૧. પણ્ણત્તિવારવણ્ણના

૧. સતિપિ કુસલમૂલાદીનમ્પિ વિભત્તભાવે ખન્ધાદિવિભાગો તતો સાતિસયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ખન્ધાદયો વિય પુબ્બે અવિભત્તા’’તિ આહ. પકારત્થો વા એત્થ આદિ-સદ્દો ‘‘ભૂવાદયો’’તિઆદીસુ વિયાતિ કુસલમૂલાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અવિઞ્ઞાતત્તા નિસામેન્તેહિ. હેતુઅત્થો વા એત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠો અવિઞ્ઞાપિતત્તાતિ અત્થો. યદિપિ કાયસઙ્ખારાનં વિકપ્પદ્વયેપિ હેતુફલભાવોયેવ ઇચ્છિતો, સામિવચનરૂપાવિભૂતો પન અત્થેવ અત્થભેદોતિ દસ્સેન્તો ‘‘કાયસ્સ…પે… કત્તુઅત્થે’’તિ આહ. સો પનાતિ કત્તુઅત્થો.

૨-૭. સુદ્ધિકએકેકપદવસેનાતિ ‘‘કાયો સઙ્ખારો’’તિઆદીસુ દ્વીસુ દ્વીસુ પદેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્મિસ્સએકેકપદવસેન. અત્થાભાવતોતિ યથાધિપ્પેતત્થાભાવતો. અઞ્ઞથા કરજકાયાદિકો અત્થો અત્થેવ. તેનેવાહ ‘‘પદસોધન…પે… અવચનીયત્તા’’તિ. ઇદાનિ તમેવ અત્થાભાવં બ્યતિરેકવસેન દસ્સેન્તો ‘‘યથા’’તિઆદિમાહ. કસ્મા પન ઉભયત્થ સમાને સમાસપદભાવે તત્થ અત્થો લબ્ભતિ, ઇધ ન લબ્ભતીતિ? ભિન્નલક્ખણત્તા. તત્થ હિ રૂપક્ખન્ધાદિપદાનિ સમાનાધિકરણાનીતિ પદદ્વયાધિટ્ઠાનો એકો અત્થો લબ્ભતિ, ઇધ પન કાયસઙ્ખારાદિપદાનિ ભિન્નાધિકરણાનીતિ તથારૂપો અત્થો ન લબ્ભતીતિ. તેનાહ ‘‘યથાધિપ્પેતત્થાભાવતો’’તિ.

વિસું અદીપેત્વાતિ ‘‘કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિના સહ વુચ્ચમાનોપિ કાયસઙ્ખારસદ્દો વિસું વિસું અત્તનો અત્થં અજોતેત્વા એકં અત્થં યદિ દીપેતીતિ પરિકપ્પવસેન વદતિ. તેન કાયસઙ્ખારસદ્દાનં સમાનાધિકરણતં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. ‘‘કાયસઙ્ખારસદ્દો કાયસઙ્ખારત્થે વત્તમાનો’’તિ કસ્મા વુત્તં, ‘‘સઙ્ખારસદ્દો સઙ્ખારત્થેવ વત્તમાનો’’તિ પન વત્તબ્બં સિયા. એવઞ્હિ સતિ ખન્ધત્થે વત્તમાનો ખન્ધસદ્દો વિય રૂપસદ્દેન કાયસદ્દેન વિસેસિતબ્બોતિ ઇદં વચનં યુજ્જેય્ય, કાયસઙ્ખારસદ્દાનં પન સમાનાધિકરણત્તે ન કેવલં સઙ્ખારસદ્દોયેવ સઙ્ખારત્થે વત્તતિ, અથ ખો કાયસદ્દોપીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘કાયસઙ્ખારસદ્દો કાયસઙ્ખારત્થે વત્તમાનો’’તિ વુત્તં સિયા, કાયસદ્દેન સમાનાધિકરણેનાતિ અધિપ્પાયો. બ્યધિકરણેન પન સઙ્ખારસ્સ વિસેસિતબ્બતા અત્થેવાતિ.

ઇમસ્સ વારસ્સાતિ સુદ્ધસઙ્ખારવારસ્સ. પદસોધનેન દસ્સિતાનન્તિ એત્તકેવ વુચ્ચમાને તત્થ દસ્સિતભાવસામઞ્ઞેન સુદ્ધકાયાદીનમ્પિ ગહણં આપજ્જેય્યાતિ તંનિવારણત્થં ‘‘યથાધિપ્પેતાનમેવા’’તિ આહ. કાયાદિપદેહિ અગ્ગહિતત્તાતિ સુદ્ધકાયાદિપદેહિ અગ્ગહિતત્તા. ઇધ પનાતિ અટ્ઠકથાયં. સુદ્ધસઙ્ખારવારં સન્ધાય વુત્તમ્પિ સુદ્ધસઙ્ખારવારમેવેત્થ અનનુજાનન્તો સકલસઙ્ખારયમકવિસયન્તિ આહ ‘‘ઇધ પન સઙ્ખારયમકે’’તિ. અધિપ્પેતત્થપરિચ્ચાગોતિ અસ્સાસપસ્સાસાદિકસ્સ અધિપ્પેતત્થસ્સ અગ્ગહણં ચેતનાકાયઅભિસઙ્ખરણસઙ્ખારાદિ અનધિપ્પેતત્થપરિગ્ગહો. યદિ ‘‘કાયો સઙ્ખારો’’તિઆદિના સુદ્ધસઙ્ખારતંમૂલચક્કવારા અત્થાભાવતો ઇધ ન ગહેતબ્બા, અથ કસ્મા પવત્તિવારમેવ અનારભિત્વા અઞ્ઞથા દેસના આરદ્ધાતિ આહ ‘‘પદસોધનવારતંમૂલચક્કવારેહી’’તિઆદિ. સંસયો હોતિ સઙ્ખારસદ્દવચનીયતાસામઞ્ઞતો કાયસઙ્ખારાદિપદાનં બ્યધિકરણભાવતો ચ. તેનેવાહ ‘‘અસમાનાધિકરણેહિ…પે… દસ્સિતાયા’’તિ.

પણ્ણત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.