(૨) સઙ્ખ્યાવારવણ્ણના

૭૩. યથા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે વિસેસો વિભઙ્ગે અત્થીતિ ઇદં હેતુપચ્ચયાદિવિભઙ્ગતો વિસેસભાવસામઞ્ઞેન વુત્તં. ન હિ યાદિસો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયવિભઙ્ગે વિસેસો, તાદિસો પુરેજાતપચ્ચયવિભઙ્ગે. તથા હિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયે પટિસન્ધિ લબ્ભતિ, ન પુરેજાતપચ્ચયે. ‘‘વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચા’’તિઆદિકે વિભઙ્ગેતિ ઇમિના યસ્મિં પચ્ચયે વિપાકાબ્યાકતં ઉદ્ધટં, તં નિદસ્સનવસેન દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા હેતુપચ્ચયાદીસુ ‘‘વિપાકાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચા’’તિઆદિના વિભઙ્ગે વિપાકાબ્યાકતં ઉદ્ધટં અત્થિ, એવં વિપાકાબ્યાકતાભાવં આસેવનપચ્ચયે વિસેસં દસ્સેતીતિ.

૭૪. એતસ્મિં અનુલોમેતિ ઇમસ્મિં પટિચ્ચવારે પચ્ચયાનુલોમે. સુદ્ધિકનયેતિ પઠમે નયે. દસ્સિતગણનતોતિ ‘‘નવ, તીણિ, એક’’ન્તિ એવં સઙ્ખેપતો દસ્સિતગણનતો. તતો પરેસુ નયેસૂતિ તતો પઠમનયતો પરેસુ દુતિયાદિનયેસુ. અઞ્ઞિસ્સાતિ નવાદિભેદતો અઞ્ઞિસ્સા ગણનાય. અબહુગણનેન યુત્તસ્સ બહુગણનસ્સ પચ્ચયસ્સ, તેન અબહુગણનેન. સમાનગણનતા ચાતિ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકો. તેન પચ્ચનીયતો અનુલોમે યો વિસેસો વુચ્ચતિ, તં જોતેતિ. તેનાહ ‘‘અનુલોમેયેવ દટ્ઠબ્બા’’તિ. અનુલોમેયેવાતિ અવધારણેન નિવત્તિતં દસ્સેતું ‘‘પચ્ચનીયે…પે… વક્ખતી’’તિ વુત્તં.

૭૬-૭૯. તે પન તેરસમૂલકાદિકે નયે સાસેવનસવિપાકેસુ દ્વીસુ દ્વાવીસતિમૂલકેસુ સાસેવનમેવ ગહેત્વા ઇતરં પજહન્તો આહ ‘‘પચ્છાજાતવિપાકાનં પરિહીનત્તા’’તિ. વિરોધાભાવે સતીતિ ઇદં ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિઆદીસુ વિય પરિકપ્પવચનં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘પુચ્છાય દસ્સિતનયેના’’તિ. તસ્સ ચ તેવીસતિમૂલકસ્સ. નામન્તિ તેવીસતિમૂલકન્તિ નામં. દ્વાવીસતિ…પે… વુત્તન્તિ એતેન દ્વાવીસતિમૂલકોવ પરમત્થતો લબ્ભતિ, ન તેવીસતિમૂલકોતિ દસ્સેતિ.

અઞ્ઞપદાનીતિ હેતુઅધિપતિપદાદીનિ. સુદ્ધિકનયોતિ પઠમનયો, યં અટ્ઠકથાયં ‘‘એકમૂલ’’ન્તિ વુત્તં. આરમ્મણમૂલકાદીસુ ન લબ્ભતીતિ દુમૂલકાદીસુ તં ન યોજીયતિ. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમં સોધેત્વા એવ હિ અભિધમ્મપાળિ પવત્તા, તસ્મા ‘‘આરમ્મણે…પે… પઞ્હા’’તિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ‘‘તીણિયેવ પઞ્હા’’તિ પાઠે. ‘‘વત્તુ અધિપ્પાયાનુવિધાયી સદ્દપ્પયોગો’’તિ કત્વા અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો આહ ‘‘તતો ઉદ્ધં ગણનં નિવારેતિ, ન અધો પટિક્ખિપતી’’તિ. ગણનાય ઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિભાવતો હેટ્ઠાગણનં અમુઞ્ચિત્વાવ ઉપરિગણના સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘તીસુ એકસ્સ અન્તોગધતાય ચ ‘તીણિયેવા’તિ વુત્ત’’ન્તિ. અત્તનો વચનન્તિ ‘‘તત્રિદં લક્ખણ’’ન્તિઆદિના વુત્તં અત્તનો વચનં.

૮૦-૮૫. અવિગતા…પે… વુત્તેપિ વિપલ્લાસયોજનં અકત્વાતિ અધિપ્પાયો. સા દસ્સિતા હોતીતિ સા વિપલ્લાસયોજનં અકત્વા દસ્સિયમાના યદિપિ દસ્સિતા હોતિ, ન એવં આવિકરણવસેન દસ્સિતા હોતિ તાદિસસ્સ લિઙ્ગનસ્સ અભાવતો યથા વિપલ્લાસયોજનાયન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘વિપલ્લાસ…પે… હોતી’’તિ. એવમેવ અધિપ્પાયો યોજેતબ્બોતિ ‘‘યે…પે… તં દસ્સેતુ’’ન્તિ એત્થ ‘‘યદિપિ અવિગતાનન્તર’’ન્તિઆદિના યથા અધિપ્પાયો યોજિતો, એવમેવ ‘‘તેનેતં આવિકરોતી’’તિ એત્થાપિ અધિપ્પાયો યોજેતબ્બો. કિં વુત્તં હોતિ? યથા તત્થ ‘‘ઊનતરગણનેહિ સમાનગણનેહિ ચ સદ્ધિં સંસન્દને ઊનતરા સમાના ચ ગણના હોતી’’તિ અયમત્થો ઞાપનવસેન દસ્સિતો, એવમિધાપીતિ. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘આરમ્મણપચ્ચયો યેન યેન બહુતરગણનેન વા સમાનગણનેન વા પચ્ચયેન સદ્ધિં તિકદુકાદિભેદં ગચ્છતિ, સબ્બત્થ તીણેવ પઞ્હવિસ્સજ્જનાનિ વેદિતબ્બાની’’તિ. ન કેવલમત્થવિસેસાવિકરણત્થમેવેત્થ તથા યોજના કતા, અથ ખો દેસનાક્કમોયેવ સોતિ દસ્સેતું ‘‘પચ્ચનીયાદીસુપિ પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ મૂલપદન્તિ આરમ્મણપચ્ચયાદિકં તસ્મિં તસ્મિં નયે મૂલભૂતં પદં. તત્થાતિ પચ્ચનીયાદીસુ. એતં લક્ખણન્તિ ‘‘તત્રિદં લક્ખણ’’ન્તિઆદિના વુત્તલક્ખણં. તસ્માતિ યસ્મા પુબ્બેનાપરં પાળિ એવમેવ પવત્તા, તસ્મા એવ. તેન મૂલપદં આદિમ્હિયેવ ઠપેત્વા દેસના ઞાયાગતાતિ દસ્સેતિ. યદિ એવં લિઙ્ગનેન અત્થવિસેસાવિકરણં કથન્તિ આહ ‘‘ન ચ વિઞ્ઞાતે અત્થે વચનેન લિઙ્ગેન ચ પયોજનં અત્થી’’તિ.

પચ્ચયાનુલોમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.