૮. ચિત્તયમકં

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧-૬૨. સરાગાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘યસ્સ સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતી’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘યસ્સ અવિમુત્તં ચિત્ત’’ન્તિ વારો, તાવ સઙ્ગણ્હાતિ. કુસલાદીતિ પન આદિ-સદ્દેન ‘‘યસ્સ કુસલં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતી’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘યસ્સ સરણં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતી’’તિ વારો, તાવ સઙ્ગણ્હાતિ, તસ્મા સરાગાદિકુસલાદીહીતિ સરાગાદીહિ અવિમુત્તન્તેહિ, કુસલાદીહિ અરણન્તેહિ પદેહિ મિસ્સકા વારા. સુદ્ધિકાતિ કેવલા યથાવુત્તસરાગાદીહિ કુસલાદીહિ ચ અમિસ્સકા. તયો તયોતિ પુગ્ગલધમ્મવસેન તયો તયો મહાવારા. યદિ એવં કથં સોળસ પુગ્ગલવારાતિ આહ ‘‘તત્થ તત્થ પન વુત્તે સમ્પિણ્ડેત્વા’’તિ. તત્થ તત્થ સોળસવિધે સરાગાદિમિસ્સકચિત્તે વુત્તે પુગ્ગલે એવ એકજ્ઝં સમ્પિણ્ડેત્વા સઙ્ગહેત્વા ‘‘સોળસ પુગ્ગલવારા’’તિ વુત્તં. ‘‘ધમ્મપુગ્ગલધમ્મવારા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ન નિરન્તરં વુત્તેતિ ધમ્મે પુગ્ગલધમ્મે ચ અનામસિત્વા સોળસસુપિ ઠાનેસુ નિરન્તરં પુગ્ગલે એવ વુત્તે સમ્પિણ્ડેત્વા સોળસ પુગ્ગલવારા ન વુત્તાતિ અત્થો.

સંસગ્ગવસેનાતિ સંસજ્જનવસેન દેસનાય વિમિસ્સનવસેન. અઞ્ઞથા હિ ઉપ્પાદનિરોધા પચ્ચુપ્પન્નાનાગતકાલા ચ કથં સંસજ્જીયન્તિ. સેસાનમ્પિ વારાનન્તિ ઉપ્પાદુપ્પન્નવારાદીનં. તંતંનામતાતિ યથા ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પન્ન’’ન્તિઆદિના ઉપ્પાદઉપ્પન્નભાવામસનતો ઉપ્પાદઉપ્પન્નવારોતિ નામં પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતિ, એવં સેસવારાનમ્પીતિ આહ ‘‘તંતંનામતા પાળિઅનુસારેન વેદિતબ્બા’’તિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૬૩. તથારૂપસ્સેવાતિ પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિનો એવ. તઞ્ચ ચિત્તન્તિ તઞ્ચ યથાવુત્તક્ખણં પચ્છિમચિત્તં. ‘‘એવંપકાર’’ન્તિ ઇમસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિમેવા’’તિ વુત્તં નિરુજ્ઝમાનાકારસ્સ ‘‘એવંપકાર’’ન્તિ વુત્તત્તા.

૬૫-૮૨. દ્વયમેતન્તિ યં ‘‘ખણપચ્ચુપ્પન્નમેવ ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણાપગમેન ઉપ્પજ્જિત્થ નામ, તદેવ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પાદં પત્તત્તા ઉપ્પજ્જિત્થ, અનતીતત્તા ઉપ્પજ્જતિ નામા’’તિ વુત્તં, એતં ઉભયમ્પિ. એવં ન સક્કા વત્તુન્તિ ઇમિના વુત્તપ્પકારેન ન સક્કા વત્તું, પકારન્તરેન પન સક્કા વત્તુન્તિ અધિપ્પાયો. તત્થ ‘‘ન હી’’તિઆદિના પઠમપક્ખં વિભાવેતિ. વિભજિતબ્બં સિયાતિ ‘‘ભઙ્ગક્ખણે તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, નો ચ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પાદક્ખણે તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ ચેવ ઉપ્પજ્જતિ ચા’’તિ વિભજિતબ્બં સિયા, ન ચ વિભત્તં. ‘‘આમન્તા’’તિ વત્તબ્બં સિયા ખણપચ્ચુપ્પન્ને ચિત્તે વુત્તનયેન ઉભયસ્સપિ લબ્ભમાનત્તા, ન ચ વુત્તં. ઇદાનિ યેન પકારેન સક્કા વત્તું, તં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિઆદિમાહ. પુગ્ગલો વુત્તો, પુગ્ગલવારો હેસોતિ અધિપ્પાયો. તસ્સાતિ પુગ્ગલસ્સ. ન ચ કિઞ્ચિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિભાવતો. તં પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, યં ચિત્તસમઙ્ગી સો પુગ્ગલોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યદિ અનેકચિત્તવસેનાયં યમકદેસના પવત્તાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ચિત્તન્તિ હિ…પે… તિટ્ઠતી’’તિ. સન્નિટ્ઠાનવસેન નિયમો વેદિતબ્બો, અઞ્ઞથા ‘‘નો ચ તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના પટિસેધો ન યુજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો. તાદિસન્તિ તથારૂપં, યદવત્થો ઉપ્પન્નઉપ્પજ્જમાનતાદિપરિયાયેહિ વત્તબ્બો હોતિ, તદવત્થન્તિ અત્થો.

૮૩-૧૧૩. ઇમસ્સ પુગ્ગલવારત્તાતિ ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તસ્સ ઇમસ્સ અતિક્કન્તકાલવારસ્સ પુગ્ગલવારત્તા. પુગ્ગલો પુચ્છિતોતિ ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં…પે… તસ્સ ચિત્ત’’ન્તિ ચિત્તસમઙ્ગિપુગ્ગલો પુચ્છિતોતિ પુગ્ગલસ્સેવ વિસ્સજ્જનેન ભવિતબ્બં, ઇતરથા અઞ્ઞં પુચ્છિતં અઞ્ઞં વિસ્સજ્જિતં સિયા. ન કોચિ પુગ્ગલો ન ગહિતો સબ્બસત્તાનં અનિબ્બત્તચિત્તતાભાવતો. તે ચ પન સબ્બે પુગ્ગલા. નિરુજ્ઝમાનક્ખણાતીતચિત્તાતિ નિરુજ્ઝમાનક્ખણા હુત્વા અતીતચિત્તા. તથા દુતિયતતિયાતિ યથા પઠમપઞ્હો અનવસેસપુગ્ગલવિસયત્તા પટિવચનેન વિસ્સજ્જેતબ્બો સિયા, તથા તતો એવ દુતિયતતિયપઞ્હા ‘‘આમન્તા’’ઇચ્ચેવ વિસ્સજ્જેતબ્બા સિયુન્તિ અત્થો. ચતુત્થો પન પઞ્હો એવં વિભજિત્વા પુગ્ગલવસેનેવ વિસ્સજ્જેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પચ્છિમચિત્તસ્સા’’તિઆદિં વત્વા તથા અવચને કારણં દસ્સેન્તો ‘‘ચિત્તવસેન પુગ્ગલવવત્થાનતો’’તિઆદિમાહ. ‘‘ભઙ્ગક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણં વીતિક્કન્ત’’ન્તિ ઇમિના વત્તમાનસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન પુગ્ગલો ઉપ્પાદક્ખણાતીતચિત્તો, ‘‘અતીતં ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણઞ્ચ વીતિક્કન્તન્તિ ભઙ્ગક્ખણઞ્ચ વીતિક્કન્ત’’ન્તિ ઇમિના પન અતીતસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન પુગ્ગલો ઉપ્પાદક્ખણાતીતચિત્તો વુત્તો.

તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ પુગ્ગલેસુ. પુરિમસ્સાતિ પઠમં વુત્તસ્સ સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતસ્સ ચિત્તં ન ભઙ્ગક્ખણં વીતિક્કન્તં. ‘‘નો ચ ભઙ્ગક્ખણં વીતિક્કન્ત’’ન્તિ હિ વુત્તં. પચ્છિમસ્સ વીતિક્કન્તં ચિત્તં ભઙ્ગક્ખણન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ભઙ્ગક્ખણઞ્ચ વીતિક્કન્ત’’ન્તિ હિ વુત્તં. એવમાદિકો પુગ્ગલવિભાગોતિ દુતિયપઞ્હાદીસુ વુત્તં સન્ધાયાહ. તસ્સ ચિત્તસ્સ તંતંખણવીતિક્કમાવીતિક્કમદસ્સનવસેનાતિ તસ્સ તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણસ્સ ભઙ્ગક્ખણસ્સ ચ યથારહં વીતિક્કમસ્સ અવીતિક્કમસ્સ ચ દસ્સનવસેન દસ્સિતો હોતિ પુગ્ગલવિભાગોતિ યોજના. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અતિક્કન્તકાલવારે. પુગ્ગલવિસિટ્ઠં ચિત્તં પુચ્છિતં ‘‘યસ્સ ચિત્તં તસ્સ ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તત્તા. યદિપિ પુગ્ગલપ્પધાના પુચ્છા પુગ્ગલવારત્તા. અથાપિ ચિત્તપ્પધાના પુગ્ગલં વિસેસનભાવેન ગહેત્વા ચિત્તસ્સ વિસેસિતત્તા. ઉભયથાપિ દુતિયપુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વત્તબ્બં સિયા અનવસેસપુગ્ગલવિસયત્તા. તથા પન અવત્વા ‘‘અતીતં ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં, કસ્મા નિરોધક્ખણ…પે… દસ્સનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બન્તિ યોજના. એસ નયો ‘‘ન નિરુજ્ઝમાન’’ન્તિ એત્થાપીતિ નિરુજ્ઝમાનં ખણં નિરોધક્ખણં ખણં વીતિક્કન્તકાલં કિં તસ્સ ચિત્તં ન હોતીતિ અત્થો.

૧૧૪-૧૧૬. સરાગપચ્છિમચિત્તસ્સાતિ સરાગચિત્તેસુ પચ્છિમસ્સ ચિત્તસ્સ, એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ રાગસમ્પયુત્તચિત્તેસુ યં સબ્બપચ્છિમં ચિત્તં, તસ્સ. સો પન પુગ્ગલો અનાગામી વેદિતબ્બો. ન નિરુજ્ઝતિ નિરોધાસમઙ્ગિતાય. નિરુજ્ઝિસ્સતિ ઇદાનિ નિરોધં પાપુણિસ્સતિ. અપ્પટિસન્ધિકત્તા પન તતો અઞ્ઞં નુપ્પજ્જિસ્સતિ. ઇતરેસન્તિ યથાવુત્તસરાગપચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિં વીતરાગચિત્તસમઙ્ગિઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસાનં ઇતરસેક્ખાનઞ્ચેવ પુથુજ્જનાનઞ્ચ.

નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચિત્તયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.