ધમ્મુદ્દેસવારો

પઠમચિત્તવણ્ણના

૩૬૫. ખણત્તયસ્સ અકુસલેસુ અસમ્ભવતો સમવાયકાલહેતુસમૂહત્થો સમય-સદ્દો. લોભાભિભૂતાય એવ ઇટ્ઠારમ્મણસ્મિં ઇતરત્ર ચ ઇટ્ઠાકારગ્ગહણવસેન સોમનસ્સસહગતભાવોતિ એવમાદિં સન્ધાય ‘‘યથાનુરૂપ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘કિલેસાતુરતાય અનારોગ્યટ્ઠેન કિલેસવજ્જસબ્ભાવતો સાવજ્જટ્ઠેન અવિજ્જાસમ્ભૂતતાય અકોસલ્યસમ્ભૂતટ્ઠેન અકુસલ’’ન્તિ ચ ‘‘સાવજ્જદુક્ખવિપાકલક્ખણં, અનત્થજનનરસં, સંકિલેસપચ્ચુપટ્ઠાનં, અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં, ગારય્હભાવતો વા સાવજ્જલક્ખણં, સંકિલેસભાવરસં, અનિટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં, યથાવુત્તપદટ્ઠાનમેવા’’તિ ચ એવમાદિના વુત્તનયેન અનુગન્તબ્બતાય વુત્તં ‘‘વુત્તનયં અનુગન્ત્વા’’તિ.

ગતં ગમનં પવત્તીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ગતમત્તં ગતિમત્તં ગહણમત્ત’’ન્તિ. દિટ્ઠિયા હિ ગતિ પવત્તિ એવાતિ. આસન્નકારણત્તાતિ પદટ્ઠાનતાય, યોનિસોમનસિકારો વિય હિ કુસલસ્સ અયોનિસોમનસિકારો અકુસલસ્સ અચ્ચાસન્નહેતુ. તથા હિ સતિપિ અસદ્ધમ્મસવનાદિકારણે અયોનિસો અનાવજ્જિતે અવવત્થાપિતે ચ નત્થિ અકુસલપ્પવત્તિ. તથા ચ વક્ખતિ અટ્ઠકથાયં ‘‘અયોનિસો અકુસલ’’ન્તિ. એતેન એકન્તકારણતા ચ વુત્તત્થા હોતિ. પટિસઙ્ખા સીતાદિખમનં અપ્પમાદવિહારોતિ વુત્તં ‘‘અપ્પમજ્જનં ખમન’’ન્તિ. તેન સતિસંવરોતિ ઇધ ખન્તિસંવરો વુત્તોતિ અધિપ્પાયો ઇન્દ્રિયસંવરસ્સ વુત્તત્તા. પહાનસંવરોતિ વીરિયસંવરો. સો હિ ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ પજહતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૪; ૬.૫૮) વુત્તોતિ.

સમ્માપટિપત્તિયા પટિપક્ખભાવેન ગહેતબ્બતાકારો મોહો સમ્માપટિપત્તિપટિપક્ખભાવગ્ગહણાકારો. તેન હિ નિવુતા ન સમ્મા પટિપજ્જન્તિ. અભિજ્ઝાય વિસેસયોગો કમ્મપથપ્પત્તિ.

અનુપપરિક્ખા મોહો. સો ચેત્થ દિટ્ઠિરહિતો વેદિતબ્બો. દિટ્ઠિસહિતસ્સ પન દિટ્ઠિયા અનુવિધાયકત્તા તગ્ગહણેનેવ ગહણન્તિ. અવત્થુસ્મિન્તિ અસદ્દહનીયે વત્થુસ્મિં. સાનુનયો અધિમોક્ખોતિ મોહદિટ્ઠીનં સદ્ધાપતિરૂપતમાહ. અહિરિકાનોત્તપ્પમોહાદીહિ પમજ્જનતો અહિરિકાદીહિ કારણેહિ. આરક્ખરહિતચિત્તેતિ ચિત્તસ્સ સતિવિરહતંયેવ દસ્સેતિ. આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના હિ સતીતિ. એતેન ‘‘અસ્સદ્ધિયચિત્તે અન્ધબાલચિત્તે’’તિ પદદ્વયં વુત્તત્થં હોતિ. ઉપનાહાદીતિ આદિ-સદ્દેન રાગાદયો સઙ્ગય્હન્તિ. રાગાદીનં પરિયુટ્ઠાનાદિસભાવતાય ‘‘અવિસેસેના’’તિ વુત્તં વિસેસસ્સ એકચ્ચસ્સ અસમ્ભવતો. ઇધાતિ, ઇમસ્મિં ચિત્તે. નિપ્ફાદેતબ્બે પયોજને ભુમ્મં ‘‘ચમ્મસ્મિં દીપિનં હન્તી’’તિ (વજિર. ટી. ૧૭-૧૮ વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના) વિય આરમ્મણં વા અવૂપસમો ફલૂપચારેન ‘‘સેમ્હો ગુળો’’તિ વિય.

ધમ્મુદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારકથાવણ્ણના

૩૯૦. સભાવપટિચ્છાદવસેન પકતિઅત્તાદિઅસન્તગ્ગહણસ્સ નિસ્સયત્તા નિમિત્તત્તા અસન્તં બુજ્ઝતિ, નિચ્ચાદિવિસમગ્ગહણસ્સ સઞ્ઞાદિવિપરિયેસસ્સ નિસ્સયત્તા અસમં બુજ્ઝતીતિ મોહો વુત્તો નિમિત્તસ્સ કત્તુભાવેન ઉપચારિતત્તા, અયઞ્ચ અત્થો દિટ્ઠિસહિતમોહવસેન દટ્ઠબ્બો. એત્થ ચ પકતીતિ કાપિલાનં પધાનં.

તતિયચિત્તવણ્ણના

૪૦૦. અપણ્ણકપદં વિય અવિરજ્ઝનકપદમ્પિ કદાચિ નિયતભાવં દીપેય્યાતિ અનિયતતં દીપેતું ‘‘ઉપ્પત્તિઅરહઙ્ગાની’’તિ વુત્તં માનસ્સ અનિયતત્તા. યદિ હિ માનો નિયતો સિયા, કામરાગસ્સ માનરહિતા પવત્તિ ન સિયા, તથા ભવરાગસ્સ. એવં સતિ પટ્ઠાને ચતુક્ખત્તું કામરાગેન યોજના ન સિયા, તિક્ખત્તુંયેવ સિયા, ભવરાગમૂલિકા ચ ન સિયા, એવઞ્ચ સંયોજનાનં સંયોજનેહિ અટ્ઠવિધેન યોજના સિયા, ન દસવિધા દસ્સિતાતિ યથાવુત્તાહિ યોજનાહિ માનસ્સ અનિયતભાવો પકાસિતો. અથ વા માનેન સદ્ધિં પઞ્ચ હોન્તિ યથાવુત્તાનિ અપણ્ણકઙ્ગાનિ, કિં પન હોન્તીતિ અપેક્ખાયં યેવાપનકાતિ વિદિતોવાયમત્થો. યેવાપનકાનઞ્હિ પઞ્ચભાવો ઇધ વિધીયતિ, ન અપણ્ણકઙ્ગાનન્તિ સો યથા હોતિ, તથા યોજેતબ્બં. કિલેસદુકે પટિચ્ચવારાદીસુ ‘‘કિલેસં ધમ્મં પટિચ્ચ કિલેસો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદીસુ ‘‘લોભં પટિચ્ચ મોહો માનો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પં. લોભં પટિચ્ચ મોહો માનો ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પં. લોભં પટિચ્ચ મોહો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પં. લોભં પટિચ્ચ મોહો ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પ’’ન્તિ વિભત્તત્તા ‘‘તથા કિલેસદુકેપી’’તિ વુત્તં. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તસસઙ્ખારિકાસઙ્ખારિકચિત્તવસેન હિ અયં પાઠભેદોતિ.

‘‘કામરાગો ચતુધા એકતો ઉપ્પજ્જતિ, પટિઘો તિધા, માનો એકધા, તથા વિચિકિચ્છા ભવરાગોતિ ઉદ્દિસિત્વા કામરાગો માનસંયોજનઅવિજ્જાસંયોજનેહિ ચેવ અવિજ્જાસંયોજનમત્તેનેવ ચ સદ્ધિં માનો ભવરાગાવિજ્જાસંયોજનેહિ સદ્ધિં ભવરાગો અવિજ્જાસંયોજનેન સદ્ધિ’’ન્તિ અટ્ઠકથાકણ્ડવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪૮૫) વક્ખમાનત્તા ‘‘ઇધ ચ વક્ખતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થેવ ‘‘લોભો છધા એકતો ઉપ્પજ્જતિ, પટિઘો દ્વેધા, તથા મોહો’’તિ ઉદ્દિસિત્વા ‘‘લોભો અસઙ્ખારિકો દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તો મોહઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, સસઙ્ખારિકો મોહથિનઉદ્ધચ્ચઅહિરિકાનોત્તપ્પેહિ, અસઙ્ખારિકો એવ મોહમાનઉદ્ધચ્ચઅહિરિકઅનોત્તપ્પેહિ, સસઙ્ખારિકો એવ ચ મોહમાનથિનઉદ્ધચ્ચઅહિરિકઅનોત્તપ્પેહી’’તિ વક્ખમાનત્તા ‘‘તથાદસવિધા કિલેસાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અહ’’ન્તિ ગહણતાય અવંકત્વા ગહણમ્પિ ‘‘સમ્પગ્ગહો’’તિ વુત્તં.

ચતુત્થચિત્તવણ્ણના

૪૦૨. ઉસ્સાહં જનેન્તાતિ એત્થ ચિત્તપયોગસઙ્ખાતો સઙ્ખારો એવ ઉસ્સાહો, ન વીરિયુસ્સાહોતિ.

નવમચિત્તવણ્ણના

૪૧૩. વિસપ્પનાનિટ્ઠરૂપસમુટ્ઠાનં યેન કુપિતસ્સ સકલસરીરં કમ્પતિ, કુપિતાકારો પઞ્ઞાયતિ. એતેન સમ્પત્તિઅત્થો રસો દસ્સિતો હોતિ, પવત્તિઆકારવસેન વા વિસપ્પનરસો. તથા હિ યસ્સ કુપ્પતિ, તસ્સ અમિત્તસ્સ સમ્પત્તિ યેભુય્યેન પટિઘુપ્પત્તિહેતુ હોતીતિ. એતેન કિચ્ચત્થો રસો વુત્તો હોતીતિ.

૪૧૮. વચનત્થમેવ વચનપરિયાયમેવ.

એકાદસમચિત્તવણ્ણના

૪૨૪. નિચ્છયાભાવાતિ અધિમોક્ખાભાવા. અસણ્ઠહનતોતિ સન્તાનવસેન એકસ્મિં આરમ્મણે અનવટ્ઠાનતો.

દ્વાદસમચિત્તવણ્ણના

૪૨૯. સહજાતાધિપતિ નત્થિ ‘‘છન્દવતો ચે વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, સા મય્હં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિઆદિપ્પવત્તિયા અભાવા. અનુદ્ધટત્તા પટિસિદ્ધતા, યથાધમ્મસાસને અવચનમ્પિ અભાવં દીપેતિ.

અવચનતોતિ અ-કારસ્સ તદઞ્ઞવચનતં દસ્સેતિ. એતેન ચ દસ્સનેન પહાતબ્બેસુ અભાવવચનેન કારણસિદ્ધિયા ફલસિદ્ધીતિ તત્થ અભાવસ્સ કારણમેવ તાવ દસ્સેતું ‘‘પટિસન્ધિઅનાકડ્ઢનતો’’તિ વુત્તં. તેન તંસભાવતા તસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ વુત્તા હોતિ. તતો ચ ‘‘બલવં પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ, દુબ્બલં નાકડ્ઢતી’’તિ ઇદં પટિસન્ધિદાનસભાવેસુ. યસ્સ પન પટિસન્ધિદાનસભાવો એવ નત્થિ, ન તસ્સ બલવભાવો પટિસન્ધિઆકડ્ઢને કારણન્તિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. અનાકડ્ઢનં સાધેતિ ‘‘યદિ હિ આકડ્ઢેય્યા’’તિઆદિના. યસ્મા ચ નાગતં, તસ્મા નાકડ્ઢતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યસ્મા પન તં પટિસન્ધિદાનં નત્થિ, તસ્મા નાગત’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘અનાકડ્ઢનતો અનાગમનં સાધેતુ’’ન્તિ વુત્તં.

અપાયગમનીયસ્સાતિ અપાયં ગમેતીતિ અપાયગમનીયં, તંસભાવન્તિ અત્થો. પટિસન્ધિઆકડ્ઢને સતિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં એકન્તેન અપાયગમનીયં સિયા. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૨૯) ‘‘ઇતરસ્સાપિ એત્થેવ પટિસન્ધિદાનં ભવેય્યા’’તિ. ન હિ અકુસલપટિસન્ધિ સુગતિયં સમ્ભવતીતિ. ‘‘ચતૂહિ અપાયેહિ ચ વિપ્પમુત્તો (ખુ. પા. ૬.૧૧; સુ. નિ. ૨૩૪) અવિનિપાતધમ્મો’’તિ (સ. નિ. ૨.૪૧; ૫.૯૯૮, ૧૦૦૪) વચનતો અપાયગમનીયઞ્ચ દસ્સનેન પહાતબ્બં. તેનાહ ‘‘અપાયગમનીયસ્સ દસ્સનેન પહાતબ્બત્તા’’તિ. ન ચેતં દસ્સનેન પહાતબ્બં, ન સો તસ્સ અપાયગમનીયો રાગો દોસો મોહો તદેકટ્ઠા ચ કિલેસાતિ એતેન સઙ્ગહોતિ સક્કા વત્તું નિયોગતો ભાવનાય પહાતબ્બભાવેન વુત્તત્તા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘કતમે ધમ્મા ભાવનાય પહાતબ્બા, ઉદ્ધચ્ચસહગતો ચિત્તુપ્પાદો’’તિ (ધ. સ. ૧૪૦૬).

‘‘કુસલાકુસલં કમ્મં વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૭) વુત્તકમ્મપચ્ચયભાવો નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવો. સો ચ યદિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં પટિસન્ધિં આકડ્ઢેય્ય, તસ્સાપિ સિયા. તથા ચ સતિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં દસ્સનેન પહાતબ્બં સિયા દસ્સનેન પહાતબ્બાનંયેવ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવસ્સ વુત્તત્તા. ન ચેતં દસ્સેનેન પહાતબ્બન્તિ સબ્બં પુબ્બે વિય આવત્તતિ.

સહજાતમેવ વિભત્તન્તિ યથા દસ્સનેન પહાતબ્બવિભઙ્ગે ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બો ધમ્મો નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૮૬) સહજાતં નાનાક્ખણિકન્તિ ઉદ્દિસિત્વા ‘‘સહજાતા દસ્સનેન પહાતબ્બા ચેતના ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો, નાનાક્ખણિકા દસ્સનેન પહાતબ્બા ચેતના વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વિભત્તં, એવં અવિભજિત્વા ‘‘ભાવનાય પહાતબ્બા ચેતના ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૮૯) એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘નાનાક્ખણિકા ચેતના વિપાકાનં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. તેન ન ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવોતિ વિઞ્ઞાયતિ. પચ્ચનીયેપિ યથાસમ્ભવં સઙ્ગાહકપચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયુદ્ધારે કરિયમાને. ઇતરત્થ ચાતિ દસ્સનેનપહાતબ્બપદે. તત્થ હિ ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બો ધમ્મો નેવ દસ્સનેન ન ભાવનાય પહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહજાતઉપનિસ્સયપચ્છાજાતકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૮.૭૧) કમ્મપચ્ચયોપિ વુત્તોતિ.

તદભાવાતિ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયત્તાભાવા. ન ચ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયં વિના પટિસન્ધિઆકડ્ઢનં અત્થીતિ ‘‘પટિસન્ધિઅનાકડ્ઢનતો તત્થ અનાગતા’’તિ વુત્તં. એત્થાતિ ‘‘ઠપેત્વા ઉદ્ધચ્ચસહગતં સેસાનિ એકાદસેવ પટિસન્ધિં આકડ્ઢન્તી’’તિ એત્થ. પવત્તિવિપાકસ્સાતિ પવત્તિયં વિપાકો પવત્તિએકદેસતાય પવત્તિભૂતો વા વિપાકો એતસ્સાતિ પવત્તિવિપાકં, કમ્મં, તસ્સ. અથ વા પવત્તિયં વિપાકો પવત્તિવિપાકો. ઇમસ્મિં પન અત્થે નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયો એતસ્સાતિ નાના…પે… યો, તબ્ભાવો…પે… તાતિ એવં પદચ્છેદો દટ્ઠબ્બો. ન સક્કા નિવારેતું નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયં વિના વિપાકસ્સ અનુપ્પજ્જનતો.

ઇદાનિ પવત્તિવિપાકાનં નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયલાભિતાય આહચ્ચભાસિતતં દસ્સેતું ‘‘વુત્તઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. વિપાકદાનં પટિસન્ધિવિપાકધમ્મતાતિ મઞ્ઞમાનો ‘‘યદિ ભાવના’’તિઆદિમાહ. ઇતરો વિપાકદાનાભાવેપિ સિદ્ધો વિપાકધમ્મભાવો તાદિસાનં અઞ્ઞેસમ્પિ લબ્ભમાનત્તાતિ આહ ‘‘અભિઞ્ઞાચિત્તાદીન’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન અત્તનો કાલમતિક્કન્તં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ઉપપજ્જવેદનીયઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. વુત્તં સિયાતિ ઇદં સહાયપચ્ચયલાભતો પુથુજ્જનસન્તાનવુત્તિનો ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ વિપાકુપ્પાદનં, તદભાવા સેક્ખસન્તતિયં તસ્સ વિપાકાનુપ્પાદનઞ્ચ યુત્તં સિયાતિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘ઇદં પન ઠાનં સુટ્ઠુ વિચારેતબ્બ’’ન્તિઆદિ. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘પુથુજ્જનેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં સકભણ્ડે છન્દરાગાદીનં ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદસ્સ ચ સંયોજનત્તયતદેકટ્ઠકિલેસાનં અનુપચ્છિન્નતાય અપરિક્ખીણસહાયાનં વિપાકુપ્પાદનં ન સક્કા પટિક્ખિપિતુન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતધમ્માનં વિપાકો વિભઙ્ગે વુત્તો’’તિ. તસ્સ તાદિસસ્સેવ સતિ સહાયે વિપાકુપ્પાદનવચનં, અસતિ વિપાકાનુપ્પાદનવચનં વિરુજ્ઝતીતિ ચ પવત્તિવિપાકદાયિકં વા ઉદ્ધચ્ચસહગતસ્સ મનસિ કત્વા ‘‘વુત્તં સિયા’’તિ વુત્તં. ‘‘પવત્તિવિપાકઞ્હિ સન્ધાય ‘તેસં વિપાકે ઞાણ’ન્તિ પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગે (વિભ. ૭૨૫-૭૨૬) વુત્ત’’ન્તિ એકે વણ્ણયન્તિ. એવં ઉદ્ધચ્ચચેતનાપિ ન હોતિ, સાપિ વિઞ્ઞાણપચ્ચયભાવે અપનેતબ્બાતિ ઇદમ્પિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ.

અકુસલપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.