૧. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડં

તિકમાતિકાપદવણ્ણના

૧. તેનાતિ વેદનાસદ્દેન. સબ્બપદેહીતિ તીહિ પદેહિ લદ્ધનામો હોતિ અવયવધમ્મેનાપિ સમુદાયસ્સ અપદિસિતબ્બતો યથા ‘‘સમં ચુણ્ણ’’ન્તિ. ચોદકો યથાધિપ્પેતમત્થં અપ્પટિપજ્જમાનો વિભત્તિઅન્તસ્સેવ પદભાવં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘નનુ સુખાયા’’તિઆદિના ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘અધિપ્પેતપ્પકારત્થગમકસ્સા’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિવરતિ. તેન ‘‘વાક્યં ઇધ પદન્તિ વુત્ત’’ન્તિ દસ્સેતિ. હેતુપદસહેતુકપદાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન નહેતુપદઅહેતુકપદહેતુસમ્પયુત્તપદાનિ હેતુવિપ્પયુત્તપદમ્પિ વા સઙ્ગણ્હાતિ.

ઉભયેકપદવસેનાતિ ઉભયપદવસેન હેતુદુકસમ્બન્ધો, એકપદવસેન સહેતુકદુકસમ્બન્ધો. તથાતિ ઉભયેકપદવસેન. એત્થ ચ સહેતુકહેતુસમ્પયુત્તદુકાતિઆદિના યથા હેતુગોચ્છકે પઠમદુકસમ્બન્ધા દુતિયતતિયદુકા, પઠમદુકદુતિયદુકસમ્બન્ધા ચતુત્થછટ્ઠદુકા, પઠમદુકતતિયદુકસમ્બન્ધો પઞ્ચમો દુકો, એવં આસવગોચ્છકાદીસુપીતિ નયં દસ્સેતિ. સક્કા હિ ઇમિનાવ નયેન તેસુપિ દુકન્તરસમ્બન્ધો વિઞ્ઞાતું, કેવલં પન આસવગોચ્છકાદીસુ દુતિયદુકતતિયદુકસમ્બન્ધો ઓસાનદુકો, કિલેસગોચ્છકે ચ દુતિયચતુત્થદુકસમ્બન્ધોતિ. ધમ્માનં સાવસેસનિરવસેસભાવેન તિકદુકાનં સપ્પદેસનિપ્પદેસતા વુત્તાતિ યેહિ તિકદુકા સાવસેસાતિ પદિસ્સન્તિ અપદિસ્સન્તિ, તે અસઙ્ગહિતધમ્માપદેસો. એવં સતિ ‘‘અસઙ્ગહિતો’’તિ વિસેસનં કિમત્થિયન્તિ? એતસ્સેવત્થસ્સ પાકટકરણત્થં દટ્ઠબ્બં. અથ વા પદિસ્સતિ એતેન સમુદાયોતિ પદેસો, અવયવો. ‘‘સામઞ્ઞજોતના વિસેસે અવતિટ્ઠતી’’તિ યથાધિપ્પેતં વિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘અસઙ્ગહિતો’’તિ આહ.

અનવજ્જત્થો અવજ્જવિરહત્થો. નામં સઞ્ઞા, કિરિયા કરણં, પયોજનં રથરથઙ્ગવિભાવનેન તેસં પકારતો યોજનં. કુસેન ઞાણેન લાતબ્બાતિ કુસલાતિ અયમત્થો ઞાણસમ્પયુત્તાનં તાવ હોતુ, ઞાણવિપ્પયુત્તાનં કથન્તિ આહ ‘‘ઞાણવિપ્પયુત્તાનમ્પી’’તિઆદિ. ઞાણવિપ્પયુત્તાપિ હિ ઞાણેનેવ પવત્તિયન્તિ હિતસુખહેતુભૂતાય પવત્તિયા પઞ્ઞવન્તાનં પટિપત્તિભાવતો. ન હિ અન્તરેન યોનિસોમનસિકારં કુસલુપ્પત્તિ અત્થીતિ. ‘‘યદિ કુસલસ્સ ઉભયભાગગતં સંકિલેસલવનં પાકટં સિયા, કુસા વિય લુનન્તીતિ કુસલાતિ અયમત્થો યુત્તો સિયા’’તિ કોચિ વદેય્યાતિ આસઙ્કાય આહ ‘‘સમ્મપ્પધાનદ્વયં વિયા’’તિ.

ન ચાતિઆદિના ‘‘સભાવં ધારેન્તી’’તિ એત્થ પરમત્થતો કત્તુકમ્મસ્સ ચ ભેદો નત્થિ, કપ્પનાસિદ્ધો એવ પન ભેદોતિ દસ્સેતિ. તત્થ નામવસેન વિઞ્ઞાતાવિઞ્ઞાતેતિ યેસં ‘‘ધમ્મા’’તિ ઇમિના પરિયાયેન અવિઞ્ઞાતા સભાવા, ‘‘સભાવં ધારેન્તી’’તિ ઇમિના ચ પરિયાયેન વિઞ્ઞાતા, તેસં વસેન એવં વુત્તં. એત્થ ચ પઠમો અત્થો સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્મવસેન વુત્તો, દુતિયો સઙ્ખતવસેન, તતિયો સઙ્ખતાસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિધમ્મવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

કુસલપટિસેધનં કુસલાભાવો એવ. અભાવો હિ સત્તાપટિસેધોતિ. ધમ્મોતિ સભાવધમ્મો. અકુસલવચનેન ન કોચિ અત્થો સભાવધમ્મસ્સ અબોધકત્તાતિ અધિપ્પાયો. અથ સિયા અકુસલવચનેન કોચિ અત્થો અસભાવધમ્મબોધકત્તેપિ ‘‘પઞ્ઞત્તિધમ્મા’’તિઆદીસુ વિય, એવં સતિ ‘‘અનબ્યાકતા’’તિ ચ વત્તબ્બં સિયા, તતો ચાયં ચતુક્કો આપજ્જતિ, ન તિકો. તસ્માતિ યસ્મા દુકચતુક્કભાવો અનબ્યાકતવોહારો ચ નત્થિ, સો ચ વુત્તનયેન અભાવમત્તવચને આપજ્જતિ, તસ્મા. સભાવધારણાદીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘ધારીયન્તિ પચ્ચયેહી’’તિ અયમત્થો સઙ્ગહિતો. ઞેય્યપરિયાયેન પન ધમ્મ-સદ્દેનાયં દોસોતિ નનુ અઞેય્યપરિયાયેપિ ધમ્મ-સદ્દે ન કોચિ દોસોતિ? ન, વુત્તદોસાનતિવત્તનતો.

પારિસેસેનાતિ એત્થ નનુ અયમકારો ન-અત્થત્તયસ્સેવ જોતકો, અથ ખો ‘‘અહેતુકા ધમ્મા, અભિક્ખુકો આવાસો’’તિ તંયોગનિવત્તિયા, ‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા’’તિ તંસમ્બન્ધિભાવનિવત્તિયા. પચ્ચયુપ્પન્નઞ્હિ પચ્ચયસમ્બન્ધીતિ અપ્પચ્ચયુપ્પન્નત્તા અસમ્બન્ધિતા એત્થ જોતીયતિ. ‘‘અનિદસ્સના ધમ્મા’’તિ તંસભાવનિવત્તિયા. નિદસ્સનઞ્હિ દટ્ઠબ્બતા. અથ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નિદસ્સનં, તગ્ગય્હભાવનિવત્તિયા, તથા ‘‘અનાસવા ધમ્મા’’તિ. ‘‘અપ્પટિઘા ધમ્મા અનારમ્મણા ધમ્મા’’તિ તંકિચ્ચનિવત્તિયા. ‘‘અરૂપિનો ધમ્મા અચેતસિકા ધમ્મા’’તિ તબ્ભાવનિવત્તિયા. તદઞ્ઞતા હિ એત્થ પકાસીયતિ. ‘‘અમનુસ્સો’’તિ તબ્ભાવમત્તનિવત્તિયા. મનુસ્સત્તમત્તં નત્થિ અઞ્ઞં સમાનન્તિ સદિસતા હેત્થ સૂચિયતિ. ‘‘અસમણો સમણપટિઞ્ઞો અપુત્તો’’તિ તંસમ્ભાવનગુણનિવત્તિયા. ગરહા હિ એત્થ ઞાયતિ. ‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો અનામયા, અનુદરા કઞ્ઞા’’તિ તદપ્પભાવનિવત્તિયા. ‘‘અનુપ્પન્ના ધમ્મા’’તિ તંસદિસભાવનિવત્તિયા. અતીતાનઞ્હિ ઉપ્પન્નપુબ્બત્તા ઉપાદિધમ્માનઞ્ચ પચ્ચયેકદેસનિપ્ફત્તિયા આરદ્ધુપ્પાદભાવતો કાલવિનિમુત્તસ્સ ચ વિજ્જમાનત્તા ઉપ્પન્નાનુકૂલતા, પગેવ પચ્ચુપ્પન્નાનન્તિ તબ્બિધુરભાવો એત્થ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિ તદપરિયોસાનનિવત્તિયા. તંનિટ્ઠાનઞ્હેત્થ પકાસીયતીતિ એવમનેકેસં અત્થાનં જોતકો, તત્થ કિં વુચ્ચતે અત્થદ્વયમેવ વત્વા પારિસેસેનાતિ? ઇતરેસં એત્થ સુવિદૂરભાવતો. ન હિ કુસલવિપ્પયુત્તાદીનં ધમ્માનં અકુસલભાવો યુજ્જતિ.

અકુસલસદ્દસ્સ ઉચ્ચારણાનન્તરં વિનેય્યાનં કુસલપટિપક્ખભૂતે અત્થે પટિપત્તિભાવતો તત્થ નિરુળ્હતા દટ્ઠબ્બા. ‘‘વિરુદ્ધસભાવત્તા’’તિ વુત્તં કિચ્ચવિરોધાદીનમ્પિ તદન્તોગધત્તા, વિરુદ્ધસભાવત્તેપિ વિનાસકવિનાસિતબ્બભાવો કુસલાકુસલેસુ નિયતોતિ દસ્સેતું ‘‘તપ્પહેય્યભાવતો’’તિ આહ. ઇતરથા કુસલાનમ્પિ અકુસલેહિ પહાતબ્બભાવે અચ્ચન્તં સમુચ્છિન્નકુસલમૂલત્તા અપાયપૂરકા એવ સત્તા સિયું. યં પન ‘‘ધમ્માપિ વો, ભિક્ખવે, પહાતબ્બા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૦) વુત્તં, તં ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૩૩) વિય તદારમ્મણસંકિલેસપ્પહાનવસેન પરિયાયેન વુત્તં. યથાહ ‘‘ન હિ કુસલા અકુસલેહિ પહાતબ્બા’’તિ (ધ. સ. મૂલટી ૧).

ફસ્સાદિવચનેહિ તંનિદ્દેસભૂતેહિ. તબ્બચનીયભાવેનાતિ તેહિ ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા’’તિઆદિવચનેહિ અભિધેય્યભાવેન. યથા અનવજ્જસુખવિપાકાદિઅત્થા કુસલાદિવચનેહિ, એવં અવિપાકત્થા અબ્યાકતવચનેન બોધિતા એવાતિ આહ ‘‘અબ્યાકતવચનેનેવ ચા’’તિ. કારણં અવત્વાતિ ઇધ વુત્તભાવેન અનુવત્તમાનત્તાતિ કારણં અવત્વા. અઞ્ઞા…પે… નિવારેતબ્બોતિ એતેન કુસલાકુસલસદ્દા વિય કુસલાકુસલસભાવાનં તદુભયવિપરીતસભાવાનં ધમ્માનં અબ્યાકતસદ્દો બોધકોતિ દસ્સેતિ. ન હિ અવિપાકવચનં વુત્તં, અકુસલવચનઞ્ચ અવુત્તં. યતો અવિપાકવચનસ્સ અધિકતભાવો અકુસલસ્સ ચ તબ્બચનીયભાવેન અકથિતભાવો સિયા, તસ્મા ન અકુસલાનં અબ્યાકતતાતિ અયં અકુસલાનં અનબ્યાકતભાવે યોજના.

તં પરિહરિતુન્તિ અબ્યાકતનિવત્તનમાહ. યદિ એવં ‘‘સુખવિપાકાનવજ્જા’’તિ વત્તબ્બં. અનવજ્જા હિ બ્યભિચારિતાય વિસેસિતબ્બાતિ? ન, સુખવિપાકવચનસ્સ વિસેસનભાવેન અગ્ગહિતત્તા. સુખવિપાકવચનેન હિ કુસલભાવે સમત્તો વિઞ્ઞાયતિ, અનવજ્જવચનં પનેત્થ કુસલાનં અગરહિતબ્બતાસઙ્ખાતં કઞ્ચિ વિસેસમાહ. તેનેવ ચ તસ્સ વિસેસનભાવેન વુત્તસ્સ પવત્તિસુખતાદિદસ્સનભાવં સયમેવ વક્ખતીતિ. મનોસમાચારવિસેસભૂતા ફલધમ્મા વિસેસેન પટિપ્પસ્સદ્ધાવજ્જા નામ હોન્તીતિ સમાચારત્તયવસેન તસ્મિં સુત્તે અનવજ્જધમ્માનં વુત્તત્તા ચ તે અનવસેસતો સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘વિરહિતાવજ્જમત્તા’’તિ વુત્તં. અવજ્જવિનાસનભાવો દસ્સિતો કણ્હસુક્કધમ્માનં વજ્ઝઘાતકભાવસ્સ નિયતત્તા. સવિપાકતા વિપાકધમ્મતા. સુખો વિપાકો એતેસન્તિ સુખવિપાકાતિ ઇમિના સમાસેન કુસલાનં સુખવિપાકવન્તતા વુત્તા. સા ચ નેસં ન તંસમઙ્ગિતાય અસહવત્તનતોતિ તદુપ્પાદનસમત્થતાતિ વિઞ્ઞાયતીતિ વુત્તં ‘‘સુખવિપાકવિપચ્ચનસભાવં દસ્સેતી’’તિ. યુત્તમેતન્તિ પરમત્થતો ભેદાભાવેપિ યથાવુત્તવચનવચનીયભાવસઙ્ખાતો ભેદો તસ્મિં અભિધેય્યત્થભૂતે વત્થુસ્મિં ઉપચારેન હોતીતિ યુત્તમેત્થ લક્ખણલક્ખિતબ્બભાવેન ભેદવચનં. ભવતિ હિ સદ્દત્થવિસેસમત્તેનપિ અભિન્ને વત્થુસ્મિં ભેદવચનં યથા ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્તિ.

વિનાપિ ભાવાભિધાયિના સદ્દેન ભાવપ્પધાનો નિદ્દેસો હોતીતિ વુત્તં ‘‘અનવજ્જવચનેન અનવજ્જત્તં આહા’’તિ. એવઞ્ચેત્થ પદવિગ્ગહો ગહેતબ્બો – ન અવજ્જં અનવજ્જં, અવજ્જપટિપક્ખતાય અગરહિતબ્બસભાવો. સુખો વિપાકો અસ્સાતિ સુખવિપાકં, સુખવિપાકવિપચ્ચનસમત્થતા. અનવજ્જઞ્ચ તં સુખવિપાકઞ્ચાતિ અનવજ્જસુખવિપાકં, તં લક્ખણં એતેસન્તિ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા. અથ વા પુબ્બે વિય અનવજ્જં, વિપચ્ચનં વિપાકો, સુખસ્સ વિપાકો સુખવિપાકો, અનવજ્જઞ્ચ સુખવિપાકો ચ અનવજ્જસુખવિપાકં એકત્તવસેન. તં લક્ખણં એતેસન્તિ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા. કિં પનેત્થ કારણં પદદ્વયપરિગ્ગહે, નનુ એકેનેવ પદેન ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિ. યદિપિ ‘‘અવજ્જરહિતં અનવજ્જ’’ન્તિ ઇમસ્મિં પન પક્ખે અબ્યાકતનિવત્તનત્થં સુખવિપાકગ્ગહણં કત્તબ્બં સિયા, સુખવિપાકગ્ગહણે પન કતે અનવજ્જગ્ગહણં ન કત્તબ્બમેવ. ‘‘અવજ્જપટિપક્ખા અનવજ્જા’’તિ એતસ્મિં પન પક્ખે સુખવિપાકગ્ગહણઞ્ચાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘તત્થ અનવજ્જવચનેના’’તિઆદિ. તેન પવત્તિસુખસુખવિપાકતાઅત્તસુદ્ધિવિસુદ્ધવિપાકતાઅકુસલઅબ્યાકતસભાવનિવત્તિરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનવિસેસદીપનતો એવં વિપુલપ્પયોજનત્થો પદદ્વયપરિગ્ગહોતિ દસ્સેતિ. સુખ-સદ્દસ્સ ઇટ્ઠપરિયાયતા વિય ‘‘નિબ્બાનપરમં સુખં (ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪), સુખા વિરાગતા લોકે (ઉદા. ૧૧), તેસં વૂપસમો સુખો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૨૧, ૨૭૨) સઙ્ખારદુક્ખૂપસમપરિયાયતાપિ વિજ્જતિ, તંઅવિપાકતાય પન ઇધ સુખવિપાકભાવો ન સક્કા વત્તુન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ખા…પે… નત્થી’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તેભૂમકકુસલાનમ્પિ વિવટ્ટસન્નિસ્સયભાવેન પવત્તિસભાવત્તા કિઞ્ચાપિ સબ્બે કુસલા સઙ્ખારદુક્ખૂપસમસુખનિપ્ફાદકા સમ્ભવન્તિ, યથાવુત્તસુખસ્સ પન અવિપાકભાવતો ન એતેન પદેન કુસલાનં સુખવિપાકતા સમ્ભવતીતિ. વિપક્કભાવમાપન્નેસુ અરૂપધમ્મેસુ નિરુળ્હત્તા વિપાક-સદ્દસ્સ ‘‘યદિ પના’’તિ સાસઙ્કં વદતિ.

યથાસમ્ભવન્તિ સહ અવજ્જેનાતિ સાવજ્જા, ગરહિતબ્બભાવયુત્તા. તેન નેસં ગરહિતબ્બસભાવં દસ્સેતિ. અઞ્ઞેપિ અત્થિ દુક્ખભાવેન ગરહિતબ્બસભાવા અકુસલવિપાકાતિ સાવજ્જવચનમત્તેન તેસમ્પિ અકુસલતાપત્તિદોસં દિસ્વા તં પરિહરિતું દુક્ખવિપાકવચનમાહ. અવજ્જ-સદ્દો વા રાગાદીસુ એકન્તાકુસલેસુ નિરુળ્હોતિ તંસહવત્તિધમ્માનં એવ સાવજ્જભાવે કુસલાબ્યાકતેહિ અકુસલાનં વિસેસો સાવજ્જવચનેનેવ દસ્સિતો. અબ્યાકતેહિ પન વિસિટ્ઠં કુસલાકુસલાનં સાધારણં સવિપાકતાલક્ખણન્તિ તસ્મિં લક્ખણે વિસેસદસ્સનત્થં દુક્ખવિપાકલક્ખણં વુત્તં. ઇતો પરં ‘‘દુક્ખો વિપાકો એતેસન્તિ દુક્ખવિપાકા’’તિઆદિના સુખવિપાકઅનવજ્જકુસલપદાનં ઠાને દુક્ખવિપાકસાવજ્જઅકુસલપદાનિ ઠપેત્વા યથાવુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. યોજના ચ સાવજ્જવચનેન અકુસલાનં પવત્તિદુક્ખતં દસ્સેતિ, દુક્ખવિપાકવચનેન વિપાકદુક્ખતં. પુરિમઞ્હિ અત્તનો પવત્તિસભાવવસેન લક્ખણવચનં, પચ્છિમં કાલન્તરે વિપાકુપ્પાદનસમત્થતાયાતિ. તથા પુરિમેન અકુસલાનં અવિસુદ્ધસભાવતં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન અવિસુદ્ધવિપાકતં. પુરિમેન ચ અકુસલે કુસલસભાવતો નિવત્તેતિ, પચ્છિમેન અબ્યાકતસભાવતો સવિપાકત્તદીપકત્તા પચ્છિમસ્સ. પુરિમેન વા અવજ્જવન્તતાદસ્સનતો કિચ્ચટ્ઠેન રસેન અનત્થજનનરસતં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન સમ્પત્તિઅત્થેન અનિટ્ઠવિપાકરસતં. પુરિમેન ચ ઉપટ્ઠાનાકારટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન સંકિલેસપચ્ચુપટ્ઠાનતં, પચ્છિમેન ફલટ્ઠેન દુક્ખવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનતં. પુરિમેન ચ અયોનિસોમનસિકારં અકુસલાનં પદટ્ઠાનં પકાસેતિ. તતો હિ તે સાવજ્જા જાતાતિ. પચ્છિમેન અકુસલાનં અઞ્ઞેસં પદટ્ઠાનભાવં વિભાવેતિ. તે હિ દુક્ખવિપાકસ્સ કારણં હોતીતિ. એત્થ ચ દુક્ખ-સદ્દો અનિટ્ઠપરિયાયવચનન્તિ વેદિતબ્બં. અનિટ્ઠચતુક્ખન્ધવિપાકા હિ અકુસલા, ન દુક્ખવેદનાવિપાકાવ. વિપાક-સદ્દસ્સ ફલપરિયાયભાવે પન નિસ્સન્દવિપાકેન અનિટ્ઠરૂપેનપિ દુક્ખવિપાકતા યોજેતબ્બા. વિપાકધમ્મતાપટિસેધવસેન અબ્યાકતાનં અવિપાકલક્ખણાતિ લક્ખણં વુત્તન્તિ તદત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અવિપાકારહસભાવા’’તિ આહ. એવંપકારાનન્તિ અભિઞ્ઞાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ.

છહિ પદેહિ તિકેસુ, ચતૂહિ દુકેસુ યથાક્કમં છ ચત્તારો અત્થા વુત્તા. છક્કભાવો ન ભવિસ્સતીતિ એતેન ચતુક્કભાવાભાવો દસ્સિતનયત્તા ચોદિતોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અત્થભેદો ઉપપજ્જતીતિ કસ્મા એવં વુત્તં, નનુ તીહિ ધમ્મસદ્દેહિ વુચ્ચમાનો સભાવધારણાદિઅત્થેન અભિન્નો એવ સો અત્થોતિ? ન, જાતિઆદિભેદેન ભેદસબ્ભાવતો. ભેદકા હિ જાતિઆદયો. માસપદત્થતાયાતિ માસ-સદ્દાભિધેય્યભાવેન. તબ્બચનીયભિન્નત્થાનન્તિ તેહિ કાલસદ્દાદીહિ વત્તબ્બાનં વિસિટ્ઠત્થાનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યથા કાલસદ્દાદિઅભિધેય્યાનં કાલાદિઅત્થાનં ભિન્નસભાવાનમ્પિ માસ-સદ્દાભિધેય્યભાવેન અભેદો, એવં જાતિઆદિભેદેન ભિન્નાનમ્પિ તેસં તિણ્ણં દ્વિન્નઞ્ચ અત્થાનં ધમ્મ-સદ્દાભિધેય્યભાવેન નત્થિ ભેદો’’તિ. વિનિ…પે… માનાતિ ધમ્મ-સદ્દસ્સ રૂપાભેદેપિ ભેદકારણમાહ. ભિન્નજાતિયત્થવચનીયતાય હિ તસ્સેવત્થભેદોતિ.

સાધેતુન્તિ બોધેતું. હોતુ અસમ્બન્ધો, કા નો હાનીતિ કદાચિ વદેય્યાતિ આસઙ્કાય આહ ‘‘પુબ્બા…પે… નામ હોન્તી’’તિ. સો ચાતિ સભાવધારણપચ્ચયધરિયમાનતાસઙ્ખાતો અત્થો ન સક્કા વત્તુન્તિ યથાવુત્તસ્સ અભાવસ્સ અપેક્ખાવુત્તિતાય વુત્તં. ન હિ અપેક્ખાવુત્તિનો અન્તરેન અપેક્ખિતબ્બં લભન્તિ. સતિપિ સભાવધારણાદિઅત્થસામઞ્ઞે કુસલજાતિઆદિવિસિટ્ઠસ્સેવ તસ્સ ઇધ અધિપ્પેતત્તા એકત્થતા ન અનુઞ્ઞાતાતિ વુત્તં, વચનસિલેસવસેન વા. અથ વાતિઆદિના તિણ્ણં ધમ્મસદ્દાનં અભાવત્તં અસમ્પટિચ્છન્તો નાનત્થતાભાવદોસં પરિહરતિ.

ઞાપકહેતુભાવતો ઉપપત્તિ ઇધ કારણન્તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘કારણં નામ યુત્તી’’તિ. પુનરુત્તીતિઆદિના નનુ ‘‘કુસલાદીનમ્પિ એકત્તં આપજ્જતી’’તિ વુત્તત્તા એકત્તાપત્તિપિ વત્તબ્બાતિ? સચ્ચં વત્તબ્બા, સા પન અભાવાપત્તિયં એવ અન્તોગધા નાનત્તાભાવચોદનાસામઞ્ઞેન. ભેદાભેદનિબન્ધનત્તા વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવસ્સ સો અચ્ચન્તમભિન્નેસુ નિયમેન નત્થીતિ વિસેસનવિસેસિતબ્બાભાવેન અચ્ચન્તાભેદં દસ્સેતિ, ન પન અચ્ચન્તં અભિન્નેસુયેવ વિસેસનવિસેસિતબ્બાભાવં. અથ વા અચ્ચન્તં અભિન્નેસુ અવિવટસદ્દત્થવિવરણત્થં પવત્તા. કસ્મા? વિસેસનવિસેસિતબ્બાભાવતોતિ એવં યોજના કાતબ્બા. અમિત્તં અભિભવિતું સક્કુણાતીતિ સક્કો, ઇન્દતીતિ ઇન્દો, પુરિમે દદાતીતિ પુરિન્દદોતિ એવં કિરિયાગુણાદિપરિગ્ગહવિસેસેન.

ભેદાભેદવન્તેસૂતિ વિસેસસામઞ્ઞવન્તેસુ. નીલ-સદ્દો હિ ઉપ્પલસદ્દસમાયોગો રત્તુપ્પલસેતુપ્પલાદિઉપ્પલજાતિસામઞ્ઞતો વિનિવત્તેત્વા નીલગુણયુત્તમેવ ઉપ્પલજાતિવિસેસં જોતેતિ. ઉપ્પલ-સદ્દોપિ નીલ-સદ્દસમાયુત્તો ભમરઙ્ગારકોકિલાદિગતનીલગુણસામઞ્ઞતો અવચ્છિન્દિત્વા ઉપ્પલવત્થુગતમેવ નીલગુણં પકાસેતીતિ વિસેસત્થસામઞ્ઞત્થયુત્તતા પદદ્વયસ્સ દટ્ઠબ્બા. ઇમિના નયેન ઇતરત્રાપિ ભેદાભેદવન્તતા યોજેતબ્બા. તાય તાય અનુમતિયાતિ તેન તેન સઙ્કેતેન. તે તે વોહારાતિ અચ્ચન્તં અભિન્ને અત્થે પરિયાયભાવેન અચ્ચન્તં ભિન્ને યથાસકં અત્થવિવરણભાવેન ભેદાભેદવન્તે વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન તા તા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિયો સિદ્ધાતિ અત્થો. સમાનેતિ એકસ્મિં. કુસલાદિભાવન્તિ કુચ્છિતસલનાદિભાવં. અભિધાનત્થોપિ હિ અનવજ્જસુખવિપાકાદિઅભિધેય્યત્થો વિય સભાવધારણાદિસામઞ્ઞત્થં વિસેસેતીતિ.

એત્થાહ ‘‘કિં પન કારણં તિકા એવ પઠમં વુત્તા, ન દુકા, તિકેસુપિ કુસલત્તિકોવ, ન અઞ્ઞો’’તિ? વુચ્ચતે – સુખગ્ગહણતો અપ્પભેદતો ચ તિકા એવ પઠમં વુત્તા. યસ્મા તિકેહિ બોધિતે કુસલાદિભેદે તબ્બિભાગભિન્ના હેતુઆદયો વુચ્ચમાના સુવિઞ્ઞેય્યા હોન્તિ. તથા હિ ‘‘તયો કુસલહેતૂ’’તિઆદિના કુસલાદિમુખેન હેતુઆદયો વિભત્તા, કતિપયભેદા ચ તિકા દ્વાવીસતિપરિમાણત્તા.

તેસુ પન સબ્બસઙ્ગહઅસઙ્કરઆદિકલ્યાણભાવેન પઠમં કુસલત્તિકં વુત્તં. નિરવસેસા હિ રૂપારૂપધમ્મા કુસલત્તિકેન સઙ્ગહિતા, ન તથા વેદનાત્તિકાદીહિ. નનુ વિપાકત્તિકાદીહિપિ નિરવસેસા ધમ્મા સઙ્ગહિતાતિ? સચ્ચમેતં, તેસુ પન અનવજ્જસાવજ્જધમ્મા ન અસઙ્કરતો વુત્તા યથા કુસલત્તિકે. નનુ ચ સંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકત્તિકાદીસુપિ તે અસઙ્કરતો વુત્તાતિ? એવમેતં, તે પન અકલ્યાણભૂતે પાપધમ્મે આદિં કત્વા વુત્તા, ન એવમયં. અયં પન કલ્યાણભૂતે પુજ્જભવપરિનિબ્બુતિનિપ્ફાદકે પુઞ્ઞધમ્મે આદિં કત્વા વુત્તો. ઇતિ ભગવા સણ્હસુખુમં રૂપારૂપદેસનં આરભન્તો સબ્બસઙ્ગહઅસઙ્કરઆદિકલ્યાણગુણયોગતો પઠમં કુસલત્તિકં દેસેતિ, કિઞ્ચ તદઞ્ઞત્તિકાનં સુખગ્ગહણતો. તથા હિ કુસલત્તિકમુખેન ‘‘કામાવચરકુસલતો ચત્તારો સોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદા’’તિઆદિના વેદનાત્તિકાદયો વિભત્તાતિ.

કુસલત્તિકેપિ ચ પધાનપાસંસઉભયહિતભાવતો કુસલા ધમ્મા પઠમં વુત્તા. કુસલા હિ ધમ્મા સુખવિપાકત્તા સબ્બસઙ્ખતધમ્માનં ઉત્તમા અવજ્જવિધમનતો વિઞ્ઞુપ્પસત્થા ઇધલોકપરલોકેસુ અત્થાવહા નિસ્સરણાવહા ચ, તસ્મા પધાનાદિભાવેન પઠમં વુત્તા, તપ્પટિપક્ખત્તા તદનન્તરં અકુસલા, તદુભયવિપરીતસભાવા તદનન્તરં અબ્યાકતા વુત્તા. કુસલવસેન વા અસ્સાદો, અકુસલવસેન આદીનવો, અબ્યાકતધમ્મેસુ નિબ્બાનવસેન નિસ્સરણન્તિ ઇમિના અસ્સાદાદિક્કમેન, કુસલેસુ પતિટ્ઠાય પણ્ડિતા અકુસલે પજહન્તા અબ્યાકતધમ્મભૂતમગ્ગફલં નિબ્બાનઞ્ચ સચ્છિકરોન્તીતિ ઇમિના વા પટિપત્તિક્કમેન અયમનુપુબ્બી ઠપિતાતિ વેદિતબ્બા.

કસ્મા પનેત્થ સેક્ખત્તિકાદીસુ વિય સરૂપતો પુરિમપદદ્વયપટિક્ખેપવસેન તતિયપદં ન વુત્તં ‘‘નેવકુસલા નાકુસલા’’તિ? વિસેસદીપનત્થં. યથા હિ સેક્ખાસેક્ખસભાવેસુ ધમ્મેસુ કોચિપિ ધમ્મો તદુભયસભાવેન કેનચિપિ પરિયાયેન કદાચિ અબ્યાકરણીયો નામ નત્થીતિ સેક્ખત્તિકે પદદ્વયપટિક્ખેપવસેન ‘‘નેવસેક્ખા નાસેક્ખા’’ત્વેવ વુત્તં, ન એવં ઇધ. ઇધ પન કુસલસભાવા એવ ધમ્મા અગ્ગફલુપ્પત્તિયા તથા ન બ્યાકરણીયા હોન્તીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દીપનત્થં ‘‘અબ્યાકતા’’તિ વુત્તં. વચનમત્તે એવ વા ઇદં નાનાકરણં ‘‘અબ્યાકતા નેવકુસલા નાકુસલા’’તિ બ્યાકત-સદ્દેન કુસલાકુસલાનં બોધિતત્તાતિ.

એત્થ ચ અકુસલેસુ તણ્હાય સબ્બાકુસલેહિ, તેભૂમકકુસલાકુસલેહિ વા સમુદયસચ્ચં, તંતંઅવસિટ્ઠતેભૂમકધમ્મેહિ દુક્ખસચ્ચં, લોકુત્તરકુસલેન મગ્ગસચ્ચં, અવસિટ્ઠઅબ્યાકતવિસેસેન નિરોધસચ્ચં દસ્સિતં હોતિ. તત્થ સમુદયેન અસ્સાદો, દુક્ખેન આદીનવો, મગ્ગનિરોધેહિ નિસ્સરણં. કિઞ્ચાપિ નામરૂપપરિચ્છેદભાવતો સભાવધમ્મનિદ્ધારણપધાના અભિધમ્મકથા, તેસં પન કુસલાદિવિસેસે નિદ્ધારિતે તસ્સ ઉપસમ્પાદેતબ્બતાદિપિ અત્થતો વુત્તમેવ હોતિ. અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા’’તિ (ધ. પ. ૧૮૩; દી. નિ. ૨.૯૦) એવમાદિવચનતો હિ કુસલાદીનં ઉપસમ્પાદનાદિદસ્સનપરં ભગવતો સાસનં, તસ્મા કુસલાનં ઉપસમ્પાદનં અકુસલાનં પહાનઞ્ચ ઉપાયો, અબ્યાકતવિસેસસ્સ સચ્છિકિરિયા ફલં, કુસલાદીનં ઉપસમ્પાદનાદિઅત્થા દેસના આણત્તીતિ અયં દેસનાહારો.

આરોગ્યટ્ઠેન અનવજ્જટ્ઠેન કોસલ્યસમ્ભૂતટ્ઠેન ચ કુસલા, તપ્પટિપક્ખતો અકુસલા, તદુભયવિપરીતતો અબ્યાકતા, સભાવધારણાદિઅત્થેન ધમ્માતિ અનુપદવિચિનનં વિચયો હારો.

પુજ્જભવફલપરિનિબ્બુતિનિપ્ફત્તિ કુસલેહીતિ યુજ્જતિ સુખવિપાકત્તા, અપાયદુક્ખસંસારદુક્ખુપ્પત્તિ અકુસલેહીતિ યુજ્જતિ અનિટ્ઠફલત્તા, તદુભયફલાનં અનુપ્પત્તિ અબ્યાકતેહીતિ યુજ્જતિ અવિપાકધમ્મત્તાતિ અયં યુત્તિ હારો.

કુસલા ધમ્મા સુખવિપાકસ્સ પદટ્ઠાનં, અકુસલા દુક્ખવિપાકસ્સ, અબ્યાકતા કુસલાકુસલાબ્યાકતધમ્માનન્તિ અયં પદટ્ઠાનો હારો.

કુસલગ્ગહણેન યે અનવજ્જસુખવિપાકા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા વિપાકધમ્મધમ્મા અનુપાદિન્નુપાદાનિયા અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયા…પે… અરણા ધમ્મા, તે બોધિતા ભવન્તિ કુસલલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા. તથા અકુસલગ્ગહણેન યે સાવજ્જદુક્ખવિપાકા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા વિપાકધમ્મધમ્મા અનુપાદિન્નુપાદાનિયા સંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકા…પે… સરણા ધમ્મા, તે બોધિતા ભવન્તિ અકુસલલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા. તથા અબ્યાકતગ્ગહણેન યે અવિપાકારહા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા વિપાકા ધમ્મા નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા ઉપાદિન્નુપાદાનિયા અનુપાદિન્નુપાદાનિયા અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયા…પે… અરણા ધમ્મા, તે બોધિતા ભવન્તિ અબ્યાકતલક્ખણેન એકલક્ખણત્તાતિ અયં લક્ખણો હારો.

‘‘કુચ્છિતે પાપધમ્મે સલયન્તી’’તિઆદિના નિરુત્તિ વેદિતબ્બા, કુસલાદિમુખેન રૂપારૂપધમ્મે પરિગ્ગહેત્વા વિસુદ્ધિપરમ્પરાય ‘‘કથં નુ ખો સત્તા અનુપાદિસેસનિબ્બાનભાગિનો ભવેય્યુ’’ન્તિ અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો, નિદાનં અસાધારણતો કુસલાદિભેદેન બુજ્ઝનકસત્તા. સાધારણતો પન પાકટમેવ. પઠમં કુસલત્તિકસ્સ દેસના વિચારિતાયેવાતિ અયં ચતુબ્યૂહો હારો.

કુસલગ્ગહણેન કલ્યાણમિત્તપરિગ્ગહો યોનિસોમનસિકારપરિગ્ગહો ચ. તત્થ પઠમેન સકલં બ્રહ્મચરિયમાવત્તતિ, દુતિયેન ચ યોનિસોમનસિકારમૂલકા ધમ્મા. અકુસલગ્ગહણેન વુત્તવિપરિયાયેન યોજેતબ્બં. અબ્યાકતગ્ગહણેન પન સકલસંકિલેસવોદાનપક્ખો યથારહમાવત્તતીતિ અયં આવત્તો હારો.

તત્થ કુસલા ભૂમિતો ચતુધા વિભત્તા, સમ્પયુત્તપવત્તિઆકારાદિતો પન અનેકધા. અકુસલા ભૂમિતો એકધા વિભત્તા, સમ્પયુત્તાદિતો અનેકધા. અબ્યાકતા પન વિપાકકિરિયરૂપનિબ્બાનવસેન ચતુધા ભૂમિસમ્પયુત્તાદિતો અનેકધા ચ વિભત્તાતિ અયં વિભત્તિ હારો.

કુસલા ધમ્મા અકુસલાનં તદઙ્ગાદિપ્પહાનાય વીતિક્કમાદિપ્પહાનાય ચ સંવત્તન્તિ, અકુસલા ધમ્મા કુસલાનં અનુપસમ્પજ્જનાય, અબ્યાકતેસુ અસઙ્ખતધાતુ સબ્બસઙ્ખતનિસ્સરણાયાતિ અયં પરિવત્તો હારો.

કુસલા અનવજ્જા પુઞ્ઞાનીતિ પરિયાયવચનં, અકુસલા સાવજ્જા અપુઞ્ઞાનીતિ પરિયાય વચનં, અબ્યાકતા અવિપાકારહા નેવઆચયગામી નઅપચયગામીનોતિ પરિયાયવચનન્તિ અયં વેવચનો હારો.

કુસલાદયો ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિઆદિના પભવભૂમિવેવચનપઞ્ઞત્તિવસેન યથાસમ્ભવં પરિઞ્ઞાદિપઞ્ઞત્તિવસેન ચ પઞ્ઞત્તાતિ અયં પઞ્ઞત્તિ હારો.

અકુસલાનં કુચ્છિતાનં પાપધમ્માનં સલનં કુસાનં વિય કુસાનં વા રાગાદીનં લવનં એવંધમ્મતાતિ અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન અવતરણં, તથા કુસેન લાતબ્બા કોસલ્લસમ્ભૂતા ચાતિ પચ્ચયપટિબદ્ધવુત્તિતાય પટિચ્ચસમુપ્પાદ…પે… અવતરણં, પચ્ચયપટિબદ્ધવુત્તિતાય વા આદિઅન્તવન્તા અનિચ્ચન્તિકા ચાતિ અનિચ્ચતામુખેન અવતરણં, અનિચ્ચતા એવ ઉદયબ્બયપટિપીળિતતાય દુક્ખાતિ દુક્ખતામુખેન અવતરણં, નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન ધમ્માતિ અબ્યાપારતો સુઞ્ઞતામુખેન અવતરણં, એવં કુસલાતિ ચત્તારો ખન્ધા દ્વાયતનાનિ દ્વે ધાતુયોતિઆદિના ખન્ધાયતનધાતાદિમુખેનપિ અવતરણં વેદિતબ્બં. ઇમિના નયેન અકુસલાબ્યાકતેસુપિ અવતરણં દસ્સેતબ્બન્તિ અયં અવતરણો હારો.

કુસલાતિ આરમ્ભો, ધમ્માતિ પદસુદ્ધિ, નો આરમ્ભસુદ્ધિ. તથા અકુસલા ધમ્મા અબ્યાકતાતિ, ધમ્માતિ પન પદસુદ્ધિ આરમ્ભસુદ્ધિ ચાતિ અયં સોધનો હારો.

ધમ્માતિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં કુસલાકુસલાબ્યાકતાતિ. તથા કુસલા ધમ્માતિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા કામાવચરં સોમનસ્સસહગતન્તિઆદિ વિસેસવચનં. અકુસલા ધમ્માતિઆદીસુપિ એસેવ નયોતિ અયં અધિટ્ઠાનો હારો.

કુસલાનં ધમ્માનં નવમો ખણો ચત્તારિ ચ સમ્પત્તિચક્કાનિ યોનિસોમનસિકારો એવ વા હેતુ, વુત્તવિપરિયાયેન અકુસલાનં ધમ્માનં હેતુ, કુસલાકુસલા ધમ્મા યથાસમ્ભવં અબ્યાકતાનં ધમ્માનં હેતૂતિ અયં પરિક્ખારો હારો.

કુસલાતિ પરિઞ્ઞેય્યગ્ગહણઞ્ચેવ ભાવેતબ્બગ્ગહણઞ્ચ. અકુસલાતિ પરિઞ્ઞેય્યગ્ગહણઞ્ચેવ પહાતબ્બગ્ગહણઞ્ચ. અબ્યાકતાતિ પરિઞ્ઞેય્યગ્ગહણઞ્ચેવ સચ્છિકાતબ્બગ્ગહણઞ્ચ. ધમ્માતિ પરિઞ્ઞાદીનં પવત્તનાકારગ્ગહણં. તેન પરિઞ્ઞેય્યપ્પહાનભાવનાસચ્છિકરણાનિ દીપિતાનીતિ તદઙ્ગાદિવીતિક્કમાદિપ્પહાનાનિ લોકિયલોકુત્તરા ચ ભાવના દસ્સિતાતિ અયં સમારોપનો હારો.

કામઞ્ચેતં અવિસેસતો સભાવધમ્મકથનં, વિસેસવન્તો પન ધમ્મા વિસેસતો નિદ્ધારિતા. તથા હિ ચિત્તેનેવ સમયો નિયમિતો, તસ્મા કુસલગ્ગહણેન વિસેસતો સાધિટ્ઠાનો સમથો વિપસ્સના ચ દસ્સિતાતિ. તથા તપ્પટિપક્ખતો અકુસલગ્ગહણેન સાધિટ્ઠાના તણ્હા અવિજ્જા ચ, અબ્યાકતગ્ગહણેન સપરિવારા ચેતોવિમુત્તિ પઞ્ઞાવિમુત્તિ ચાતિ અયં નન્દિયાવત્તસ્સ નયસ્સ ભૂમિ.

તથા કુસલગ્ગહણેન મૂલભાવવિસેસતો તીણિ કુસલમૂલાનિ, તેસુ ચ અદોસેન સીલક્ખન્ધો, અલોભેન સમાધિક્ખન્ધો, અમોહેન પઞ્ઞાક્ખન્ધો નીયતિ. તથા અકુસલગ્ગહણેન તીણિ અકુસલમૂલાનિ, તેસુ ચ લોભેન તદેકટ્ઠા અકુસલા ધમ્મા. તથા દોસમોહેહિ તંતદેકટ્ઠા. અબ્યાકતગ્ગહણેન અપ્પણિહિતાનિમિત્તસુઞ્ઞતા નીયન્તીતિ અયં તિપુક્ખલસ્સ નયસ્સ ભૂમિ.

તથા કુસલગ્ગહણેન યતો કોસલ્લતો સમ્ભૂતા કુસલા, તં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. તંસહજાતા તદુપનિસ્સયા ચ સદ્દહનુસ્સહનાપિલાપાવિક્ખેપા સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિ. તેહિ ચ સબ્બે સદ્ધમ્મા બોધિતા ભવન્તિ. અકુસલગ્ગહણેન અકોસલ્લપટિચ્છાદિતાદીનવેસુ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ સુભસુખનિચ્ચઅત્તાભિનિવેસભૂતા ચત્તારો વિપલ્લાસા. અબ્યાકતગ્ગહણેન યથાવુત્તઇન્દ્રિયપચ્ચયાનિ યથાવુત્તવિપલ્લાસપ્પહાનભૂતાનિ ચ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ બોધિતાનીતિ અયં સીહવિક્કીળિતસ્સ નયસ્સ ભૂમીતિ ઇમે તયો અત્થનયા.

તેહિ ચ સિદ્ધેહિ દ્વે કમ્મનયાપિ સિદ્ધા હોન્તીતિ. અયં તિકો સબ્બધમ્મસઙ્ગહિતસબ્બભાગિયો વેદિતબ્બોતિ ઇદં સાસનપટ્ઠાનં.

અયં તાવ નેત્તિનયેન કુસલત્તિકવણ્ણના.

એવં વેદનાત્તિકાદીસુપિ યથાસમ્ભવં ચતુસચ્ચનિદ્ધારણાદિવિધિના સોળસ હારા પઞ્ચ નયા નિદ્દિસિતબ્બા, અતિવિત્થારભયેન પન ન વિત્થારયામ. સક્કા હિ ઇમિના નયેન તેસુ તેસુ તિકદુકેસુ તંતંહારનયયોજનાનુરૂપધમ્મનિદ્ધારણવસેન તે તે હારનયા વિઞ્ઞુના નિદ્દિસિતુન્તિ.

૨. તઞ્ચ સુખિન્દ્રિયં સુખવેદના એવ હોતિ સામઞ્ઞસ્સ ભેદપરિયાદાનતો, ભેદસ્સ ચ સામઞ્ઞપરિચ્ચાગતોતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા પન વિસેસસામઞ્ઞાનિ અવયવસમુદાયા વિય અઞ્ઞમઞ્ઞતો ભિન્નાનિ, તસ્મા ‘‘ન પન…પે… સમાનત્થત્તા’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તમેવ નેસં ભિન્નતત્વં ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિના વિવરતિ. તન્તિ સુખહેતૂનં કારણં. તેન સુખસ્સ કારણં સુખહેતુ, સુખસ્સ કારણકારણં સુખમૂલન્તિ દસ્સેતિ. સુખહેતૂનન્તિ એત્થ હેતુ-સદ્દેન કારણભાવસામઞ્ઞતો હેતુપચ્ચયા સઙ્ગહિતાતિ આહ ‘‘પુઞ્ઞપસ્સદ્ધિઆદીન’’ન્તિ. એત્થ ચ સુખમૂલસુખહેતૂસુ ફલૂપચારેન, સુખારમ્મણસુખપચ્ચયટ્ઠાનેસુ સુખસહચરિયાય, અબ્યાપજ્જનિબ્બાનેસુ દુક્ખાપગમભાવેન સુખપરિયાયો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. ઇટ્ઠાસૂતિ સુખુપેક્ખાનં વિપરિણામાઞ્ઞાણસઙ્ખારદુક્ખતાય અનિટ્ઠભાવોપિ અત્થીતિ વિસેસેતિ. ઉપેક્ખમેવ વા અપેક્ખિત્વા વિસેસનં કતં. સા હિ અકુસલવિપાકભૂતા અનિટ્ઠાપિ અત્થીતિ. એવમાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘સોવગ્ગિકં સુખવિપાક’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૩) એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇટ્ઠપરિયાયો હિ એત્થ સુખ-સદ્દોતિ.

સઙ્ખારદુક્ખાદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘ઠિતિસુખં વિપરિણામદુક્ખં, અકુસલં કાયકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’’ન્તિઆદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. યથાક્કમં સુખવેદના દુક્ખઅનિટ્ઠપરિયાયો હિ એત્થ દુક્ખ-સદ્દોતિ. દુક્ખવેદનાદુક્ખવત્થુઆદીસુ દુક્ખસદ્દપ્પવત્તિ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બા. વિપાકાવિપાકભેદાય સબ્બાયપિ સુખવેદનાય વસેન લક્ખણસ્સ વુત્તત્તા તદુભયાનુકૂલમત્થં વિવરન્તો ‘‘સભાવતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિપાકા સભાવતો ઇટ્ઠસ્સ અનુભવનલક્ખણા. ઇતરા સભાવતો સઙ્કપ્પતો ચ ઇટ્ઠસ્સ ઇટ્ઠાકારસ્સ વા અનુભવનલક્ખણાતિ દટ્ઠબ્બં.

અસમાનપચ્ચયેહિ એકજ્ઝં ઉપ્પત્તિતો સમાનપચ્ચયેહિ એકજ્ઝં ઉપ્પત્તિ સાતિસયાતિ ઉક્કંસગતિવિજાનનવસેન ‘‘સમાનપચ્ચયેહિ સહુપ્પત્તિકાતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. અથ વા ઉપ્પજ્જનં ઉપ્પાદો, ઉપ્પજ્જતિ એતસ્માતિ ઉપ્પાદોતિ દુવિધોપિ ઉપ્પાદો એકુપ્પાદાતિ એત્થ એકસેસનયેન સઙ્ગહિતોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘સમા…પે… અત્થો’’તિ વુત્તં સિયા. તેન તાનિ એકવત્થુકાનીતિ એતસ્સ ચ ‘‘કપ્પેન્તસ્સા’’તિઆદિના સમ્બન્ધો. તત્થ પુરિમવિકપ્પે એકં વત્થુ નિસ્સયો એતેસન્તિ યોજના, ન એકંયેવ વત્થૂતિ. એકેકભૂતસ્સ ભૂતત્તયનિસ્સિતત્તા ચતુભૂતનિસ્સિતત્તા ચ ઉપાદારૂપાનં. દુતિયવિકપ્પે પન એકંયેવ વત્થુ એતેસુ નિસ્સિતન્તિ યોજના. નિસ્સયનિસ્સિતતાસઙ્ખાતઉપકારોપકત્તબ્બભાવદીપનં એકવત્થુકવચનન્તિ દુતિયવિકપ્પે મહાભૂતવસેન યોજના કતા. ઇતરથા એકં વત્થુ એતેસૂતિ સમાસત્થભાવેન ઉપાદારૂપાનમ્પિ પરિગ્ગહો વત્તબ્બો સિયા. પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનાનન્તિ ઇદં નિદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. કિરિયમનોધાતુચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયોપિ હિ એકારમ્મણાભિન્નવત્થુકા ચાતિ પાકટોયમત્થોતિ. સન્તીરણાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન વોટ્ઠબ્બનજવનતદારમ્મણાનિ સઙ્ગય્હન્તિ, એતાનિ ચ સમ્પટિચ્છનાદીનિ ચુતિઆસન્નાનિ ઇધાધિપ્પેતાનીતિ દટ્ઠબ્બં. તાનિ હિ તદુદ્ધં કમ્મજરૂપસ્સ અનુપ્પત્તિતો એકસ્મિંયેવ હદયવત્થુસ્મિં વત્તન્તિ, ઇતરાનિ પન પુરિમપુરિમચિત્તક્ખણુપ્પન્ને હદયવત્થુસ્મિં ઉત્તરુત્તરાનિ પવત્તન્તીતિ. છસુ વા વત્થૂસુ એકં હદયવત્થુયેવ વત્થુ એતેસન્તિ એવં પન અત્થે સતિ ચુતિઆસન્નતો ઇતરેસં સમ્પટિચ્છનાદીનં ગહણં સિયાતિ ઞાતબ્બં.

એત્થાહ – ‘‘કસ્મા પનેત્થ કુસલત્તિકાનન્તરં વેદનાત્તિકોવ વુત્તો’’તિ? કિસ્મિં પન વુચ્ચમાને અયમનુયોગો ન સિયા, અપિચ અવયવાનં અનેકભેદતાદસ્સનત્થા તિકન્તરદેસના. સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ કુસલત્તિકેન સબ્બધમ્માનં તિધા વિભાગં દસ્સેત્વા પુન તદવયવાનં કુસલાદીનમ્પિ અનેકભેદભિન્નતં દસ્સેન્તેન તેસં વેદનાસમ્પયોગવિભાગવિભાવનત્થં ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા’’તિ વુત્તં. કુસલા હિ ધમ્મા સિયા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, સિયા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા. અકુસલા ધમ્મા સિયા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, સિયા દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, સિયા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, તથા અબ્યાકતા સમ્પયોગારહાતિ. એવં કુસલાદિધમ્માનં પચ્ચેકં વેદનાભેદેન વિભાગદસ્સનત્થં કુસલત્તિકાનન્તરં વેદનાત્તિકં વત્વા ઇદાનિ સુખસમ્પયુત્તાદીનં પચ્ચેકં વિપાકાદિભેદભિન્નતં દસ્સેતું વેદનાત્તિકાનન્તરં વિપાકત્તિકો વુત્તો. સુખસમ્પયુત્તા હિ ધમ્મા સિયા વિપાકા, સિયા વિપાકધમ્મધમ્મા, સિયા નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા. તથા અદુક્ખમસુખસમ્પયુત્તા, દુક્ખસમ્પયુત્તા પન સિયા વિપાકા, સિયા વિપાકધમ્મધમ્માતિ ઇમિના નયેન અવસેસત્તિકાનં દુકાનઞ્ચ તસ્સ તસ્સ અનન્તરવચને પયોજનં વિભાવેતબ્બં.

૩. વિપાકનિરુત્તિઞ્ચ લભન્તીતિ તેસુ વિપાકસદ્દસ્સ નિરુળ્હતં દસ્સેતિ. સુક્કકણ્હાદીતિ આદિ-સદ્દેન અકણ્હઅસુક્કફસ્સાદિભાવો પરિગ્ગહિતો. સતિ પન પાક-સદ્દસ્સ ફલપરિયાયભાવે રૂપં વિય ન નિહીનો પક્કં વિય વિસિટ્ઠો પાકોતિ વિપાકોતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સબ્યાપારતાતિ સઉસ્સાહતા. સન્તાને સબ્યાપારતાતિ એતેન ચિત્તપ્પયોગસઙ્ખાતેન કિરિયાભાવેન વિપાકધમ્માનં સન્તાનવિસેસમાહ ‘‘યતો યસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે કુસલાકુસલા ચેતના, તંસન્તાને એવ તસ્સા વિપાકુપ્પત્તી’’તિ. એત્થ ચ ‘‘સબ્યાપારતા’’તિ એતેન આવજ્જનદ્વયં વિપાકઞ્ચ નિવત્તેતિ, ‘‘અનુપચ્છિન્નાવિજ્જાતણ્હામાને’’તિ ઇમિના અવસિટ્ઠં કિરિયં નિવત્તેતિ. ઉભયેનપિ અનુસયસહાયસઉસ્સાહતાલક્ખણા વિપાકધમ્મધમ્માતિ દસ્સેતિ. લોકુત્તરકુસલાનમ્પિ હિ અનુસયા ઉપનિસ્સયા હોન્તિ, યતો ‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા? યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં…પે… તસ્મિં સમયે અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના (વિભ. ૩૪૨) અરિયમગ્ગચેતનાય અવિજ્જાઉપનિસ્સયતા પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે પકાસિતા. નિરુસ્સાહસન્તભાવલક્ખણા વિપાકા, ઉભયવિપરીતલક્ખણા નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્માતિ.

અભિઞ્ઞાદિકુસલાનન્તિ આદિ-સદ્દેન ‘‘અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૪) ઇમિના તિકેન સઙ્ગહિતં ગતિઉપધિકાલપયોગાભાવેન અવિપાકં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ઉપપજ્જવેદનીયઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. અપરાપરિયવેદનીયં પન સંસારપ્પવત્તિયં અહોસિકમ્માદિભાવં ન ભજતિ. ભાવનાય પહાતબ્બાદીતિ આદિ-સદ્દેન દસ્સનેન પહાતબ્બં સઙ્ગણ્હાતિ. ઉભયમ્પિ ‘‘વિપાકાનુપ્પાદને’’તિ વચનતો ગતિઉપધિકાલપયોગાભાવેન અનુપ્પન્નવિપાકમેવ અધિપ્પેતં ભાવનાય પહાતબ્બસ્સપિ પવત્તિવિપાકસ્સ અનુજાનનતો. યેસં પન ભાવનાય પહાતબ્બા અવિપાકા, તેસં મતેન આદિ-સદ્દેન દસ્સનેન પહાતબ્બસ્સ અહોસિકમ્મન્તિ એવંપકારસ્સેવ પરિગ્ગહોતિ વેદિતબ્બં.

૪. ‘‘કથમાદિન્ના’’તિ અયમ્પિ પઞ્હો લબ્ભતિ. ‘‘ફલભાવેના’’તિ હિ આદાનપ્પકારવચનં. કેસઞ્ચિ ગોત્રભુપચ્ચવેક્ખણાદીનં ઉપેતકિરિયભૂતાનં તંકત્તુભૂતાનઞ્ચ અત્થાનં ઉપેતબ્બસમ્બન્ધભાવતો તદભિધાયિનોપિ સદ્દા સમ્બન્ધા એવાતિ ‘‘ઉપેતસદ્દસમ્બન્ધિના’’તિ વુત્તં. ઉપેતન્તિ હિ ઉપેતબ્બત્થે વુચ્ચમાને અવસ્સં ઉપેતકિરિયા ઉપેતા ચ ઞાયતીતિ. ‘‘રૂપધાતુયા ખો પન, ગહપતિ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપયુપાદાના, ચેતસો અધિટ્ઠાના અભિનિવેસા અનુસયા’’તિઆદીસુ ‘‘ઉપયો’’તિ તણ્હાદિટ્ઠિયો અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ઉપય…પે… દિટ્ઠીહી’’તિ. યથાસમ્ભવન્તિ ‘‘આરમ્મણકરણવસેના’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયં વુત્તઅત્થેસુ યો યો સમ્ભવતિ યોજેતું, સો સોતિ અત્થો. ન વચનાનુપુબ્બેનાતિ ‘‘કિં પન તં ઉપેત’’ન્તિઆદિના વુત્તવચનાનુપુબ્બેન ન યોજેતબ્બો. સબ્બપચ્ચયુપ્પન્નાનન્તિ સબ્બતેભૂમકપચ્ચયુપ્પન્નાનં. નાપજ્જતિ સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસે અવટ્ઠાનતો વિસેસત્થિના ચ વિસેસો અનુપયુજ્જતીતિ તં પન વિસેસં વુત્તપ્પકારં નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘બોધનેય્યા’’તિઆદિ વુત્તં.

ઉપેતં દીપેતીતિ યથા ‘‘પાચરિયો’’તિ એત્થ પગતો આચરિયો પાચરિયોતિ પ-સદ્દો પગતં દીપેતિ, એવં ઉપ-સદ્દો ઉપેતં દીપેતિ એવ, ન ચેત્થ ગતાદિઅત્થાનં એકન્તેન પચ્ચત્તવચનયોગો ઇચ્છિતોતિ. અતિસદ્દો વિયાતિ ચ ઇદં સસાધનકિરિયાદીપનસામઞ્ઞેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. પચ્ચયભાવેનાતિ એતેન પુરિમનિબ્બત્તિં વિસેસેતિ. તેન સહજાતસ્સપિ ઉપાદાનસ્સ સઙ્ગહો કતો હોતિ. સહજાતોપિ હિ ધમ્મો પચ્ચયભૂતો પુરિમનિપ્ફન્નો વિય વોહરીયતિ યથા ‘‘એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ તયો મહાભૂતા’’તિ, ‘‘એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૩) ચ. ધાતુકથાયં પકાસિતન્તિ ‘‘ઉપપત્તિભવો પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ એકાદસહાયતનેહિ સત્તરસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતો. કતિહિ અસઙ્ગહિતો. ન કેહિચિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા અસઙ્ગહિતો’’તિ (ધાતુ. ૬૭) એવમાદિં સન્ધાયાહ. તસ્મા એવાતિ ઉપાદિન્નસદ્દાનપેક્ખત્તા એવ. અવિસેસેત્વાતિ ઉપાદિન્નાનુપાદિન્નવિસેસં અકત્વા. ઉપાદાનાનં આરમ્મણભાવાનતિવત્તનતો ઉપાદાનેહિ ઉપાદાતબ્બાતિ વા ઉપાદાનિયા, ઉપાદાતું વા અરહન્તીતિ ઉપાદાનિયા, ઉપાદાને નિયુત્તાતિ વા ઉપાદાનિયા ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ.

૫. વિબાધનં પીળનં કિલમનં ઉપતાપો પરિળાહો અપ્પસ્સદ્ધિભાવો. વિદૂસિતા મલીના ચ યતો કેચિ અકિલેસસભાવાપિ અનિટ્ઠફલા ગારય્હા ચ જાતા.

૬. ‘‘સીલમત્તકં, પરં વિય મત્તાયા’’તિઆદીસુ મત્તા-સદ્દસ્સ પમાણવાચકતા દટ્ઠબ્બા. મરિયાદવાચકો વા મત્તા-સદ્દો. વિચારો હેત્થ ઝાનઙ્ગેસુ હેટ્ઠિમમરિયાદો, ન પઠમજ્ઝાનઉપચારજ્ઝાનેસુ વિય વિતક્કો. સા પન વિચારમરિયાદતા વિતક્કાભાવેન એતેસં જાતાતિ અવિતક્કગ્ગહણં કતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – અવિતક્કા હુત્વા વિચારમરિયાદઝાનઙ્ગેસુ વિચારહેટ્ઠિમકોટિકાતિ. અથ વા ઈસદત્થો મત્તા-સદ્દો ‘‘મત્તાસુખપરિચ્ચાગા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૯૦) વિય. અયઞ્હેત્થ અત્થો – વિતક્કરહિતા ભાવનાય અતિસુખુમભૂતવિચારત્તા ઈસં વિચારા ચ અવિતક્કવિચારમત્તાતિ. ન હિ ઇતો પરં વિચારો અત્થીતિ. યદિ વિતક્કવિસેસરહિતા વિચારમત્તા, એવં સન્તે અવિતક્કવચનં કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘વિચારમત્તવચનેના’’તિઆદિ. યદિ વિચારમત્તતો અઞ્ઞેસમ્પિ અવિતક્કાનં અત્થિભાવજોતનત્થં અવિતક્કવચનં, અવિતક્કા ચ વિચારમત્તા અવિચારાતિ નિવત્તેતબ્બા ગહેતબ્બા ચ, એવં સતિ વિચારમત્તા વિસેસનં, અવિતક્કા વિસેસિતબ્બાતિ વિચારમત્તાવિતક્કાતિ વત્તબ્બન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવો’’તિઆદિ. યથાકામન્તિ વત્તુઇચ્છાનુરૂપં. યેન યેન હિ પકારેન ધમ્મેસુ નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બભાવા લબ્ભન્તિ, તેન તેન પકારેન વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવો સમ્ભવતીતિ. પદાનં અનુક્કમો પદાનુક્કમો.

અવિતક્કા સવિતક્કા ચ સવિચારા અવિચારા ચાતિ અવિતક્કાસવિચારા સવિતક્કા અવિચારાતિ યોજેતબ્બં. ઉભયેકદેસદસ્સનમ્પિ ઉભયદસ્સનન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘યદિ સવિતક્કસવિચારા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇતરમ્પિ પકાસેતુન્તિ ઇદં યથા સવિતક્કસવિચારેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ વિતક્કો અવિતક્કસવિચારતાય ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તો’’તિ વુત્તો, એવં યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદેસુ વિચારો ‘‘સવિતક્કઅવિચારો’’તિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. વિતક્કાભાવેન એતે વિચારમત્તાતિ અયમ્પિ અત્થો વિસેસનિવત્તિઅત્થંયેવ મત્તા-સદ્દં ગહેત્વા વુત્તો. વિચારમત્તાતિ હિ વિચારમત્તવન્તોતિ વિઞ્ઞાયમાનત્તા તદઞ્ઞવિસેસવિરહસામઞ્ઞતો નિવત્તેત્વા વિતક્કવિસેસવિરહસઙ્ખાતે અવિતક્ક-સદ્દો સન્નિધાપિતો વિસેસેતિ દુતિયજ્ઝાનધમ્મેતિ. યથાહ ‘‘ન વિચારતો’’તિઆદિ.

૭. વેદયમાનાતિ અનુભવમાના. સુખાકારેતિ ઇટ્ઠાકારે, ઇટ્ઠાનુભવનાકારે વા. ઉદાસિનાતિ નતિઅપનતિરહિતા. સુખદુક્ખાનં અવિરુદ્ધા તેસં બ્યવધાયિકાભાવતો. સુખદુક્ખાનિ વિય હિ સુખદુક્ખાનં અનન્તરં પવત્તનતો બ્યવધાયિકાભૂતા ન તેહિ વિરુજ્ઝતિ, ન પન સુખદુક્ખાનિ અનન્તરાપવત્તિતો. ‘‘ઉપપત્તિતો ઇક્ખતીતિ ઉપેક્ખા’’તિ અયં પનત્થો ઇધ ઉપેક્ખા-સદ્દસ્સ સબ્બુપેક્ખાપરિયાદાનતો ન વુત્તો. ન હિ લોભસમ્પયુત્તાદિઉપેક્ખા ઉપપત્તિતો ઇક્ખતીતિ. તસ્માતિ યસ્મા પીતિસહગતાયેવ ન સુખસહગતા, સુખસહગતાપિ ન પીતિસહગતા એવાતિ પીતિસહગતા સુખસહગતા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્ના, તસ્મા. સતિપિ સુખસહગતાનં યેભુય્યેન પીતિસહગતભાવે યેન સુખેન સમન્નાગતા સુખસહગતા એવ હોન્તિ, ન પીતિસહગતા, તં સુખં નિપ્પીતિકસુખન્તિ અયં વિસેસો ઇમિના તિકેન દસ્સિતોતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘પીતિસહગતાતિ વત્વા’’તિઆદિમાહ.

સિદ્ધોતિ સાવસેસં નિરવસેસઞ્ચ સુખપીતિયો સઙ્ગહેત્વા પવત્તેહિ પઠમદુતિયપદેહિ યો પીતિસહગતો ધમ્મવિસેસો, તં સુખં, યો ચ સુખસહગતો ધમ્મવિસેસો, સા પીતીતિ સતિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠભાવે પદન્તરસઙ્ગહિતભાવદીપનતોસિદ્ધો ઞાતો વિદિતોતિ અત્થો. ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનસુખં અતિપણીતસુખન્તિ ઓળારિકઙ્ગતો નીહરિત્વા તસ્સ પણીતભાવં દસ્સેતું અયં તિકો વુત્તો’’તિ કેચિ વદન્તિ, તદેતં સબ્બેસં સુખવેદનાસમ્પયુત્તધમ્માનં ઇધ ‘‘સુખસહગતા’’તિ વુત્તત્તા વિચારેતબ્બં. તથા હિ ‘‘સુખભૂમિયં કામાવચરે’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૮૩) ‘‘કામાવચરકુસલતો ચત્તારો સોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૫૯૮) ચ નિદ્દેસો પવત્તોતિ.

૮. નિબ્બાનારમ્મણતં સન્ધાયાહ, ન નિબ્બાનપટિવિજ્ઝનં, ઇતરથા ગોત્રભુસ્સ દસ્સનભાવાપત્તિ અચોદનીયા સિયાતિ અધિપ્પાયો. નનુ ચ દિસ્વા કત્તબ્બકિચ્ચકરણેન સોતાપત્તિમગ્ગોવ દસ્સનન્તિ ઉક્કંસગતિવિજાનનેન નિબ્બાનસ્સ પટિવિજ્ઝનમેવ દસ્સનન્તિ ગોત્રભુસ્સ દસ્સનભાવાપત્તિ ન ચોદેતબ્બાવાતિ? ન, દસ્સનસામઞ્ઞસ્સેવ સુય્યમાનત્તા દસ્સનકત્તબ્બકિચ્ચકરણાનઞ્ચ ભેદેન વુત્તત્તા. તત્થ યદિપિ ‘‘પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૮૨) વિય અભિન્નકાલસ્સપિ ભિન્નકાલસ્સ વિય ભેદોપચારદસ્સનતો ભેદવચનં યુત્તં, દસ્સનવિસેસે પન અધિપ્પેતે દસ્સનસામઞ્ઞવચનં ન કત્તબ્બન્તિ દસ્સનસામઞ્ઞમત્તં ગહેત્વા ચોદના કતાતિ ‘‘નિબ્બાનારમ્મણતં સન્ધાયાહા’’તિ વુત્તં. દુતિયતતિયમગ્ગાનમ્પિ ધમ્મચક્ખુપરિયાયસબ્ભાવતો ‘‘ભાવનાભાવં અપ્પત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ભાવના વડ્ઢના. સા ચ બહુલં ઉપ્પત્તિયા હોતીતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં નિબ્બત્તનેના’’તિ. તથા હિ સતીતિ ‘‘ઉભયપટિક્ખેપવસેના’’તિ પદસ્સ દસ્સનભાવનાપટિક્ખેપવસેનાતિ અત્થે સતિ. નનુ લોકિયસમથવિપસ્સનાપિ યથાબલં કામચ્છન્દાદીનં પહાયકા, તત્ર કથમિદં વુત્તં, ન ચ અઞ્ઞો પહાયકો અત્થીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અઞ્ઞેહી’’તિઆદિ.

૯. અપ્પહાતબ્બહેતુમત્તેસૂતિ અપ્પહાતબ્બહેતુકમત્તેસુ. સબ્બો કુસલાબ્યાકતધમ્મો યથાધિપ્પેતત્થો. સમાસો ન ઉપપજ્જતિ અસમત્થભાવતો. યેસન્તિ યે તતિયરાસિભાવેન વુત્તા ધમ્મા, અત્થો તેસં. ઉભિન્નન્તિ વિસું વિસું યોજેતબ્બતાય દ્વે પહાતબ્બહેતુસદ્દાતિ કત્વા વુત્તં. એતન્તિ ‘‘નેવદસ્સનેન નભાવનાય પહાતબ્બો હેતુ એતેસં અત્થી’’તિ એતં વચનં. તેહિ દસ્સનભાવનાપદેહિ યુત્તેન પહાતબ્બહેતુકપદેન. એવઞ્ચ કત્વાતિ એવં દસ્સનભાવનાપદેહિ પહાતબ્બહેતુકપદસ્સ વિસું વિસું યોજનતો. એવઞ્હિ પુરિમપદદ્વય…પે… દસ્સનમેતં હોતીતિ. એવન્તિ દસ્સનભાવનાહિ નપહાતબ્બો હેતુ એતેસન્તિ એવં અત્થે સતિ. ‘‘હેતુ…પે… સિયા’’તિ એતસ્સ ‘‘પુરિમસ્મિઞ્હિ અત્થે’’તિઆદિના અહેતુકાનં અગ્ગહિતભાવદસ્સનવસેન અત્થં વત્વા ઇદાનિ ‘‘અથ વા’’તિઆદિના દુતિયસ્સેવ અત્થસ્સ યુત્તભાવં વિભાવેન્તો ‘‘ગહેતબ્બત્થસ્સેવા’’તિઆદિમાહ. સો હિ ‘‘એવમત્થો ગહેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા ગહેતબ્બત્થો.

૧૦. અઞ્ઞથાતિ આરમ્મણકરણમત્તે અધિપ્પેતે. કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘આરમ્મણં કત્વાતિ એતેન ચતુકિચ્ચસાધકં આરમ્મણકરણં વુચ્ચતી’’તિ? સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસે અવટ્ઠાનતો અરિયમગ્ગધમ્માનંયેવ ચ અપચયગામિભાવતો. ‘‘ચત્તારો મગ્ગા અપરિયાપન્ના અપચયગામિનો’’તિ (ધ. સ. ૧૦૨૧) હિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘અરિયમગ્ગાનં એતં અધિવચન’’ન્તિ. એતેનેવ વા વિસેસુપલક્ખણહેતુભૂતેન વચનેન યથાવુત્તો આરમ્મણકરણવિસેસો વિઞ્ઞાયતિ. ઉક્કંસગતિવિજાનનેન વા અયમત્થો વેદિતબ્બો. પચ્ચવેક્ખણાદીનન્તિ વોદાનાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. હેતુભાવેનાતિ સમ્પાપકહેતુભાવેન. ઞાપકો કારકો સમ્પાપકોતિ તિવિધો હિ હેતુ, તથા ઞાપેતબ્બાદિભાવેન ફલં. યથા નિરયાદિમનુસ્સભાવાદિગામિપટિપદાભાવતો અકુસલલોકિયકુસલચિત્તુપ્પાદા ‘‘આચયગામિનો ધમ્મા’’તિ વુત્તા, ન મિચ્છાદિટ્ઠિઆદિલોકિયસમ્માદિટ્ઠિઆદિધમ્મા એવ, એવં નિબ્બાનગામિપટિપદાભાવતો લોકુત્તરકુસલચિત્તુપ્પાદા ‘‘અપચયગામિનો’’તિ દટ્ઠબ્બા, ન અરિયમગ્ગધમ્મા એવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુરિમપચ્છિમાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ અરિયમગ્ગસ્સેવ નિબ્બાનગામિપટિપદાભાવો પરિબ્યત્તોતિ તસ્સેવ અપચયગામિભાવો યુત્તો, તદનુવત્તકત્તા પન સેસધમ્મે સઙ્ગહેત્વા વુત્તં. અપચયે દુક્ખપરિજાનનાદિના સાતિસયં ગમનં યેસન્તે અપચયગામિનોતિ ‘‘મગ્ગા એવ અપચયગામિનો’’તિ વુત્તં. પુરિમપચ્છિમાનન્તિ ચ ઇમસ્મિં તિકે પઠમપદદુતિયપદસઙ્ગહિતાનં અત્થાનન્તિ અત્થો. ‘‘જયં વેરં પસવતિ (ધ. પ. ૨૦૧), ચરં વા યદિ વા તિટ્ઠ’’ન્તિઆદીસુ (ઇતિવુ. ૮૬, ૧૧૦; સુ. નિ. ૧૯૫) વિય સાનુનાસિકો આચય-સદ્દોતિ ‘‘અનુનાસિકલોપો કતો’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘આચિન’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘આચય’’ન્તિ બ્યત્તયવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. આચયા હુત્વા ગચ્છન્તીતિ એતેન અપચિનન્તીતિ અપચયા, અપચયા હુત્વા ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ અયમત્થો નયતો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૧. લોકિયેસુ અસેક્ખભાવાનાપત્તિ દટ્ઠબ્બાતિ કસ્મા એવં વુત્તં, નનુ –

‘‘સિક્ખતીતિ ખો ભિક્ખુ તસ્મા સેક્ખોતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સિક્ખતિ, અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતિ. સિક્ખતીતિ ખો ભિક્ખુ તસ્મા સેક્ખોતિ વુચ્ચતિ (અ. નિ. ૩.૮૬). યોપિ કલ્યાણપુથુજ્જનો અનુલોમપટિપદાય પરિપૂરકારી સીલસમ્પન્નો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો પુબ્બરત્તાપરરત્તં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ ‘અજ્જ વા સ્વે વા અઞ્ઞતરં સામઞ્ઞફલં અધિગમિસ્સામી’તિ, સોપિ સિક્ખતીતિ સેક્ખો’’તિ –

વચનતો યથાવુત્તકલ્યાણપુથુજ્જનસ્સપિ સીલાદિધમ્મા સેક્ખાતિ વુચ્ચન્તીતિ? ન, પરિયાયભાવતો. નિપ્પરિયાયેન હિ સેક્ખાસેક્ખભાવો યથાસમ્ભવં મગ્ગફલધમ્મેસુ એવાતિ લોકિયેસુ સેક્ખભાવાસઙ્કાભાવતો અસેક્ખભાવાનાપત્તિ વુત્તા. તેનેવાહ ‘‘સીલસમાધી’’તિઆદિ. અરહત્તફલધમ્માપિ સિક્ખાફલભાવેન પવત્તનતો હેટ્ઠિમફલધમ્મા વિય સિક્ખાસુ જાતાતિઆદિઅત્થેહિ સેક્ખા સિયું, હેટ્ઠિમફલધમ્માપિ વા સિક્ખાફલભાવેન પવત્તનતો અરહત્તફલધમ્મા વિય અસેક્ખાતિ ચોદનં મનસિકત્વા ‘‘પરિનિટ્ઠિતસિક્ખાકિચ્ચત્તા’’તિ વુત્તં, તથા ‘‘હેટ્ઠિમફલેસુ પના’’તિઆદિ. ‘‘તં એવ સાલિં ભુઞ્જામિ, સા એવ તિત્તિરી, તાનિ એવ ઓસધાની’’તિઆદીસુ તંસદિસેસુ તબ્બોહારો દટ્ઠબ્બો. એતેન ચ સેક્ખસદિસા અસેક્ખા યથા ‘‘અમનુસ્સો’’તિ વુત્તં હોતીતિ અઞ્ઞે. અઞ્ઞત્થ ‘‘અરિટ્ઠ’’ન્તિઆદીસુ વુદ્ધિઅત્થેપિ અ-કારો દિસ્સતીતિ વુદ્ધિપ્પત્તા સેક્ખા અસેક્ખાતિ અયમ્પિ અત્થો વુત્તો.

૧૨. કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાયાતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. વિતક્કાદિવિક્ખમ્ભનસમત્થતાપિ હેત્થ લબ્ભતીતિ. અકુસલવિદ્ધંસનરસત્તા વા કુસલાનં તત્થ સાતિસયકિચ્ચયુત્તતં પરિત્તધમ્મેહિ મહગ્ગતાનં પકાસેતું ‘‘કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાયા’’તિ વુત્તં. વિપાકકિરિયેસુ દીઘસન્તાનતાવ, ન કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતા વિપુલફલતા ચાતિ અત્થો. ‘‘વિપુલં ફલં વિપુલફલ’’ન્તિ એવં પન અત્થે ગય્હમાને વિપાકેસુપિ વિપુલફલતા લબ્ભતેવ. સોપિ એકસેસનયેન અટ્ઠકથાયં વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. મહન્તેહિ ગતા પટિપન્નાતિ અયં પનત્થો તિણ્ણમ્પિ સાધારણોતિ. ગુણતો અયં એત્તકોતિ સત્તાનં પમાણં કરોન્તા વિય પવત્તન્તીતિ ઓળારિકા કિલેસા ‘‘પમાણકરા’’તિ વુત્તા. તેહિ પરિતો ખણ્ડિતા પરિચ્છિન્નાતિ પરિત્તા. સતિપિ કેહિચિ પરિચ્છિન્નત્તે મહાપમાણભાવેન ગતા પવત્તાતિ મહગ્ગતા. પરિચ્છેદકરાનં કિલેસાનં સુખુમાનમ્પિ અગોચરભાવતો તેહિ ન કથઞ્ચિપિ પરિચ્છિન્ના વીતિક્કન્તાતિ અપરિચ્છિન્ના અપ્પમાણા, યતો તે ‘‘અપરિયાપન્ના’’તિપિ વુચ્ચન્તિ.

૧૪. તિત્તિં ન જનેન્તિ સન્તતરતાય અસેચનકભાવતો. એત્થ ચ ‘‘પમાણકરેહી’’તિઆદિકો અત્થવિકપ્પો ‘‘અતપ્પકત્થેના’’તિઆદિકાય હીનત્તિકપદવણ્ણનાય પરતો બહૂસુ પોત્થકેસુ લિખીયતિ, યથાઠાને એવ પન આનેત્વા વત્તબ્બો.

૧૫. લોકિયસાધુજનેહિપિ અતિજિગુચ્છનીયેસુ આનન્તરિયકમ્મનત્થિકવાદાદીસુ પવત્તિ વિના વિપલ્લાસબલવભાવેન ન હોતીતિ ‘‘વિપરિયાસદળ્હતાયા’’તિ વુત્તં. એતેનાતિ ‘‘વિપાકદાને સતી’’તિઆદિના સતિપિ કાલનિયમે વિપાકુપ્પાદને સાસઙ્કવચનેન. તસ્માતિ યસ્મા યથાવુત્તનયેન નિયતતાય અતિપ્પસઙ્ગો દુન્નિવારો, તસ્મા. બલવતા…પે… પવત્તીતિ એતેન અસમાનજાતિકેન અનિવત્તનીયવિપાકતં, સમાનજાતિકેન ચ વિપાકાનુપ્પાદનેપિ અનન્તરં વિપાકુપ્પાદનસમત્થતાય અવિહન્તબ્બતં અનન્તરિકાનં દસ્સેતિ. યતો તેસં વિપાકધમ્મતા વિય સભાવસિદ્ધા નિયતાનન્તરિયતા. અઞ્ઞસ્સ…પે… દાનતોતિ ઇમિનાપિ અસમાનજાતિકાદીહિ અનિવત્તનીયફલતં એવ વિભાવેતિ.

ચોદકો અધિપ્પાયં અજાનન્તો ‘‘નનૂ’’તિઆદિના અતિપ્પસઙ્ગમેવ ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘નાપજ્જતી’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિવરતિ. એકન્તેતિ અવસ્સમ્ભાવિનિ. સન્નિયતત્તાતિ સમ્પાદને જનને નિયતભાવતો. ઉપરતા અવિપચ્ચનસભાવાસઙ્કા યેસુ તાનિ ઉપરતાવિપચ્ચ…પે… સઙ્કાનિ, તબ્ભાવો ઉપ…પે… સઙ્કત્તં, તસ્મા. ‘‘ન સમત્થતાવિઘાતત્તાતિ બલવતાપિ આનન્તરિયેન અનુપહન્તબ્બતં આહ. ઉપત્થમ્ભકાનિ અનુબલપ્પદાયકાનિ હોન્તિ ઉપ્પત્તિયા સન્તાનસ્સ વિસેસિતત્તા. તેન નેસં વિપાકાનુપ્પાદનેપિ અમોઘવુત્તિતં આહ.

૧૬. મગ્ગકિચ્ચં પરિઞ્ઞાદિ. અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિમગ્ગસમ્પયુત્તાલોભાદોસસઙ્ખાતેહિ મગ્ગહેતૂહિ મગ્ગસમ્પયુત્તખન્ધસેસમગ્ગઙ્ગસમ્માદિટ્ઠીનં સહેતુકભાવદસ્સનતો તિણ્ણં નયાનં અસઙ્ગહિતસઙ્ગણ્હનવસેનાતિ વુત્તં. હેતુબહુતાવસેનાતિ બહુહેતુકસ્સ પઠમનયસ્સ અનન્તરં બહુહેતુકતાસામઞ્ઞેન નિક્ખેપકણ્ડપાળિયં તતિયં વુત્તનયો ઇધ અટ્ઠકથાયં દુતિયં વુત્તો. યથાસકં પચ્ચયેહિ પવત્તમાનેસુ નિરીહકેસુ ધમ્મેસુ કેસઞ્ચિ અનુવત્તનીયભાવો ન કેવલં ધમ્મસભાવતોયેવ, અથ ખો પુરિમધમ્માનં પવત્તિવિસેસેનપિ હોતીતિ આહ ‘‘પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેના’’તિ. પવત્તિવિસેસો હિ પુરિમપુરિમાનં ચિત્તચેતસિકાનં ઉત્તરુત્તરેસુ વિસેસાધાનં ભાવનાપુબ્બાભિસઙ્ખારોતિ. અનુવત્તયમાનોતિ ગરુકારયમાનો. ઉદાહરણવસેનાતિ નિદસ્સનવસેન, ન નિરવસેસદસ્સનવસેન. યસ્મા પનાતિઆદિના યથાવુત્તં અત્થં પાઠન્તરેન સાધેતિ. તત્થ હિ અધિપતિપચ્ચયસ્સ પચ્ચનીયે ઠિતત્તા મગ્ગો અધિપતિ મગ્ગાધિપતીતિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ. સમાનસદ્દત્થવસેનાતિ સતિપિ અઞ્ઞપદત્થસમાનાધિકરણસમાસત્થભેદે મગ્ગાધિપતિસદ્દત્થભેદાભાવં સન્ધાય વુત્તં.

૧૭. ઉપ્પન્ન-સદ્દો ઉપ્પાદાદિં પટિપજ્જમાનો, પત્વા વિગતો ચાતિ દુવિધેસુ અત્થેસુ ઉભયેસમ્પિ વાચકો, ન પુરિમાનંયેવાતિ તમત્થં દસ્સેતું ‘‘અનુપ્પન્ના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપ્પન્નભાવો ઉપ્પાદાદિપ્પત્તતા. તેન અતીતાપિ સઙ્ગહિતા હોન્તિ. તેનેવાહ ‘‘સબ્બો ઉપ્પન્નભાવો’’તિ. ઉપ્પન્નધમ્મભાવો ‘‘ઉપ્પન્ના ધમ્મા’’તિ પદેન ગહિતધમ્મભાવો, વત્તમાનધમ્મભાવોતિ અત્થો. યો વા ઉપ્પાદાદિપ્પત્તો અત્તનો ચ સભાવં ધારેતિ પચ્ચયેહિ ચ ધારીયતિ, સો ઉપ્પન્નધમ્મોતિ પચ્ચુપ્પન્નભાવો ઉપ્પન્નધમ્મભાવોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઉપ્પન્નધમ્મે વત્વા ‘‘અનુપ્પન્ના’’તિ વચનં ન યથાધિગતપટિસેધનન્તિ કથમિદં પચ્ચેતબ્બન્તિ આહ ‘‘યદિ હી’’તિઆદિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘ઉપ્પન્નાતિ પદેન અતીતાપિ સઙ્ગહિતા. યદિ ન સઙ્ગહિતા, નિબ્બાનં વિય તેપિ નવત્તબ્બાતિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ તથા વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં પન તેસં મતિમત્તમેવ. અયં પન તિકો દ્વિન્નં અદ્ધાનં વસેન પૂરેત્વા દસ્સિતોતિ અટ્ઠકથાયં વક્ખતીતિ. એવં સન્તે કસ્મા અતીતા નવત્તબ્બાતિ ન વુત્તાતિ? ધમ્મવસેન અસઙ્ગહિતત્તાભાવતો. ધમ્મવસેન હિ અસઙ્ગહિતં નિબ્બાનં તત્થ નવત્તબ્બં જાતં, ન ચ નિયોગતો અતીતા નામ ધમ્મા કેચિ અત્થિ, યે ઇધ અસઙ્ગહિતત્તા નવત્તબ્બા સિયુન્તિ. ફલનિબ્બત્તિતો કારણસ્સ પુરેતરં નિબ્બત્તિ ઇધ પરિનિટ્ઠિતસદ્દેન વુચ્ચતિ, ન તસ્સ હુત્વા વિગતભાવોતિ આહ ‘‘અનાગતે વા’’તિ. યતો મેત્તેય્યસ્સ ભગવતો ઉપ્પજ્જનકફલમ્પિ ‘‘ઉપ્પાદી’’તિ વુચ્ચતિ.

૨૦. યસ્સ ઝાના વુટ્ઠહિત્વાતિઆદિના ‘‘તેનાનન્દા’’તિઆદિપાળિયા હેટ્ઠાપાળિં અત્થવસેન દસ્સેતિ. અયઞ્હિ તત્થ પાળિ –

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, ભિક્ખુ અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેતિ સન્નિસાદેતિ એકોદિં કરોતિ સમાદહતિ. ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં ખો…પે… સમાદહતિ. સો અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિ કરોતિ, તસ્સ અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિકરોતો સુઞ્ઞતાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ…પે… મુચ્ચતિ. એવં સન્તમેતં, આનન્દ, ભિક્ખુ એવં સમ્પજાનાતિ અજ્ઝત્તં ખો મે સુઞ્ઞતં મનસિકરોતો અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ…પે… મુચ્ચતીતિ, ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સો બહિદ્ધા સુઞ્ઞતં…પે… અજ્ઝત્તબહિદ્ધા સુઞ્ઞતં…પે… સો આનેઞ્જં મનસિ કરોતિ, તસ્સ આનેઞ્જં મનસિકરોતો આનેઞ્જાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ…પે… મુચ્ચતીતિ, ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. તેનાનન્દ, ભિક્ખુના’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૮૮).

તત્થ અજ્ઝત્તસુઞ્ઞતાદીસૂતિ અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા ચ સુઞ્ઞતાય આનેઞ્જે ચ. પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિનિમિત્તેતિ પાદકભૂતપઠમજ્ઝાનાદિસમાધિનિમિત્તે. અપગુણપાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતસ્સ હિ અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિકરોતો તત્થ ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ. તતો ‘‘પરસ્સ સન્તાને નુ ખો કથ’’ન્તિ બહિદ્ધા મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. તતો ‘‘કાલેન અત્તનો સન્તાને, કાલેન પરસ્સ સન્તાને નુ ખો કથ’’ન્તિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. તતો ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતુકામો ‘‘અરૂપસમાપત્તિયં નુ ખો કથ’’ન્તિ આનેઞ્જં મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. ‘‘ઇદાનિ મે ચિત્તં ન પક્ખન્દતી’’તિ વિસ્સટ્ઠવીરિયેન ન ભવિતબ્બં, પાદકજ્ઝાનમેવ પન સાધુકં પુનપ્પુનં મનસિ કાતબ્બં, એવમસ્સ રુક્ખં છિન્દતો ફરસુમ્હિ અવહન્તે પુનપ્પુનં નિસિતનિસિતં કારેત્વા છિન્દન્તસ્સ છિજ્જે ફરસુ વિય કમ્મટ્ઠાને મનસિકારો વહતીતિ દસ્સેતું ‘‘તસ્મિંયેવા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ.

અત્થતો ચ અસમાનત્તાતિ ઇદં કસ્મા વુત્તં. નનુ યેસુ અત્થેસુ અજ્ઝત્ત-સદ્દો વત્તતિ, તે સબ્બે દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતત્થનિદ્ધારણત્થં અત્થુદ્ધારવસેનેતં વુત્તં. ચક્ખાદીસુ ચ અજ્ઝત્તિક-સદ્દો અજ્ઝત્તાનં અબ્ભન્તરતાવિસેસમુપાદાય પવત્તતિ, યતો તે અજ્ઝત્તઅજ્ઝત્તાતિ વુચ્ચન્તિ. અપિચ ‘‘છ અજ્ઝત્તિકાની’’તિ ઇદં અજ્ઝત્તિક-સદ્દસ્સ ચક્ખાદીનં અજ્ઝત્તભાવવિભાવનસબ્ભાવતો ઇધ ઉદાહરણવસેન વુત્તં. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં અજ્ઝત્તિકદુકે ‘‘અજ્ઝત્તાવ અજ્ઝત્તિકા’’તિ વુત્તં. એવઞ્ચ સતિ ન એત્થ સદ્દતો અસમાનતાપિ સિયા, તસ્માયેવ યથાવુત્તચોદનં વિસોધેન્તો ‘‘અયં પનેત્થા’’તિઆદિમાહ. તેનાતિ તસ્મા. તંવાચકસ્સાતિ અજ્ઝત્તજ્ઝત્તવાચકસ્સ સક્કા વત્તું તદત્થસ્સ અજ્ઝત્તભાવસબ્ભાવતો.

‘‘ન ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ સોભતિ સઙ્ગણિકારામો સઙ્ગણિકારતો સઙ્ગણિકારામતં અનુયુત્તો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૧૮૬) પબ્બજિતાસારુપ્પસ્સ નેક્ખમ્મસુખાદિનિકામલાભિતાય અભાવસ્સ ચ દસ્સનેન સઙ્ગણિકારામતાય, ‘‘નાહં, આનન્દ, એકં રૂપમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યત્થ રત્તસ્સ યથાભિરતસ્સ રૂપસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિ…પે… ઉપાયાસા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૮૬) એવં રૂપાદિરતિયા ચ આદીનવં વત્વા સચે કોચિ દુપ્પઞ્ઞજાતિકો પબ્બજિતો વદેય્ય ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ખેત્તે પવિટ્ઠા ગાવિયો વિય અમ્હેયેવ ગણતો નીહરતિ, એકીભાવે નિયોજેતિ, સયં પન રાજરાજમહામત્તાદીહિ પરિવુતો વિહરતી’’તિ, તસ્સ વચનોકાસુપચ્છેદનત્થં ચક્કવાળપરિયન્તાય પરિસાય મજ્ઝે નિસિન્નોપિ તથાગતો એકકોવાતિ દસ્સનત્થં ‘‘અયં ખો પના’’તિ દેસના આરદ્ધાતિ આહ ‘‘તપ્પટિપક્ખવિહારદસ્સનત્થ’’ન્તિ. તત્થ સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપાદીનં સઙ્ખતનિમિત્તાનં. અજ્ઝત્તન્તિ વિસયજ્ઝત્તં. સુઞ્ઞતન્તિ અનત્તાનુપસ્સનાનુભાવનિબ્બત્તફલસમાપત્તિં. તેનેવાહ ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિઆદિ. તત્થ દુતિયે વિકપ્પે ઠાન-સદ્દો કારણપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. સચ્ચકસુત્તેનાતિ મહાસચ્ચકસુત્તેન. તત્થ હિ –

‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, અગ્ગિવેસ્સન, અનેકસતાય પરિસાય ધમ્મં દેસેતા, અપિસ્સુ મં એકમેકો એવં મઞ્ઞતિ ‘મમેવારબ્ભ સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતી’તિ. ન ખો પનેતં, અગ્ગિવેસ્સન, એવં દટ્ઠબ્બં. યાવદેવ વિઞ્ઞાપનત્થાય તથાગતો પરેસં ધમ્મં દેસેતીતિ. સો ખો અહં, અગ્ગિવેસ્સન, તસ્સાયેવ કથાય પરિયોસાને તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેમિ સન્નિસાદેમિ, એકોદિં કરોમિ, સમાદહામિ ‘યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) –

આગતન્તિ.

૨૨. અઞ્ઞેહિ અનિદસ્સનેહિ અઞ્ઞં વિય કત્વા યથા ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્તિ. ધમ્મસભાવસામઞ્ઞેનાતિઆદિના કિઞ્ચાપિ રૂપાયતનતો અઞ્ઞો નિદસ્સનભાવો નામ નત્થિ, ધમ્મસભાવો પન અત્થિ. તતો ચ રૂપાયતનસ્સ વિસેસો નિદસ્સનભાવેન કતોતિ તદઞ્ઞધમ્મવિસેસકરો નિદસ્સનભાવો રૂપાયતનતો અનઞ્ઞોપિ અઞ્ઞો વિય કત્વા ઉપચરિતોતિ દસ્સેતિ. અત્થવિસેસો સામઞ્ઞવિસેસત્થભેદો. સયં સમ્પત્તાનં ફોટ્ઠબ્બધમ્માનં, નિસ્સયવસેન સમ્પત્તાનં ઘાનજિવ્હાકાયાનં ગન્ધરસાનઞ્ચ, ઇતરેસં અસમ્પત્તાનં. અઞ્ઞમઞ્ઞપતનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ યોગ્યદેસે અવટ્ઠાનં, યેન પટિહનનભાવેન. બ્યાપારાદીતિ ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારવસેન અક્ખિપટલાદીનં હેટ્ઠા ઉપરિ ચ સંસીદનલઙ્ઘનાદિપ્પવત્તિમાહ. વિકારુપ્પત્તિ વિસદિસુપ્પત્તિ, વિસયસ્સ ઇટ્ઠાનિટ્ઠભાવેન અનુગ્ગહો ઉપઘાતો ચાતિ અત્થો.

તિકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧-૬. સમાનદેસગ્ગહણાનં એકસ્મિંયેવ વત્થુસ્મિં ગહેતબ્બાનં, એકવત્થુવિસયાનં વા. અથ વા સમાનદેસાનં એકવત્થુકત્તા સમાનગહેતબ્બભાવાનં એકુપ્પાદિતોતિ અત્થો. યે ધમ્મા હેતુસહગતા, તે હેતૂહિ સહ સઙ્ગય્હન્તિ. યો ચ તેસં સહેતુકભાવો, સો સહજાતાદીહિ હેતૂહિ કતોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સમા…પે… સબ્ભાવ’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન ચેત્થ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનાદિહેતુબ્યાપારે પરિગ્ગણ્હાતિ. એકીભાવૂપગમનન્તિ એકકલાપભાવેન પવત્તમાનાનં ચિત્તચેતસિકાનં સંસટ્ઠતાય સમૂહઘનભાવેન દુવિઞ્ઞેય્યનાનાકરણતંયેવ સન્ધાય વુત્તં. ધમ્મનાનત્તાભાવેપીતિ સભાવત્થભેદાભાવેપિ. પદત્થનાનત્તેનાતિ નાનાપદાભિધેય્યતાભેદેન. એતેન પકારન્તરાપેક્ખં દુકન્તરવચનન્તિ દસ્સેતિ. અનેકપ્પકારા હિ ધમ્મા. તેનેવ ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તી’’તિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫) વુત્તં. અયઞ્ચ અત્થો તિકેસુપિ દટ્ઠબ્બો. યેસં વિનેય્યાનં યેહિ પકારવિસેસેહિ ધમ્માનં વિભાવને કતે પટિવેધો હોતિ, તેસં તપ્પકારભેદેહિ ધમ્માનં વિભાવનં. યેસં પન યેન એકેનેવ પકારેન વિભાવને પટિવેધો હોતિ, તેસમ્પિ તં વત્વા ધમ્મિસ્સરત્તા તદઞ્ઞનિરવસેસપ્પકારવિભાવનઞ્ચ દેસનાવિલાસોતિ આહ ‘‘દેસેતબ્બપ્પકારજાનન’’ન્તિઆદિ. નનુ એકેન પકારેન જાનન્તસ્સ તદઞ્ઞપ્પકારવિભાવનં અફલં હોતીતિ? ન હોતિ પટિસમ્ભિદાપ્પભેદસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા. તે પકારા એતેસન્તિ તપ્પકારા, તબ્ભાવો તપ્પકારતા. ઇમિના ધમ્માનં વિજ્જમાનસ્સેવ પકારવિસેસસ્સ વિભાવનં દેસનાવિલાસોતિ દસ્સેતિ.

અઞ્ઞત્થાપીતિ ‘‘અહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’’તિઆદીસુ. યથા પઠમદુકેકદેસે ગહેત્વા દુતિયતતિયદુકેહિ સદ્ધિં છટ્ઠદુકનયે યોજના ‘‘હેતૂ ધમ્મા સહેતુકાપિ અહેતુકાપી’’તિઆદયો તયો દુકા લબ્ભન્તિ, એવં દુતિયતતિયદુકેકદેસે ગહેત્વા પઠમદુકેન સદ્ધિં યોજનાય ‘‘સહેતુકા ધમ્મા હેતૂપિ ન હેતૂપિ, અહેતુકા ધમ્મા હેતૂપિ ન હેતૂપિ, હેતુસમ્પયુત્તા ધમ્મા હેતૂપિ ન હેતૂપિ, હેતુવિપ્પયુત્તા ધમ્મા હેતૂપિ ન હેતૂપી’’તિ ચત્તારો દુકા લબ્ભન્તિ, તે પન વુત્તનયેનેવ સક્કા દસ્સેતુન્તિ ન દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા. અથ વા પાળિયં વુત્તેહિ ચતુત્થપઞ્ચમેહિ અટ્ઠકથાયં દસ્સિતેહિ પુરિમેહિ દ્વીહિ નિન્નાનાકરણતો એતે ન વુત્તા. સન્નિવેસવિસેસમત્તમેવ હેત્થ વિસેસોતિ. તેનેવ હિ નિન્નાનત્થત્તા પાળિયં આગતદુકેસુ યથાનિદ્ધારિતદુકાનં યથાસમ્ભવં અવરોધનેન અવુત્તતં દસ્સેતું ‘‘એતેસુ પના’’તિઆદિમાહ.

અથ વા ‘‘એતેન વા ગતિદસ્સનેના’’તિઆદિના વક્ખમાનનયેન ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચા’’તિઆદીનં સમ્ભવન્તાનં દુકાનં સઙ્ગહે સતિ એતેસમ્પિ સઙ્ગહો સિયા. યતો વા દુકતો પદં નિદ્ધારેત્વા દુકન્તરં વુચ્ચતિ, તેન સતિ ચ નાનત્તે દુકન્તરં લબ્ભતિ, ન ચેત્થ કોચિ વિસેસો યથાવુત્તદુકેહીતિ સંવણ્ણનાસુ ન દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ યથા સહેતુકદુકતો હેતુસમ્પયુત્તદુકસ્સ, હેતુસહેતુકદુકતો ચ હેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકસ્સ પદત્થમત્તતો નાનત્તં, ન સભાવત્થતો. એવં સન્તેપિ સહેતુકહેતુસહેતુકદુકે વત્વા ઇતરેપિ વુત્તા, એવં હેતુસમ્પયુત્તહેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકાદીહિ સભાવત્થનાનત્તાભાવેપિ પદત્થનાનત્તસમ્ભવતો ધમ્મનાનત્તાભાવેપિ પદત્થનાનત્તેન દુકન્તરં વુચ્ચતીતિ વુત્તત્તા ‘‘હેતુસહગતા ધમ્મા, ન હેતુસહગતા ધમ્મા, હેતુસહજાતા ધમ્મા, ન હેતુસહજાતા ધમ્મા. હેતુસંસટ્ઠા ધમ્મા, હેતુવિસંસટ્ઠા ધમ્મા. હેતુસમુટ્ઠાના ધમ્મા, ન હેતુસમુટ્ઠાના ધમ્મા. હેતુસહભુનો ધમ્મા, ન હેતુસહભુનો ધમ્મા’’તિઆદીનં, તથા ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા હેતુસહગતા ચા’’તિઆદીનં, ‘‘ન હેતૂ ખો પન ધમ્મા હેતુસહગતાપિ, ન હેતુસહગતાપી’’તિઆદીનઞ્ચ સમ્ભવન્તાનં અનેકેસં દુકાનં સઙ્ગહો અનુઞ્ઞાતો વિય દિસ્સતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘એતેન વા ગતિદસ્સનેના’’તિઆદિ. એવં આસવગોચ્છકાદીસુપિ અયમત્થો યથાસમ્ભવં વત્તબ્બો. ધમ્માનં વા સભાવકિચ્ચાદિં બોધેતબ્બાકારઞ્ચ યાથાવતો જાનન્તેન ધમ્મસામિના યત્તકા દુકા વુત્તા, તત્તકેસુ ઠાતબ્બં. અદ્ધા હિ તે દુકા ન વત્તબ્બા, યે ભગવતા ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. ન હેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકો છટ્ઠદુકેન નિન્નાનત્થોતિ અધિપ્પાયો. તેસૂતિ પઠમદુકતતિયદુકેસુ. યદિ દુકન્તરેહિ દુકન્તરપદેહિ ચ સમાનત્થત્તા એતેસં દુકાનં દુકન્તરપદાનઞ્ચ અવચનં, એવં સતિ છટ્ઠદુકે પઠમપદમ્પિ ન વત્તબ્બં ચતુત્થદુકે દુતિયપદેન સમાનત્થત્તા. તથા ચ છટ્ઠદુકોયેવ ન હોતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ચતુત્થદુકે’’તિઆદિ. દુકપૂરણત્થન્તિ ઇદં સમાનત્થતંયેવ સન્ધાય વુત્તં, દેસનાવિસેસો પન વિજ્જતિયેવ. અત્થન્તરતાભાવેપિ પકારભેદહેતુકં દુકન્તરવચનન્તિ દસ્સિતો હિ અયમત્થોતિ. એતેન ગતિદસ્સનેનાતિ અત્થવિસેસાભાવેપિ છટ્ઠદુકપૂરણસઙ્ખાતેન નયદસ્સનેન. પઠમદુકે…પે… દસ્સિતો પાળિયં વુત્તેહિ ચતુત્થપઞ્ચમેહિ, અટ્ઠકથાયં દસ્સિતેહિ પુરિમેહિ દ્વીહિ, ઇધ દસ્સિતેહિ ચતૂહિ. તેસૂતિ દુતિયતતિયદુકેસુ. પઠમદુકપક્ખેપેન દસ્સિતો પાળિયં છટ્ઠદુકેન ઇતરત્ર ચ ઇતરદુકેહીતિ વેદિતબ્બં.

૭-૧૩. પચ્ચયભાવમત્તેન…પે… અત્થિતન્તિ એતેન ન પટિલદ્ધત્તતાસઙ્ખાતા સસભાવતાવ અત્થિતા, અથ ખો પટિપક્ખેન અનિરોધો અપ્પહીનતા અનિપ્ફાદિતફલતા કારણાસમુગ્ઘાતેન ફલનિબ્બત્તનારહતા ચાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. તથા હિ ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતી’’તિ એત્થ ‘‘સતી’’તિ ઇમિના વચનેન યેન વિના યં ન હોતિ, તં અતીતાદિપિ કારણં સઙ્ગહિતમેવાતિ. તેનેવાહ ‘‘ન સહેતુ…પે… કાલાનમેવા’’તિ. સમે…પે… દીપેતિ સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતન્તિ સઙ્ખતન્તિ. અયમેતેસં વિસેસોતિ અયં પચ્ચયનિબ્બત્તાનં પચ્ચયવન્તતા અનેકપચ્ચયનિપ્ફાદિતતા ચ દુકદ્વયે પુરિમપદત્થાનં ભેદો, ઇતરેસં પન પુરિમપદસઙ્ગહિતધમ્મવિધુરસભાવતાયાતિ. અવિનિ…પે… ઠપનતોતિ ‘‘એત્તકા’’તિ પભેદપરિચ્છેદનિદ્ધારણવસેન અભિધમ્મમાતિકાયં ધમ્માનં અવુત્તત્તા વુત્તં. સુત્તન્તમાતિકાયં પન નિદ્ધારિતસરૂપસઙ્ખાવિસેસત્તા વિનિચ્છિતત્થપરિચ્છેદાયેવ અવિજ્જાદયો વુત્તાતિ. ‘‘પથવીઆદિ રૂપ’’ન્તિ એતસ્મિં અત્થવિકપ્પે અનેકહેતુકેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ હેતૂનં સહેતુકભાવો વિય સબ્બેસં પથવીઆદીનં રૂપિભાવો સિદ્ધોતિ આહ ‘‘પુરિમ…પે… પજ્જતી’’તિ. ન હિ તેસુ નિયતો કત્થચિ સંસામિભાવોતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાય વા લુજ્જતિ છિજ્જતિ વિનસ્સતીતિ ગહેતબ્બો લોકોતિ તંગહણરહિતાનં લોકુત્તરાનં નત્થિ લોકતા. તેનેવાતિ દુક્ખસચ્ચભાવેન પરિઞ્ઞેય્યભાવેનાતિ અત્થો.

દુકબહુતા આપજ્જતીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ વીસતિ દુકા વિભત્તા, ‘‘અવુત્તોપિ યથાલાભવસેન વેદિતબ્બો’’તિ ચ વક્ખતીતિ દુકબહુતા ઇચ્છિતા એવાતિ? સચ્ચમેતં, તંયેવ પન દુકબહુતં અનિચ્છન્તો એવમાહ. અપિચ દુકબહુતા આપજ્જતિ, સા ચ ખો વિઞ્ઞાણભેદાનુસારિની, તત્રાપિ કામાવચરકુસલતો ઞાણસમ્પયુત્તાનિ, તથા મહાકિરિયતો મનોદ્વારાવજ્જનન્તિ એવંપકારાનં સબ્બધમ્મારમ્મણવિઞ્ઞાણાનં અનામસનતો ન બ્યાપિનીતિ દસ્સેતિ ‘‘દુકબહુતા’’તિઆદિના. અબ્યાપિભાવે પન દોસં દસ્સેન્તો ‘‘તથા ચ…પે… સિયા’’તિ આહ. નિદ્દેસેન ચ વિરુદ્ધન્તિ ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા’’તિઆદિના રૂપાયતનાદીનં પચ્ચેકચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિના કેનચિ વિઞ્ઞેય્યતં, સોતવિઞ્ઞાણાદિના કેનચિ નવિઞ્ઞેય્યતઞ્ચ દસ્સેન્તેન નિક્ખેપરાસિનિદ્દેસેન ‘‘દ્વિન્નમ્પિ પદાનં અત્થનાનત્તતો દુકો હોતી’’તિ ઇદં વચનં વિરુદ્ધં, તથા અત્થુદ્ધારનિદ્દેસેનપિ અત્થતો ન સમેતીતિ અત્થો. તત્થાતિ તસ્સં નિક્ખેપરાસિસંવણ્ણનાયં. યો ચ પટિસેધો કતો અત્થનાનત્તતો દુકં દસ્સેતુન્તિ અધિપ્પાયો. ન હિ સમ…પે… સેધેતુન્તિ એતેન ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા’’તિ એત્તકેસુ નિદ્દેસપદેસુ દુકપદદ્વયપ્પવત્તિ પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતીતિ દસ્સેતિ.

તથેવાતિ ઉભિન્નં કેચિન-સદ્દાનં અનિયમતો ચક્ખુસોતાદિનિસ્સયવોહારેન ચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણાદિકો ભિન્નસભાવોયેવ ધમ્મો અત્થોતિ દસ્સનવસેન. રૂપાયતનમેવ હિ ચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યાવિઞ્ઞેય્યભાવતો ‘‘કેનચિ વિઞ્ઞેય્યં કેનચિ નવિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ ચ વુચ્ચતીતિ. યદિ એવં ઇમસ્મિમ્પિ પક્ખે દુકબહુતા આપજ્જતીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘ન ચેત્થા’’તિઆદિ. વિઞ્ઞાતબ્બભેદેનાતિ વિઞ્ઞાતબ્બવિસેસેન, વિઞ્ઞેય્યેકદેસેનાતિ અત્થો. દુકભેદોતિ દુકવિસેસો, કેનચિ વિઞ્ઞેય્યદુકો, તપ્પભેદોયેવ વા. સમત્તો પરિયત્તો પરિપુણ્ણોતિ અત્થો. યત્તકા વિઞ્ઞાતબ્બા તત્તકા દુકાતિ દુકભેદાપજ્જનપ્પકારદસ્સનં. એવઞ્ચ સતીતિઆદિના ઇમિસ્સા સંવણ્ણનાય લદ્ધગુણં દસ્સેતિ. ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા’’તિ રૂપાયતનસ્સેવ વુત્તત્તા અત્થભેદાભાવતો કથમયં દુકો હોતીતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણનાનત્તેના’’તિઆદિ. યદિ પન સબ્બવિઞ્ઞાતબ્બસઙ્ગહે દુકોસમત્તો હોતિ, નિક્ખેપરાસિનિદ્દેસો કથં નીયતીતિ આહ ‘‘એતસ્સ પના’’તિઆદિ.

એત્થ પન યથા વિઞ્ઞાણનાનત્તેન વિઞ્ઞાતબ્બં ભિન્દિત્વા દુકે વુચ્ચમાને સતિપિ વિઞ્ઞાતબ્બાનં બહુભાવે યત્તકા વિઞ્ઞાતબ્બા, તત્તકા દુકાતિ નત્થિ દુકબહુતા દુકસઙ્ગહિતધમ્મેકદેસેસુ દુકપદદ્વયપ્પવત્તિદસ્સનભાવતો. એવં દ્વિન્નમ્પિ પદાનં અત્થનાનત્તેન દુકે વુચ્ચમાનેપિ યત્તકાનિ વિઞ્ઞાણાનિ, તત્તકા દુકાતિ નત્થિ દુકબહુતા દુકસઙ્ગ…પે… ભાવતો એવ. ન હિ એકંયેવ વિઞ્ઞાણં ‘‘કેનચિ કેનચી’’તિ વુત્તં, કિન્તુ અપરમ્પીતિ સબ્બવિઞ્ઞાણસઙ્ગહે દુકો સમત્તો હોતિ, ન ચ કત્થચિ દુકસ્સ પચ્છેદો અત્થિ ઇન્દ્રિયવિઞ્ઞાણાનં વિય મનોવિઞ્ઞાણસ્સપિ વિસયસ્સ ભિન્નત્તા. ન હિ અતીતારમ્મણં વિઞ્ઞાણં અનાગતાદિઆરમ્મણં હોતિ, અનાગતારમ્મણં વા અતીતાદિઆરમ્મણં, તસ્મા યથાલદ્ધવિસેસેન વિસિટ્ઠેસુ મનોવિઞ્ઞાણભેદેસુ તસ્સ તસ્સ વિસયસ્સ આલમ્બનાનાલમ્બનવસેન દુકપદદ્વયપ્પવત્તિ ન સક્કા નિવારેતું. તેનેવ ચ અટ્ઠકથાયં ‘‘મનોવિઞ્ઞાણેન પન કેનચિ વિઞ્ઞેય્યઞ્ચેવ અવિઞ્ઞેય્યઞ્ચાતિ અયમત્થો અત્થિ, તસ્મા સો અવુત્તોપિ યથાલાભવસેન વેદિતબ્બો’’તિ ભૂમિભેદવસેન યથાલાભં દસ્સેસ્સતિ. ‘‘વવત્થાનાભાવતો’’તિ ઇદમ્પિ અનામટ્ઠવિસેસં મનોવિઞ્ઞાણસામઞ્ઞમેવ ગહેત્વા વુત્તં. પાળિ પન ઇન્દ્રિયવિઞ્ઞાણેહિ નયદસ્સનવસેન આગતાતિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા ઇમિસ્સાપિ અત્થવણ્ણનાય ‘‘કેનચી’’તિ પદં અનિયમેન સબ્બવિઞ્ઞાણસઙ્ગાહકન્તિ સિદ્ધં હોતિ, નિદ્દેસેન ચ ન કોચિ વિરોધો. ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યનસોતવિઞ્ઞેય્યભાવેહિ દુકપદદ્વયપ્પવત્તિ દસ્સિતા, ન પન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાચક્ખુવિઞ્ઞેય્યભાવેહિ વિસેસકારણાભાવતો. કિઞ્ચ ‘‘યે વા પના’’તિ પદન્તરસમ્પિણ્ડનતોપિ ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા…પે… ન તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા’’તિ (ધ. સ. ૧૧૦૧) એત્તાવતા દુકપદદ્વયપ્પવત્તિ દસ્સિતાતિ વિઞ્ઞાયતિ. પદન્તરભાવદસ્સનત્થો હિ યેવાપન-સદ્દો યથા ‘‘યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે કુસલમૂલા. યે વા પન કુસલમૂલા, સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિઆદીસુ (યમ. ૧.મૂલયમક.૧). અઞ્ઞથા ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા. યે તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા’’તિ પાળિ અભવિસ્સ. યં પન વદન્તિ ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા…પે… ન તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાતિ ઇમિના અત્થતો દ્વે દુકા વુત્તા હોન્તી’’તિ, તદપિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાચક્ખુવિઞ્ઞેય્યતં સોતવિઞ્ઞેય્યાસોતવિઞ્ઞેય્યતઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં, ન પન ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યનસોતવિઞ્ઞેય્યતં સોતવિઞ્ઞેય્યનચક્ખુવિઞ્ઞેય્યતઞ્ચા’’તિ દટ્ઠબ્બં. એતેન પાળિપટિસેધનઞ્ચ નિવારિતં દટ્ઠબ્બં પટિસેધનસ્સેવ અભાવતો. તથા યસ્સ આરમ્મણસ્સ વિજાનનભાવેન યો અત્થો વુચ્ચમાનો અનિયમદસ્સનત્થં ‘‘કેનચી’’તિ વુત્તો, સોયેવ તતો અઞ્ઞસ્સ અવિજાનનભાવેન વુચ્ચમાનો અનિયમદસ્સનત્થં પુન ‘‘કેનચી’’તિ વુત્તોતિ તદત્થદસ્સને તેનેવાતિ અયં પદત્થો ન સમ્ભવતીતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ. એવમેત્થ યથા અટ્ઠકથા અવટ્ઠિતા, તથા અત્થો યુજ્જતીતિ વેદિતબ્બં.

૧૪-૧૯. સન્તાનસ્સ અજઞ્ઞમલીનભાવકરણતો કણ્હકમ્મવિપાકહેતુતો ચ અપરિસુદ્ધત્તા ‘‘અસુચિભાવેન સન્દન્તી’’તિ વુત્તં. તત્થાતિ વણે. પગ્ઘરણક…પે… સદ્દોતિ એતેન આસવો વિય આસવોતિ અયમ્પિ અત્થો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ગોત્રભુ…પે… વુત્તાનીતિ એતેન ગોત્રભુગ્ગહણં ઉપલક્ખણં યથા ‘‘કાકેહિ સપ્પિ રક્ખિતબ્બ’’ન્તિ દસ્સેતિ. ગોત્રભુસદિસા ગોત્રભૂતિ પન અત્થે સતિ ગુણપ્પધાનત્થાનં એકેન સદ્દેન અવચનીયત્તા વોદાનાદયોવ વુત્તા ભવેય્યું. અથ વા ગોત્રભૂતિ એકસેસેન સામઞ્ઞેન વા અયં નિદ્દેસોતિ વેદિતબ્બં. અભિવિધિવિસયં અવધિન્તિ વિભત્તિં પરિણામેત્વા વત્તબ્બં.

સમ્પયુત્તેહિ આસવેહિ તંસહિતતા આસવસહિતતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા સહેતુકાનં સમ્પયુત્તેહિ હેતૂહિ સહેતુકતા, ન એવં સાસવાતિ વુત્તધમ્માનં સમ્પયુત્તેહિ આસવેહિ સાસવતા, અથ ખો વિપ્પયુત્તેહીતિ. દુકન્તરે અવુત્તપદભાવોયેવેત્થ દુકયોજનાય ઞાયાગતતા. યદિ એવં હેતુગોચ્છકે કથન્તિ આહ ‘‘હેતુગોચ્છકે પના’’તિઆદિ. પઠમે દુકે દુતિયસ્સ પક્ખેપે એકોતિ ચતુત્થદુકમાહ. પઠમે દુકે તતિયસ્સ પક્ખેપે દ્વેતિ ‘‘આસવા ચેવ ધમ્મા આસવવિપ્પયુત્તા ચ, આસવવિપ્પયુત્તા ચેવ ધમ્મા નો ચ આસવા’’તિ ઇમિના સદ્ધિં પઞ્ચમદુકમાહ. પઠમસ્સ દુતિયે દુકે પક્ખેપે એકોતિ ‘‘નો આસવા ધમ્મા સાસવાપિ અનાસવાપી’’તિ અયમેકો. તતિયે પઠમસ્સ પક્ખેપે દ્વેતિ ‘‘આસવા ધમ્મા આસવસમ્પયુત્તાપિ આસવવિપ્પયુત્તાપિ, નો આસવાધમ્મા આસવસમ્પયુત્તાપિ આસવવિપ્પયુત્તાપી’’તિ ઇમે દ્વે. તતિયે દુતિયસ્સ પક્ખેપે એકોતિ ‘‘સાસવા ધમ્મા આસવસમ્પયુત્તાપિ આસવવિપ્પયુત્તાપી’’તિ એકો. દુતિયે તતિયસ્સ પક્ખેપે એકોતિ છટ્ઠદુકમાહ. તીહીતિ ચતુત્થપઞ્ચમછટ્ઠેહિ. ઇતરેતિ તદવસિટ્ઠા પઞ્ચ. તે પન પઠમે તતિયદુકદુતિયપદપક્ખેપે એકો, દુતિયે પઠમદુકદુતિયપદપક્ખેપે એકો, તતિયે પઠમસ્સ એકેકપદપક્ખેપે દ્વે, તતિયે દુતિયદુકપઠમપદપક્ખેપે એકોતિ એવં વેદિતબ્બા. ‘‘સાસવા ધમ્મા આસવાપિ નો આસવાપિ. આસવસમ્પયુત્તા ધમ્મા આસવાપિ નો આસવાપિ. આસવવિપ્પયુત્તા ધમ્મા આસવાપિ નો આસવાપી’’તિ એતેસમ્પિ, ‘‘આસવસહગતા ધમ્મા નો આસવસહગતા ધમ્મા’’તિ એવમાદીનઞ્ચ અગ્ગહણે કારણં ગહણનયો ચ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

એસ નયોતિ યો એસ પઠમદુકે દુતિયદુકપક્ખેપાદિકો ઉપાયો ઇધ આસવગોચ્છકે વુત્તો, એસ નયો સંયોજનગોચ્છકાદીસુ દુકન્તરનિદ્ધારણેતિ અત્થો. તત્થ પાળિયં અનાગતદુકા સંયોજનગોચ્છકે તાવ ‘‘સંયોજના ચેવ ધમ્મા સંયોજનવિપ્પયુત્તા ચ, સંયોજનવિપ્પયુત્તા ચેવ ધમ્મા નો ચ સંયોજના, સંયોજના ધમ્મા સંયોજનસમ્પયુત્તાપિ સંયોજનવિપ્પયુત્તાપિ, નો સંયોજના ધમ્મા સંયોજનસમ્પયુત્તાપિ સંયોજનવિપ્પયુત્તાપિ, નો સંયોજના ધમ્મા સંયોજનિયાપિ અસંયોજનિયાપિ, સંયોજનિયા ધમ્મા સંયોજનસમ્પયુત્તાપિ સંયોજનવિપ્પયુત્તાપી’’તિ પઞ્ચ. એવં ગન્થઓઘયોગઉપાદાનગોચ્છકેસુ પચ્ચેકં પઞ્ચ. નીવરણગોચ્છકે પન નીવરણાનં નીવરણવિપ્પયુત્તભાવાભાવતો ‘‘નો નીવરણા ધમ્મા નીવરણિયાપિ અનીવરણિયાપિ, નો નીવરણા ધમ્મા નીવરણસમ્પયુત્તાપિ નીવરણવિપ્પયુત્તાપિ, નીવરણિયા ધમ્મા નીવરણસમ્પયુત્તાપિ નીવરણવિપ્પયુત્તાપી’’તિ તયો. તથા પરામાસગોચ્છકે ‘‘નો પરામાસા ધમ્મા પરામટ્ઠાપિ અપરામટ્ઠાપિ, નો પરામાસા ધમ્મા પરામાસસમ્પયુત્તાપિ પરામાસવિપ્પયુત્તાપિ, પરામટ્ઠા ધમ્મા પરામાસસમ્પયુત્તાપિ પરામાસવિપ્પયુત્તાપી’’તિ. કિલેસગોચ્છકે ‘‘નો કિલેસા ધમ્મા સંકિલેસિકાપિ અસંકિલેસિકાપિ, નો કિલેસા ધમ્મા સંકિલિટ્ઠાપિ અસંકિલિટ્ઠાપિ, નો કિલેસા ધમ્મા કિલેસસમ્પયુત્તાપિ કિલેસવિપ્પયુત્તાપિ, સંકિલેસિકા ધમ્મા સંકિલિટ્ઠાપિ અસંકિલિટ્ઠાપિ, સંકિલેસિકા ધમ્મા કિલેસસમ્પયુત્તાપિ કિલેસવિપ્પયુત્તાપિ, અસંકિલિટ્ઠા ધમ્મા સંકિલેસિકાપિ અસંકિલેસિકાપી’’તિ છ દુકાતિ એવં વેદિતબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવ.

૨૦-૨૫. પચ્ચયભાવેનાતિ સંયોજનત્થં દસ્સેતિ. યથાસકં પચ્ચયભાવો એવ હિ કામરાગાદીનં વટ્ટસંયોજનન્તિ. યદિ એવં કથં કામરાગાદીનંયેવ સંયોજનભાવોતિ આહ ‘‘સતિપી’’તિઆદિ. અઞ્ઞેસન્તિ સંયોજનેહિ અઞ્ઞેસં કિલેસાભિસઙ્ખારાદીનં. તપ્પચ્ચયભાવેતિ તેસં કિલેસકમ્મવિપાકવટ્ટાનં પચ્ચયભાવે. ઓરમ્ભાગિયુદ્ધંભાગિયભાવેન સઙ્ગહિતા પરિચ્છિન્ના ઓર…પે… સઙ્ગહિતા, તેહિ કામરાગાદીહિ વિસેસપચ્ચયભૂતેહિ. કામકમ્મભવાદીનં કામૂપપત્તિભવાદિનિપ્ફાદનેપિ નિયમોતિ કત્વા આહ ‘‘તંતં…પે… હોતી’’તિ. તેન સંયોજનાનં ભાવે યથાવુત્તનિયમાનં કમ્મૂપપત્તિભવાનં ભાવં દસ્સેત્વા તદભાવે અભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ન ચા’’તિઆદિમાહ. બન્ધનં અસેરિભાવકરણં અન્દુબન્ધનાદયો વિય. ગન્થકરણં અવચ્છિન્નતાકરણં. ચક્કલકં પાદપુઞ્છનરજ્જુમણ્ડલં. ન ચોદેતબ્બન્તિ પઞ્ઞાચક્ખુના પચુરજનસ્સ પસ્સિતું અસક્કુણેય્યત્તા યથાવુત્તવિસેસસ્સ સદ્ધેય્યતં આહ. તિવિધો હિ અત્થો કોચિ પચ્ચક્ખસિદ્ધો યો રૂપાદિધમ્માનં પચ્ચત્તવેદનીયો અનિદ્દિસિતબ્બાકારો, સબ્બધમ્માનં સભાવલક્ખણન્તિ વુત્તં હોતિ. કોચિ અનુમાનસિદ્ધો યો ઘટાદીસુ પટાદીસુ ચ પસિદ્ધેન પચ્ચયાયત્તભાવેન ઘટપટ-સદ્દાદીનં અનિચ્ચતાદિઆકારો, કોચિ ઓકપ્પનસિદ્ધો યો પચુરજનસ્સ અચ્ચન્તમદિટ્ઠો સદ્ધાવિસયો સગ્ગનિબ્બાનાદિ. તત્થ યસ્સ સત્થુનો વચનં પચ્ચક્ખસિદ્ધે અનુમાનસિદ્ધે ચ અત્થે ન વિસંવાદેતિ અવિપરીતપ્પવત્તિયા, તસ્સ વચનેન સદ્ધેય્યત્થસિદ્ધીતિ તથારૂપો ચ ભગવાતિ ‘‘ધમ્માનં સભાવ…પે… ન ચોદેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ એવરૂપેસુ.

૨૬-૩૭. યથા સરભેહિ અતિક્કમિતબ્બા પબ્બતરાજિ સરભનિયા, એવં ઓઘનિયાતિ સદ્દસિદ્ધીતિ આહ ‘‘તેના’’તિઆદિ.

૫૦-૫૪. વિપરિયેસગ્ગાહો પરામસનન્તિ ‘‘પરતો’’તિ એત્થ ન ધમ્મસભાવતો અઞ્ઞથામત્તં પરન્તિ અધિપ્પેતં, અથ ખો તબ્બિપરિયાયોતિ આહ ‘‘પરતોતિ નિચ્ચાદિતો’’તિ.

૫૫-૬૮. યદિ સભાવતો અવિજ્જમાનં, કથમારમ્મણભાવોતિ આહ ‘‘વિચિત્તસઞ્ઞાય સઞ્ઞિત’’ન્તિ, પરિકપ્પનામત્તસિદ્ધન્તિ અત્થો. દુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તતાય નિરન્તરભાવૂપગમનં સંસટ્ઠભાવોતિ ‘‘સુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તત્તા ન સંસટ્ઠતા’’તિ વુત્તં. તેસં અરૂપક્ખન્ધાનં. ઇતરેહિ રૂપનિબ્બાનેહિ. કિં પન કારણં સમાનુપ્પાદનિરોધાનં એકકલાપભૂતાનં અરૂપધમ્માનમેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠતા વુચ્ચતિ, ન પન તથાભૂતાનમ્પિ રૂપધમ્માનન્તિ આહ ‘‘એસ હિ તેસં સભાવો’’તિ. તેન યદિપિ કેચિ અરૂપધમ્મા વિસું આરમ્મણં હોન્તિ, દન્ધપ્પવત્તિકત્તા પન રૂપધમ્માનંયેવ સુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તં, ન અરૂપધમ્માનન્તિ તેસં સંસટ્ઠભાવો તદભાવો ચ ઇતરેસં સભાવસિદ્ધોતિ દસ્સેતિ. સમૂહઘનતાય વા દુબ્બિભાગતરત્તા નત્થિ અરૂપધમ્માનં વિસું આરમ્મણભાવોતિ દુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તત્તા તેસંયેવ સંસટ્ઠતા. અમુઞ્ચિત્વા તદધીનવુત્તિતાય ગહેતબ્બતો બુદ્ધિયા.

૮૩-૧૦૦. કામતણ્હા કામો ઉત્તરપદલોપેન યથા રૂપભવો રૂપં. એવં સેસેસુપિ. આરમ્મણકરણવસેનાતિ એતેન કામરૂપારૂપતણ્હાનં વિસયભાવો યથાક્કમં કામરૂપારૂપાવચરતાય કારણન્તિ દસ્સેતિ. અવસ્સઞ્ચેતમેવં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા કામાવચરાદિભાવો અપરિપુણ્ણવિસયો સિયા. યદિ હિ આલમ્બિતબ્બધમ્મવસેન ભૂમિપરિચ્છેદો, એવં સતિ અનારમ્મણાનં સઙ્ગહો ન સિયા. અથ વિપાકદાનવસેન, એવમ્પિ અવિપાકાનં સઙ્ગહો ન સિયા, તસ્મા આરમ્મણકરણવસેન પરિયાપન્નાનં ભૂમિપરિચ્છેદો કાતબ્બો. એવઞ્હિ સતિ કામાવચરાદિભાવો પરિપુણ્ણવિસયો સિયા. તેનેવાહ ‘‘એવઞ્હિ સતી’’તિઆદિ. અપરિયાપન્નાનં પન લોકતો ઉત્તિણ્ણભાવેન અનુત્તરભૂમિતા. અકામાવચરાદિતા નાપજ્જતીતિ અબ્યાપિતદોસં પરિહરતિ, કામાવચરાદિતા નાપજ્જતીતિ અતિબ્યાપિતદોસં. નનુ ચ ઇમસ્મિં પક્ખે કામતણ્હા કતમા, કામાવચરધમ્મારમ્મણા તણ્હા, કામાવચરધમ્મા કતમે, કામતણ્હાવિસયાતિ ઇતરીતરનિસ્સયતા દોસોતિ? ન, અવીચિઆદિએકાદસોકાસનિન્નતાય કિઞ્ચિ તણ્હં કામતણ્હાભાવેન ગહેત્વા તંસભાવાય વિસયભાવેન કામાવચરધમ્માનં ઉપલક્ખેતબ્બત્તા.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાઠેન સમત્થેન્તો ‘‘નિક્ખેપકણ્ડેપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ હિ કામતણ્હાય આલમ્બિતબ્બત્તા કામધાતુપરિયાપન્નધમ્મા ચ કામભવસઙ્ખાતે કામે ઓગાળ્હા હુત્વા ચરન્તિ, નાઞ્ઞત્થાતિ એત્થાવચરાતિ વુત્તન્તિ. વિસેસત્થિના વિસેસો અનુપયુજ્જતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘લોકસ્સ વસેન પરિયાપન્નનિચ્છયતો’’તિ. તેન લોકિયધમ્મેસુ પરિયાપન્ન-સદ્દસ્સ નિરુળ્હતં દસ્સેતિ ભગવતો તદુચ્ચારણાનન્તરં વિનેય્યાનં તદત્થપટિપત્તિતો. પરિચ્છેદકાપેક્ખા પરિચ્છિન્નતાતિ ‘‘પરિચ્છેદકારિકાય તણ્હાયા’’તિ વુત્તં. સા હિ ધમ્માનં કામાવચરાદિભાવં પરિચ્છિન્દતિ. પરિ-સદ્દો ચેત્થ ‘‘ઉપાદિન્ના’’તિઆદીસુ ઉપ-સદ્દો વિય સસાધનં કિરિયં દીપેતીતિ અયમત્થો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં.

નિય્યાનકરણસીલા નિય્યાનિકા યથા ‘‘અપૂપભક્ખનસીલો આપૂપિકો’’તિ, નિય્યાનસીલા એવ વા. રાગદોસમોહાવ ગહિતાતિ ઞાયતિ, ઇતરથા પહાનેકટ્ઠતાવચનં નિપ્પયોજનં સિયા. ‘‘રણોહતા ન જોતન્તિ, ચન્દસૂરિયા સતારકા’’તિઆદીસુ રણ-સદ્દસ્સ રેણુપરિયાયતા દટ્ઠબ્બા. સમ્પહારપરિયાયત્તા યુદ્ધ-સદ્દસ્સ સમ્પહારો ચ પહરિતબ્બાધારોતિ અકુસલસેનાવ ‘‘સરણા’’તિ વુત્તા. દુક્ખાદીનન્તિ ફલભૂતાનં દુક્ખવિઘાતઉપાયાસપરિળાહાનં સભાગભૂતાય ચ મિચ્છાપટિપદાય. તન્નિબ્બત્તકસભાવાનં અકુસલાનન્તિ એતેન સબ્બેસમ્પિ અકુસલાનં સરણતં દસ્સેતિ.

અભિધમ્મદુકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તિકદુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧૦૧-૧૦૮. વિજ્જાસભાગતાય, ન સઙ્કપ્પાદયો વિય વિજ્જાય ઉપકારકભાવતો. ‘‘અભેજ્જં…પે… રુહતી’’તિ ઉભયમ્પિ અનવસેસપ્પહાનમેવ સન્ધાય વુત્તં. કિઞ્ચાપિ હિ હેટ્ઠિમમગ્ગેહિપિ પહીયમાના કિલેસા તેન તેન ઓધિના અનવસેસમેવ પહીયન્તિ, યે પન અવસિટ્ઠા ભિન્દિતબ્બા, તે લોભાદિકિલેસભાવસામઞ્ઞતો પુન વિરુળ્હા વિય હોન્તિ. અરહત્તમગ્ગે પન ઉપ્પન્ને ન એવં અવસિટ્ઠાભાવતો. તદુપચારેન નિસ્સયવોહારેન. કુસલેહિ તાપેતબ્બાતિ વા તપનિયા, તદઙ્ગાદિવસેન બાધિતબ્બા પહાતબ્બાતિ અત્થો. સમાનત્થાનિ અધિવચનાદીનં સઙ્ખાદિભાવતો. ‘‘સબ્બેવ ધમ્મા અધિવચનપથા’’તિઆદિના અધિવચનાદીનં વિસયભાવે ન કોચિ ધમ્મો વજ્જિતો, વચનભાવો એવ ચ અધિવચનાદીનં વક્ખમાનેન નયેન યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘સબ્બઞ્ચ વચનં અધિવચનાદિભાવં ભજતી’’તિ.

૧૦૯-૧૧૮. અઞ્ઞં અનપેક્ખિત્વા સયમેવ અત્તનો નામકરણસભાવો નામકરણટ્ઠોતિ, તેન અરૂપધમ્માનં વિય ઓપપાતિકનામતાય પથવીઆદીનમ્પિ નામભાવો સિયાતિ આસઙ્કાય નિવત્તનત્થં ‘‘નામન્તરાનાપજ્જનતો’’તિ આહ. ન હિ વિના પથવીઆદિનામેનપિ રૂપધમ્મા વિય કેસાદિનામેહિ વિના વેદનાદિનામેહિ અઞ્ઞેન નામેન અરૂપધમ્મા પિણ્ડાકારતો વોહરીયન્તીતિ. યં પન પરસ્સ નામં કરોતિ, તસ્સ અઞ્ઞાપેક્ખં નામકરણન્તિ નામકરણસભાવતા નત્થીતિ સામઞ્ઞનામાદિકરણાનં નામભાવો નાપજ્જતિ. યસ્સ ચઞ્ઞેહિ નામં કરીયતિ, તસ્સ નામકરણસભાવતાય અભાવોયેવાતિ નત્થિ નામભાવો. યે પન અનાપન્નનામન્તરા સભાવસિદ્ધનામા ચ, તે વેદનાદયોવ નામં નામાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અત્તનાવા’’તિઆદિમાહ. ફસ્સાદીનં આરમ્મણાભિમુખતા તં અગ્ગહેત્વા અપ્પવત્તિયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘અવિનાભાવતો’’તિ વુત્તં. અધિવચનસમ્ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો, સો નામમન્તરેન ગહેતું અસક્કુણેય્યતાય પાકટોતિ નિદસ્સનભાવેન વુત્તો. રુપ્પનસભાવેનાતિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. પકાસકપકાસિતબ્બભાવેનપિ હિ વિનાપિ નામેન રૂપધમ્મા પાકટા હોન્તીતિ. અથ વા પકાસકપકાસિતબ્બભાવો વિસયિવિસયભાવો ચક્ખુરૂપાદીનં સભાવો, સો રુપ્પનસભાવે સામઞ્ઞે અન્તોગધોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૧૯-૧૨૩. ઇતો પુબ્બે પરિકમ્મન્તિઆદિના સમાપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા વિય સમાપત્તિકુસલતાપિ ઝાનલાભીનંયેવ હોતીતિ વુત્તં વિય દિસ્સતિ. ‘‘ઇતરેસમ્પિ અનુસ્સવવસેન સમાપત્તીનં અપ્પનાપરિચ્છેદપઞ્ઞા લબ્ભતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘એવં સીલવિસોધનાદિના સમાપત્તિં અપ્પેતીતિ જાનનકપઞ્ઞા સહ પરિકમ્મેન અપ્પનાપરિચ્છેદજાનનકપઞ્ઞા’’તિ કેચિ. વુટ્ઠાને કુસલભાવો વુટ્ઠાનવસિતા. પુબ્બેતિ સમાપજ્જનતો પુબ્બે.

૧૨૪-૧૩૪. સોભને રતો સુરતો, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચન્તિ આહ ‘‘સોભનકમ્મરતતા’’તિ. સુટ્ઠુ વા ઓરતો વિરતો સોરતો, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચન્તિ. અયં પનત્થો અટ્ઠકથાયં વુત્તો એવ. અપ્પટિસઙ્ખાનં મોહો. કુસલભાવના બોધિપક્ખિયધમ્માનં વડ્ઢના. સઞ્ઞાણં ઉપલક્ખણં. સવિગ્ગહં સબિમ્બકં. ઉપલક્ખેતબ્બાકારં ધમ્મજાતં, આરમ્મણં વા. અવિક્ખેપોતિ ચિત્તવિક્ખેપપટિપક્ખો. ઉજુવિપચ્ચનીકતાય હિ પહાનવુટ્ઠાનેન ચ અવિક્ખેપો વિક્ખેપં પટિક્ખિપતિ, પવત્તિતું ન દેતીતિ.

૧૩૫-૧૪૨. કારણસીલં લોકિયં. ફલસીલં લોકુત્તરં તેન સિજ્ઝતીતિ કત્વા, લોકિયસ્સપિ વા સીલસ્સ કારણફલભાવો પુબ્બાપરભાવેન દટ્ઠબ્બો. સમ્પન્નસમુદાયસ્સ પરિપુણ્ણસમૂહસ્સ. અકુસલા સીલા અકુસલા સમાચારા. સીલસમ્પદા સીલસમ્પત્તિ સીલગુણાતિ અત્થો. સહોત્તપ્પં ઞાણન્તિ ઓત્તપ્પસ્સ ઞાણપ્પધાનતં આહ, ન પન ઞાણસ્સ ઓત્તપ્પસહિતતામત્તં. ન હિ ઓત્તપ્પરહિતં ઞાણં અત્થીતિ. અધિમુત્તતા અભિરતિવસેન નિરાસઙ્કાપવત્તિ. નિસ્સટતા વિસંયુત્તતા. એત્થ ચ અધિમુત્તતાનિસ્સટતાવચનેહિ તદુભયપરિયાયા દ્વે વિમુત્તિયો એકસેસનયેન ઇધ ‘‘વિમુત્તી’’તિ વુત્તાતિ દસ્સેતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘ચિત્તસ્સ ચ અધિમુત્તિ નિબ્બાનઞ્ચા’’તિ. ઉપ્પજ્જતિ એતેનાતિ ઉપ્પાદો, ન ઉપ્પાદોતિ અનુપ્પાદો, તબ્ભૂતે અનુપ્પાદપરિયોસાને વિમોક્ખન્તે અનુપ્પાદસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ કિલેસાનં વા અનુપ્પજ્જનસ્સ પરિયોસાનેતિ ઠાનફલેહિ અરિયફલમેવ ઉપલક્ખીયતીતિ દટ્ઠબ્બં.

માતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કામાવચરકુસલપદભાજનીયવણ્ણના

૧. અપ્પેતુન્તિ નિગમેતું. ‘‘પદભાજનીયં ન વુત્ત’’ન્તિ પદભાજનીયાવચનેન અપ્પનાવરોધં સાધેત્વા પદભાજનીયાવચનસ્સ કારણં વદન્તો ‘‘સરૂપેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિઆદીસુ હોતિ-સદ્દો અત્થિ-સદ્દેન અનાનત્થોતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં ‘‘દુતિયેન હોતિ-સદ્દેના’’તિ. પુબ્બે અટ્ઠકથાધિપ્પાયેન વત્વા યથાવુત્તસ્સ પાળિપ્પદેસસ્સ અપ્પનાવરોધો સમત્થિતોતિ અત્તનો અધિપ્પાયં દસ્સેન્તો ‘‘સઙ્ખેપેના’’તિઆદિમાહ.

ઞાતું ઇચ્છિતોતિ લક્ખણસ્સ પુચ્છાવિસયતં દસ્સેતું વુત્તં. યેન કેનચીતિ દસ્સનાદિવિસેસયુત્તેન, ઇતરેન વા. અવત્થાવિસેસો હિ ઞાણસ્સ દસ્સનતુલનતીરણાનિ. ‘‘અદિટ્ઠત’’ન્તિઆદીસુ આહાતિ યોજેતબ્બં, સબ્બત્થ ચ લક્ખણસ્સાતિ. તઞ્હેત્થ અધિકતન્તિ. અદિટ્ઠં જોતીયતિ એતાયાતિ એતેન દિટ્ઠં સંસન્દતિ એતાયાતિ દિટ્ઠસંસન્દના. વિમતિં છિન્દતિ એતાયાતિ વિમતિચ્છેદનાતિ એતાસમ્પિ સદ્દત્થો નયતો દસ્સિતો, અત્થતો પન સબ્બાપિ તથાપવત્તં વચનં, તદુપ્પાદકો વા ચિત્તુપ્પાદોતિ વેદિતબ્બં.

અઞ્ઞમઞ્ઞતો પભિજ્જતીતિ પભેદો, વિસેસો, તેન પભેદેન. ધમ્માનં દેસનન્તિ કિઞ્ચાપિ સમયભૂમિજાતિઆરમ્મણસભાવાદિવસેન અનવસેસપ્પભેદપરિગ્ગહતો નિદ્દેસદેસનાવ વત્તું યુત્તા, તથાપિ કુસલાદિમાતિકાપદસઙ્ગહિતવિસેસોયેવ ઇધ પભેદોતિ અધિપ્પેતોતિ વુત્તં ‘‘પભેદ…પે… દેસનં આહા’’તિ. તેનેવાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘કુસલ…પે… દીપેત્વાતિ ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ધમ્મુદ્દેસવાર ફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના). ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિઆદિના ચ પભેદવન્તોવ સાતિસયં નિદ્દિટ્ઠા, ન પન માતિકાયં વુત્તપ્પભેદોતિ પભેદવન્તદસ્સનં નિદ્દેસો. ઇદં વુત્તં હોતીતિઆદિના ‘‘પભેદે…પે… દસ્સનત્થ’’ન્તિ ઇમસ્સ વાક્યસ્સ પિણ્ડત્થમાહ. યદિ ધમ્મા એવ પુચ્છિતબ્બા વિસ્સજ્જેતબ્બા ચ, કસ્મા કુસલાતિ પભેદવચનન્તિ આહ ‘‘તે પના’’તિઆદિ. ન હિ પભેદેહિ વિના પભેદવન્તો અત્થીતિ. ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા’’તિ એતેન ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિ, ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિ ચ આદિના ઉદ્દિટ્ઠનિદ્દિટ્ઠાનં ધમ્માનં કુસલભાવો વિસ્સજ્જિતો હોતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલાતિ વિસ્સજ્જનેપી’’તિ આહ. ઇમસ્મિઞ્હીતિ હિ-સદ્દો કારણત્થો. તેન યસ્મા ધમ્માવ દેસેતબ્બા, તે ચ કુસલા…પે… ભેદા દેસેતબ્બા, તસ્માતિ એવં વા યોજના. ધમ્માનમેવાતિ અવધારણફલં દસ્સેતિ ‘‘અવોહારદેસનાતો’’તિ. અત્થાનઞ્ચાતિ ચ-સદ્દેન ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિ એવમાદિસભાવનિરુત્તિં યથાવુત્તધમ્માદિઞાણઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘ઇતિ એવં અયં પવત્તેતબ્બો નિવત્તેતબ્બો ચા’’તિ તથા તથા વિધેતબ્બભાવો ઇતિકત્તબ્બતા, તાય યુત્તો ઇતિ…પે… યુત્તો, તસ્સ વિધેતબ્બસ્સાતિ અત્થો, વિસેસનત્તા પભેદસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

ઇતિકત્તબ્બતાયુત્તસ્સ વિસેસિતબ્બત્તા ઉદ્દેસો ધમ્મપ્પધાનો, તસ્મા તત્થ ધમ્મસ્સ વિસેસિતબ્બત્તા ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ અયં પદાનુક્કમો કતો. પુચ્છા સંસયિતપ્પધાના અનિચ્છિતનિચ્છયનાય પવત્તેતબ્બત્તા. તેન સબ્બધમ્મેસુ સમુગ્ઘાટિતવિચિકિચ્છાનુસયાનમ્પિ પુચ્છા દેસેતબ્બપુગ્ગલગતસંસયાપત્તિં અત્તનિ આરોપેત્વા સંસયાપન્નેહિ વિય પવત્તીયતીતિ દસ્સેતિ. કામાવચરાદિભેદો વિય કુસલાદિભાવેન કુસલાદિભેદો ધમ્મભાવેન નિયતોતિ ધમ્માતિ વુત્તે નિચ્છયાભાવતો ‘‘કુસલા નુ ખો અકુસલા નુ ખો’’તિઆદિના સંસયો હોતીતિ આહ ‘‘કુસલાદિભેદો પન સંસયિતો’’તિ. ધમ્મભાવો પન કુસલાદીસુ એકન્તિકત્તા નિચ્છિતોયેવાતિ વુત્તં ‘‘ન ચ ધમ્મભાવો સંસયિતો’’તિ. તેન સંસયિતો નિચ્છેતબ્બભાવેન પધાનો એત્થ કુસલભાવો, ન તથા ધમ્મભાવોતિ ધમ્મા કુસલાતિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ.

ચિત્તુપ્પાદસમયેતિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનસમયે. ‘‘અથ વિજ્જમાને’’તિ એત્થ અથ-સદ્દસ્સ અત્થમાહ ‘‘પચ્છા’’તિ. ભોજનગમનાદીહિ સમયેકદેસનાનત્તં દસ્સેત્વા અવસેસનાનત્તં દસ્સેતું ‘‘સમવાયાદી’’તિ વુત્તં. વિસેસિતાતિ એતેન ‘‘નિયમિતા’’તિ પદસ્સ અત્થં વિવરતિ, તસ્મા યથાવુત્તચિત્તવિસેસિતબ્બતો સમયતોતિ અત્થો. યથાધિપ્પેતાનન્તિ કામાવચરાદિવિસેસયુત્તાનં. ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ ચિત્તુપ્પત્તિયા વિસેસિતબ્બોપિ સમયો યેન ચિત્તેન ઉપ્પજ્જમાનેન વિસેસીયતિ, તસ્સેવ ચિત્તસ્સ ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ એત્થ સયં વિસેસનભાવં આપજ્જતિ. તથા ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ એત્થ વિસેસનભૂતં ચિત્તં અત્તના વિસેસિતબ્બસમયસ્સ ઉપકારત્થં ‘‘યસ્મિં સમયે…પે… ચિત્ત’’ન્તિ વિસેસિતબ્બભાવં આપજ્જતિ. ઉપકારોતિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં અવચ્છેદકાવચ્છિન્દિતબ્બભાવોતિ દટ્ઠબ્બં. પુરિમધમ્માનં ભઙ્ગસમકાલં, ભઙ્ગાનન્તરમેવ વા પચ્છિમધમ્માનં ઉપ્પત્તિ પુરિમપચ્છિમાનં નિરન્તરતા કેનચિ અનન્તરિતતા. યાય ભાવપક્ખસ્સ બલવભાવેન પટિચ્છાદિતો વિય હુત્વા અભાવપક્ખો ન પઞ્ઞાયતીતિ તદેવેતન્તિ ગહણવસેન પચુરજનો વિપરિયેસિતો, સોયમત્થો અલાતચક્કેન સુપાકટો હોતિ. તેનેવાહ ‘‘એકીભૂતાનમિવા’’તિ. એકસમૂહવસેન એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ સમૂહઘનતા, દુબ્બિઞ્ઞેય્યકિચ્ચભેદવસેન એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ કિચ્ચઘનતાતિ યોજના. એત્થ ચ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવેન પવત્તમાનાનં અનેકેસં ધમ્માનં કાલસભાવબ્યાપારારમ્મણેહિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યભેદતાય એકીભૂતાનમિવ ગહેતબ્બતા યથાક્કમં સન્તતિઘનતાદયોતિ દટ્ઠબ્બં.

સહકારીકારણસન્નિજ્ઝં સમેતીતિ સમયો, સમવેતીતિ અત્થોતિ સમય-સદ્દસ્સ સમવાયત્થતં દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચયસામગ્ગિ’’ન્તિ આહ. સમેતિ સમાગચ્છતિ એત્થ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં તદાધારપુગ્ગલેહીતિ સમયો, ખણો. સમેન્તિ એત્થ, એતેન વા, સમાગચ્છન્તિ ધમ્મા સહજાતધમ્મેહિ ઉપ્પાદાદીહિ વાતિ સમયો, કાલો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય અત્થતો અભૂતોપિ હિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં કરણં વિય ચ પરિકપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન વોહરીયતીતિ. સમં, સહ વા અવયવાનં અયનં પવત્તિ અવટ્ઠાનન્તિ સમયો, સમૂહો યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ. અવયવસહાવટ્ઠાનમેવ હિ સમૂહો. પચ્ચયન્તરસમાગમે એતિ ફલં એતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ ચાતિ સમયો, હેતુ યથા ‘‘સમુદયો’’તિ. સમેતિ સમ્બન્ધો એતિ સવિસયે પવત્તતિ, સમ્બન્ધા વા અયન્તિ એતેનાતિ સમયો, દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિસંયોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તીતિ. સમયનં સઙ્ગતિ સમોધાનન્તિ સમયો, પટિલાભો. સમસ્સ નિરોધસ્સ યાનં, સમ્મા વા યાનં અપગમો અપ્પવત્તીતિ સમયો, પહાનં. અભિમુખભાવેન સમ્મા એતબ્બો અભિસમેતબ્બો અધિગન્તબ્બોતિ અવિપરીતો સભાવો અભિસમયો. અભિમુખભાવેન સમ્મા વા એતિ ગચ્છતિ બુજ્ઝતીતિ અભિસમયો, અવિરાધેત્વા ધમ્માનં અવિપરીતસભાવાવબોધો. એત્થ ચ ઉપસગ્ગાનં જોતકમત્તત્તા તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વાચકો સમય-સદ્દો એવાતિ સઉપસગ્ગોપિ વુત્તો. તાનેવાતિ પીળનાદીનેવ. વિપ્ફારિકતા સેરિભાવેન કિરિયાસુ ઉસ્સાહનપરિનિપ્ફન્નો.

કેસુચીતિ અકુસલવિપાકાદીસુ. ખણસ્સ અસમ્ભવો તેન વિનાભાવોતિ આહ ‘‘નનૂ’’તિઆદિ. ધમ્મેનેવાતિ વિસેસન્તરરહિતેન. તંયેવ હિ અવધારણેન નિવત્તિતં વિસેસં દસ્સેતિ ‘‘ન તસ્સ પવત્તિત્થા’’તિઆદિના. યથા વા તથા વાતિ કાલેન લોકો પવત્તતિ નિવત્તતીતિ વા કાલો નામ ભાવો વત્તનલક્ખણો ભાવાનં પવત્તિઓકાસદાયકોતિ વા યેન તેન પકારેન. ઇધ ઉત્તમહેતુનો સમ્ભવો એવ નત્થીતિ હેતુહેતુસાધારણહેતૂયેવ પટિસેધેતિ. તપ્પચ્ચયતં અનેકપચ્ચયતં.

પકતિસ્સરવાદગ્ગહણં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. પજાપતિપુરિસકાલવાદાદયોપિ ‘‘એકકારણવાદો’’તિ. વા-સદ્દેન વા તેસમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અવયવ…પે… દાયો વુત્તો અવયવધમ્મેન સમુદાયસ્સ અપદિસિતબ્બત્તા, યથા ‘‘સમં ચુણ્ણં, અલઙ્કતો દેવદત્તો’’તિ ચ. અનિપ્ફાદનં નિપ્ફાદનાભાવો અહેતુભાવો. નિપ્ફાદેતું અસમત્થસ્સ પન પચ્ચયન્તરાનં સહસ્સેપિ સમાગતે નત્થેવ સમત્થતાતિ આહ ‘‘નિપ્ફાદનસમત્થસ્સા’’તિ. એત્થ ચ સહકારીકારણાયત્તા ફલુપ્પાદના પચ્ચયધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાતિ વુત્તાતિ અપેક્ખા વિયાતિ અપેક્ખા દટ્ઠબ્બા.

નિબ્યાપારેસુ અબ્યાવટેસુ. એકેકસ્મિન્તિ અટ્ઠકથાયં આમેડિતવચનસ્સ લુત્તનિદ્દિટ્ઠતં દસ્સેતિ. સતિ ચ આમેડિતે સિદ્ધો બહુભાવોતિ. અન્ધસતં પસ્સતીતિ ચ પચ્ચત્તવચનં નિદ્ધારણે ભુમ્મવસેન પરિણામેત્વા ‘‘અન્ધસતે’’તિ આહ. તથા એકેકસ્મિન્તિ ઇમિના વિસું અસમત્થતા જોતિતાતિ અન્ધસતં પસ્સતીતિ સમુદિતં પસ્સતીતિ અત્થતો અયમત્થો આપન્નોતિ આહ ‘‘અન્ધસતં સહિતં પસ્સતીતિ અધિપ્પાયો’’તિ. અઞ્ઞથાતિ યથારુતવસેન અત્થે ગય્હમાને. યસ્મા અસા…પે… સિદ્ધો સિવિકુબ્બહનાદીસુ, તસ્મા નાયમત્થો સાધેતબ્બો. ઇદાનિ તસ્સત્થસ્સ સુપાકટભાવેન અસાધેતબ્બતં દસ્સેન્તો ‘‘વિસુ’’ન્તિઆદિમાહ.

એતેનુપાયેનાતિ યોયં ખણસઙ્ખાતો સમયો કુસલુપ્પત્તિયા દુલ્લભભાવં દીપેતિ. અત્તનો દુલ્લભતાયાતિ એત્થ ખણત્થો વા સમય-સદ્દો ખણસઙ્ખાતો સમયોતિ અત્થો વુત્તો. એતેન ઉપાયભૂતેન નયભૂતેન. યોજના કાતબ્બાતિ એત્થાયં યોજના – સમવાય…પે… વુત્તિં દીપેતિ સયં પચ્ચયસામગ્ગિભાવતો, સમવાયત્થો વા સમય-સદ્દો સમવાયસઙ્ખાતો સમયો. સો યાય પચ્ચયસામગ્ગિયા સતીતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ પકાસનવસેન ધમ્માનં અનેકહેતુતો વુત્તિં દીપેતિ. કાલ…પે… પરિત્તતં દીપેતિ અત્તનો અતિપરિત્તતાય. સમૂહ…પે… સહુપ્પત્તિં દીપેતિ સયં ધમ્માનં સમુદાયભાવતો. હેતુ…પે… વુત્તિતં દીપેતિ સતિ એવ અત્તનિ અત્તનો ફલાનં સમ્ભવતોતિ. અત્થપક્ખે ચ સદ્દપક્ખે ચ યસ્મિં અતિપરિત્તે કાલે યસ્મિં ધમ્મસમુદાયે યમ્હિ હેતુમ્હિ સતીતિ એતસ્સ અત્થસ્સ ઞાપનવસેન તદાધારાય તદધીનાય ચ કુસલધમ્મપ્પવત્તિયા દુપ્પટિવિજ્ઝતં અનેકેસં સહુપ્પત્તિં પરાધીનપ્પત્તિઞ્ચ દીપેતીતિ.

દળ્હધમ્મા ધનુગ્ગહાતિ દળ્હધનુનો ઇસ્સાસા. દળ્હધનુ નામ દ્વિસહસ્સથામં વુચ્ચતિ. દ્વિસહસ્સથામન્તિ ચ યસ્સ આરોપિતસ્સ જિયાબદ્ધો લોહસીસાદીનં ભારો દણ્ડે ગહેત્વા યાવ કણ્ડપ્પમાણા ઉક્ખિત્તસ્સ પથવિતો મુચ્ચતિ. સિક્ખિતાતિ દસદ્વાદસવસ્સાનિ આચરિયકુલે ઉગ્ગહિતસિપ્પા. કતહત્થાતિ ધનુસ્મિં ચિણ્ણવસીભાવા. કોચિ સિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હાતિ, કતહત્થો ન હોતિ, ઇમે પન ન તથાતિ દસ્સેતિ. કતુપાસનાતિ રાજકુલાદીસુ દસ્સિતસિપ્પા. ચતુદ્દિસા ઠિતા અસ્સૂતિ એકસ્મિંયેવ પદેસે થમ્ભં વા રુક્ખં વા યં કિઞ્ચિ એકંયેવ નિસ્સાય ચતુદ્દિસાભિમુખા ઠિતા સિયુન્તિ અત્થો. એવં વુત્તજવનપુરિસસ્સાતિ ન એવરૂપો પુરિસો કોચિ ભૂતપુબ્બો અઞ્ઞત્ર બોધિસત્તેન. સો હિ જવનહંસકાલે એવરૂપમકાસિ. સુત્તે પન અભૂતપરિકપ્પનવસેન ઉપમામત્તં આહટં. તપ્પરભાવાતિ તપ્પરભાવતો હેતુસઙ્ખાતસ્સ સમયસ્સ પરાયત્તવુત્તિદીપને એકન્તબ્યાવટસભાવતોતિ અત્થો. યે પન ‘‘તપ્પરભાવો’’તિ પઠન્તિ, તેસં પચ્ચયાયત્તવુત્તિદીપનતો તપ્પરભાવો હેતુસઙ્ખાતસ્સ સમયસ્સ, તસ્મા તસ્સ પરાયત્તવુત્તિદીપનતા વુત્તાતિ યોજના. સમુદાયાયત્તતાદીપને તપ્પરો, તદેકદેસાયત્તતાદીપને તપ્પરો ન હોતીતિ આહ ‘‘અતપ્પરભાવતો’’તિ.

નનુ ચ તં તં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો કાલો વોહારમત્તકો, સો કથં આધારો તત્થ વુત્તધમ્માનન્તિ આહ ‘‘કાલોપિ હી’’તિઆદિ. યદિ કિરિયાય કિરિયન્તરલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં, કા પનેત્થ લક્ખણકિરિયાતિ આહ ‘‘ઇહાપી’’તિઆદિ. લક્ખણભૂતભાવયુત્તોતિ ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા સત્તાસઙ્ખાતાય લક્ખણકિરિયાય યુત્તો સમયો, તસ્મા તત્થ ભૂમિનિદ્દેસોતિ.

ઉદ્દાનતોતિ યદિ સઙ્ખેપતોતિ અત્થો. નનુ ચ અવસિટ્ઠકિલેસાદયો વિય કિલેસકામોપિ અસ્સાદેતબ્બતાય વત્થુકામે સમવરુદ્ધો ઞાણં વિય ઞેય્યેતિ સઙ્ખેપતો એકોયેવ કામો સિયાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘કિલેસકામો’’તિઆદિ. સહિતસ્સાતિ વિસયવિસયિભાવેન અવટ્ઠિતસ્સ. ‘‘ઉદ્દાનતો દ્વે કામા’’તિ કિઞ્ચાપિ સબ્બે કામા ઉદ્દિટ્ઠા, ‘‘ચતુન્નં અપાયાન’’ન્તિઆદિના પન વિસયસ્સ વિસેસિતત્તા ઓરમ્ભાગિયકિલેસભૂતો કામરાગો ઇધ કિલેસકામોતિ ગહિતોતિ ‘‘તેના’’તિઆદિમાહ. ચોદકો તસ્સ અધિપ્પાયં અજાનન્તો ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિના અનુયુઞ્જતિ. ઇતરો પન ‘‘બહલકિલેસસ્સા’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિવરતિ.

કામાવચરધમ્મેસુ વિમાનકપ્પરુક્ખાદિપ્પકારેસુ પરિત્તકુસલાદીસુ વા. નનુ ચ ‘‘ચતુન્નં અપાયાન’’ન્તિ વિસયસ્સ વિસેસિતત્તા રૂપારૂપધાતુગ્ગહણસ્સ અસમ્ભવોયેવાતિ? ન, ‘‘ઉદ્દાનતો દ્વે કામા’’તિ નિરવસેસતો કામાનં ઉદ્દિટ્ઠત્તા. ઉદ્દિટ્ઠેપિ હિ કામસમુદાયે યથા તદેકદેસોવ ગય્હતિ, તં દસ્સેતું ‘‘દુવિધો’’તિઆદિમાહ. કામરાગો પઞ્ચકામગુણિકો રાગો. કામતણ્હા કામાવચરધમ્મવિસયા તણ્હા. નિરોધતણ્હા ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો. ઇધાતિ એકાદસવિધે પદેસે. યદિ અનવસેસપ્પવત્તિ અધિપ્પેતા, ‘‘દુવિધોપેસો’’તિ ન વત્તબ્બં વત્થુકામેકદેસસ્સ ઇધ અપ્પવત્તનતોતિ અનુયોગેન યેભુય્યભાવતો અનવસેસો વિય અનવસેસોતિ વા અત્થો ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘વત્થુકામોપી’’તિઆદિમાહ. અનવસેસસદિસતા ચેત્થ સભાવભિન્નસ્સ કસ્સચિ અનવસેસતો. એવઞ્ચ કત્વાતિ કિલેસકામવત્થુકામાનં અનવસેસપરિપુણ્ણભાવેન અભિલક્ખિતત્તાતિ અત્થો. ચાસદ્દસ્સ રસ્સત્તં કતન્તિ કામાવચરસદ્દે હેતુકત્તુઅત્થો અન્તોનીતોતિ દસ્સેતિ.

વિસયેતિ વત્થુસ્મિં અભિધેય્યત્થેતિ અત્થો. નિમિત્તવિરહેતિ એતેન રુળ્હીસુ કિરિયા વિભાગકરણાય, ન અત્તકિરિયાયાતિ દસ્સેતિ. કુસલભાવન્તિ જાતકબાહિતિકસુત્તઅભિધમ્મપરિયાયેન કથિતં કુસલત્તં. તસ્સાતિ સુખવિપાકભાવસ્સ. તસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાનતં વત્તુકામતાયાતિ એતેન ‘‘અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણ’’ન્તિ એત્થ સુખસદ્દો ઇટ્ઠપરિયાયો વુત્તોતિ દસ્સેતિ. સઞ્ઞાપઞ્ઞાકિચ્ચં સઞ્ઞાણકરણપટિવિજ્ઝનાનિ, તદુભયવિધુરા આરમ્મણૂપલદ્ધિ ‘‘વિજાનાતી’’તિ ઇમિના વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘સઞ્ઞા…પે… ગહણ’’ન્તિ. નનુ ચ ફસ્સાદિકિચ્ચતોપિ વિસિટ્ઠકિચ્ચં ચિત્તન્તિ? સચ્ચમેતં, સો પન વિસેસો ન તથા દુરવબોધો, યથા સઞ્ઞાપઞ્ઞાવિઞ્ઞાણાનન્તિ સઞ્ઞાપઞ્ઞાકિચ્ચવિસિટ્ઠલક્ખણતાય વિઞ્ઞાણલક્ખણમાહ. અનન્તરધમ્માનં પગુણબલવભાવસ્સ કારણભાવેન પવત્તમાનો સન્તાનં ચિનોતિ નામ. તથાપવત્તિ ચ આસેવનપચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘આસેવનપચ્ચયભાવેન ચિનોતી’’તિ.

ચિત્તકતમેવાતિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણકતમેવ. નાનત્તાદીનં વવત્થાનન્તિ એત્થ વવત્થાનં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. વવત્થાનં પરિચ્છેદો અસઙ્કરભાવો. તેન ચ ધમ્મો નિચ્છિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘નિચ્છિતતા’’તિ. લિઙ્ગનાનત્તાદીનીતિ એત્થ ઇત્થિપુરિસસણ્ઠાનવસેન લિઙ્ગનાનત્તં. દેવમનુસ્સતિરચ્છાનાદિવસેન ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ પુથુત્તં, તથા પુરિસલિઙ્ગસ્સ. દેવાદિભેદે ઇત્થિલિઙ્ગે પચ્ચેકં નાનત્તકાયતાસઙ્ખાતસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસસભાવસ્સ દેસાદિભેદભિન્નસ્સ ચ વિસેસસ્સ વસેન પભેદો વેદિતબ્બો. તથા પુરિસલિઙ્ગે. લિઙ્ગનિબ્બત્તકસ્સ વા કમ્મસ્સ યથાવુત્તનાનત્તાદિવસેન લિઙ્ગસ્સ નાનત્તાદીનિ યોજેતબ્બાનિ. લિઙ્ગનાનત્તાદીસુ પવત્તત્તા સઞ્ઞાદીનં નાનત્તાદીનિ. તેનેવાહ ‘‘કમ્મનાનત્તાદીહિ નિબ્બત્તાનિ હિ તાની’’તિ. અપદાદિનાનાકરણદસ્સનેન લિઙ્ગનાનત્તં દસ્સિતં. તસ્મિઞ્ચ દસ્સિતે સઞ્ઞાનાનત્તાદયો દસ્સિતા એવાતિ આવત્તતિ ભવચક્કન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનાગ…પે… ઘટેન્તો’’તિ. ઇત્થિલિઙ્ગપુરિસલિઙ્ગાદિ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતસ્સ રૂપક્ખન્ધસ્સ સન્નિવેસવિસેસો. સઞ્ઞાસીસેન ચત્તારો ખન્ધા વુત્તા. વોહારવચનેન ચ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં વોહરિતબ્બભાવેન પવત્તિ દીપિતા, યા સા તણ્હાદિટ્ઠિઅભિનિવેસહેતૂતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘લિઙ્ગાદિ…પે… યોસાનાની’’તિ આહ.

‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા અકુસલા અકુસલભાગિયા, સબ્બેતે મનોપુબ્બઙ્ગમા’’તિ (અ. નિ. ૧.૫૬-૫૭), ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧, ૨) ચ એવમાદિવચનતો ચિત્તહેતુકં કમ્મન્તિ આહ ‘‘કમ્મઞ્હિ ચિત્તતો નિબ્બત્ત’’ન્તિ. યથાસઙ્ખ્યન્તિ કમ્મતો લિઙ્ગં લિઙ્ગતો સઞ્ઞાતિ અત્થો. ન પુરિમવિકપ્પે વિય કમ્મતો લિઙ્ગસઞ્ઞા લિઙ્ગતો લિઙ્ગસઞ્ઞાતિ ઉભયતો ઉભયપ્પવત્તિદસ્સનવસેન. ‘‘ભેદં ગચ્છન્તિ ઇત્થાયં પુરિસોતિ વા’’તિ ભેદસ્સ વિસેસિતત્તા ઇત્થાદિભાવેન વોહરિતબ્બભાવો ઇધ ભેદોતિ ‘‘ઇત્થિપુરિસાદિવોહારં ગચ્છન્તી’’તિ વુત્તં. અદ્ધદ્વયવસેનાતિ અતીતપચ્ચુપ્પન્નદ્ધદ્વયવસેન. ગુણાભિબ્યાપનં કિત્તીતિ આહ ‘‘પત્થટયસત’’ન્તિ. કમ્મનાનાકરણેન વિના કમ્મનિબ્બત્તનાનાકારણાભાવતો ‘‘કમ્મજેહિ…પે… નાનાકરણ’’ન્તિ વુત્તં. અવિપચ્ચનોકાસો અટ્ઠાનભૂતા, ગતિકાલોપિ વા. કામાવચરં અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં રૂપધાતુયા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિં જનેત્વા અનોકાસતાય તદારમ્મણં અજનેન્તં એત્થ નિદસ્સેતબ્બં. એકચ્ચચિત્તકરણસ્સ અધિપ્પેતત્તા ચક્ખાદિવેકલ્લેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અજનકં કમ્મવિઞ્ઞાણં અવસેસપચ્ચયવિકલે અનોગધં દટ્ઠબ્બં. તદપિ કાલગતિપયોગાદીતિ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતન્તિ. એત્થ ચ ‘‘સહકારીકારણવિકલં વિપાકસ્સ અચ્ચન્તં ઓકાસમેવ ન લભતિ, ઇતરં વિપાકેકદેસસ્સ લદ્ધોકાસન્તિ, ઇદમેતેસં નાનત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં વિપાકસ્સ ઓકાસલાભે સતિ સહાયકારણવિકલતાવ નત્થીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં.

ભવતુ તાવ ભવિત્વા અપગતં ભૂતાપગતં, અનુભવિત્વા અપગતં પન કથન્તિ આહ ‘‘અનુભૂતભૂતા’’તિઆદિ. તેન અનુભૂત-સદ્દેન યો અત્થો વુચ્ચતિ, તસ્સ ભૂત-સદ્દોયેવ વાચકો, ન અનુ-સદ્દો, અનુ-સદ્દો પન જોતકોતિ દસ્સેતિ. સાખાભઙ્ગસદિસા હિ નિપાતોપસગ્ગાતિ. કિરિયાવિસેસકત્તઞ્ચ ઉપસગ્ગાનં અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાનં તેહિ વત્તબ્બવિસેસસ્સ જોતનભાવેનેવ અવચ્છિન્દનન્તિ યત્તકા ધાતુસદ્દેન અભિધાતબ્બા અત્થવિસેસા, તેસં યં સામઞ્ઞં અવિસેસો, તસ્સ વિસેસે અવટ્ઠાપનં તસ્સ તસ્સ વિસેસસ્સ જોતનમેવાતિ આહ ‘‘સામઞ્ઞ…પે… વિસેસીયતી’’તિ. અનુભૂત-સદ્દો બહુલં કમ્મત્થે એવ દિસ્સતીતિ તસ્સ ઇધ કત્તુઅત્થવાચિતં દસ્સેતું ‘‘અનુભૂતસદ્દો ચા’’તિઆદિમાહ. સતિપિ સબ્બેસં ચિત્તુપ્પાદાનં સવેદયિતભાવતો આરમ્મણાનુભવને, સવિપલ્લાસે પન સન્તાને ચિત્તાભિસઙ્ખારવસેન પવત્તિતો અબ્યાકતેહિ વિસિટ્ઠો કુસલાકુસલાનં સાતિસયો વિસયાનુભવનાકારોતિ અયમત્થો ઇધાધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘વત્તું અધિપ્પાયવસેના’’તિ આહ. ભૂતાપગતભાવાભિધાનાધિપ્પાયેનાતિ કુસલાકુસલસ્સ આકડ્ઢનુપાયમાહ.

ઉપ્પતિતકિચ્ચનિપ્ફાદનતો ઉપ્પતિતસદિસત્તા ‘‘ઉપ્પતિત’’ન્તિ વુત્તં. ઉપ્પજ્જિતું આરદ્ધોતિ અનાગતસ્સપિ તસ્સેવ ઉપ્પન્ન-સદ્દેન વુત્તતાય કારણમાહ. એત્થ ચ રજ્જનાદિવસેન આરમ્મણરસાનુભવનં સાતિસયન્તિ અકુસલઞ્ચ કુસલઞ્ચ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધતાસામઞ્ઞેન ‘‘સબ્બસઙ્ખતં ભૂતાપગત’’ન્તિ વુત્તં. સમ્મોહવિનોદનિયં પન ‘‘વિપાકાનુભવનવસેન તદારમ્મણં. અવિપક્કવિપાકસ્સ સબ્બથા અવિગતત્તા ભવિત્વા વિગતતામત્તવસેનકમ્મઞ્ચ ભૂતાપગત’’ન્તિ વુત્તં. તેનેવ તત્થ ઓકાસકતુપ્પન્નન્તિ વિપાકમેવાહ. ઇધ પન કમ્મમ્પીતિ. આરમ્મણકરણવસેન ભવતિ એત્થ કિલેસજાતન્તિ ભૂમીતિ વુત્તા ઉપાદાનક્ખન્ધા. અગ્ગિઆહિતો વિયાતિ ભૂમિલદ્ધન્તિ વત્તબ્બતાય ઉપાયં દસ્સેતિ. એતેનાતિ કમ્મં. એતસ્સાતિ વિપાકો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં.

અવિક્ખમ્ભિતત્તાતિ અવિનોદિતત્તા. સભૂમિયન્તિ સકભૂમિયં. વિચ્છિન્દિત્વાતિ પુન ઉપ્પજ્જિતું અદત્વા. ખણત્તયેકદેસગતં ખણત્તયગતન્તિ વુત્તન્તિ યથાવુત્તસ્સ ઉદાહરણસ્સ ઉપચારભાવમાહ. તેન ઉપ્પન્ના ધમ્મા પચ્ચુપ્પન્ના ધમ્માતિ ઇદમેત્થ ઉદાહરણં યુત્તન્તિ દસ્સેતિ. પધાનેનાતિ પધાનભાવેન. દેસનાય ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમન્તિ લોકિયધમ્મે દેસેતબ્બે ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા દેસના ભગવતા ઉચિતાતિ દસ્સેતિ. ધમ્મસભાવં વા સન્ધાયાતિ લોકિયધમ્માનં અયં સભાવો યદિદં તે ચિત્તજેટ્ઠકા ચિત્તપુબ્બઙ્ગમા પવત્તન્તીતિ દસ્સેતિ. તેન તેસં તથાદેસનાય કારણમાહ, સબ્બે અકુસલા ધમ્મા ચિત્તવજ્જાતિ અત્થો. કેચીતિ પદકારા. ફસ્સાદયોપીતિ પિ-સદ્દેન રાગાદયો સમ્પિણ્ડેતિ. કાલભેદાભાવેપિ પચ્ચયભાવેન અપેક્ખિતો ધમ્મો પુરિમનિપ્ફન્નો વિય વોહરીયતીતિ આહ ‘‘પઠમં ઉપ્પન્નો વિયા’’તિ. અનુપચરિતમેવસ્સ પુબ્બઙ્ગમભાવં દસ્સેતું ‘‘અનન્તરપચ્ચયમન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ખીણા ભવનેત્તી’’તિઆદિવચનતો (દી. નિ. ૨.૧૫૫; નેત્તિ. ૧૧૪) નેત્તિભૂતાય તણ્હાય યુત્તં ચિત્તં નાયકન્તિ આહ ‘‘તણ્હાસમ્પયુત્તં વા’’તિ.

‘‘યં તસ્મિં સમયે ચેતસિકં સાત’’ન્તિ નિદ્દિટ્ઠત્તા સોમનસ્સવેદના સાતસભાવાતિ આહ ‘‘સભાવવસેન વુત્ત’’ન્તિ. નિપ્પરિયાયેન મધુર-સદ્દો રસવિસેસપરિયાયો, ઇટ્ઠભાવસામઞ્ઞેન ઇધ ઉપચારેન વુત્તોતિઆહ ‘‘મધુરં વિયા’’તિ. પરમત્થતો તણ્હાવિનિમુત્તો નન્દિરાગો નન્દિરાગભાવો વા નત્થીતિ ‘‘ન એત્થ સમ્પયોગવસેન સહગતભાવો અત્થી’’તિ, ‘‘નન્દિરાગસહગતા’’તિ ચ વુચ્ચતિ. તેન વિઞ્ઞાયતિ ‘‘સહગતસદ્દો તણ્હાય નન્દિરાગભાવં જોતેતી’’તિ. અવત્થાવિસેસવાચકો વા સહ-સદ્દો ‘‘સનિદસ્સના’’તિઆદીસુ વિય, સબ્બાસુપિ અવત્થાસુ નન્દિરાગસભાવાવિજહનદીપનવસેન નન્દિરાગભાવં ગતા નન્દિરાગસહગતાતિ તણ્હા વુત્તા. ગત-સદ્દસ્સ વા ‘‘દિટ્ઠિગત’’ન્તિઆદીસુ વિય અત્થન્તરાભાવતો નન્દિરાગસભાવા તણ્હા ‘‘નન્દિરાગસહગતા’’તિ વુત્તા, નન્દિરાગસભાવાતિ અત્થો. ઇધાપીતિ ઇમિસ્સં અટ્ઠકથાયં. ઇમસ્મિમ્પિ પદેતિ ‘‘સોમનસ્સસહગત’’ન્તિ એતસ્મિમ્પિ પદે. અયમેવત્થોતિ સંસટ્ઠો એવ. યથાદસ્સિતસંસટ્ઠસદ્દોતિ અત્થુદ્ધારપ્પસઙ્ગેન પાળિતો અટ્ઠકથાય આગતસંસટ્ઠસદ્દો. સહજાતેતિ સહજાતત્થે.

કાલવિસેસાનપેક્ખો કમ્મસાધનો આભટ્ઠ-સદ્દો ભાસિતપરિયાયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અભાસિતબ્બતા અનાભટ્ઠતા’’તિ. પાળિયન્તિ ઇમિસ્સા પઠમચિત્તુપ્પાદપાળિયં. અભાસિતત્તા એવાતિ અસઙ્ખારિકભાવસ્સ અવુત્તત્તા એવ. કારણપરિયાયત્તા વત્થુસદ્દસ્સ પચ્ચયભાવસામઞ્ઞતો દ્વારભૂતધમ્માનમ્પિ સિયા વત્થુપરિયાયોતિ આહ ‘‘દ્વારં વત્થૂતિ વુત્ત’’ન્તિ. તેન વત્થુ વિય વત્થૂતિ દસ્સેતિ. મનોદ્વારભૂતા ધમ્મા યેભુય્યેન હદયવત્થુના સહ ચરન્તીતિ દ્વારેન…પે… હદયવત્થુ વુત્તન્તિ આહ યથા ‘‘કુન્તા પચરન્તી’’તિ. સકિચ્ચભાવેનાતિ અત્તનો કિચ્ચભાવેન, કિચ્ચસહિતતાય વા. અઞ્ઞાસાધારણોતિ સ-સદ્દસ્સ અત્થમાહ. સકો હિ રસો સરસોતિ.

અનન્તરચિત્તહેતુકત્તા ચિત્તસ્સ એકસમુટ્ઠાનતા વુત્તા, સહજાતચિત્તફસ્સહેતુકત્તા ચેતસિકાનં દ્વિસમુટ્ઠાનતા. ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાના ધમ્મા, ફુટ્ઠો ભિક્ખવે વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૩) હિ વુત્તં.

સુખુમરજાદિરૂપન્તિ અણુતજ્જારિરૂપમાહ. પરમાણુરૂપે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. વત્થુપરિત્તતાયાતિ એતેન અનેકકલાપગતાનિ બહૂનિયેવ રૂપાયતનાનિ સમુદિતાનિ સંહચ્ચકારિતાય સિવિકુબ્બહનઞાયેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો, ન એકં કતિપયાનિ વાતિ દસ્સેતિ. નનુ ચ એવં સન્તે ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સમુદાયારમ્મણં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ સમુદાયસ્સેવ અભાવતો. ન હિ પરમત્થતો સમુદાયો નામ કોચિ અત્થિ. વણ્ણાયતનમેવ હિ યત્તકં યોગ્યદેસે અવટ્ઠિતં, સતિ પચ્ચયન્તરસમાયોગે તત્તકં યથાવુત્તેન ઞાયેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ અવિકપ્પકત્તા તસ્સ. તદભિનિહટં પન મનોવિઞ્ઞાણં અનેકક્ખત્તું ઉપ્પજ્જમાનં પુરિમસિદ્ધકપ્પનાવસેન સમૂહાકારેન સણ્ઠાનાદિઆકારેન ચ પવત્તતીતિ કિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ એકં વણ્ણાયતનં આરમ્મણં, ઉદાહુ અનેકાનીતિ ન ચોદેતબ્બમેતં. ન હિ પચ્ચક્ખવિસયે યુત્તિમગ્ગના યુત્તા. કિઞ્ચ ભિય્યો અચ્છરાસઙ્ઘાતક્ખણેન અનેકકોટિસઙ્ખાય ચિત્તુપ્પત્તિયા પવત્તનતો ચિત્તસ્સ લહુપરિવત્તિતાય સમાનેપિ ઘટસરાવાદિવણ્ણાનં યોગ્યદેસાવટ્ઠાને પુરિમમનસિકારાનુરૂપં ‘‘ઘટો’’તિ વા ‘‘સરાવો’’તિ વા પઠમં તાવ એકો મનોવિઞ્ઞાણસન્તાનેન પરિચ્છિજ્જતિ, પચ્છા ઇતરો ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા બ્યવહિતેનાતિ અવિસેસવિદુતાય પન ઘટસરાવાદિબુદ્ધિયા અભેદાપત્તિપરિકપ્પનાતિ. ઈદિસીપેત્થ ચોદના અચોદનાતિ દટ્ઠબ્બા. ખણપરિત્તતાયાતિ પબન્ધક્ખણસ્સ ઇત્તરતાય. પબન્ધવસેન હિ પચ્ચેકં રૂપારૂપધમ્મા વિરોધિઅવિરોધિપચ્ચયસમાયોગે લહું દન્ધઞ્ચ નિરુજ્ઝનતો પરિત્તકાલા દીઘકાલા ચ હોન્તિ, સભાવલક્ખણવસેન પન એકપરિચ્છેદા એવાતિ. યથા ચ રૂપાયતનં, એવં ઇતરાનિપિ. સદ્દાદયોપિ હિ વત્થુપરિત્તતાદિભાવેન લબ્ભન્તીતિ. અચ્ચાસન્નાદિતાયાતિ આદિ-સદ્દેન અનાવજ્જનં કેનચિ પટિચ્છન્નતાતિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. વિસયિધમ્મં વિસેસતો સિનોતિ બન્ધતીતિ વિસયોતિ અનઞ્ઞત્થભાવાપેક્ખો વિસયોતિ આહ ‘‘વિસયો અનઞ્ઞત્થભાવેના’’તિ. ન હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો રૂપાયતનાદિતો અઞ્ઞસ્મિં આરમ્મણે પવત્તન્તીતિ. ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો, ગોચરો વિયાતિ ગોચરોતિ સમ્બહુલચારિતાપેક્ખો ગોચરોતિ આહ ‘‘ગોચરો તત્થ ચરણેના’’તિ. બહુલઞ્હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ રૂપાદયો ગય્હન્તિ, ન તથા મનોવિઞ્ઞાણેનાતિ. તેસન્તિ મનોવિઞ્ઞાણેન ગય્હમાનાનં રૂપાયતનાદીનં. ‘‘વચનસ્સ અનુપપત્તિતો’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પઞ્ચદ્વારે પવત્તમનોવિઞ્ઞાણધાતું સન્ધાય તેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતીતિ વચનં ઉપપજ્જતિયેવાતિ? ન, નિયમાભાવતો. ન હિ પઞ્ચદ્વારાભિનિહટંયેવ મનો ઇધ ‘‘મનો’’તિ વુત્તન્તિ નિયમહેતુ અત્થીતિ, એતંયેવ વા ચોદનં મનસિ કત્વા દિબ્બચક્ખુઞાણાદિગ્ગહણં કતં. એવંવણ્ણોતિઆદિવચનતો પુબ્બેનિવાસઅતીતાનાગતંસઞાણાદયોપિ ઇધ સમ્ભવન્તિ. ઇતરથાતિ રૂપં સદ્દન્તિઆદિના.

ભોજન …પે… ઉસ્સાહાદીહીતિ ઇદં યાય કમ્મઞ્ઞતાય રૂપકાયસ્સ કલ્લતા હોતિ, તસ્સા પચ્ચયનિદસ્સનં. ભોજને હિ સમ્માપરિણતે સપ્પાયે ચ ઉતુભોજને સમ્મુપયુત્તે સમ્માપયોગસઙ્ખાતે કાયિકચેતસિકવીરિયે ચ સમારદ્ધે લહુતાદિસબ્ભાવેન કાયો કમ્મક્ખમો હોતિ સબ્બકિરિયાનુકૂલોતિ. અથ વા ભોજન…પે… ઉસ્સાહાદીહીતિ ઇદં કાયસ્સ કલ્યતાય વિય ઉપદ્દુતતાયપિ કારણવચનં. વિસમભોજનાપરિણામાદિતો હિ કાયસ્સ ઉપદ્દવકરા વાતાદયો ઉપ્પજ્જન્તીતિ. અનુવત્તન્તસ્સાતિ પદં ‘‘જયં વેરં પસવતી’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૦૧) વિય હેતુઅત્થવસેન વેદિતબ્બં. જાગરણનિમિત્તઞ્હિ ઇધ અનુવત્તનં અધિપ્પેતન્તિ. અથ વા અનુવત્તન્તસ્સાતિ ઇદં પકતિયા દિટ્ઠાદિવસેન આપાથગમનુપનિસ્સયાનં કલ્યતાદિનિબ્બત્તાનં કાયિકસુખાદીનં સમ્ભવદસ્સનં. કાયકલ્યતાદિં અનનુવત્તન્તસ્સ હિ યથાવુત્તઉપનિસ્સયાભોગાભાવેન વુત્તપ્પકારં આપાથગમનં ન સિયાતિ. યથાનુભૂતે રૂપાદિવિસયે ચિત્તસ્સ ઠપનં આવજ્જનં ચિત્તપણિદહનં. યથાનુભૂતેન રૂપાદિના સદિસં અસદિસં સમ્બન્ધઞ્ચ સદિસાસદિસસમ્બન્ધં, તસ્સ દસ્સનાદિ સદિસાસદિસસમ્બન્ધદસ્સનાદિ, ચિત્તપણિદહનઞ્ચ સદિસાસદિસ…પે… દસ્સનાદિ ચ ચિત્ત…પે… દસ્સનાદયો તે પચ્ચયાતિ યોજેતબ્બં. ધાતુક્ખોભાદીતિ આદિ-સદ્દેન દેવતૂપસંહારાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તંસદિસતા દિટ્ઠસુતસદિસતા. તંસમ્પયુત્તતા દિટ્ઠસુતપટિબદ્ધતા. કેનચિ વુત્તેતિ ઇમિના સદ્ધાય અનુસ્સવનિબ્બત્તતં આહ. આકારવિચારણન્તિ તેસં તેસં અત્થાનં ઉપટ્ઠાનાકારવિચારણં. કત્થચિ અત્થે.

નિયમિતસ્સાતિ કુસલમેવ મયા ઉપ્પાદેતબ્બન્તિ એવં નિયમિતસ્સ. પસાદસિનેહાભાવો દોસબહુલતાય હોતીતિ લૂખપુગ્ગલા દોસબહુલાતિ આહ.

આયતનભાવતોતિ કારણભાવતો.

વિજ્જમાનવત્થુસ્મિન્તિ એતેન ‘‘વિનાપિ દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગેન ચિત્તુપ્પાદમત્તેનેવ દાનમયં કુસલં ઉપચિતં હોતી’’તિ કેસઞ્ચિ અતિધાવનં નિવત્તિતં હોતીતિ.

ધમ્મસવનસ્સ ઘોસનં ધમ્મસવનઘોસનં. તસ્સાતિ ‘‘સદ્દદાનં દસ્સામી’’તિ સદ્દવત્થૂનં ઠાનકરણભેરિઆદીનં સસદ્દપ્પવત્તિકરણસ્સ. ચિન્તનં તથા તથા ચિત્તુપ્પાદનં. અઞ્ઞત્થાતિ સુત્તેસુ. અપરત્થાતિ અભિધમ્મપદેસુ. અપરિયાપન્નાતિ પદસ્સ અત્થવણ્ણના ‘‘પરિભોગરસો’’તિઆદિકાય અત્થવણ્ણનાય પરતો બહૂસુ પોત્થકેસુ લિખીયતિ, યથાઠાનેયેવ પન આનેત્વા વત્તબ્બા. તત્થ પરમત્થતો અવિજ્જમાનત્તા લક્ખણપઞ્ઞત્તિયો અઞ્ઞાયતનત્તા છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ અસઙ્ગહિતા ધમ્માયતનેનાતિ યોજેતબ્બં.

‘‘એકદ્વારિકકમ્મં અઞ્ઞસ્મિં દ્વારે ઉપ્પજ્જતી’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ રૂપાદીસુ એકારમ્મણં ચિત્તં યથા ન અઞ્ઞારમ્મણં હોતિ ચિત્તવિસેસસ્સ અધિપ્પેતત્તા, એવં કમ્મવિસેસે અધિપ્પેતે કાયદ્વારાદીસુ એકદ્વારિકકમ્મં અઞ્ઞસ્મિં દ્વારે ન ઉપ્પજ્જતિ તત્થેવ પરિયોસિતત્તા, અથ કમ્મસામઞ્ઞં અધિપ્પેતં, રૂપાદીસુ એકારમ્મણન્તિ ઇદં ઉદાહરણં ન સિયાતિ? ન, અસદિસભાવવિભાવનવસેન ઉદાહટત્તા, ઇતરથા મનોવિઞ્ઞાણભૂતં ઇદં ચિત્તં છસુપિ વિસયેસુ પવત્તનતો અનિબદ્ધારમ્મણન્તિ આરમ્મણં સદિસૂદાહરણભાવેન વુચ્ચેય્ય આરમ્મણં વિય દ્વારમ્પિ અનિબદ્ધન્તિ. યસ્મા પન સતિપિ કમ્માનં દ્વારન્તરચરણે યેભુય્યેન વુત્તિયા તબ્બહુલવુત્તિયા ચ દ્વારકમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થાનં વક્ખતિ, તસ્મા પાણાતિપાતાદિભાવસામઞ્ઞેન કમ્મં એકત્તનયવસેન ગહેત્વા તસ્સ વચીદ્વારાદીસુ પવત્તિસબ્ભાવતો કમ્મસ્સ અનિબદ્ધત્તાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘કાયદ્વારાદીસુ એકદ્વારિકકમ્મં અઞ્ઞસ્મિં દ્વારે ન નુપ્પજ્જતી’’તિ. રૂપાદીસુ પન એકારમ્મણં ચિત્તં તેનેવારમ્મણેન પરિચ્છિન્નન્તિ વિસિટ્ઠમેવ ગહિતન્તિ આરમ્મણમેવ નિબદ્ધન્તિ વુત્તન્તિ ચિત્તવિસેસો એવ ગહિતો, ન ચિત્તસામઞ્ઞં. ‘‘નનુ ચ રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા યં યં વા પના’’તિ આરમ્મણમ્પિ અનિયમેનેવ વુત્તન્તિ? સચ્ચમેતં, તત્થ પન યં રૂપાદીસુ એકારમ્મણં ચિત્તં, તં તેન વિના નપ્પવત્તતિ, કમ્મં પન કાયદ્વારિકાદિભેદં વચીદ્વારાદીસુ ન નપ્પવત્તતીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ જોતનત્થં પાળિયં આરમ્મણમેવ ગહિતં, દ્વારં ન ગહિતન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘આરમ્મણમેવ નિબદ્ધ’’ન્તિઆદિના. વચીદ્વારે ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ પાણાતિપાતાદીતિ અત્થો.

કામાવચરકુસલં

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

કમ્મદ્વારાનન્તિઆદિના પકાસેતબ્બસ્સ સરૂપં પકાસનુપાયઞ્ચ દસ્સેતિ. નિયતરૂપરૂપવસેનાતિ ધમ્મસઙ્ગહે નિદ્દિટ્ઠનિયતરૂપરૂપવસેન. અઞ્ઞથા કમ્મસમુટ્ઠાનિકકાયે હદયવત્થુપિ ગહેતબ્બં સિયા. એકસન્તતિપરિયાપન્નો ઉપાદિન્નકકાયો ઇધ ગહિતોતિ ચક્ખાયતનાદીતિ વુત્તેસુ એકો ભાવો હદયવત્થુ ચ ગહિતન્તિ ન સક્કા વત્તું ‘‘ચક્ખાયતનાદીનિ જીવિતપરિયન્તાની’’તિ સન્નિવેસસ્સ વિભાવિતત્તા.

વિપ્ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તરં વિઞ્ઞત્તિગ્ગહણસ્સ ઇચ્છિતત્તા ચલનાકારાવ વાયોધાતુ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાતિ કદાચિ આસઙ્કેય્યાતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘પઠમજવનસમુટ્ઠિતા’’તિ આહ. દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ચાલેતુન્તિ એતેન દેસન્તરુપ્પત્તિ ચલનં, તંનિમિત્તે ચ કત્તુભાવો ઉપચરિતોતિ દસ્સેતિ, અઞ્ઞથા ખણિકતા અબ્યાપારતા ચ ધમ્માનં ન સમ્ભવેય્યાતિ. તદભિમુખભાવવિકારવતીતિ તંદિસમભિમુખો તદભિમુખો, તસ્સ ભાવો તદભિમુખભાવો, સો એવ વિકારો, તંસમઙ્ગિની વાયોધાતુ તદભિમુખભાવવિકારવતી. ઇદાનિ તદભિમુખભાવવિકા રસ્સ વિઞ્ઞત્તિભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અધિપ્પાયસહભાવી’’તિઆદિ. એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના ઇમિસ્સા અત્થવણ્ણનાય લદ્ધગુણં દસ્સેતિ. તત્થ આવજ્જનસ્સાતિ મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ. યતો બાત્તિંસાતિઆદિના તસ્સ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકતા ન સક્કા પટિસેધેતુન્તિ દસ્સેતિ.

પચ્ચયો ભવિતું સમત્થોતિ એતેન યથાવુત્તવાયોધાતુયા થમ્ભનચલનસઙ્ખાતકિચ્ચનિપ્ફાદને તસ્સ આકારવિસેસસ્સ સહકારીકારણભાવમાહ. અનિદસ્સનસપ્પટિઘતાદયો વિય મહાભૂતાનં અવત્થાવિસેસમત્તં સો આકારવિસેસોતિ પરમત્થતો ન કિઞ્ચિ હોતીતિ ‘‘પરમત્થતો અભાવં દસ્સેતી’’તિ આહ. પરમત્થતો ચિત્તસમુટ્ઠાનભાવો પટિસેધિતો. કમ્મસમુટ્ઠાનાદિભાવસ્સ પન સમ્ભવોયેવ નત્થીતિ યથાવુત્તવિકારસ્સ પરમત્થતો સબ્ભાવે નકુતોચિસમુટ્ઠિતત્તા અપ્પચ્ચયત્તં આપન્નં. ન હિ રૂપં અપ્પચ્ચયં અત્થિ, અપ્પચ્ચયત્તે ચ સતિ નિચ્ચભાવો આપજ્જતિ, ન ચ નિબ્બાનવજ્જો અત્થો સભાવધમ્મો નિચ્ચો અત્થિ. ચિત્તસમુટ્ઠાનભાવો વિયાતિ વિઞ્ઞત્તિયા ચિત્તસમુટ્ઠાનઉપાદારૂપભાવો ઉપચારસિદ્ધોતિ દસ્સેતિ.

વિઞ્ઞત્તિયા કરણભૂતાય. યં કરણન્તિ યં ચિત્તકિરિયં ચિત્તબ્યાપારં. વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતત્તન્તિ ઇદમેસ કારેતીતિ યદેતં અધિપ્પાયવિભાવનં, એતં વિઞ્ઞત્તિવિકારરહિતેસુ રુક્ખચલનાદીસુ ન દિટ્ઠં, હત્થચલનાદીસુ પન દિટ્ઠં, તસ્મા વિપ્ફન્દમાનવણ્ણવિનિમુત્તો કોચિ વિકારો અત્થિ કાયિકકરણસઙ્ખાતસ્સ અધિપ્પાયસ્સ ઞાપકોતિ વિઞ્ઞાયતિ. ઞાપકો ચ હેતુ ઞાપેતબ્બમત્થં સયં ઞાતોયેવ ઞાપેતિ, ન સબ્ભાવમત્તેનાતિ વણ્ણગ્ગહણાનન્તરં વિકારગ્ગહણમ્પિ વિઞ્ઞાયતિ. તથા હિ વિસયભાવમાપન્નો એવ સદ્દો અત્થં પકાસેતિ, નેતરો. તેનેવાહ ‘‘ન હિ વિઞ્ઞત્તી’’તિઆદિ. યદિ પન ચિત્તજરૂપાનં ચલનાકારો વિઞ્ઞત્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિપ્ફન્દમાનવણ્ણારમ્મણત્તા તેનપિ સા ગહિતા સિયાતિ આસઙ્કાય નિવત્તનત્થં આહ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સા’’તિઆદિ.

તાલપણ્ણાદિરૂપાનીતિઆદિનાપિ વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતબ્બતં મનોવિઞ્ઞાણેનેવ ચ વિઞ્ઞાતબ્બતં દસ્સેતિ. સઞ્જાનાતિ એતેનાતિ સઞ્ઞાણં, તસ્સ ઉદકાદિનો સઞ્ઞાણં તંસઞ્ઞાણં, તસ્સ આકારો તંસઞ્ઞાણાકારો, ઉદકાદિસહચારિપ્પકારો ચ સો તંસઞ્ઞાણાકારો ચાતિ ઉદકા…પે… કારો, તં ગહેત્વા જાનિત્વા. તદાકારસ્સાતિ ઉદકાદિઞાપનાકારસ્સ. યદિ યથાવુત્તવિકારગ્ગહણંયેવ કારણં અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ, અથ કસ્મા અગ્ગહિતસઙ્કેતસ્સ અધિપ્પાયગ્ગહણં ન હોતીતિ? ન કેવલં વિકારગ્ગહણમેવ અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ કારણં, કિઞ્ચરહીતિ આહ ‘‘એતસ્સ પના’’તિઆદિ.

અથ પનાતિઆદિના વિઞ્ઞત્તિયા અનુમાનેન ગહેતબ્બતં દસ્સેતિ. સાધિપ્પાય…પે… નન્તરન્તિ અધિપ્પાયસહિતવિકારેન સહજાતવણ્ણાયતનગ્ગહણસઙ્ખાતસ્સ ચક્ખુદ્વારિકવિઞ્ઞાણસન્તાનસ્સ અનન્તરં. અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સાતિ અધિપ્પાયવવત્થાપકસ્સ તતિયવારે જવનસ્સ. અધિપ્પાયસહભૂ વિકારાભાવે અભાવતોતિ એતેન યથાવુત્તવિકારં અધિપ્પાયગ્ગહણેન અનુમિનોતિ. એવં સતીતિઆદિના યથાનુમિતમત્થં નિગમનવસેન દસ્સેતિ. તત્થ ઉદકાદિગ્ગહણેનેવાતિ તાલપણ્ણાદીનં વણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધાનુગ્ગહિતેન ઉદકાદીનં તત્થ અત્થિભાવવિજાનનેનેવ. યથા તાલપણ્ણાદીનં ઉદકાદિસહચારિપ્પકારતં સઞ્ઞાણાકારો વિઞ્ઞાતોયેવ હોતિ નાનન્તરિયકત્તા, એવં વિપ્ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધાનુગ્ગહિતેન ગન્તુકામતાદિઅધિપ્પાયવિજાનનેનેવ વિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞાતા હોતિ તદભાવે અભાવતોતિ ઉપમાયોજના.

સભાવભૂતન્તિ અન્વત્થભૂતં. દ્વિધાતિ વિઞ્ઞાપનતો વિઞ્ઞેય્યતો ચ. કાયવિઞ્ઞત્તિયા તથાપવત્તમાનાય ચેતનાસઙ્ખાતસ્સ કમ્મસ્સ કાયકમ્મભાવો નિપ્ફજ્જતિ તાય ઉપલક્ખિતબ્બત્તા, ન પન ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ કેનચિ પચ્ચયભાવતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મિં દ્વારે સિદ્ધા’’તિઆદિમાહ. તેન વચીદ્વારુપ્પન્નાપિ પાણાતિપાતાદયો સઙ્ગહિતાતિ તેસં સઙ્ગહિતભાવં દસ્સેતિ. અથ વા કાયદ્વારુપ્પન્નાય કાયકમ્મભૂતાય ચેતનાય વસેન ‘‘તેન દ્વારેન વિઞ્ઞાતબ્બભાવતો’’તિ વુત્તં, તસ્સાયેવ દ્વારન્તરુપ્પન્નાય વસેન ‘‘તેન દ્વારેન નામલાભતો’’તિ. મનોદ્વારાવજ્જનસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકભાવો નિચ્છિતોતિ ‘‘એકાદસન્નં કિરિયચિત્તાન’’ન્તિ આહ.

દ્વારન્તરચારિનોતિ દ્વારન્તરભાવેન પવત્તનકા. દ્વારસમ્ભેદાતિ દ્વારાનં સઙ્કરણતો. દ્વારાનઞ્હિ દ્વારન્તરભાવપ્પત્તિયા સતિ કાયદ્વારસ્સ વચીદ્વારાદિભાવો, વચીદ્વારસ્સ ચ કાયદ્વારાદિભાવો આપજ્જતીતિ તંતંદ્વારુપ્પન્નકમ્માનમ્પિ સઙ્કરો સિયા. તેનાહ ‘‘કમ્મસમ્ભેદોપી’’તિ. એવં સતિ કાયકમ્મં…પે… વવત્થાનં ન સિયા. યદિ કમ્માનિ કમ્મન્તરચારીનિ હોન્તિ, કાયકમ્માદિકસ્સ વચીકમ્માદિકભાવાપત્તિતો ‘‘કમ્મસમ્ભેદા દ્વારસમ્ભેદોપી’’તિ કાયકમ્મં કાયકમ્મદ્વારન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞવવત્થાનં ન સિયાતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘કમ્માનમ્પિ કમ્મન્તરચરણે એસેવ નયો’’તિ. કમ્મન્તરચરણં કમ્મન્તરૂપલક્ખણતા. તેનેવાહ ‘‘દ્વારભાવેના’’તિ. દ્વારન્તરચરણં દ્વારન્તરુપ્પત્તિ. દ્વારેતિ અત્તનો દ્વારે. અઞ્ઞસ્મિન્તિ દ્વારન્તરે. કમ્માનીતિ તંતંદ્વારિકકમ્માનિ. અઞ્ઞાનીતિ અઞ્ઞદ્વારિકકમ્માનિ. દ્વારે દ્વારાનિ ન ચરન્તીતિ દ્વારન્તરભાવેન નપ્પવત્તન્તિ, દ્વારન્તરં વા ન સઙ્કમન્તિ. કિઞ્ચાપિ વિઞ્ઞત્તિયા ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ યેન કેનચિ પચ્ચયેન ચેતનાય પચ્ચયભાવો નત્થિ, તથા પન વિઞ્ઞત્તિયા પવત્તમાનાય એવ પાણાતિપાતાદિ હોતિ, નાઞ્ઞથાતિ સિયા વિઞ્ઞત્તિયા હેતુભાવો ચેતનાયાતિ વુત્તં ‘‘દ્વારેહિ કારણભૂતેહી’’તિ. કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ કમ્મવવત્થાનસ્સેવ વા કારણભાવં સન્ધાય ‘‘દ્વારેહિ કારણભૂતેહી’’તિ વુત્તં. યદિપિ ‘‘દ્વારેહિ કમ્માની’’તિ વુત્તં, ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા’’તિ પન વુત્તત્તા કમ્મેહિપિ દ્વારાનિ વવત્થિતાનીતિ અયમત્થોપિ સિદ્ધોયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અદ્વારચારીહીતિ દ્વારાનં સયં વવત્થિતભાવમાહ, ન પન અવવત્થાનં, વવત્થાનમેવાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તં વવત્થાનં વિભાવેતિ કમ્માનપેક્ખાતિઆદિના. તત્થ સમયનિયમિતેન ચિત્તેન સમયો વિય દ્વારનિયમિતેહિ કમ્મેહિ દ્વારાનિ નિયમિતાનીતિ અયં સઙ્ખેપત્થો.

એવંસભાવત્તાતિ દ્વારભૂતેહિ કાયાદીહિ ઉપલક્ખણીયસભાવત્તા. આણત્તિ…પે… માનસ્સાતિ કાયવચીકમ્માનં વચીકાયવિઞ્ઞત્તીહિ પકાસેતબ્બતં આહ. કાયાદીહીતિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીહિ. તસ્માતિ યસ્મા દ્વારન્તરે ચરન્તાનિપિ કમ્માનિ સકેન દ્વારેન ઉપલક્ખિતાનેવ ચરન્તિ, તસ્મા. નાપિ કમ્મં દ્વારસ્સાતિ યસ્મિં દ્વારન્તરે કમ્મં ચરતિ, તસ્સ દ્વારસ્સ અનત્તનિયસ્સ. તંતંદ્વારમેવાતિ સકદ્વારમેવ. કમ્મસ્સાતિ સકસકકમ્મસ્સ. યદિ કમ્મેહિ દ્વારાનિ વવત્થિતાનિ, ‘‘કમ્મસ્સ અનિબદ્ધત્તા’’તિ ઇદં કથં નીયતીતિ આહ ‘‘પુબ્બે પના’’તિઆદિ.

સાતિ વિઞ્ઞત્તિ. તસ્સાતિ કમ્મસ્સ. કેનચિ પકારેનાતિ ચતુવીસતિયા પચ્ચયપ્પકારેસુ કેનચિ પકારેન. તંસહજાતાતિ એતેન કાયવિઞ્ઞત્તિયા સબ્ભાવેયેવ કાયકમ્મસ્સ સબ્ભાવો, નાઞ્ઞથાતિ પરિયાયેન વિઞ્ઞત્તિયા કમ્મસ્સ કારણભાવં વિભાવેતિ. તેનેવાહ ‘‘ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભાવેન વુત્તા’’તિ. યથાવુત્તનિયમેનાતિઆદિના કમ્મસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભાવે બ્યભિચારાભાવમાહ. તત્થ યથાવુત્તનિયમેનાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તપ્પકારેન વવત્થાનયુત્તિસઙ્ખાતેન નિયમેન. દ્વારચરણેતિ અઞ્ઞદ્વારચરણે.

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

ચતૂહિ અઙ્ગેહીતિ એત્થ ‘‘સુભાસિતંયેવ ભાસતિ, નો દુબ્ભાસિતં. ધમ્મંયેવ, પિયંયેવ, સચ્ચંયેવ ભાસતિ, નો અલિક’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૩; સુ. નિ. સુભાસિતસુત્ત) યાનિ અઙ્ગાનિ સુત્તે વુત્તાનિ, તેસં ચેતનાસભાવં દસ્સેતું ‘‘સુભાસિતભાસના’’તિઆદિ વુત્તં. તથાપવત્તાતિ સુભાસિતભાસનાદિભાવેન પવત્તા. સહ સમ્ભૂતત્તાતિ સહેવ ઉપ્પન્નત્તા. ન હિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સદ્દરહિતા અત્થિ. તથા હિ ‘‘યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘વાચાગિરા બ્યપથો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૬૩૬) નાતિસુખુમંયેવ સદ્દવાચં વત્વા ‘‘યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તી’’તિ, તાય સદ્ધિં યોજેત્વા વચીવિઞ્ઞત્તિયા વુત્તત્તા રૂપાયતનં વિય વત્થુપરિત્તતાદિના સદ્દાયતનમ્પિ અનિન્દ્રિયગોચરો અત્થીતિ ચ અધિપ્પાયેન ‘‘યા તાય…પે… વિઞ્ઞાયતી’’તિ આહ.

ઇદાનિ અવિસેસેન ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દસ્સ સોતવિઞ્ઞાણારમ્મણતા પાળિયં વુત્તાતિ વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ મહાઅટ્ઠકથાવાદસ્સ પાળિયા વિરોધં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એવં સઙ્ગહકારસ્સ અધિપ્પાયે ઠત્વા મહાઅટ્ઠકથાવાદસ્સ પટિસેધેતબ્બતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો અધિપ્પાયે ઠત્વા તં પરિહરિતું ‘‘મહાઅટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિમાહ. સઙ્ઘટ્ટનાકારેન પવત્તાનં ભૂતાનં સદ્દસ્સ નિસ્સયભાવતો સઙ્ઘટ્ટનેન સહેવ સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ. તપ્પચ્ચયભાવોતિ ઉપાદિન્નકઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયભાવો. ચિત્તજપથવીધાતુયા ઉપાદિન્નકઘટ્ટને પચ્ચયો ભવિતું સમત્થો ચિત્તસમુટ્ઠાનમહાભૂતાનં એકો આકારવિસેસો અત્થિ. તદાકારત્તા હિ તેસં પથવીધાતુ ઉપાદિન્નકં ઘટ્ટેતીતિ ઇમમત્થં વુત્તાનુસારેન વેદિતબ્બત્તા ‘‘વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ વત્વા તમેવ વુત્તનયં ‘‘તબ્બિકારાન’’ન્તિઆદિના વિભાવેતિ. તત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પચ્ચયભાવો તપ્પચ્ચયભાવો વુત્તોતિ અત્થો. અઞ્ઞમ્પિ સબ્બં વિધાનન્તિ ‘‘ન ચિત્તસમુટ્ઠાનાતિ એતેન પરમત્થતો અભાવં દસ્સેતી’’તિઆદિના અત્તના વુત્તવિધાનં. અટ્ઠકથાયં પન વુત્તવિધાનં ‘‘હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તમેવાતિ.