(૧) વિભઙ્ગવારવણ્ણના

૫૩. તિકપદાનં તિકન્તરપદેહિ વિસદિસતા પાકટાયેવાતિ વુત્તં ‘‘તિકપદનાનત્તમત્તેન વિના’’તિ. મૂલાવસાનવસેનાતિ ‘‘એકમૂલેકાવસાનં નવા’’તિઆદિના વુત્તમૂલાવસાનવસેન. ‘‘ન તાયેવ વેદનાત્તિકાદીસૂ’’તિ એત્થ યા સદિસતા પટિક્ખિત્તા, તં દસ્સેતું ‘‘સદિસતં સન્ધાય ‘ન તાયેવા’તિ વુત્ત’’ન્તિ આહ. યાતિ યા પુચ્છા. સબ્બપુચ્છાસમાહરણન્તિ સબ્બાસં એકૂનપઞ્ઞાસાય પુચ્છાનં સમુચ્ચયનં અનવસેસેત્વા કથનં. ઇધ ઇમસ્મિં પટિચ્ચવારુદ્દેસે કત્તબ્બં. આદિતો હિ અનવસેસતો વુત્તે પચ્છા યથારહં તદેકદેસવચનં યુત્તં. ન હિ તત્થ એકૂનપઞ્ઞાસ પુચ્છા વિસ્સજ્જનં લભન્તીતિ તત્થ તસ્મિં ધમ્માનુલોમપચ્ચનીયે પીતિત્તિકે એકૂનપઞ્ઞાસ પુચ્છા વિસ્સજ્જનં ન હિ લભન્તિ, અટ્ઠવીસે પન લભન્તીતિ અત્થો.

તેન સહજાતપચ્ચયભૂતેનાતિ તેન વેદનાદિભેદેન એકેન ધમ્મેન સહજાતપચ્ચયો હોન્તેન, સહજાતપચ્ચયતં વા પત્તેન પાપુણન્તેનાતિ અત્થો. અનુઞ્ઞાતં વિય હોતીતિ યદિપિ અટ્ઠકથાયં ‘‘યાવ નિરોધગમના’’તિઆદિવચનેહિ ખણત્તયસમઙ્ગી ઉપ્પજ્જતીતિ અનુઞ્ઞાતં વિય હોતિ, ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગીયેવ પન ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તો પટિચ્ચવારાદીનં છન્નં વારાનં ઉપ્પાદમેવ ગહેત્વા પવત્તત્તા. તથા હિ તેસુ પચ્છાજાતપચ્ચયો અનુલોમતો ન તિટ્ઠતિ.

ઇધ કુસલવચનેન ગહિતે ખન્ધે સન્ધાય વુત્તન્તિ ઇમસ્મિં પટિચ્ચવારે ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિ કુસલસદ્દેન ગહિતે ખન્ધે સન્ધાય વુત્તં ચતૂસુપિ કુસલખન્ધેસુ એકતો ઉપ્પજ્જમાનેસુ સામઞ્ઞતો વુત્તેસુ સહજાતાદિસાધારણપચ્ચયવસેન અવિસેસતો સબ્બે સબ્બેસં પચ્ચયાતિ અયમેવ ઇમસ્સ પચ્ચયો, ઇમસ્સેવ અયં પચ્ચયોતિ ચ નિયમેત્વા વત્તું ન સક્કા. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘એકસ્સેવ દ્વિન્નંયેવ વા’’તિઆદિ. ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચા’’તિઆદીસુ પન વિસેસનભાવેન વેદનાદીનં વિસું ગહિતત્તા ‘‘એકં ખન્ધં પટિચ્ચ દ્વે ખન્ધા’’તિઆદિ વત્તું સક્કા. તેન વુત્તં ‘‘વેદનાત્તિકાદીસુ પના’’તિઆદિ. તથાતિ ઇમિના ‘‘એકેકસ્સપિ દુકાદિભેદાનઞ્ચા’’તિ ઇમં અનુકડ્ઢતિ.

એતસ્મિન્તિ ‘‘વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકત’’ન્તિ એવં વિપાકકિરિયાબ્યાકતગ્ગહણે. ‘‘સબ્બસ્મિં ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, કત્થ પન ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપન્તિ એત્થેવા’’તિ. એવં પઠમે વાક્યે અતિબ્યાપિતં પરિહરિત્વા દુતિયે અબ્યાપિતં પરિહરિતું ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એત્થાતિ ‘‘વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકત’’ન્તિ એત્થ ન ગહેતબ્બં તસ્સપિ આરુપ્પે ઉપ્પજ્જમાનસ્સ રૂપેન વિના ઉપ્પત્તિતો. એત્થ ચ યથા હેતુપચ્ચયગ્ગહણેનેવ અહેતુકં નિવત્તિતં, એવં ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપન્તિ રૂપગ્ગહણેનેવ આરુપ્પે વિપાકોપિ તત્થ ઉપ્પજ્જમાનેન ચિત્તુપ્પાદેન સદ્ધિં ન ગહિતો. તં પનેતં અત્થસિદ્ધમેવ અકત્વા સરૂપતો પાકટતરં કત્વા દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘વિપાકાબ્યાકત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પટિસન્ધિપચ્છિમચિત્તાનિ પનેત્થ સતિપિ રૂપસ્સ અનુપ્પાદને વવત્થાનાભાવતો ન ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

પચ્ચયભૂતસ્સાતિ ખન્ધાનં પચ્ચયભૂતસ્સ વત્થુસ્સ અગ્ગહિતતાપત્તિં નિવારેતું, કથં? પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન, કત્થ? ‘‘કટત્તા ચ રૂપ’’ન્તિ એતસ્મિં સામઞ્ઞવચને ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂ’’તિ વુત્તં, એવઞ્હિસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નતા દસ્સિતા હોતીતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખં વચનદ્વયન્તિ ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ પદદ્વયં સન્ધાય વુત્તં. સામઞ્ઞેન ગહિતન્તિ ‘‘કટત્તા ચ રૂપ’’ન્તિ ઇમિના સામઞ્ઞવચનેન, કટત્તારૂપસામઞ્ઞેન વા ગહિતં.

ઉપાદારૂપગ્ગહણેન વિના ‘‘ઉપાદારૂપ’’ન્તિ અગ્ગહેત્વા કેવલં ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં ‘‘કટત્તારૂપં’’ઇચ્ચેવ ગહેત્વાતિ અત્થો. એતસ્મિં પન દસ્સનેતિ ‘‘મહાભૂતેપિ પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિદસ્સનત્થ’’ન્તિ વુત્તે એતસ્મિં અત્થદસ્સને. ખન્ધપચ્ચયસહિતન્તિ પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપં, પવત્તિયં ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં વદતિ. અસહિતન્તિ પન પવત્તિયં કટત્તારૂપં આહારસમુટ્ઠાનં ઉતુસમુટ્ઠાનં અનિન્દ્રિયબદ્ધં અસઞ્ઞભવસઙ્ગહિતઞ્ચ રૂપં. પટિસન્ધિયમ્પીતિ પિ-સદ્દેન પવત્તિયમ્પિ કટત્તારૂપં અઞ્ઞઞ્ચ તત્થ ઉપ્પજ્જનકં ઉપાદારૂપન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કથં પનેત્થ ભૂતે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ રૂપસ્સ હેતુપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતીતિ? ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ હેતુપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનં રૂપં ભૂતેપિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવં પદમેતં, ભૂતાનં વા હેતુપચ્ચયતો નિબ્બત્તત્તા એવં વુત્તં. કારણકારણમ્પિ હિ કારણન્ત્વેવ વુચ્ચતિ યથા ‘‘ચોરેહિ ગામો દડ્ઢો’’તિ.

ભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપન્તિ પદુદ્ધારો કતો, ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપ’’ન્તિ પન પાઠોતિ અટ્ઠકથાયઞ્ચ તમેવ વુત્તં. અયં હેત્થત્થો – ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપ’’ન્તિ ઇમસ્મિં પાઠે વુત્તનયેન ઉપાદારૂપમ્પિ કુસલે ખન્ધે મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતીતિ. કો પન સો નયોતિ તં દસ્સેતું ‘‘મહાભૂતે…પે… સન્ધાયાહા’’તિ વુત્તં. તત્થ અત્થતો અયં નયો વુત્તોતિ ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ ઇમિના અબ્યાકતે ખન્ધે મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ઉપાદારૂપાનં ઉપ્પત્તિવચનેન કુસલે ખન્ધે મહાભૂતે ચ પટિચ્ચ ઉપાદારૂપાનં ઉપ્પત્તિ અત્થતો વુત્તો હોતીતિ અત્થો.

૫૪. રૂપેન વિના પચ્ચયુપ્પન્નં ન લબ્ભતીતિ એતેન યા પુચ્છા અરૂપમિસ્સકાવસાના, તાપિ ઇધ ન ગય્હન્તિ, પગેવ રૂપાવસાનાતિ દસ્સેતિ.

૫૭. તાય સમાનલક્ખણાતિ પઞ્ચક્ખન્ધપટિસન્ધિતાય ગબ્ભસેય્યકપટિસન્ધિયા સમાનલક્ખણા. પરિપુણ્ણધમ્માનન્તિ પરિયત્તિવિભાગાનં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્માનં. એત્થાતિ એતસ્મિં સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસે.

ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનરૂપન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ. પુન આહારસમુટ્ઠાનન્તિ એત્થ પુનગહણં ઉતુસમુટ્ઠાનાપેક્ખં. ન હિ તં પુબ્બે બાહિરગ્ગહણેન અગ્ગહિતં, આહારસમુટ્ઠાનં પન અગ્ગહિતમેવ, ઉતુસમુટ્ઠાનસ્સ કસ્મા પુનગહણન્તિ આહ ‘‘એતેહી’’તિઆદિ. તત્થાતિ અસઞ્ઞસત્તેસુ. તસ્સાતિ ઉતુસમુટ્ઠાનસ્સ. આદિમ્હીતિ બાહિરઆહારસમુટ્ઠાનઉતુસમુટ્ઠાનઅસઞ્ઞસત્તવસેન આગતવારેહિ પઠમવારે. અવિસેસવચનન્તિ બાહિરાદિવિસેસં અકત્વા વુત્તવચનં, અરૂપમ્પિ પચ્ચયં લભન્તં અત્થં હેતાદિકે પચ્ચયે લભન્તં સહ સઙ્ગણ્હિત્વાતિ યોજના. તસ્સાતિ, તત્થાતિ ચ પદદ્વયેન યથાવુત્તં પઠમવારમેવ પચ્ચામસતિ. તંસમાનગતિકન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનગતિકં. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસેપિ. કમ્મપચ્ચયવિભઙ્ગે વિયાતિ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયનિદ્દેસે વિય. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘તંસમુટ્ઠાનન્તિ ઇમિના પટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપમ્પિ સઙ્ગણ્હાતી’’તિ. અયઞ્ચ અત્થવિસેસો એત્થ એકંસેન ઇચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હિ…પે… અત્થી’’તિ આહ.

અવિસેસેત્વાતિ ‘‘ઉતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના વિસેસં અકત્વા. ઉપાદારૂપન્તિ વિસેસેત્વાવ કસ્મા પન વુત્તાનીતિ યોજના. હેતુપચ્ચયાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન સહજાતપચ્ચયાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સહાતિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં કટત્તારૂપન્તિ એવં એકતો. વિસુન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપતો વિસેસેત્વા. તત્થ બાહિરગ્ગહણાદીહિ વિયાતિ યથા ‘‘બાહિરં એકં મહાભૂત’’ન્તિઆદીસુ બાહિરઆહારસમુટ્ઠાનઉતુસમુટ્ઠાનગ્ગહણેહિ મહાભૂતાનિ વિસેસિતાનિ, એવં એત્થ ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચા’’તિ એતસ્મિં નિદ્દેસે મહાભૂતાનં કેનચિ વિસેસનેન અવિસેસિતત્તા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપભાવકટત્તારૂપભાવેહિ વિસેસેત્વાવ વુત્તાનીતિ યોજના.

ઇદાનિ અઞ્ઞેનપિ કારણેન તેસં વિસેસિતબ્બતં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ન કોચિ પચ્ચયોતિ ઇદં પટ્ઠાને આગતનિયામેન રૂપં ઉપનિસ્સયપચ્ચયં ન લભતીતિ કત્વા વુત્તં. તેનાહ ‘‘હેતાદીસૂ’’તિ. તદવિનાભાવતો પન તસ્સ ચિત્તકમ્માનં કારણભાવો વેદિતબ્બો, યતો ઇદ્ધિચિત્તનિબ્બત્તાનિ કમ્મપચ્ચયાનિ ચાતિ વુત્તાનિ. નનુ ચિત્તં આહારઉતુસમુટ્ઠાનાનં પચ્ચયો હોતીતિ? સચ્ચં હોતિ, સો પન ઉપત્થમ્ભકત્તેન, ન જનકત્તેનાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘આહાર…પે… જનક’’ન્તિ. કિં પન તેસં જનકન્તિ આહ ‘‘મહાભૂતાનેવ…પે… જનકાની’’તિ. ચિત્તેન કમ્મુના ચ વિના અભાવે યથાક્કમં ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનઉપાદારૂપાનન્તિ અત્થો. ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપકટત્તારૂપભૂતાનેવાતિ ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનમહાભૂતનિબ્બત્તાનેવ મહાભૂતાનં તેસં આસન્નકારણત્તા. અઞ્ઞાનીતિ ઉતુઆહારસમુટ્ઠાનાનિ ઉપાદારૂપાનિ વદતિ. વિસેસનં કતં ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ. સમાનજાતિકેન રૂપેન ઉતુના આહારેન ચાતિ અત્થો. પાકટવિસેસનાનેવાતિ ઇદં યેહિ મહાભૂતેહિ તાનિ નિબ્બત્તાનિ, તેસં ‘‘આહારસમુટ્ઠાનં ઉતુસમુટ્ઠાન’’ન્તિ વિસેસિતત્તા વુત્તં. ન વિસેસનં અરહન્તિ ન વિસેસિતબ્બાનિ કારણવિસેસનેનેવ વિસેસસ્સ સિદ્ધત્તા, ‘‘મહાભૂતે પટિચ્ચ ઉપાદારૂપ’’ન્ત્વેવ વત્તબ્બન્તિ અત્થો. એતાનિ પન ચિત્તજકમ્મજરૂપાનિ.

સવિસેસેનાતિ યેન વિસેસેન વિસેસિતા, તં દસ્સેન્તો ચિત્તં સન્ધાયાહ ‘‘સહજાતાદિપચ્ચયભાવતો’’તિ, ઇતરં પન સન્ધાય ‘‘મૂલકારણભાવતો’’તિ, કમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયભાવતોતિ અત્થો. ઇતરાનીતિ આહારઉતુસમુટ્ઠાનાનિપિ ઉપાદારૂપાનિ. મહાભૂતવિસેસનેનેવ વિસેસિતાનીતિ ‘‘આહારસમુટ્ઠાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ ઉતુસમુટ્ઠાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચા’’તિ મહાભૂતવિસેસનેનેવ જનકપચ્ચયેન આહારેન ઉતુના ચ વિસેસિતાનિ. ઇધાતિ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં કટત્તારૂપં ઉપાદારૂપ’’ન્તિ ઇમસ્મિં વચને. એત્થ હિ ઉપાદારૂપાનં ચિત્તકમ્મસમુટ્ઠાનતાવચનેન તંનિસ્સયાનમ્પિ તબ્ભાવો પકાસિતોતિ. અઞ્ઞતરવિસેસનં ઉભયવિસેસનં હોતિ ઉભયેસં અવિનિબ્ભોગેન પવત્તનતો.

૫૮. પુબ્બેતિ હેતુપચ્ચયાદીસુ. વિસું પચ્ચયભાવેનાતિ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા કટત્તા ચ રૂપ’’ન્તિઆદિના વત્થુસ્સ વિસું પચ્ચયભાવેન. એત્થ ચ વિસુંયેવ પચ્ચયભાવેન દસ્સિતાનીતિ ન સક્કા વત્તું, ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થુ, વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ પચ્ચયુપ્પન્નભાવો વિય ખન્ધાનં એકતોપિ પચ્ચયભાવો દસ્સિતો. તેનેવ હિ તસ્મિં અત્થે અત્તનો અરુચિં વિભાવેન્તો આહ ‘‘ઇમિના અધિપ્પાયેનાહા’’તિ. યો પનત્થો અત્તનો રુચ્ચતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ વત્થૂતિ ઇદં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ખન્ધાનં પચ્ચયભૂતાનં પટિચ્ચટ્ઠફરણતાદસ્સનં, વત્થુસ્સ પચ્ચયભૂતસ્સ પટિચ્ચટ્ઠફરણતાદસ્સનં, ન ખન્ધાનન્તિ સમ્બન્ધો. ઇધેવાતિ ઇમસ્મિં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે એવ. હેતુપચ્ચયાદીસુપિ અયમેવ નયો, તત્થ હિ પટિચ્ચટ્ઠફરણસ્સ સમાનતા. દસ્સિતાય પટિચ્ચટ્ઠદ્વયફરણતાય. ખન્ધવત્થૂનઞ્ચ દસ્સિતાયેવાતિ ખન્ધવત્થૂનઞ્ચ એકતો પટિચ્ચટ્ઠફરણતા દસ્સિતાયેવ.

એવમાદીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘અકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચા’’તિ એવમાદિ સઙ્ગય્હતિ. નનુ ભવિતબ્બન્તિ યોજના. હેતુપચ્ચયાદીહિ વિયાતિ સદિસૂદાહરણન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. યં ‘‘એકં, તયો, દ્વે ચ ખન્ધે પટિચ્ચા’’તિ વુત્તં પચ્ચયજાતન્તિ અત્થો. પચ્ચયટ્ઠો હિ પટિચ્ચટ્ઠો. તેનાહ ‘‘તે હેતુપચ્ચયભૂતા એવ ન હોન્તી’’તિ. એતેન ન પટિચ્ચટ્ઠફરણકસ્સ એકન્તિકો હેતુઆદિપચ્ચયભાવોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘એસ નયો આરમ્મણપચ્ચયાદીસૂ’’તિ. ન હિ આરમ્મણપચ્ચયભૂતો ધમ્મો પટિચ્ચટ્ઠં ફરતિ. વુત્તઞ્ચ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ આરમ્મણપચ્ચયા’’તિ.

પચ્ચયન્તરેનપિ ઉપકારકતામત્તમ્પિ ગહેત્વા પટિચ્ચવારે વારન્તરે ચ હેતુઆદિપચ્ચયા દસ્સિતાતિ ઉપચયેન યથાવુત્તં વિભાવેન્તો ‘‘પચ્ચયવારે ચા’’તિઆદિમાહ. તંપચ્ચયાતિ વત્થુપચ્ચયા, યથારહં પચ્ચયભૂતં વત્થું લભિત્વાતિ અત્થો. તેતિ કુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ. તેસન્તિ મહાભૂતાનં ખન્ધાનં. પચ્ચયભાવાભાવતોતિ ઇદં ખન્ધાનં હેતુસહજાતાદિપચ્ચયભાવસ્સ મહાભૂતેસુ દિટ્ઠત્તા વુત્તં. યદિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાપિ તે તેસં ભવેય્યુન્તિ પરસ્સ આસઙ્કનિરાસઙ્કં કરોન્તો ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસદ્દો હી’’તિઆદિમાહ. નિરપેક્ખોતિ અઞ્ઞનિરપેક્ખો. ન હિ હેતુધમ્મો ધમ્મન્તરાપેક્ખો હુત્વા હેતુપચ્ચયો હોતિ, સદ્દસીસેનેત્થ અત્થો વુત્તો. અઞ્ઞતરાપેક્ખોતિ અત્તના સહકારિકારણભૂતં, ઇતરં વા યં કિઞ્ચિ અઞ્ઞતરં અપેક્ખતીતિ અઞ્ઞતરાપેક્ખો. યથાવુત્તેતરેતરાપેક્ખોતિ અરૂપક્ખન્ધાદિભેદં પાળિયં વુત્તપ્પકારં ઇતરેતરં મિથુ પચ્ચયભૂતં અપેક્ખતીતિ ઇતરેતરાપેક્ખો. પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્ના ચ ખન્ધા મહાભૂતા ઇધ યથાવુત્તા ભવેય્યુન્તિ કસ્મા વુત્તં. ન હિ ખન્ધા મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભાવેન વુત્તા, અથ ખન્ધા ચ મહાભૂતા ચાતિ વિસું વિસું ગય્હેય્યું, એવં સતિ ‘‘મહાભૂતા ખન્ધાનં ન કોચિ પચ્ચયો’’તિ ન વત્તબ્બં.

યસ્સ સયં પચ્ચયો, તતો તેન તન્નિસ્સિતેન વાતિ યસ્સ ધમ્મસ્સ સયં અત્તના પચ્ચયો હોતિ, તતો ધમ્મતો સયં ઉપ્પજ્જમાનં કથં તેન ધમ્મેન તન્નિસ્સિતેન વા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન એવંભૂતં તં ધમ્મજાતં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ વુત્તમેવત્થં ઉદાહરણેન વિભાવેતિ ‘‘યથા’’તિઆદિના. તત્થ ‘‘ખન્ધે પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ ઇદં ‘‘તેન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ ઇમસ્સ ઉદાહરણં, ‘‘વત્થું પચ્ચયા ખન્ધા’’તિ ઇદં પન ‘‘તન્નિસ્સિતેન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ એતસ્સ. તસ્માતિ વુત્તમેવ અત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. અત્તનો પચ્ચયસ્સ પચ્ચયત્તાભાવતોતિ અત્તનો પચ્ચયભૂતસ્સ અરૂપક્ખન્ધસ્સ પચ્ચયભાવાભાવતો. ન હિ મહાભૂતા યતો ખન્ધતો ઉપ્પન્ના, તેસં પચ્ચયા હોન્તિ. તદપેક્ખત્તાતિ ઇતરેતરપચ્ચયભાવાપેક્ખત્તા. ખન્ધે પટિચ્ચ પચ્ચયા ચાતિ પટિચ્ચવારે વુત્તનિયામેનેવ ખન્ધે પટિચ્ચ, પચ્ચયવારે વુત્તનિયામેન ખન્ધે પચ્ચયા ચ. નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયા ચ વુત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતો અઞ્ઞસ્મા નિસ્સયપચ્ચયાદિતો મહાભૂતાનં ઉપ્પત્તિ વુત્તા ચાતિ અત્થો. વત્થું પચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનાતિ વત્થું પુરેજાતપચ્ચયં કત્વા ઉપ્પજ્જમાના. તન્નિસ્સિતેન ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેનાતિ તં વત્થું નિસ્સિતેન ખન્ધેન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભૂતેન ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા યથાવુત્તેન કારણેન વત્થું પચ્ચયા…પે… વુત્તા, ઇમિના પરિયાયેન પન ઉજુકં પવત્તિયં વત્થુસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભાવોતિ અત્થો.

૫૯. સા ન ગહિતાતિ યા ‘‘ચક્ખાયતનં નિસ્સાયા’’તિઆદિના ચક્ખાયતનાદીનં નિસ્સયપચ્ચયતા વુત્તા, સા ઇધ પટિચ્ચવારે ન વુત્તાતિ અત્થો સહજાતત્થો પટિચ્ચત્થોતિ કત્વા. તેનાહ ‘‘ચક્ખાયતનાદીનિ…પે… અધિપ્પાયો’’તિ. યેસં પન અરૂપક્ખન્ધમહાભૂતનામરૂપચિત્તચેતસિકમહાભૂતરૂપિધમ્માનં વસેન છધા નિસ્સયપચ્ચયો ઇચ્છિતો, તેસં વસેન ઇધ વિભત્તો એવ. કથં રૂપિવસેન વિભત્તોતિ ચે? ‘‘વત્થું પટિચ્ચ ખન્ધા’’તિ હદયવત્થુવસેન સરૂપતો દસ્સિતો એવ. ઇતરેસમ્પિ વસેન ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નિસ્સયપચ્ચયા’’તિ એત્થ દસ્સિતો. યથા હિ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ આરમ્મણપચ્ચયા’’તિઆદીસુ રૂપાયતનાદીનં અસતિપિ પટિચ્ચટ્ઠફરણે આરમ્મણપચ્ચયભાવો દસ્સિતો હોતિ, એવમિધાપિ ચક્ખાયતનાદીનં નિસ્સયપચ્ચયભાવો દસ્સિતો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘નિસ્સય…પે… ન ગહિતાની’’તિ.

૬૦. દ્વીસુ ઉપનિસ્સયેસૂતિ અનન્તરપકતૂપનિસ્સયેસુ. કુસલાપિ પન મહગ્ગતાતિ પિ-સદ્દેન અબ્યાકતે મહગ્ગતે આકડ્ઢતિ ‘‘કુસલાપિ મહગ્ગતા આરમ્મણૂપનિસ્સયં ન લભન્તિ, પગેવ અબ્યાકતા’’તિ. કદાચિ ન લભન્તિ, યદા ગરું કત્વા ન પવત્તન્તીતિ અત્થો.

૬૧. અઞ્ઞત્થ હેતુપચ્ચયાદીસુ. પચ્ચયં અનિદ્દિસિત્વાતિ પચ્ચયં ધમ્મં સરૂપતો અનિદ્દિસિત્વા. ન હિ હેતુપચ્ચયનિદ્દેસાદીસુ અલોભાદિકુસલાદિસરૂપવિસેસતો હેતુઆદિધમ્મા દસ્સિતા. કુસલાદીસૂતિ ઇદં અલોભાદિવિસેસનં. તેન યથા અલોભાદીસુ અયમેવ પચ્ચયોતિ નિયમો નત્થિ, એવં તબ્બિસેસેસુ કુસલાદીસૂતિ દસ્સેતિ. ઇધ પન પુરેજાતપચ્ચયે. વત્થુનવત્થુધમ્મેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. પુરેજાતપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનાનન્તિ ઇમિના પટિસન્ધિક્ખણે, આરુપ્પે ઉપ્પજ્જમાને ચ ખન્ધે નિવત્તેતિ. કસ્મા પનેત્થ વત્થુપુરેજાતમેવ ગહિતં, ન આરમ્મણપુરેજાતન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘આરમ્મણપુરેજાતમ્પિ હિ વત્થુપુરેજાતે અવિજ્જમાને ન લબ્ભતી’’તિ. તસ્સાતિ પટિસન્ધિવિપાકસ્સ. ન ઉદ્ધટોતિ વુત્તમેવત્થં પાકટં કાતું ‘‘નેવવિપાક…પે… તીણીતિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. અલાભતોતિ યદિ લબ્ભેય્ય, ‘‘ચત્તારી’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ દસ્સેતિ. તત્થાતિ વિપાકત્તિકે. તીણીતિ ‘‘વિપાકં ધમ્મં પટિચ્ચ વિપાકો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ પુરેજાતપચ્ચયા, વિપાકધમ્મધમ્મં, નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મં પટિચ્ચા’’તિ ઇમાનિ તીણિ.

૬૩. તદુપાદારૂપાનન્તિ તે મહાભૂતે નિસ્સાય પવત્તઉપાદારૂપાનં. વદતીતિ એકક્ખણિકનાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયં વદતિ અવિનિબ્ભોગવસેન પવત્તમાનાનં તેસં પચ્ચયેન વિસેસાભાવતો. પવત્તિયં કટત્તારૂપાનન્તિ વિસેસનં પટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપાનં એકક્ખણિકસ્સપિ કમ્મપચ્ચયસ્સ ઇચ્છિતત્તા. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘તથા પટિસન્ધિક્ખણે મહાભૂતાન’’ન્તિ દુવિધોપિ કમ્મપચ્ચયો વુત્તો.

૬૪. યં યં પટિસન્ધિયં લબ્ભતીતિ ચક્ખુન્દ્રિયાદીસુ યં યં ઇન્દ્રિયરૂપં પટિસન્ધિયં લબ્ભતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન ઇન્દ્રિયરૂપઞ્ચ વત્થુરૂપઞ્ચ ‘‘કટત્તારૂપ’’ન્તિ વુત્તં.

૬૯. કેસઞ્ચીતિ પઞ્ચવોકારે પટિસન્ધિક્ખન્ધાદીનં. તેસઞ્હિ વત્થુ નિયમતો વિપ્પયુત્તપચ્ચયો હોતિ. સમાનવિપ્પયુત્તપચ્ચયાતિ સદિસવિપ્પયુત્તપચ્ચયા. કુસલાકુસલા હિ ખન્ધા એકચ્ચે ચ અબ્યાકતા યસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયા હોન્તિ, ન સયં તતો વિપ્પયુત્તપચ્ચયં લભન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયાભાવતો વત્થુનાવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જનતો. એકચ્ચે પન અબ્યાકતા યસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયા હોન્તિ, સયમ્પિ તતો વિપ્પયુત્તપચ્ચયં લભન્તિ યથા પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુક્ખન્ધા. તેન વુત્તં ‘‘કેસઞ્ચિ ખન્ધા…પે… નાનાવિપ્પયુત્તપચ્ચયાપી’’તિ. પચ્ચયં પચ્ચયં કરોતીતિ પચ્ચયધમ્મં વત્થું ખન્ધે ચ અત્તનો પચ્ચયભૂતં કરોતિ, યથાવુત્તં પચ્ચયધમ્મં પચ્ચયં કત્વા પવત્તતીતિ અત્થો. તંકિરિયાકરણતોતિ વિપ્પયુત્તપચ્ચયકિચ્ચકરણતો. પટિચ્ચ ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ પટિચ્ચટ્ઠફરણં નત્થિ સહજાતટ્ઠો પટિચ્ચટ્ઠોતિ કત્વા. ‘‘પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ એત્તકમેવાહ, કિં પટિચ્ચ? ખન્ધેતિ પાકટોયમત્થોતિ. તેનાહ ‘‘કિં પન પટિચ્ચા’’તિઆદિ. પચ્ચાસત્તિઞાયેન અનન્તરસ્સ વિધિ પટિસેધો વા હોતીતિ ગણ્હેય્યાતિ તં નિવારેતું વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અનન્તરત્તા…પે… વુત્તં હોતી’’તિ આહ.

૭૧-૭૨. સઙ્ખિપિત્વા દસ્સિતાનં વસેનેતં વુત્તન્તિ સઙ્ખિપિત્વા દસ્સિતાનં પચ્ચયાનં વસેન એતં ‘‘ઇમે તેવીસતિ પચ્ચયા’’તિઆદિવચનં વાચનામગ્ગં દસ્સેન્તેહિપિ પાળિયં વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. એકેનપીતિ કુસલાદીસુ ચ પદેસુ એકેનપિ પદેન, તસ્મિં તસ્મિં વા પચ્ચયનિદ્દેસે વાક્યસઙ્ખાતેન એકેનપિ પદેન. તયો પચ્ચયાતિ હેતુઆરમ્મણાધિપતિપચ્ચયા. તે ચત્તારો પચ્છાજાતઞ્ચ વજ્જેત્વાતિ એત્થ યથાવુત્તે ચત્તારો પચ્ચયે વિત્થારિતત્તા ‘‘વજ્જેત્વા’’તિ વુત્તં, પચ્છાજાતં પન સબ્બેન સબ્બં અગ્ગહિતત્તા. એત્તકા હિ એકૂનવીસતિ પચ્ચયા યથાવુત્તે પચ્ચયે વજ્જેત્વા અવસિટ્ઠા. યે પનાતિ પદકારકે વદતિ. સઙ્ખિપિત્વાતિ પદસ્સ ‘‘પાળિયં વિત્થારિતં અવિત્થારિતઞ્ચ સબ્બં સઙ્ગહેત્વા વુત્ત’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ. ‘‘તેવીસતિ પચ્ચયા’’તિ પાઠેન ભવિતબ્બં ‘‘સબ્બં સઙ્ગહેત્વા’’તિ વુત્તત્તા. પચ્છાજાતપચ્ચયોયેવ હિ વજ્જેતબ્બોતિ. એવં વાદન્તરે વત્તબ્બં વત્વા ઇદાનિ પાળિયા અવિપરીતં અત્થં દસ્સેતું ‘‘આદિમ્હિ પના’’તિઆદિ વુત્તં.

વિભઙ્ગવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.