૭. અનુસયયમકં

પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના

૧. ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો, તણ્હાસમુદયા રૂપસમુદયો, કમ્મસમુદયા રૂપસમુદયો. લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિ ચ એવમાદિના કુસલમૂલકુસલાદીનં પચ્ચયભાવો વુત્તોતિ આહ ‘‘પચ્ચયદીપકેન મૂલયમકેના’’તિ. ‘‘સો ‘અનિચ્ચં રૂપં, અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ચક્ખુ અનિચ્ચં, રૂપા અનિચ્ચા’’તિ ચ આદિના બહુલખન્ધાદિમુખેન અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો વિહિતાતિ વુત્તં ‘‘ખન્ધાદીસુ તીરણબાહુલ્લતો’’તિ. કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનતો પરં પહાનકિચ્ચં નત્થીતિ આહ ‘‘અનુસયપહાનન્તા પહાનપરિઞ્ઞા’’તિ. યદિપિ અનુસયેહિ સમ્પયોગતો આરમ્મણતો વા પહાનપરિઞ્ઞા નપ્પવત્તતિ, અનુસયાભાવે પન તદારમ્ભો એવ નત્થીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘અનુસયેહિ પહાનપરિઞ્ઞં વિભાવેતુ’’ન્તિ. અનુસયભાવેન લબ્ભમાનાનન્તિ અનુસયભાવેન વિજ્જમાનાનં, અનુસયસભાવાનન્તિ અત્થો. તીહાકારેહીતિ પરિચ્છેદાદીહિ તીહિ પકારેહિ. અનુસયેસુ ગણનસરૂપપ્પવત્તિટ્ઠાનતો અબોધિતેસુ પુગ્ગલોકાસાદિવસેન પવત્તિયમાના તબ્બિસયા દેસના ન સુવિઞ્ઞેય્યા હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસુ તથા…પે… દુરવબોધત્તા’’તિ.

એત્થ પુરિમેસૂતિ પદુદ્ધારો અનન્તરસ્સ વિધિ પટિસેધો વાતિ કત્વા સાનુસયવારાદિઅપેક્ખો, ન અનુસયવારાદિઅપેક્ખો અનુસયવારે પાળિવવત્થાનસ્સ પગેવ કતત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એતેસુ સાનુસયવારાદીસુ પુરિમેસૂતિ અત્થો’’તિ આહ. સાનુસયવારાદીસુ હિ તીસુ પુરિમેસુ ઓકાસવારે યતો તતોતિ દેસના પવત્તા, ન અનુસયવારાદીસુ. અત્થવિસેસાભાવતોતિ ‘‘કામધાતુયા ચુતસ્સા’’તિઆદિના (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૦૨) પાળિઆગતપદસ્સ, ‘‘કામધાતું વા પન ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિના યમકભાવેન અટ્ઠકથાઆદિગતપદસ્સ ચ અત્થવિસેસાભાવતો. કથમયં યમકદેસના સિયા દુતિયસ્સ પદસ્સ અભાવતોતિ અત્થો. યદિ નાયં યમકદેસના, અથ કસ્મા ઇધાગતાતિ આહ ‘‘પુરિમવારે હી’’તિઆદિ. તત્થ અનુસયટ્ઠાનપરિચ્છેદદસ્સનન્તિ અનુસયટ્ઠાનતાય પરિચ્છેદદસ્સનં. એવમ્પિ કથમિદં અનુસયયમકં યમકદેસનાસબ્ભાવતોતિ આહ ‘‘યમકદેસના…પે… નામં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. અત્થવસેનાતિ પટિલોમત્થવસેન. પઠમપદેન હિ વુત્તસ્સ વિપરિવત્તનવસેનપિ યમકદેસના હોતિ ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, રૂપક્ખન્ધો રૂપ’’ન્તિઆદીસુ (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૨), તત્થ પન અત્થવિસેસો અત્થિ, ઇધ નત્થિ, તસ્મા ન તથા દેસના કતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્થવિસેસાભાવતો પન ન વુત્તા’’તિ. લબ્ભમાનતાવસેનાતિ પુચ્છાય લબ્ભમાનતાવસેન.

ઉપ્પત્તિઅરહતં દસ્સેતીતિ ઇમિના નિપ્પરિયાયેન અનુસયા અનાગતાતિ દસ્સિતં હોતિ યતો તે મગ્ગવજ્ઝા, ન ચ અતીતપચ્ચુપ્પન્ના ઉપ્પત્તિરહાતિ વુચ્ચન્તિ ઉપ્પન્નત્તા. યંસભાવા પન ધમ્મા અનાગતા અનુસયાતિ વુચ્ચન્તિ, તંસભાવા એવ તે અતીતપચ્ચુપ્પન્ના વુત્તા. ન હિ ધમ્માનં અદ્ધાભેદેન સભાવભેદો અત્થિ, તસ્મા અનુસયાનં અતીતપચ્ચુપ્પન્નભાવા પરિયાયતો લબ્ભન્તીતિ અટ્ઠકથાયં (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૧) ‘‘અતીતોપિ હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. એવંપકારાતિ અનુસયપ્પકારા, કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જનારહાઇચ્ચેવ અત્થો. સો એવંપકારો ઉપ્પજ્જનવારે ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ગહિતો ઉપ્પજ્જનારહતાય અવિચ્છિન્નભાવદીપનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ન ખન્ધયમકાદીસુ વિય ઉપ્પજ્જમાનતા’’તિ, પચ્ચુપ્પન્નતાતિ અત્થો. તેનેવાતિઆદિના યથાવુત્તમત્થં પાકટતરં કરોતિ. તત્થ નિન્નાનાકરણોતિ નિબ્બિસેસો. ઉપ્પજ્જનાનુસયાનં નિન્નાનાકરણત્તા એવ હિ ‘‘એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, એત્થ નિવિસમાના નિવિસતી’’તિ વિભઙ્ગે (વિભ. ૨૦૩) આગતં. અનુસયનઞ્હિ એત્થ નિવિસનન્તિ અધિપ્પેતં.

ઇદાનિ યેન પરિયાયેન અતીતપચ્ચુપ્પન્નેસુ અનુસયવોહારો, તં દસ્સેતુકામો અનાગતમ્પિ તેહિ સદ્ધિં એકજ્ઝં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અનુરૂપં કારણં પન…પે… વુચ્ચન્તી’’તિ આહ. એતેન ભૂતપુબ્બગતિયા અતીતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ઉપ્પત્તિરહતા વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. ઉપ્પત્તિઅરહતા નામ કિલેસાનં મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નતાય વેદિતબ્બા. સા ચ અતીતપચ્ચુપ્પન્નેસુપિ અત્થેવાતિ પકારન્તરેનપિ તેસં પરિયાયતોવ અનુસયભાવં પકાસેતિ. તેનેવાહ ‘‘મગ્ગસ્સ પના’’તિઆદિ. તાદિસાનન્તિ યે મગ્ગભાવનાય અસતિ ઉપ્પત્તિરહા, તાદિસાનં. ધમ્મો એવ ચ ઉપ્પજ્જતિ, ન ધમ્માકારોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ ધમ્માકારા અનિચ્ચતાદયો ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. યદિ પન તે ઉપ્પાદાદિસમઙ્ગિનો સિયું, ધમ્મા એવ સિયું. તેન વુત્તં ‘‘અપ્પહીનાકારો ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું ન યુજ્જતી’’તિ.

વુત્તમ્પિ થામગમનં અગ્ગહેત્વા અપ્પહીનટ્ઠમત્તમેવ ગહેત્વા ચોદકો ચોદેતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સત્તાનુસય…પે… આપજ્જતીતિ ચે’’તિ. ન હિ થામગમને ગહિતે ચોદનાય ઓકાસો અત્થિ. તેનાહ ‘‘નાપજ્જતી’’તિઆદિ. વુત્તં અટ્ઠકથાયં, ન કેવલમટ્ઠકથાયમેવ પાઠગતોવાયમત્થો, તસ્મા એવમેવ ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘થામગતો…પે… યુત્ત’’ન્તિ વત્વા કિં પન તં થામગમનન્તિ પરાસઙ્કં નિવત્તેન્તો ‘‘થામગતન્તિ ચ…પે… વુત્તા’’તિ આહ. તત્થ અઞ્ઞેહિ અસાધારણોતિ કિલેસવત્થુઆદીનં કિલેસતાદિસભાવો વિય કામરાગાદિતો અઞ્ઞત્થ અલબ્ભમાનો તેસંયેવ આવેણિકો સભાવો, યતો તે ભવબીજં ભવમૂલન્તિ ચ વુચ્ચન્તિ. યસ્મા ચ થામગમનં તેસં અનઞ્ઞસાધારણો સભાવો, તસ્મા અનુસયનન્તિ વુત્તં હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘થામગતોતિ અનુસયસમઙ્ગીતિ અત્થો’’તિ આહ.

‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩) અનુસયવારે વુત્તો એવ અત્થો ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૦૦) વુત્તોતિ અનુસયનાકારો એવ ઉપ્પજ્જનવારે ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ગહિતોતિ ‘‘ઉપ્પજ્જનવારો અનુસયવારેન નિન્નાનાકરણો વિભત્તો’’તિ યં વુત્તં, તત્થ વિચારં આરભતિ ‘‘અનુસયઉપ્પજ્જનવારાનં સમાનગતિકત્તા’’તિઆદિના. ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં સિયાતિ ઉપ્પજ્જનવારે ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં અપ્પહીનાકારદીપકં સિયા. તથા ચ સતિ યથા ‘‘ઇમસ્સ ઉપ્પાદા’’તિ એત્થ ઇમસ્સ અનિરોધાતિ અયમત્થોપિ ઞાયતિ, એવં ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તે અત્થતો ‘‘ન ઉપ્પજ્જતી’’તિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ અપ્પહીનાકારસ્સ ઉપ્પત્તિરહભાવસ્સ અનુપ્પજ્જમાનસભાવત્તાતિ ચોદનં દસ્સેન્તો ‘‘ઉપ્પજ્જતીતિ વચનસ્સ અવુત્તતા ન સક્કા વત્તુન્તિ ચે’’તિ આહ. વચનત્થવિસેસેન તંદ્વયસ્સ વુત્તત્તાતિ એતેન ધમ્મનાનત્તાભાવેપિ પદત્થનાનત્થેન વારન્તરદેસના હોતિ યથા સહજાતસંસટ્ઠવારેસૂતિ દસ્સેતિ. અનુરૂપં કારણં લભિત્વાતિઆદિ તમેવ વચનત્થવિસેસં વિભાવેતું આરદ્ધં. ઉપ્પત્તિયોગ્ગન્તિ ઉપ્પત્તિયા યોગ્ગં, ઉપ્પજ્જનસભાગતન્તિ અત્થો. યતો અનુસયા ઉપ્પત્તિરહાતિ વુચ્ચન્તિ, એકન્તેન ચેતદેવ સમ્પટિચ્છિતબ્બં ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિવચનતો (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૦૦). ‘‘અનુસેન્તીતિ અનુસયા’’તિ એત્તકે વુત્તે સદા વિજ્જમાના નુ ખો તે અપરિનિપ્ફન્નાનુસયનટ્ઠેન ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ અયમત્થો આપજ્જતીતિ તંનિસેધનત્થં ‘‘અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વુત્તં. ઉપ્પત્તિઅરહભાવેન થામગતતા અનુસયટ્ઠોતિ યં તેસં ઉપ્પત્તિયોગવચનં વુત્તં, તં સમ્મદેવ વુત્તન્તિ ઇમમત્થમાહ ‘‘અનુસયસદ્દસ્સા’’તિઆદિના. તેન વારદ્વયદેસનુપ્પાદિકા અનુસયસદ્દત્થનિદ્ધારણાતિ દસ્સેતિ. તમ્પિ સુવુત્તમેવ ઇમિના તન્તિપ્પમાણેનાતિ ઇદમ્પિ ‘‘અભિધમ્મે તાવા’’તિઆદિના આગતં તિવિધમેવ તન્તિં સન્ધાયાહાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તન્તિત્તયેનપિ હિ ચિત્તસમ્પયુત્તતા દીપિતા હોતી’’તિ.

પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના

૨. એવં સતીતિ વેદનાનં વિસેસિતબ્બભાવે કામધાતુયા ચ વિસેસનભાવે સતિ. કામાધાતુયા અનુસયનટ્ઠાનતા ન વુત્તા હોતિ અપ્પધાનભાવતો, પધાનાપ્પધાનેસુ પધાને કિચ્ચદસ્સનતો, વિસેસનભાવેન ચરિતબ્બતાય ચાતિ અધિપ્પાયો. હોતુ કો દોસોતિ કદાચિ વદેય્યાતિ આસઙ્કમાનો આહ ‘‘દ્વીસુ પના’’તિઆદિ. દ્વીસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં, તથા ‘‘તીસુ ધાતૂસૂ’’તિ એત્થાપિ. તસ્માતિ યસ્મા ધાતુઆદિભેદેન તિવિધં અનુસયટ્ઠાનં, તત્થ ચ રૂપારૂપધાતૂનં ભવરાગસ્સ અનુસયટ્ઠાનતા વુત્તાતિ કામધાતુયા કામરાગસ્સ અનુસયટ્ઠાનતા એકન્તેન વત્તબ્બા, તસ્મા. તીસુ ધાતૂસુ તીસુ વેદનાસૂતિ ચ નિદ્ધારણે ભુમ્મં, કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસૂતિ ચ આધારે.

દ્વીસ્વેવાતિ દ્વીસુ સુખોપેક્ખાસુ એવ. સબ્બાસુ દ્વીસૂતિ યાસુ કાસુચિ દ્વીસુ. તેનાતિ ‘‘કામરાગો દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતી’’તિ વચનસામત્થિયલદ્ધેન વિસેસનિચ્છયેનેવ. ભવરાગાનુસયટ્ઠાનં રૂપારૂપધાતુયો તદનુરૂપા ચ વેદના. ન હિ દ્વીસુ વેદનાસુ કામરાગાનુસયોવ અનુસેતીતિ અવધારણં ઇચ્છિતં, દ્વીસુ એવ પન વેદનાસૂતિ ઇચ્છિતં. તેનેવાહ ‘‘દ્વીસ્વેવ અનુસેતિ, ન તીસૂ’’તિ. અટ્ઠાનઞ્ચ અનુસયાનં, કિં તં અપરિયાપન્નં સક્કાયે? સબ્બો લોકુત્તરો ધમ્મો. ચ-સદ્દેન પટિઘાનુસયટ્ઠાનં સઙ્ગણ્હાતિ. તેન વુત્તં ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ. અઞ્ઞાતિ કામરાગાનુસયટ્ઠાનભૂતા દ્વે વેદના.

અઞ્ઞેસુ દ્વીહિ વેદનાહિ વિપ્પયુત્તેસુ. પિયરૂપસાતરૂપેસૂતિ પિયાયિતબ્બમધુરસભાવેસુ. વિસેસનઞ્ચેતં રૂપાદીનં સબ્બદ્વારસબ્બપુરિસેસુ ઇટ્ઠભાવસ્સ અનિયતતાય કતં. સાતસન્તસુખગિદ્ધિયાતિ સાતસુખે સન્તસુખે ચ ગિજ્ઝનાકારેન અભિકઙ્ખનાકારેન. તત્થ સાતસુખં કાયિકં, સન્તસુખં ચેતસિકં. સાતસુખં વા કાયિકસુખં, સન્તસુખં ઉપેક્ખાસુખં. તથા ચાહુ ‘‘ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૪૪; મહાનિ. અટ્ઠ. ૨૭). પરિત્તં વા ઓળારિકં સુખં સાતસુખં, અનોળારિકં સન્તસુખં. પરિત્તગ્ગહણઞ્ચેત્થ કામરાગાનુસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા. અઞ્ઞત્થાતિ વેદનાહિ અઞ્ઞત્થ. સોતિ કામરાગાનુસયો. વેદનાસુ અનુગતો હુત્વા સેતીતિ વેદનાપેક્ખો એવ હુત્વા પવત્તતિ યથા પુત્તાપેક્ખાય ધાતિયા અનુગ્ગણ્હનપ્પવત્તિ, સયનસઙ્ખાતા પવત્તિ ચ કામરાગસ્સ નિકામનમેવ. તેનાહ ‘‘સુખમિચ્ચેવ અભિલપતી’’તિ. યથા તસ્સ, એવં પટિઘાનુસયાદીનમ્પિ વુત્તનિયામેન યથાસકં કિચ્ચકરણમેવ દુક્ખવેદનાદીસુ અનુસયનં દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘એવં પટિઘાનુસયો ચા’’તિઆદિ. તીસુ વેદનાસુ અનુસયનવચનેનાતિ તીસુ વેદનાસુ યથારહં અનુસયનવચનેન. ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસૂતિ ઇટ્ઠાદીસુ આરમ્મણપકતિયા વસેન ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસુ વિપરીતસઞ્ઞાય વસેન અનિટ્ઠાદીસુ ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસૂતિ યોજના. ન હિ ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહણં વિપરીતસઞ્ઞા.

તત્થાતિ ઇટ્ઠારમ્મણાદીસુ. એત્થાતિ અનુસયને. કામસ્સાદાદિવત્થુભૂતાનં કામભવાદીનન્તિ કામસ્સાદભવસ્સાદવત્થુભૂતાનં કામરૂપારૂપભવાનં ગહણં વેદિતબ્બન્તિ યોજના. તત્થાતિ વેદનાત્તયધાતુત્તયેસુ. નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મં. દુક્ખપટિઘાતો દુક્ખે અનભિરતિ. યત્થ તત્થાતિ દુક્ખવેદનાય તંસમ્પયુત્તેસુ અનિટ્ઠરૂપાદીસુ વાતિ યત્થ તત્થ. મહગ્ગતા ઉપાદિન્નક્ખન્ધા રૂપારૂપભવા, અનુપાદિન્નક્ખન્ધા રૂપારૂપાવચરધમ્મા. તત્થાતિ યથાવુત્તેસુ મહગ્ગતધમ્મેસુ ભવરાગોઇચ્ચેવ વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતી’’તિ. દિટ્ઠાનુસયાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન વિચિકિચ્છાનુસયઅવિજ્જાનુસયાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

ધાતુત્તયવેદનાત્તયવિનિમુત્તં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાનં ન વુત્તન્તિ સુવુત્તમેતં દિટ્ઠાનુસયાદીનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનપુચ્છાયં ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ’’ઇચ્ચેવ વિસ્સજ્જિતત્તા. કામરાગો પન યત્થ નાનુસેતિ, તં દુક્ખવેદનારૂપારૂપધાતુવિનિમુત્તં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાનં અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તદનુસયનટ્ઠાનતોતિ તસ્સ કામરાગાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાનતો. અઞ્ઞા નેક્ખમ્મસ્સિતસોમનસ્સુપેક્ખાસઙ્ખાતા. અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો – નેક્ખમ્મસ્સિતદોમનસ્સે વિય પટિઘાનુસયો નેક્ખમ્મસ્સિતસોમનસ્સુપેક્ખાસુ કામરાગાનુસયો નાનુસેતીતિ ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તત્થ દિટ્ઠાનુસયો નાનુસેતી’’તિ સક્કા વત્તુન્તિ તસ્મા તં ઉદ્ધરિત્વા ન વુત્તન્તિ. હોન્તૂતિ તાસં વેદનાનં અત્થિતં પટિજાનિત્વા ઉદ્ધરિત્વા અવચનસ્સ કારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન પન…પે… તં ન વુત્ત’’ન્તિ. તદનુસયનટ્ઠાનન્તિ તેસં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાનં. તસ્માતિ યસ્મા સતિપિ કામરાગાનુસયનટ્ઠાનતો અઞ્ઞસ્મિં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાને તં પન ધાતુત્તયવેદનાત્તયવિનિમુત્તં નત્થિ વેદનાદ્વયભાવતો, તસ્મા. તં વેદનાદ્વયં ન વુત્તં વિસું ન ઉદ્ધટન્તિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘યત્થ કામરાગાદયો નાનુસેન્તિ, તત્થ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા નાનુસેન્તી’’તિ અયમત્થો ‘‘આમન્તા’’તિ ઇમિના પટિવચનવિસ્સજ્જનેન અવિભાગતો વુત્તોતિ ‘‘યત્થ કામરાગાદયો અનુસેન્તિ, તત્થ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા અનુસેન્તી’’તિ અયમ્પિ અત્થો અવિભાગતોવ લબ્ભતિ, તસ્મા. અવિભાગતો ચ દુક્ખં પટિઘસ્સ અનુસયનટ્ઠાનન્તિ દીપિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘અવિસેસેન…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ. તત્થ અવિસેસેનાતિ ગેહસ્સિતં નેક્ખમ્મસ્સિતન્તિ વિસેસં અકત્વા. સમુદાયવસેન ગહેત્વાતિ યથાવુત્તઅવયવાનં સમૂહવસેન દુક્ખન્ત્વેવ ગહેત્વા. ‘‘અવિસેસેન સમુદાયવસેન ગહેત્વા’’તિ ઇમમત્થં તથા-સદ્દેન અનુકડ્ઢતિ ‘‘દ્વીસુ વેદનાસૂ’’તિ એત્થાપિ ગેહસ્સિતાદિવિભાગસ્સ અનિચ્છિતત્તા.

યદિ એવં ‘‘પટિઘં તેન પજહતિ, ન તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ ઇદં સુત્તપદં કથન્તિ ચોદનં સન્ધાય ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તસ્મિં દોમનસ્સે, તંસમ્પયુત્તે વા પટિઘે. નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સન્તિઆદિના નેય્યત્થમિદં સુત્તં, ન નીતત્થન્તિ દસ્સેતિ. યથા પન સુત્તં ઉદાહટં, તથા ઇધ કસ્મા ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘પટિઘુપ્પત્તિરહટ્ઠાનતાયા’’તિઆદિ. એવમ્પિ સુત્તાભિધમ્મપાઠાનં કથમવિરોધોતિ આહ નિપ્પરિયાયદેસના હેસા, સા પન પરિયાયદેસનાતિ. એવઞ્ચ કત્વાતિ પરિયાયદેસનત્તા એવ. રાગાનુસયોતિ કામરાગાનુસયો અધિપ્પેતો. યતો ‘‘અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતનં સન્ધાયા’’તિ વુત્તં, તસ્મા તસ્સ ન મહગ્ગતધમ્મા અનુસયનટ્ઠાનન્તિ તં પઠમજ્ઝાનઞ્ચ અનામસિત્વા ‘‘ન હિ લોકિયા…પે… નાનુસેતીતિ સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં. અવત્થુભાવતોતિ સભાવેનેવ અનુપ્પત્તિટ્ઠાનત્તા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અનુસયયમકે. વુત્તનયેનાતિ ‘‘નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા’’તિઆદિના વુત્તેન નયેન. તંપટિપક્ખભાવતોતિ તેસં પટિઘાદીનં પટિપક્ખસ્સ મગ્ગસ્સ સબ્ભાવતો. ન કેવલં મગ્ગસબ્ભાવતો, અથ ખો બલવવિપસ્સનાસબ્ભાવતોપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તંસમુગ્ઘા…પે… ભાવતો ચા’’તિ.

ઇદાનિ યદેતં તત્થ તત્થ ‘‘અનુસયનટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં, તં ગહેતબ્બધમ્મવસેન વા સિયા ગહણવિસેસેન વાતિ દ્વે વિકપ્પા, તેસુ પઠમં સન્ધાયાહ ‘‘આરમ્મણે અનુસયનટ્ઠાને સતી’’તિ. રૂપાદિઆરમ્મણે અનુસયાનં અનુસયનટ્ઠાનન્તિ ગય્હમાને યમત્થં સન્ધાય ‘‘ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં, તં દસ્સેતું ‘‘દુક્ખાય હી’’તિઆદિમાહ. યદિ સિયાતિ યદિ કામરાગાનુસયો સિયા. એતસ્સપીતિ દિટ્ઠાનુસયસમ્પયુત્તલોભસ્સપિ ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ કામરાગસ્સ ઠાનં વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તં. અથ પનાતિઆદિ દુતિયવિકપ્પં સન્ધાય વુત્તં. અજ્ઝાસયવસેન તંનિન્નતાયાતિ અસતિપિ આરમ્મણકરણે યત્થ કામરાગાદયો અજ્ઝાસયતો નિન્ના, તં તેસં અનુસયનટ્ઠાનં. તેન વુત્તં ‘‘અનુગતો હુત્વા સેતી’’તિ. અથ પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યથાતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ ઉદાહરણવસેન નિરૂપનં. દુક્ખે પટિહઞ્ઞનવસેનેવ પવત્તતિ, નારમ્મણકરણવસેનાતિ અધિપ્પાયો. દુક્ખમેવ તસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તન્તિ અજ્ઝાસયસ્સ તત્થ નિન્નત્તા દુક્ખમેવ તસ્સ પટિઘસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં, નાલમ્બિતં રૂપાદિ સુખવેદના ચાતિ અધિપ્પાયો. એવન્તિ યથા અઞ્ઞારમ્મણસ્સપિ પટિઘસ્સ અજ્ઝાસયતો દુક્ખનિન્નતાય દુક્ખમેવ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં, એવં. દુક્ખાદીસુ…પે… વુત્તન્તિ ‘‘દુક્ખેન સુખં અધિગન્તબ્બં. નત્થિ દિન્ન’’ન્તિ ચ આદિના કાયકિલમનદુક્ખે દાનાનુભાવાદિકે ચ મિચ્છાભિનિવેસનવસેન ઉપ્પજ્જમાનેન દિટ્ઠાનુસયેન સમ્પયુત્તો અઞ્ઞારમ્મણોપિ લોભો ‘‘એવં સુખં ભવિસ્સતી’’તિ અજ્ઝાસયતો સુખાભિસઙ્ગવસેનેવ પવત્તતીતિ સુખુપેક્ખાભેદં સાતસન્તસુખદ્વયમેવ અસ્સ લોભસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં પાળિયં, ન યથાવુત્તં દુક્ખાદિ, તસ્મા ભવરાગ…પે… ન વિરુજ્ઝતિ. એકસ્મિંયેવ ચાતિઆદિ દુતિયવિકપ્પંયેવ ઉપબ્રૂહનત્થં વુત્તં. તત્થ રાગસ્સ સુખજ્ઝાસયતા તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ વસેન વેદિતબ્બા, તન્નિન્નભાવેન વા ચક્ખુસ્સ વિસમજ્ઝાસયતા વિય. એસ નયો સેસેસુપિ. તેસં રાગપટિઘાનં નાનાનુસયટ્ઠાનતા હોતિ એકસ્મિમ્પિ આરમ્મણેતિ અત્થો.

એવઞ્ચ કત્વાતિ અસતિપિ ગહેતબ્બભેદે ગહણવિસેસેન અનુસયનટ્ઠાનસ્સ ભિન્નત્તા એવ. ‘‘યત્થ…પે… નો’’તિ વુત્તં, અઞ્ઞથા વિરુજ્ઝેય્ય. ગહેતબ્બભેદેન હિ રાગપટિઘાનં અનુસયનટ્ઠાનભેદે ગય્હમાને વિપાકમત્તે ઠાતબ્બં સિયા, ન ચ તં યુત્તં, નપિ સબ્બેસં પુરિસદ્વારાનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નિયતન્તિ. યદિપિ યથાવુત્તલોભસ્સ વુત્તનયેન કામરાગાનુસયતા સમ્ભવતિ, યથા પન સુખુપેક્ખાસુ ઇટ્ઠારમ્મણે ચ ઉપ્પજ્જન્તેન દોમનસ્સેન સહ પવત્તો દોસો દુબ્બલભાવેન પટિઘાનુસયો ન હોતિ, એવં યથાવુત્તલોભોપિ કામરાગાનુસયો ન હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ન પટિઘાનુસયોતિ એત્થ ન-કારો પટિસેધનત્થો, ન અઞ્ઞત્થો, ઇતરત્થ પન સમ્ભવો એવ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પનેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ન હિ દોમનસ્સસ્સ પટિઘાનુસયભાવાસઙ્કા અત્થી’’તિ ઇમિના ન-કારસ્સ અઞ્ઞત્થતાભાવદસ્સનમુખેન અભાવત્થતં સમત્થેતિ.

દેસના સંકિણ્ણા વિય ભવેય્યાતિ એત્થ દેસનાસઙ્કરં દસ્સેતું ‘‘ભવરાગસ્સપિ…પે… ભવેય્યા’’તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યથા કામરાગસ્સ કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ આરમ્મણકરણવસેન ઉપ્પત્તિ વુત્તા ‘‘કામરાગો કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતી’’તિ, એવં યદિ ‘‘ભવરાગો કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતી’’તિ વુચ્ચેય્ય, ભવરાગસ્સપિ…પે… ભવેય્ય. તતો ચ કામરાગેન સદ્ધિં ભવરાગસ્સ દેસના સંકિણ્ણા ભવેય્ય, કામરાગતો ચ ભવરાગસ્સ વિસેસો દસ્સેતબ્બો. સો ચ સહજાતાનુસયવસેન ન સક્કા દસ્સેતુન્તિ આરમ્મણકરણવસેન દસ્સેતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘તસ્મા આરમ્મણ…પે… અધિપ્પાયો’’તિ. તત્થ આરમ્મણવિસેસેનાતિ રૂપારૂપધાતુસઙ્ખાતઆરમ્મણવિસેસેન. વિસેસદસ્સનત્થન્તિ કામરાગતો ભવરાગસ્સ વિસેસદસ્સનત્થં. એવં દેસના કતાતિ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ ભવરાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ એવં વિસયે ભુમ્મં કત્વા દેસના કતા. તેનાહ ‘‘સહજાતવેદનાવિસેસાભાવતો’’તિ.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.