયવસેનેવ. એકમૂલકદુકાવસાનાતિ ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચા’’તિ એવંપકારા પઞ્હા. તત્થ કુસલત્તિકે ઉદ્ધટા. ઇધ પન ઇમસ્મિં ઉપાદિન્નત્તિકે. એતેહિ યથાવુત્તેહિ વિસ્સજ્જનેહિ. એકો ધમ્મોતિ એકો વેદનાદિકો પચ્ચયધમ્મો. અનેકેહીતિ સહજાતપચ્છાજાતાદીહિ અનેકેહિ અત્થિપચ્ચયવિસેસેહિ. અનેકેસં ધમ્માનન્તિ અનેકેસં પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં. એકો અત્થિપચ્ચયોતિ ઇદં અત્થિપચ્ચયતાસામઞ્ઞતો વુત્તં.

ઇદાનિ યથાવુત્તં અવુત્તઞ્ચ અત્થિપચ્ચયે લબ્ભમાનં વિસેસં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘એકો હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ એકોતિ અત્થિપચ્ચયવિસેસેસુ એકો. એકસ્સાતિ તાદિસસ્સેવ એકસ્સ. અઞ્ઞથા હિ એકો ધમ્મો એકસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયો નામ નત્થિ. એકેનેવાતિ સહજાતઅત્થિપચ્ચયેનેવ યથા ઓક્કન્તિક્ખણે વત્થુ. તઞ્હિ અત્તના સહજાતસ્સ નામસ્સ સહજાતઅત્થિપચ્ચયેનેવ પચ્ચયો હોતિ, ન પુરેજાતાદિના. એકો સહજાતઅરૂપક્ખન્ધો અનેકેસં અત્તના સહજાતાનં અરૂપક્ખન્ધાનં એકેન સહજાતઅત્થિપચ્ચયેન, અનેકેહિ સહજાતપચ્છાજાતઅત્થિપચ્ચયેહિ યથાક્કમં અત્તના સહજાતાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં પુરેજાતાનં તેસમુટ્ઠાનિકરૂપાનં. અનેકો પુરેજાતવત્થુરૂપઞ્ચેવ સહજાતઅરૂપક્ખન્ધા ચ એકસ્સ અરૂપક્ખન્ધસ્સ યથાક્કમં પુરેજાતસહજાતઅત્થિપચ્ચયેહિ. અનેકો અરૂપધમ્મો અનેકેસં સહજાતઅરૂપધમ્માનં પુરેજાતરૂપધમ્માનઞ્ચ સહજાતપચ્છાજાતઅત્થિપચ્ચયેહિ. અનેકો વા આહારિન્દ્રિયપ્પકારો અનેકેસં રૂપધમ્માનં યથારહં સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયવસેન અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. એવં પચ્ચયુપ્પન્નાનં અસમાનત્તેપિ અયમત્થો સમ્ભવતિ, સમાનત્તે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તેનાહ ‘‘સમાનત્તે પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માન’’ન્તિ. સહજાતં પુરેજાતેનેવ સહ અત્થિપચ્ચયો હોતીતિ સહજાતઅત્થિપચ્ચયધમ્મો પુરેજાતઅત્થિપચ્ચયધમ્મેન સહેવ અત્થિપચ્ચયો હોતિ. યથા વત્થુના પુરેજાતઅત્થિપચ્ચયં લભન્તા એવ કુસલાદિધમ્મા સહજાતાનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં સહજાતઅત્થિપચ્ચયો હોન્તિ, તથા તે પુરેજાતસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયોપિ હોન્તિયેવ. તેનાહ ‘‘પચ્છાજાતેન ચા’’તિ. અત્થિપચ્ચયો હોતીતિ સમ્બન્ધો. અયં સહજાતપચ્છાજાતાનં અત્થિપચ્ચયભાવો પચ્ચયધમ્માનં અભેદે એવ ઇચ્છિતો, ન ભેદે. તેનાહ ‘‘અનઞ્ઞધમ્મત્તેન…પે… નાનાધમ્મત્તે’’તિ.

ઇદાનિ તસ્સ નાનાધમ્મત્તે અભાવં પાળિયા વિભાવેન્તો ‘‘યદિ સિયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ એકો અત્થિપચ્ચયભાવો નત્થીતિ એકસ્સેવ પચ્ચયધમ્મસ્સ વસેન લબ્ભમાનો એકો અત્થિપચ્ચયભાવો નત્થિ. કસ્મા? વિરોધતો. તેન વુત્તં ‘‘સહજાત…પે… ન વુત્ત’’ન્તિ. એવઞ્ચ કત્વાતિ સહજાતપચ્છાજાતાનં એકધમ્મવસેન સહ અલાભતો એવ. એકધમ્મવસેનાતિ એકસ્સેવ પચ્ચયધમ્મસ્સ વસેન. તેનાહ ‘‘નાનાધમ્માનં વિરુદ્ધસભાવત્તા’’તિ. વિરુદ્ધસભાવતા ચ સહજાતપચ્છાજાતવસેન વેદિતબ્બા, ઇધ પન લોકિયલોકુત્તરાદિભાવતોતિ. અઞ્ઞથાતિ તેસં સહજાતપચ્છાજાતાનં એકજ્ઝં લાભે. ઇન્દ્રિયપટિક્ખેપેપીતિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયે પચ્ચનીકતો ઠિતેપિ. તસ્સ પઞ્હસ્સ લાભતોતિ ‘‘ઉપાદિન્નુપાદાનિયો ચ અનુપાદિન્નુપાદાનિયો ચ ધમ્મા ઉપાદિન્નુપાદાનિયસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એતસ્સ પઞ્હસ્સ લાભતો. બાવીસાતિ એકમૂલકાવસાના નવ, એકમૂલકદુકાવસાના પઞ્ચ, એકમૂલકતિકાવસાનમેકં, દુકમૂલકેકાવસાના ચત્તારો, દુકમૂલકાવસાના દ્વે, દુકમૂલકતિકાવસાનમેકન્તિ એવં બાવીસતિ. યથા પુબ્બે સહજાતં પુરેજાતેન સહેવ અત્થિપચ્ચયો હોતીતિ વુત્તં, એવં પુરેજાતમ્પિ તેનાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુરેજાતં સહજાતેનેવ સહ અત્થિપચ્ચયો હોતી’’તિ. તત્થ સહજાતેનેવ સહાતિ સહજાતેન સહેવ. અટ્ઠાનપ્પયુત્તો હિ અયં એવ-સદ્દો, સહજાતેન ન વિના પુરેજાતઅત્થિપચ્ચયોતિ અત્થો. ઇતરેસુ પન અત્થિપચ્ચયધમ્મેસુ નિયમો નત્થિ તેહિ સહાપિ વિનાપિ ભાવતો. તેનાહ ‘‘ન ઇતરેહી’’તિ. તમ્પિ વત્થુ તંસહિતપુરેજાતમેવાતિ યં ‘‘પુરેજાતં સહજાતેનેવ સહ અત્થિપચ્ચયો હોતી’’તિ વુત્તં, તમ્પિ વત્થુપુરેજાતઞ્ચેવ તંસહિતારમ્મણપુરેજાતમેવ ચ, ન કેવલં આરમ્મણપુરેજાતં. તેનાહ ‘‘ન ઇતર’’ન્તિ.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાઠન્તરેન વિભાવેતું ‘‘કુસલત્તિકે હી’’તિઆદિ વુત્તં. યદિ પુરેજાતં તંસહજાતેન વિનાપિ અત્થિપચ્ચયો સિયા, ‘‘નવિપ્પયુત્તપચ્ચયા અત્થિયા પઞ્ચા’’તિ વત્તું ન સક્કા, વુત્તઞ્ચેતં, તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ ‘‘પુરેજાતં સહજાતેન સહેવ અત્થિપચ્ચયો હોતી’’તિ. નવિપ્પયુત્તે બાવીસાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તત્થાતિ સનિદસ્સનત્તિકે. અત્થિવિભઙ્ગેતિ અત્થિપચ્ચયસ્સ વિભજને. તિકમૂલકેકાવસાનન્તિ ‘‘સનિદસ્સનસપ્પટિઘો ચ અનિદસ્સનસપ્પટિઘો ચ અનિદસ્સનઅપ્પટિઘો ચ ધમ્મા અનિદસ્સનસપ્પટિઘસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં તિકમૂલકો એકાવસાનો પઞ્હો ઉદ્ધટો. પચ્ચયુદ્ધારેતિ ચ તત્થેવ પચ્ચયુદ્ધારે. તથા ચ સો પઞ્હો ઉદ્ધટો. તયિદં કથં, યદિ પુરેજાતં સહજાતેનેવ સહ અત્થિપચ્ચયો હોતીતિ ચોદનાયં આહ ‘‘તં વત્થુસહિતસ્સ…પે… પચ્ચયભાવતો’’તિ. તસ્સત્થો – યદિપિ તત્થ સનિદસ્સનસપ્પટિઘગ્ગહણેન આરમ્મણપુરેજાતસ્સ અત્થિપચ્ચયભાવો વુત્તો, તથાપિ અનિદસ્સનઅપ્પટિઘગ્ગહણતો વત્થુમ્પિ ગહિતન્તિ વત્થુસહિતસ્સ આરમ્મણપુરેજાતસ્સ સહજાતેન સહેવ અત્થિપચ્ચયભાવો વુત્તોતિ. પચ્છાજાતં આહારિન્દ્રિયેહેવ સહ અત્થિપચ્ચયો હોતિ, ન પુરેજાતેનાતિ અધિપ્પાયો. અનઞ્ઞધમ્મત્તેતિ પચ્ચયધમ્મસ્સ અનઞ્ઞત્તે. સહજાતેન સહ અત્થિપચ્ચયો હોતીતિ યોજના. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તત્થાપિ પટિયોગિપુરેજાતંયેવ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અત્થિપચ્ચયવિસેસેસુ પના’’તિઆદિના અત્તના દસ્સિતં વિચારં ‘‘એવમેત’’ન્તિ નિગમનવસેન પચ્ચામસતિ.

ઉપાદિન્નત્તિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.