૩. પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના

૪૩૫-૪૮૨. લોકિયઅબ્યાકતેહીતિ ફલધમ્મનિબ્બાનવિનિમુત્તેહિ અબ્યાકતેહિ. તાનિ ઉપાદાયાતિ તાનિ લોકિયઅબ્યાકતાનિ ઉપાદાય. તંસમાનગતિકાનં મનિન્દ્રિયાદીનં ‘‘સો વેદનાક્ખન્ધં પરિજાનાતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૨૦૬) વેદનાક્ખન્ધાદીનં વિય પરિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા. યઞ્હિ પરિજાનિતબ્બં, તદેવ પરિજાનાતીતિઆદિના વુત્તં. એવમવિપરીતે અત્થે સિદ્ધેપિ ચોદકો ‘‘મિસ્સકત્તા’’તિ એત્થ લબ્ભમાનં લેસં ગહેત્વા ચોદેતિ ‘‘યદિ પરિઞ્ઞેય્યમિસ્સકત્તા’’તિઆદિના. તસ્સત્થો – યથા ઇધ પરિઞ્ઞેય્યમિસ્સકાનં પરિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા, એવમઞ્ઞત્થાપિ સા તેસં વત્તબ્બા, તથા ભાવેતબ્બમિસ્સકાનં ભાવેતબ્બતાતિ. તેનાહ ‘‘કસ્મા ધમ્મયમકે’’તિઆદિ. કુસલાકુસલેસુ ભાવનાપહાનાભિનિવેસો હોતિ, યેન વુત્તં ‘‘સો તં અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતી’’તિઆદિ. ન અબ્યાકતભાવન્તિ એકેન યથા ફસ્સદ્વારતો વિય વિઞ્ઞાણદ્વારતો કુસલાદીનં ઉપ્પત્તિપરિયાયો, એવં વેદનાક્ખન્ધાદીનં વિય ન અબ્યાકતાદીનં પરિઞ્ઞેય્યતાપરિયાયોતિ દસ્સેતિ.

કુસલાકુસલભાવેન અગ્ગહિતાતિ સમુદયસભાવેન અગ્ગહિતાતિ અત્થો. કુસલાકુસલાપીતિ કુસલાકુસલભાવાપિ સમાના. ભાવેતબ્બપહાતબ્બભાવેહિ વિનાપિ હોતિ, યો ન મગ્ગસમુદયસચ્ચપક્ખિયો. યથા ‘‘અનિચ્ચં રૂપ’’ન્તિ એત્થ ‘‘અનિચ્ચમેવ રૂપં, ન નિચ્ચ’’ન્તિ પટિયોગિવિનિવત્તનમેવ એવ-કારેન કરીયતિ, ન તસ્સ દુક્ખાનત્તતાદયો નિવારિતા હોન્તિ, એવં ‘‘પહાતબ્બમેવા’’તિ એત્થ એવ-સદ્દેન પટિયોગિભૂતં અપ્પહાતબ્બમેવ નિવત્તીયતિ, ન તતો અઞ્ઞવિસેસાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એતેન પહાતબ્બમેવા’’તિઆદિ. ભાવેતબ્બભાવો એવ તસ્સ અઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ગહિતો ઉક્કંસગતિવિજાનનતો. ‘‘પરતો લિખિતબ્બં ઉપ્પટિપાટિયા લિખિત’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં. દ્વે પુગ્ગલાતિ હિ આદિ અનુલોમે આગતં ઉદ્ધટં, ચક્ખુન્દ્રિયં ન પરિજાનાતીતિઆદિ પન પટિલોમે. દોમનસ્સિન્દ્રિયં ન પજહન્તિ નામાતિ ઇદં ‘‘નો ચ દોમનસ્સિન્દ્રિયં પજહન્તી’’તિ પાળિપદસ્સ અત્થવચનં. યં પન ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયમૂલકં અતિક્કમિત્વા દોમનસ્સિન્દ્રિયમૂલકે ઇદં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, પટિલોમે આગતં સન્ધાય વુત્તત્તા તં ન યુત્તં, ન તં અટ્ઠકથાચરિયા પઠમં આગતં પદં લઙ્ઘિત્વા તાદિસસ્સેવ પચ્છા આગતપદસ્સ અત્થવણ્ણનં કરોન્તિ. પદાનુક્કમતો એવ હિ અટ્ઠકથાયં અત્થવણ્ણના આરદ્ધા, પરિયોસાપિતા ચ, તસ્મા અનુપટિપાટિયાવ લિખિતં, ન ઉપ્પટિપાટિયાતિ દટ્ઠબ્બં ‘‘દ્વે પુગ્ગલા’’તિઆદિકસ્સ અનુલોમે આગતસ્સ ઉદ્ધટત્તા.

એત્થાતિ એતસ્મિં પરિઞ્ઞાવારે. છ પુગ્ગલાતિ પુથુજ્જનેન સદ્ધિં યાવ અનાગામિમગ્ગટ્ઠા છ પુગ્ગલા. અભિન્દિત્વા ગહિતો તત્થ ભબ્બાભબ્બાનં કિચ્ચવિસેસસ્સ અગ્ગહિતત્તા. યત્થ પન સતિ પુથુજ્જનગ્ગહણસામઞ્ઞે ભબ્બાનં કિચ્ચં ગહિતં, યત્થ ચ અભબ્બાનં, તત્થ તે એવ ભિન્દિત્વા વુત્તા હોન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે ચ પુથુજ્જના મગ્ગં પટિલભિસ્સન્તિ, યે ચ પુથુજ્જના મગ્ગં ન પટિલભિસ્સન્તી’’તિ ચ આદિમાહ. અરહાતિ અરિયો, અયમેવ વા પાઠો. પઠમમગ્ગફલસમઙ્ગીતિ પુરિમમગ્ગફલસમઙ્ગી. ઇતરોતિ અરહા. એવં પુગ્ગલભેદં ઞત્વાતિ ઇધ પુથુજ્જનો સો ચ અભબ્બોતિ ગહિતો, ઇધ ભબ્બો ઇધ અરિયા, યે ચ પઠમમગ્ગફલસમઙ્ગિનો યાવ અગ્ગમગ્ગફલસમઙ્ગિનોતિ એવં યથાવુત્તં પુગ્ગલવિભાગં ઞત્વા. તત્થ તત્થાતિ તેસં દ્વે પુથુજ્જના અટ્ઠ અરિયાતિ ઇમેસં યથાવુત્તપુગ્ગલાનં ભેદતો અભેદતો ચ ગહણવસેન આગતે તસ્મિં તસ્મિં પાઠપદેસે. સન્નિટ્ઠાનેનાતિ સન્નિટ્ઠાનપદવસેન, નિચ્છયવસેનેવ વા. નિદ્ધારેત્વાતિ નીહરિત્વા. વિસ્સજ્જનં યોજેતબ્બન્તિ વિસ્સજ્જનવસેન પવત્તપાળિયા યથાવુત્તઅત્થદસ્સનેન સમ્બન્ધતો વિભાવેતબ્બોતિ.

પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇન્દ્રિયયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

યમકપકરણ-અનુટીકા સમત્તા.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ