નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અભિધમ્મપિટકે

ધમ્મસઙ્ગણી-અનુટીકા

વીસતિગાથાવણ્ણના

૧. અભિધમ્મસંવણ્ણનાય અત્થં સંવણ્ણેતુકામો તસ્સા આદિગાથાય તાવ પયોજનસમ્બન્ધાભિધાનપુબ્બઙ્ગમં અત્થં નિદ્ધારેન્તો ઉળારજ્ઝાસયાનં નિસમ્મકારીનં પટિપત્તિ પરેસં વિવિધહિતસુખનિપ્ફાદનપ્પયોજનાતિ આચરિયસ્સાપિ ધમ્મસંવણ્ણનાય આદિમ્હિ સત્થરિ નિપચ્ચકારસ્સ અન્તરાયવિસોસનત્થતા વિય સત્થરિ ધમ્મે ચ પરેસં અચ્ચન્તસુખપ્પટિલાભસંવત્તનિયસદ્ધારતનુપ્પાદનત્થતાપિ સિયાતિ દસ્સેતું ‘‘ધમ્મસંવણ્ણનાય’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને અપાયેસુ અપતમાને ધારેતીતિ ધમ્મોતિ સામઞ્ઞવચનોપિ ધમ્મ-સદ્દો સદ્દન્તરસન્નિધાનેન ઇધ પરિયત્તિવિસેસવિસયો. સંવણ્ણીયતિ અત્થો એતાયાતિ સંવણ્ણના, અટ્ઠકથા.

તિવિધયાનમુખેન વિમુત્તિધમ્મં યથારહમનુસાસતીતિ સત્થા. પણમનં પણામો, કાયવાચાચિત્તેહિ સત્થુ ગુણનિન્નતા. કિરિયા કરણં, પણામસ્સ કરણં પણામકરણં, વન્દનાપયોગો. સો ચ કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇદાનિ અધિપ્પેતં પણામં કરોન્તો’’તિઆદિના ‘‘તસ્સ પાદે નમસ્સિત્વા’’તિઆદિકસ્સ અધિપ્પેતપણામભાવં દસ્સેસ્સતિ, ‘‘કરુણા વિયા’’તિઆદિકસ્સ પન સબ્બસ્સ થોમનાવસેન વુત્તસ્સપિ વસેન વેદિતબ્બો. સો હિ સત્થુ મહાકરુણાદિગુણવિસેસકિત્તનવસેન પવત્તો મહાકરુણાદિગુણવિસેસાવિનાભાવિના સંવણ્ણિયમાનસંવણ્ણનાધમ્મવિભાવિતેન ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતભાવેન સ્વાક્ખાતધમ્મે સત્થરિ અનુપ્પન્નસદ્ધાનં સદ્ધાજનનાય, ઉપ્પન્નસદ્ધાનઞ્ચ ભિય્યોભાવાય હોતિ. સત્થુનો ચ અવિપરીતધમ્મદેસનભાવેન અવિતથદેસનાભૂતે ધમ્મેતિ એતેન સત્થુનો મહાકરુણાદિગુણાનંયેવ ચ ફલવિસેસનિપ્ફાદનસમત્થતાય પસાદાવહતં આહ. ધમ્મેન હિ સત્થુસિદ્ધિ, સત્થારા ચ ધમ્મસિદ્ધિ, ધમ્મસમ્પત્તિયાપિ સત્થુગુણતાય સત્થુગુણવિભાવનેન સમ્પજ્જતીતિ.

એવં સત્થરિ પણામકરણસ્સ એકં પયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમ્બન્ધં વિભાવેતિ ‘‘તદુભયપ્પસાદા હી’’તિઆદિના. ન હિ સત્થરિ ધમ્મે વા અપ્પસન્નો સંવણ્ણિયમાને તદધિગન્તબ્બે ચ ધમ્મે સમ્મા પટિપજ્જતિ, નાપિ સીલાદિઅનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તં મહન્તં અત્થં સાધેતિ, તસ્મા ધમ્મસંવણ્ણનાસુ પરેસં સમ્માપટિપત્તિઆકઙ્ખાય તથારૂપધમ્મપટિગ્ગાહકેહિ ચ વિનિયોજિતેન સત્થરિ ધમ્મે ચ પસાદુપ્પાદનં સત્થરિ પણામકરણં વિહિતન્તિ અધિપ્પાયો.

ભગવતો ગુણસંકિત્તનં તસ્સ ધમ્મસઙ્ઘાનમ્પિ થોમના હોતિયેવાતિ વુત્તં ‘‘રતનત્તયપણામવચન’’ન્તિ. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘ભગવતો થોમનેનેવા’’તિઆદિ (ધ. સ. મૂલટી. ૬). વક્ખમાનં વા ‘‘સદ્ધમ્મઞ્ચસ્સ પૂજેત્વા’’તિઆદિં સન્ધાય વુત્તં. વિઞ્ઞાપનત્થં પરેસં વિઞ્ઞૂનન્તિ વા સમ્બન્ધનીયં. અવિઞ્ઞૂનં અપ્પમાણતાય અભાજનતાય ચ વિઞ્ઞૂનં ગહણં. તે હિ બુદ્ધાદીસુ સગારવસ્સ પમાણભૂતતં જાનન્તા તસ્સ વચનં સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, સમ્મદેવ ચ નં અનુતિટ્ઠન્તા તદધિપ્પાયં પૂરેન્તિ. ઇધાપિ પુરિમનયેનેવ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો પસાદવિઞ્ઞાપનાદિમુખેનપિ સમ્માપટિપત્તિઆકઙ્ખાય પવેદિતત્તા.

એત્થ ચ પઠમો અત્થવિકપ્પો સદ્ધાનુસારીનં પુગ્ગલાનં વસેન વુત્તો, દુતિયો ધમ્માનુસારીનં. પઠમો વા અસંસિદ્ધસત્થુધમ્માનં વસેન વુત્તો, દુતિયો સંસિદ્ધસત્થુધમ્માનં. તથા પઠમો પઠમે રતને પણામકિરિયાદસ્સનપરો, દુતિયો ઇતરેસુપીતિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બો.

પણામો કરીયતિ એતાયાતિ પણામકરણં, પણામકિરિયાભિનિપ્ફાદિકા ચેતના. સા હિ ખેત્તસમ્પત્તિયા આચરિયસ્સ ચ અજ્ઝાસયસમ્પત્તિયા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયભૂતા યથાલદ્ધસમ્પત્તિનિમિત્તકસ્સ કમ્મસ્સ બલાનુપ્પદાનવસેન પુરિમકમ્મનિપ્ફન્નસ્સ વિપાકસન્તાનસ્સ અન્તરા વેમજ્ઝે આયન્તિ આપતન્તીતિ અન્તરાયાતિ લદ્ધનામાનં રોગાદિઅનત્થાનં વિધાયકસ્સ ઉપપીળકસ્સ ઉપચ્છેદકસ્સ વા કમ્મસ્સ વિદ્ધંસનસમત્થો પુઞ્ઞાતિસયોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘રતનત્તયપણામ…પે… વિસેસભાવતો’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા રાગાદિપરિયુટ્ઠાનાભાવવચનેન અન્તરાયસ્સ કારણભૂતાય પયોગવિપત્તિયા અભાવસ્સ, અત્થલાભાદિવચનેન અનન્તરાયતાહેતુભૂતાય પયોગસમ્પત્તિયા સબ્ભાવસ્સ, ‘‘સબ્યાપજ્ઝાય પજાય અબ્યાપજ્ઝો વિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૦; ૧૧.૧૧) વચનેન દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખવિહારિતાય ચ પકાસનં મહાનામસુત્તંયેવ ઉદાહટં.

ગુણવિસેસદસ્સનત્થન્તિ એતેન સતિપિ કાયમનોપણામાનં અન્તરાયવિસોસનસમત્થભાવે તેહિ પણામવિસયસ્સ પણામારહભાવવિભાવનેન સાતિસયો વચીપણામો વિહિતોતિ દસ્સેતિ. ગુણવિસેસવા હીતિઆદિના આચરિયસ્સ યુત્તપત્તકારિતં દસ્સેતિ. દેસના વિનયપિટકેતિ એત્થ નનુ વિનયપિટકસ્સપિ દેસનાભાવતો દેસનાવિનયપિટકાનં ભેદવચનં ન યુત્તન્તિ? નો ન યુત્તં ‘‘તીસુપિ ચેતેસુ એતે ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા) એત્થ વિય સમુદાયદેસનાય અવયવદેસનાનં આધારભાવતો. દેસનાકાલે વા મનસા વવત્થાપિતાય વિનયતન્તિયા વિનયપિટકભાવતો તદત્થપઞ્ઞાપનસ્સ ચ દેસનાભાવતો ભેદવચનં. અથ વા દેસીયતિ એતેનાતિ દેસના, દેસનાસમુટ્ઠાપકો ચિત્તુપ્પાદો, તસ્સ ચ વિનયપિટકવિસયો કરુણાપુબ્બઙ્ગમો ચ સોતિ એવમેત્થ ભેદવચનોપપત્તિ દટ્ઠબ્બા. સુત્તન્તપિટકેતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

કથં પન ભગવતો દેસના વિનયપિટકે કરુણાપ્પધાના, સુત્તાભિધમ્મપિટકેસુ ચ પઞ્ઞાકરુણાપઞ્ઞાપ્પધાનાતિ વિઞ્ઞાયતીતિ? યતો ઉક્કંસપરિયન્તગતહિરોત્તપ્પોપિ ભગવા લોકિયસાધુજનેહિપિ પરિહરિતબ્બાનિ ‘‘સિખરણી’’તિઆદીનિ વચનાનિ યથાપરાધઞ્ચ ગરહવચનાનિ વિનયપિટકદેસનાયં મહાકરુણાસઞ્ચોદિતમાનસો મહાપરિસમજ્ઝે અભાસિ, તંતંસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિકારણાપેક્ખાય વેરઞ્જાદીસુ સારીરિકઞ્ચ ખેદમનુભોસિ, તસ્મા કિઞ્ચાપિ ભૂમન્તરપચ્ચયાકારસમયન્તરકથાનં વિય વિનયપઞ્ઞત્તિયાપિ સમુટ્ઠાપિકા પઞ્ઞા અનઞ્ઞસાધારણતાય અતિસયકિચ્ચવતી, તતોપિ કરુણાય કિચ્ચં અધિકન્તિ અધિપ્પાયેન વુત્તં ‘‘વિનયપિટકે કરુણાપ્પધાના’’તિ. કરુણાબ્યાપારાધિકતાય હિ દેસનાય કરુણાપ્પધાનતા, સુત્તન્તદેસનાય મહાકરુણાસમાપત્તિબહુલો વેનેય્યસન્તાનેસુ તદજ્ઝાસયાનુલોમેન ગમ્ભીરમત્થપદં પતિટ્ઠપેસીતિ કરુણાપઞ્ઞાપ્પધાનતા, અભિધમ્મદેસનાય પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવપ્પહોનકો રૂપારૂપપરિચ્છેદો ધમ્મસભાવાનુરોધેન પવત્તિતોતિ પઞ્ઞાપ્પધાનતા. તેનેવ ચ કારણેનાતિઆદિના દેસનાનુરૂપતંતંસંવણ્ણનાય થોમના આચરિયસ્સ પકતીતિ દસ્સેતિ.

કુસલા રૂપં ચક્ખુમા દસ દાળિમાદિ સમૂહવસેન અત્થાનવબોધનત્થો વિય અત્થાવબોધનત્થો હિ સદ્દપ્પયોગો અત્તપરાધીનો કેવલો અત્થપદત્થકો, સો પદત્થવિપરિયેસકારિના ઇતિ-સદ્દેન સદ્દપદત્થકો જાયતીતિ આહ ‘‘કરુણા વિયાતિ નિદસ્સનવચન’’ન્તિ. નિદસ્સનઞ્હિ નામ નિદસ્સિતબ્બધમ્મે તેન ચ સમ્બન્ધે સતિ હોતિ, નાઞ્ઞથાતિ તસ્સ નિદસ્સનભાવં વિભાવેન્તો આહ ‘‘યસ્સ યથા…પે… પવત્તિત્થાતિ અત્થો’’તિ.

‘‘તત્થ કરુણા વિયાતિ નિદસ્સનવચન’’ન્તિઆદિના નિદસ્સનનિદસ્સિતબ્બધમ્માનં આધારવિસયબ્યાપારેહિ સવિસેસનેહિ સહ પકાસનવસેન ગાથાય અત્થતત્વં દસ્સેત્વા અવયવભેદવસેન અત્થં દસ્સેતું ‘‘કિરતીતિ કરુણા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિચ્છન્દરાગાનં ભૂતપુબ્બગતિયા વા સત્તતા વેદિતબ્બા. એકસ્સપિ ધમ્મસ્સ અનેકસામઞ્ઞાકારવન્તતાય ‘‘યથાસભાવં પકારેહી’’તિ વુત્તં. તથા હિ વુત્તં – ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેના’’તિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫) ધમ્માનં અઞ્ઞેય્યત્તં પટિક્ખિપતિ ઞાતું અસક્કુણેય્યત્તાભાવતો. એતેન તસ્સા પઞ્ઞાય અકિચ્છવુત્તિતં આહ. યથેવ હિ ‘‘ઞેય્યેસુ સબ્બેસુ પવત્તિત્થા’’તિ એત્તાવતા અધિપ્પેતત્થે સિદ્ધે તેસં અત્તત્તનિયતાવિરહસંસૂચનત્થં પરેસં સત્તાદિમિચ્છાગાહપટિસેધનેન ધમ્મ-સદ્દેન ઞેય્યા વિસેસિતબ્બા, એવં ‘‘ધમ્મેસુ સબ્બેસુ પવત્તિત્થા’’તિ એત્તાવતા ચ અધિપ્પેતત્થે સિદ્ધે ધમ્મેસુ તસ્સા પઞ્ઞાય આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધતાય અકિચ્છવુત્તિતં દસ્સેતું અઞ્ઞેય્યત્તપટિસેધનેન ઞેય્ય-સદ્દેન ધમ્મા વિસેસિતાતિ. ઞેય્યધમ્મ-સદ્દા નીલુપ્પલસદ્દા વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં ભેદાભેદયુત્તાતિ ‘‘ઞેય્યા ચ તે ધમ્મા ચા’’તિ વુત્તં. યા યાતિ યથા-સદ્દસ્સત્થં દસ્સેતિ. બ્યાપનિચ્છાયઞ્હિ અયં યથા-સદ્દો, તપ્પભેદા પઞ્ઞા પવત્તિત્થાતિ સમ્બન્ધોતિ.

ભગવતિ પવત્તાવાતિ ઇદં યેભુય્યેન ઉપમાનોપમેય્યત્થાનં ભિન્નાધારતાય ભિન્નાધારસ્સ ચ ઉપમાનત્થસ્સ ઇધ અસમ્ભવતો વુત્તં. ભગવતો કરુણાય અઞ્ઞેહિ અસાધારણભાવો સત્તે સંસારદુક્ખતો ઉદ્ધરિત્વા અચ્ચન્તસુખે નિબ્બાને પતિટ્ઠપેતું અત્તનો સરીરજીવિતપરિચ્ચાગેનપિ એકન્તહિતજ્ઝાસયતાવસેન વેદિતબ્બો, યતો વિનેય્યાનં કોસોહિતવત્થગુય્હપહૂતજિવ્હાવિદંસનમ્પિ કતં, યઞ્ચ યદિમે સત્તા જાનેય્યું, ભગવતો સાસનેન રહદમિવ સીતલં સમ્પજ્જલિતં અગ્ગિક્ખન્ધમ્પિ સમોગાહેય્ય. અઞ્ઞેસં પસ્સન્તાનન્તિ સમ્બન્ધો. ઉદ્ધટાતિ પદં અપેક્ખિત્વા મહોઘપક્ખન્દાનં સત્તાનન્તિ કમ્મત્થે સામિવચનં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – કામાદિમહોઘપક્ખન્દે સત્તે તતો ઉદ્ધટા નત્થઞ્ઞો કોચિ મં ઠપેત્વાતિ પસ્સતો યથા ભગવતો કરુણાય આવિસનં હોતિ, ન એવં અઞ્ઞેસં તથાદસ્સનસ્સેવ અભાવતો. અથ વા અઞ્ઞેસં પસ્સન્તાનન્તિ યદિપિ પરે પસ્સેય્યું, તથાપિ ન તેસં ભગવતો વિય કરુણોક્કમનં અત્થિ અપ્પટિપત્તિતો અત્તહિતમત્તપટિપત્તિતો ચાતિ અત્થો.

અનાવરણા તીસુ કાલેસુ સબ્બત્થ અપ્પટિહતવુત્તિતાય, અસાધારણા સબ્બધમ્માનં નિરવસેસહેતુપચ્ચયપરિગ્ગહવસેન તેસઞ્ચ સભાવકિચ્ચાદિઅવત્થાવિસેસાદિપરિજાનનેન આયૂહનવેલાયમેવ તંતંકમ્માનં તંતંફલવિસેસહીનમજ્ઝિમપણીતાદિવિભાગસ્સ ઇન્દ્રિયબદ્ધેસુ અનિન્દ્રિયબદ્ધેસુ ચ અતિસુખુમતિરોહિતવિદૂરવુત્તિઅતીતાનાગતાદિભેદભિન્નાનં રૂપધમ્માનં તંતંકારણસમવાયવિભાવનેનેવ તંતંફલેસુ વણ્ણસણ્ઠાનગન્ધરસફસ્સાદિવિસેસસ્સ નિરવસેસતો પટિવિજ્ઝનેન વેદિતબ્બા. અયઞ્ચ અત્થો ભગવતો અનેકધાતુનાનાધાતુલોકં યથાભૂતં ઞાણાદિવસેન વેદિતબ્બો. યથા ચ પસ્સન્તસ્સાતિ ઇદં રાગગ્ગિઆદીહિ લોકસન્નિવાસસ્સ આદિત્તતાદિઆકારદસ્સનં ભગવતો મહાકરુણોક્કમનુપાયં સન્ધાય વુત્તં. તં પન બહુકેહિ આકારેહિ પસ્સન્તાનં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સત્તેસુ મહાકરુણા ઓક્કમતિ. ‘‘આદિત્તો લોકસન્નિવાસો…પે… ઉય્યુત્તો…પે… પયાતો…પે… કુમ્મગ્ગપ્પટિપન્નો…પે… ઉપનીયતિ લોકો અધુવો…પે… અતાણો લોકો અનભિસ્સરો…પે… અસ્સકો લોકો સબ્બં પહાય ગમનીયં…પે… ઊનો લોકો અતિત્તો તણ્હાદાસોતિ પસ્સન્તાનં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સત્તેસુ મહાકરુણા ઓક્કમતી’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૧૭) પટિસમ્ભિદામગ્ગે પરોસતં આકારેહિ દસ્સિતન્તિ ગન્થવિત્થારં પરિહરિતું સંવણ્ણયિતુઞ્ચ ઉપાયં દસ્સેતું આહ ‘‘તં સબ્બં પટિસમ્ભિદામગ્ગે મહાકરુણાઞાણવિભઙ્ગવસેન જાનિતબ્બ’’ન્તિ. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઆસયાનુસય યમકપાટિહારિય સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણાનિ સેસાસાધારણઞાણાનિ. તેસમ્પિ હિ વિભઙ્ગો ‘‘ઇધ તથાગતો સત્તે પસ્સતિ અપ્પરજક્ખે’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૧૧) પટિસમ્ભિદામગ્ગે નાનપ્પકારેન દસ્સિતોતિ પુરિમનયેનેવ અતિદિસતિ. આદિ-સદ્દેન તત્થ વિભત્તાનં પટિસમ્ભિદાસચ્ચઞાણાદીનં સઙ્ગહો કતોતિ વેદિતબ્બો.

નિપ્પદેસસપ્પદેસવિસયા કરુણા વિય ભગવતો પઞ્ઞાપિ ઇધ નિપ્પદેસસપ્પદેસવિસયા નિરવસેસા અધિપ્પેતાતિ તસ્સા કતિપયભેદદસ્સનેન નયતો તદવસિટ્ઠભેદા ગહેતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ઞાગ્ગહણેન ચા’’તિઆદિમાહ. તે પન સીલસમાધિ પઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સન, દ્વાચત્તાલીસસતદુકધમ્મ, બાવીસતિતિકધમ્મ, ચતુસતિપટ્ઠાન સમ્મપ્પધાન ઇદ્ધિપાદ સામઞ્ઞફલ અરિયવંસાદિ, પઞ્ચગતિ પઞ્ચપધાનિયઙ્ગપઞ્ચઙ્ગિકસમાધિ ઇન્દ્રિય બલ નિસ્સારણીયધાતુ વિમુત્તાયતન વિમુત્તિપરિપાચનીયધમ્મસઞ્ઞાદિ, છસારણીયધમ્મ અનુસ્સતિટ્ઠાન અગારવગારવ નિસ્સારણિયધાતુ સતતવિહાર અનુત્તરિય નિબ્બેધભાગિયપઞ્ઞાદિ, સત્તઅપરિહાનિયધમ્મ અરિયધન બોજ્ઝઙ્ગ સપ્પુરિસધમ્મનિજ્જરવત્થુ સઞ્ઞા દક્ખિણેય્યપુગ્ગલખીણાસવબલાદિ, અટ્ઠપઞ્ઞાપટિલાભહેતુ મિચ્છત્ત સમ્મત્ત લોકધમ્મ અરિયાનરિયવોહાર આરમ્ભવત્થુ કુસીતવત્થુ અક્ખણ મહાપુરિસવિતક્ક અભિભાયતન વિમોક્ખાદિ, નવયોનિસોમનસિકારમૂલધમ્મપારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગ સત્તાવાસ આઘાતવત્થુ આઘાતપટિવિનય સઞ્ઞાનાનત્ત અનુપુબ્બવિહારાદિ, દસનાથકરધમ્મ કસિણાયતન અકુસલકમ્મપથ કુસલકમ્મપથ મિચ્છત્ત સમ્મત્ત અરિયવાસ દસબલઞાણ અસેક્ખધમ્માદિ, એકાદસમેત્તાનિસંસ સીલાનિસંસ ધમ્મતા બુદ્ધિહેતુ, દ્વાદસાયતનપટિચ્ચસમુપ્પાદ ધમ્મચક્કાકાર, તેરસધુતગુણ, ચુદ્દસબુદ્ધઞાણ, પઞ્ચદસચરણવિમુત્તિપરિપાચનીયધમ્મ, સોળસઆનાપાનસ્સતિ સચ્ચાકાર સુત્તન્તપટ્ઠાન, અટ્ઠારસ બુદ્ધધમ્મધાતુ ભેદકરવત્થુ, એકૂનવીસતિપચ્ચવેક્ખણ, ચતુવીસતિપચ્ચય, અટ્ઠવીસતિસુત્તન્તપટ્ઠાન, પણ્ણાસઉદયબ્બયદસ્સન, પરોપણ્ણાસકુસલધમ્મ, દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગત, અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાદિભેદાનં ધમ્માનં પટિવિજ્ઝનદેસનાકારપ્પવત્તા, યે ચ ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસમાપત્તિસઞ્ચારિમહાવજિરઞાણપ્પભેદા, યે ચ અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનપવિચયદેસનાકારપ્પવત્તા, યે ચ અનન્તાસુ લોકધાતૂસુ અનન્તાનં સત્તાનં આસયાનુસયચરિતાદિવિભાવનાકારપ્પવત્તાતિ એવંપકારા ભગવતો પઞ્ઞાપભેદા, સબ્બેપિ ઇધ આદિ-સદ્દેન નયતો સઙ્ગય્હન્તીતિ વેદિતબ્બં. કો હિ સમત્થો ભગવતો પઞ્ઞાય પભેદે અનુપદં નિરવસેસતો દસ્સેતું. તેનેવ ભગવન્તં ઠપેત્વા પઞ્ઞવન્તાનં અગ્ગભૂતો ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરોપિ બુદ્ધગુણપરિચ્છેદનં પતિઅનુયુત્તો ‘‘અપિચ મે, ભન્તે, ધમ્મન્વયો વિદિતો’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૪૬) આહાતિ.

સંસારમહોઘપક્ખન્દાનં સત્તાનં તતો સન્તારણત્થં પટિપન્નો તેહિ પયોજિતો નામ હોતિ અસતિપિ તેસં તથાવિધે અભિસન્ધિયન્તિ વુત્તં ‘‘સત્તા હિ મહાબોધિં પયોજેન્તી’’તિ. એતેન સબ્બેનાતિ મહાબોધિમૂલાદિદસ્સનેન. અપગમનં નિરુપક્કિલેસન્તિ યોજેતબ્બં. જાતસંવદ્ધભાવદસ્સનેન ‘‘અનાદિ અનિધનો ચ સત્તો’’તિ એવંપકારા મિચ્છાવાદા પટિસેધિતા હોન્તિ. સમઞ્ઞા…પે… દસ્સેતિ સત્તે પરમત્થતો અસતિપિ સત્તપઞ્ઞત્તિવોહારસૂચનતો. કરુણા આદિપઞ્ઞા પરિયોસાનન્તિ ઇદં સમ્ભરણનિપ્ફત્તિકાલાપેક્ખાય વુત્તં, ન પરિચ્છેદવન્તતાય. તેનેવાહ ‘‘તન્નિદાનભાવતો તતો ઉત્તરિકરણીયાભાવતો’’તિ. સબ્બે બુદ્ધગુણા દસ્સિતા હોન્તિ નયતો દસ્સિતત્તા. એસો એવ હિ અનવસેસતો બુદ્ધગુણદસ્સનુપાયો યદિદં નયગ્ગાહણં. પરધનહરણાદિતોપિ વિરતિ પરેસં અનત્થપરિહરણવસપ્પવત્તિયા સિયા કરુણૂપનિસ્સયાતિ કરુણાનિદાનં સીલં. તતો એવ ‘‘તતો પાણાતિપાતાદિવિરતિપ્પવત્તિતો’’તિ વુત્તં.

૨. યસ્સા સંવણ્ણનન્તિઆદિના ‘‘દયાયા’’તિઆદિથોમનાય સમ્બન્ધં દસ્સેતિ. પયોજનં પન વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. અબ્ભન્તરં નિયકજ્ઝત્તં, તતો બહિભૂતં બાહિરં. દયાતિ કરુણા અધિપ્પેતાતિ દયા-સદ્દસ્સ મેત્તાકરુણાનં વાચકત્તા વક્ખમાનઞ્ચ અનુયોગં મનસિ કત્વા વુત્તં. તાય હિ સમુસ્સાહિતો, ન મેત્તાયાતિ અધિપ્પાયો. પુબ્બે વુત્તસ્સ પટિનિદ્દેસો હોતીતિ ત-સદ્દસ્સ અત્થં આહ. તન્તિ પઞ્ઞં વિસેસેત્વા ઉપમાભાવેન વિનિવત્તા ચરિતત્થતાય. પટિનિદ્દેસં નારહતિ પધાનાપધાનેસુ પધાને કિચ્ચદસ્સનતો. દ્વિન્નં પદાનં…પે… વતોતિ કરુણાવાચિના દયા-સદ્દેન એકાધિકરણભાવેન વુચ્ચમાનો ત-સદ્દો તતો અઞ્ઞધમ્મવિસયો ભવિતું ન યુત્તોતિ અધિપ્પાયો. અપરિયાયસદ્દાનં સમાનાધિકરણભાવો વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવે સતિ હોતિ, નાઞ્ઞથાતિ આહ ‘‘સમાના…પે… હોતી’’તિ. સમાનાધિકરણભાવેન હેત્થ વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવો સાધીયતિ, સા ચ સમાનાધિકરણતા વિસિટ્ઠવિભત્તિકાનં ન હોતીતિ સમાનવિભત્તિતાયપિ તમેવ સાધીયતીતિ ‘‘દયા…પે… ચિદ’’ન્તિ ઇદં દયાય વિસેસિતબ્બભાવે કારણવચનં. પધાનતાય હિ સામઞ્ઞતાય ચ સા વિસેસિતબ્બા જાતા. તત્થ ભગવતો તદઞ્ઞેસઞ્ચ કરુણાનં વાચકત્તા સામઞ્ઞતા વેદિતબ્બા. તસ્સ ચાતિ દયા-સદ્દસ્સ. ‘‘પધાનઞ્ચ પઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના કિઞ્ચાપિ પુરિમગાથાય પઞ્ઞાપ્પધાના, ‘‘તાયા’’તિ પન કેવલં અવત્વા દયાવિસેસનભાવેન વુત્તત્તા અપ્પધાનાયપિ કરુણાય પટિનિદ્દેસો યુત્તોતિ દસ્સેતિ. અપ્પધાનતા ચ કરુણાય પુરિમગાથાય વસેન વુત્તા, ઇધ પન પધાના એવ. તથા ચ વુત્તં ‘‘દયાસમુસ્સાહિનીતિ પધાના’’તિ (ધ. સ. મૂલટી. ૨).

કથં પન…પે… ઞાતબ્બાતિ વક્ખમાનઞ્ઞેવ અત્થં હદયે ઠપેત્વા ચોદેતિ. યદિ એવન્તિ યદિ અટ્ઠકથાય અધિપ્પાયં અગ્ગહેત્વા વચનમત્તમેવ ગણ્હસિ. મેત્તાતિ ચ ન યુજ્જેય્યાતિ યથા ‘‘મેત્તચિત્તતં આપન્નો’’તિ એતિસ્સા અટ્ઠકથાય વસેન ન દયા કરુણા, એવં ‘‘નિક્કરુણતં આપન્નો’’તિ એતિસ્સા અટ્ઠકથાય વસેન ન દયા મેત્તાતિ વચનમત્તગ્ગહણે અટ્ઠકથાનમ્પિ વિરોધં દસ્સેતિ. ‘‘અધિપ્પાયવસેન યોજેતબ્બો’’તિ વત્વા તમેવ અધિપ્પાયં દયા-સદ્દો હીતિઆદિના વિવરતિ. અક્ખરચિન્તકા હિ દયા-સદ્દં દાનગતિરક્ખણેસુ પઠન્તિ. અનુરક્ખણઞ્ચ મેત્તાકરુણાનં હિતૂપસંહારદુક્ખાપનયનાકારવુત્તીનં સમાનકિચ્ચં, તસ્મા ઉભયત્થ દયા-સદ્દો પવત્તતીતિ વુત્તં. અન્તોનીતન્તિ અન્તોગધં, રુક્ખત્થો વિય ધવખદિરાદીનં અનુરક્ખણત્થો મેત્તાકરુણાનં સામઞ્ઞન્તિ અત્થો, અધિપ્પાયો પન ‘‘દયાપન્નો’’તિ એત્થ સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પીતિ અનન્તરં કરુણાય વુત્તત્તા દયા-સદ્દો મેત્તાપરિયાયોતિ વિઞ્ઞાયતિ. મેત્તાપિ હિ કરુણા વિય પાણાતિપાતવિરતિયા કારણન્તિ. ‘‘અદયાપન્નો’’તિ એત્થ પન કારુણિકો અવિહિં સજ્ઝાસયત્તા પરેસં વિહેસામત્તમ્પિ ન કરોતિ, કો પન વાદો પાણાતિપાતનેતિ નિક્કરુણતાય પાણાતિપાતિતા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. એતમેવત્થં સન્ધાય ‘‘એવઞ્હિ અટ્ઠકથાનં અવિરોધો હોતી’’તિ આહ. યદિ દયા-સદ્દો મેત્તાકરુણાનં વાચકો, એવમ્પિકથં પન કરુણા ‘‘દયા’’તિ જાનિતબ્બાતિ અનુયોગો તદવત્થો એવાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા કરુણા ચ દેસનાયાતિઆદિના કરુણાય એવ ગહણે કારણમાહ.

નનુ તાયાતિઆદિના સામત્થિયતોપિ પકરણં બલવન્તિ પકરણવસેનેવ કરુણાવિસયસ્સ ઞાતતં દસ્સેતિ. યથારુચિ પવત્તિત્થાતિ એતં પુરિમગાથાય સપ્પદેસનિપ્પદેસસત્તવિસયાય કરુણાય ગહિતભાવસ્સ કારણવચનં. યથારુચિપવત્તિ હિ એકસ્મિં અનેકેસુ ચ ઇચ્છાનુરૂપપ્પવત્તીતિ. ‘‘ઇધ પન નિપ્પદેસસત્તવિસયતં ગહેતુ’’ન્તિ એતેન સિદ્ધે સતિ આરમ્ભો ઞાપકત્થો હોતીતિ પુન ‘‘સત્તેસૂ’’તિ વચનં ઇમમત્થવિસેસં બોધેતીતિ દસ્સેતિ. ન દેવેસુયેવાતિઆદિનાપિ દયાસાધનસ્સ સમુસ્સાહનસ્સ સત્તવિસયભાવે સામત્થિયલદ્ધેપિ ‘‘સત્તેસૂ’’તિ વચનં તસ્સ નિપ્પદેસસત્તવિસયભાવો અધિપ્પેતોતિ ઇમં વિસેસં ઞાપેતીતિ દસ્સેતિ.

કાલદેસદેસકપરિસાદિપરિદીપનં બાહિરનિદાનન્તિ કાલાદીનિ નિદ્ધારેન્તો ‘‘યસ્મિં કાલે’’તિઆદિમાહ. અવસાનમ્હિ વસન્તો તિદસાલયેતિ વચનતોતિ એતેન તસ્સ પાટિહારિયસ્સ સદ્દન્તરસન્નિધાનેન અવચ્છિન્નતં દસ્સેતિ. તત્થ પવત્તવોહારેન ચ ન સક્કાતિ પુથુજ્જનસન્તાનેપિ રાગાદિપટિપક્ખહરણસ્સ અભાવતો નિચ્છન્દરાગેસુ સત્તવોહારો વિય પુથુજ્જનસન્તાને રાગાદિપટિપક્ખહરણવસેન પવત્તં તદભાવેપિ ભગવતો સન્તાને રુળ્હીવસેન પાટિહારિયન્ત્વેવ વુચ્ચતીતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ અધિપ્પાયો. દિટ્ઠિહરણવસેન યે સમ્માદિટ્ઠિકા જાતા અચેલકકસ્સપાદયો વિય, દિટ્ઠિપ્પકાસને અસમત્થભાવેન અપ્પટિભાનભાવાદિપ્પત્તિયા સચ્ચકાદયો વિય.

૩. સીતપબ્બતા નામ ‘‘સિનેરું પરિવારેત્વા ઠિતા યુગન્ધરો…પે… ગિરિ બ્રહા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૭; પારા. અટ્ઠ. ૧.૧ વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના) એવં વુત્તપબ્બતા.

૪-૫. સબ્બસો ચક્કવાળસહસ્સેહિ સબ્બસો આગમ્મ સબ્બસો સન્નિસિન્નેનાતિ સમ્બન્ધવસેન તયો વિકપ્પા યુત્તા, સબ્બસો ચક્કવાળસહસ્સેહિ દસહિ દસહીતિ પન અનિટ્ઠસાધનતો પટિસેધિતો. વજ્જિતબ્બેતિ યે વજ્જેતું સક્કા ‘‘અતિસમ્મુખા અતિસમીપં ઉન્નતપ્પદેસો’’તિ, એતે. ઇતરે પન તસ્સા પરિસાય મહન્તભાવેન ન સક્કા પરિહરિતું.

‘‘સબ્બઞેય્ય…પે… સમત્થા’’તિ વત્વા તેસં દેસેતબ્બપ્પકારજાનનસમત્થાતિ વચનં અત્તના પટિવિદ્ધાકારસ્સ ધમ્મસામિનાપિ પરેસં દેસેતું અસક્કુણેય્યત્તા વુત્તં. અઞ્ઞથા સબ્બેપિ સત્તા દિટ્ઠસચ્ચા એવ ભવેય્યું. સબ્બઞેય્યધમ્માનં યથાસભાવજાનનસમત્થતાદિયેવ યથાવુત્તબલં. તેસં ગહણસમત્થતં દીપેતિ, અધિકવચનમઞ્ઞમત્થં બોધેતીતિ અધિપ્પાયો.

૬. તથાગતો વન્દનીયોતિઆદિના ‘‘નમસ્સિત્વા’’તિઆદિકિરિયાવિસેસાનં તંતંસુત્તાનુરોધેન પવત્તિતમાહ. સરીરસોભગ્ગાદીતિ આદિ-સદ્દેન કલ્યાણવાક્કરણતાઆધિપચ્ચપરિવારસમ્પત્તિઆદિ સઙ્ગય્હતિ.

૭. અન્તરધાપેત્વાતિ નિરોધેત્વા. નિરોધનઞ્ચેત્થ ઉપ્પાદકહેતુપરિહરણવસેન તેસં અનુપ્પત્તિકરણન્તિ વેદિતબ્બં. અત્થં પકાસયિસ્સામીતિ સમ્બન્ધોતિ ‘‘સોસેત્વા’’તિ પુબ્બકાલકિરિયાય અપરકાલકિરિયાપેક્ખતાય વુત્તં.

૮. દુક્કરભાવં દીપેતુન્તિ અદુક્કરસ્સ તથાઅભિયાચેતબ્બતાભાવતોતિ અધિપ્પાયો. પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસાનં સીલવિપત્તિભાવતો થુલ્લચ્ચયાદીનઞ્ચ યેભુય્યેન આચારવિપત્તિભાવતો આચારસીલાનં તથા યોજના કતા, તથા ચારિત્તસીલસ્સ આચારસભાવત્તા ઇતરં સભાવેનેવ ગહેત્વા દુતિયા. અસક્કુણેય્યન્તિ વિસુદ્ધાચારાદિગુણસમન્નાગતેન સબ્રહ્મચારિના સદ્ધમ્મચિરટ્ઠિતત્થં સાદરં અભિયાચિતેન તેન ચ અભિધમ્મત્થપ્પકાસને સમત્થોતિ યાથાવતો પમાણિતેન તબ્બિમુખભાવો ન સુકરોતિ અધિપ્પાયો.

૯. દેવદેવ-સદ્દસ્સ અત્થો પટ્ઠાનસંવણ્ણનાટીકાયં વિપઞ્ચિતોતિ ન વિત્થારયિમ્હ.

૧૩. પઠમસઙ્ગીતિયં યા અટ્ઠકથા સઙ્ગીતાતિ વચનેન સા ભગવતો ધરમાનકાલેપિ અટ્ઠકથા સંવિજ્જતિ, તેન પાઠો વિય ભગવંમૂલિકાવાતિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અભિધમ્મસ્સા’’તિ પદં ‘‘અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ એતદપેક્ખન્તિ ‘‘કસ્સ પન સા અટ્ઠકથા’’તિ પુચ્છિત્વા અધિકારવસેન તમેવ અભિધમ્મપદં આકડ્ઢતિ. આવુત્તિઆદિવસેન વા અયમત્થો વિભાવેતબ્બો.

૧૬. અરિયમગ્ગસ્સ બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગઝાનઙ્ગવિસેસં પાદકજ્ઝાનમેવ નિયમેતીતિઆદિનયપ્પવત્તો તિપિટકચૂળનાગત્થેરવાદો આદિ-સદ્દેન વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધા નિયમેન્તિ, પુગ્ગલજ્ઝાસયો નિયમેતીતિ એવમાદયો મોરવાપિવાસિમહાદત્તત્થેરતિપિટકચૂળાભયત્થેરવાદાદયો સઙ્ગય્હન્તિ. તપ્પકાસનેનેવાતિ અભિધમ્મસ્સ અત્થપ્પકાસનેનેવ. સોતિ મહાવિહારવાસીનં વિનિચ્છયો. તથાતિ અસમ્મિસ્સાનાકુલભાવેન. અસમ્મિસ્સાનાકુલભૂતો વા વિનિચ્છયો મહાવિહારવાસીનં સન્તકભાવેન, એતેન અભિધમ્મસ્સ અત્થપ્પકાસનેનેવ મહાવિહારવાસીનં વિનિચ્છયો ઇધ અભિનિપ્ફાદીયતીતિ દસ્સેતિ. અથ વા તપ્પકાસનેનેવાતિ અસમ્મિસ્સાનાકુલભાવપ્પકાસનેનેવ. સોતિ પકાસિયમાનો અભિધમ્મત્થો. તથાતિ મહાવિહારવાસીનં વિનિચ્છયભાવેન. ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે ‘‘અસમ્મિસ્સં અનાકુલં અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ સમ્બન્ધનીયં.

૧૭. અઞ્ઞઞ્ચ સબ્બં અત્થપ્પકાસનં હોતીતિ તોસનં હોતીતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘સબ્બેન તેન તોસનં કતં હોતી’’તિ. યુત્તરૂપા યોજના.

વીસતિગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદાનકથાવણ્ણના

પરિચ્છેદો સત્તપ્પકરણભાવો. સન્નિવેસો સત્તન્નં પકરણાનં તદવયવાનઞ્ચ વવત્થાનં. સાગરેહિ તથા ચિન્તાતિ ‘‘ઇમસ્સ અભિધમ્મસ્સ ગમ્ભીરભાવવિજાનનત્થં ચત્તારો સાગરા વેદિતબ્બા’’તિઆદિના નયેન જલસાગરાદીહિ સહ નયસાગરવિચારો. ‘‘સતભાગેન સહસ્સભાગેન ધમ્મન્તરા ધમ્મન્તરં સઙ્કમિત્વા સઙ્કમિત્વા દેસેસી’’તિઆદિના દેસનાભેદેહિ અભિધમ્મસ્સ ગમ્ભીરભાવકથા દેસનાહિ ગમ્ભીરતા.

‘‘એવં તેમાસં નિરન્તરં દેસેન્તસ્સા’’તિઆદિના દેસનાકાલે ભગવતો સરીરસ્સ યાપિતાકારવિચારો દેસના…પે… ગહણં. તથા થેરસ્સ…પે…પિ ચાતિ ‘‘અભિધમ્મે વાચનામગ્ગો નામા’’તિઆદિના અભિધમ્મે વાચનામગ્ગસ્સ સારિપુત્તત્થેરસમ્બન્ધિતતા તસ્સ ચ તેનેવ ઉપ્પાદિતતા. યો હિ ભગવતા દેવતાનં દેસિતાકારો, સો અપરિચ્છિન્નવારનયતન્તિતાય અનન્તો અપરિમાણો ન ભિક્ખૂનં વાચનાયોગ્ગો, યો ચ થેરસ્સ દેસિતાકારો, સો અતિસંખિત્તતાય. નાતિસઙ્ખેપનાતિવિત્થારભૂતો પન પાઠનયો થેરપ્પભાવિતો વાચનામગ્ગોતિ.

વચનત્થવિજાનનેનાતિઆદિના કુસલા ધમ્માતિઆદિપદાનઞ્ઞેવ અત્થવણ્ણનં અકત્વા અભિધમ્મ-સદ્દવિચારસ્સ સમ્બન્ધમાહ. ‘‘યે તે મયા ધમ્મા અભિઞ્ઞા દેસિતા. સેય્યથિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના…પે… સિક્ખિતં સિક્ખિંસુ દ્વે ભિક્ખૂ અભિધમ્મે નાનાવાદા’’તિઆદિસુત્તવસેન કિઞ્ચાપિ બોધિપક્ખિયધમ્મા ‘‘અભિધમ્મો’’તિ વુચ્ચન્તિ, ધમ્મ-સદ્દો ચ સમાધિઆદીસુ દિટ્ઠપ્પયોગો, પરિયત્તિધમ્મો એવ પન ઇધ અધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સુત્તન્તાધિકા પાળીતિ અત્થો’’તિ આહ. તત્થ ધમ્મબ્યભિચારભાવેન વિસેસતો અભિધમ્મો વિય સુત્તન્તોપિ ‘‘ધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘યો વો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૧૬) અઞ્ઞત્થ ચ સમ્ભવતો અભિ-સદ્દેન નિવત્તેતબ્બત્થં દીપેતું ‘‘સુત્તન્તા’’તિ વુત્તં. નનુ ચ અતિરેકવિસેસટ્ઠા ભિન્નસભાવા યતો તે યથાક્કમં અધિકવિચિત્તપરિયાયેહિ બોધિતા, તસ્મા ‘‘ધમ્માતિરેકધમ્મવિસેસટ્ઠેહી’’તિ બહુવચનેન ભવિતબ્બં, ન એકવચનેનાતિ અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘દ્વિન્નમ્પિ…પે… એકવચનનિદ્દેસો કતો’’તિ.

પયોગમેવ નારહતિ ઉપસગ્ગ-સદ્દાનં ધાતુ-સદ્દસ્સેવ પુરતો પયોજનીયત્તા. અથાપિ પયુજ્જેય્ય અતિમાલાદીસુ અતિ-સદ્દાદયો વિય. એવમ્પિ યથા ‘‘અતિમાલા’’તિ એત્થ સમાસવસેન અનાવિભૂતાય કમનકિરિયાય વિસેસકો અતિ-સદ્દો, ન માલાય, એવમિધાપિ અભિ-સદ્દો ન ધમ્મવિસેસકો યુત્તોતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞસ્સપિ હિ ઉપસગ્ગસ્સાતિ ઇદં રુળ્હીવસેન, અત્થે ઉપસજ્જતીતિ વા ઉપસગ્ગસ્સ અન્વત્થસઞ્ઞતં ગહેત્વા વુત્તં. અતિછત્તાદીસુ હિ અતિ-સદ્દો ઇધ ઉપસગ્ગોતિ અધિપ્પેતો. તત્થ યથા કલ્યાણો પૂજિતો વા પુરિસો અતિપુરિસોતિ ભવતિ, એવં અતિરેકવિસેસટ્ઠાનમ્પિ કલ્યાણપૂજિતત્થભાવસમ્ભવતો કલ્યાણં વા પૂજિતં વા છત્તં અતિછત્તન્તિ સદ્દનયો વેદિતબ્બો. કલ્યાણપૂજિતભાવા હિ ગુણવિસેસયોગેન ઇચ્છિતબ્બા. ગુણવિસેસો ચેસ યદિદં પમાણાતિરેકો ચ વિચિત્તરૂપતા ચ. એવઞ્ચ પન કત્વા ‘‘અકિરિયાયપી’’તિ વચનં સમત્થિતં ભવતિ. યથા ચ અતિછત્તાદીસુ, એવં અભિધમ્મ-સદ્દેપિ દટ્ઠબ્બં. અનેકત્થા હિ નિપાતાતિ. તબ્ભાવદીપકત્તાતિ અતિરેકવિસેસભાવદીપકત્તા.

એકતો અનાગતત્તાતિ ઇદં સુત્તન્તે એકતો આગતાનં ખન્ધાયતનાદીનં સુત્તન્તભાજનીયસ્સ દિટ્ઠત્તા ‘‘છ ઇમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાની’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૪૯૫-૪૯૬) ચક્ખાદીનં છન્નં ઇત્થિન્દ્રિયાદીનં તિણ્ણં સુખિન્દ્રિયાદીનં પઞ્ચન્નં સદ્ધિન્દ્રિયાદીનં પઞ્ચન્નં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયાદીનઞ્ચ તિણ્ણં વસેન વિસું વિસું સુત્તન્તભાવેન આગતત્તા એકસુત્તભાવેન અનાગતાનં બાવીસતિયા ઇન્દ્રિયાનં સુત્તન્તભાજનીયસ્સ અદિટ્ઠત્તા ચ વુત્તં, ન સુત્તન્તે એકતો આગમનસ્સ સુત્તન્તભાજનીયસ્સ કારણત્તા. સુત્તન્તે એકતો સબ્બેન સબ્બઞ્ચ અનાગતા હિ ભૂમન્તરપરિચ્છેદપટિસમ્ભિદા સુત્તન્તભાજનીયવસેન વિભત્તા દિસ્સન્તિ, એકતો આગતાનિ ચ સિક્ખાપદાનિ તથા ન વિભત્તાનિ. વેરમણીનં વિય પન સભાવકિચ્ચાદિવિભાગવિનિમુત્તો બાવીસતિયા ઇન્દ્રિયાનં સમાનો વિભજનપ્પકારો નત્થિ, યો સુત્તન્તભાજનીયં સિયાતિ ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયં નત્થીતિ યુત્તં સિયા.

યદિપિ પચ્ચયધમ્મવિનિમુત્તો પચ્ચયભાવો નામ નત્થિ, યથા પન પવત્તો પચ્ચયધમ્મો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં પચ્ચયો હોતિ, સો તસ્સ પવત્તિઆકારવિસેસો હેતુઆદિભાવો તતો અઞ્ઞો વિય પચ્ચયધમ્મસ્સ પચ્ચયભાવોતિ વુત્તો, સો ચ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તી’’તિઆદીસુ પધાનભાવેન વુત્તો. તત્થ ચ ગુણીભૂતા હેતુહેતુફલભૂતા અવિજ્જાસઙ્ખારાદયોતિ વુત્તં ‘‘પચ્ચયભાવો ઉદ્દિટ્ઠો’’તિ. ઉદ્દિટ્ઠધમ્માનન્તિઆદિ ઉદ્દેસેન પરિચ્છિન્નાનંયેવ ખન્ધાદીનં ખન્ધવિભઙ્ગાદીસુ પઞ્હપુચ્છકનયો દસ્સિતો, ન ઇતો અઞ્ઞથાતિ કત્વા વુત્તં.

સુત્તન્તે સઙ્ગીતિસુત્તન્તાદિકે. પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ પાણાતિપાતા…પે… પમાદટ્ઠાના વેરમણીતિ એવં ઉદ્દિટ્ઠાનિ. અઞ્ઞો પન વેરમણીનં વિભજિતબ્બપ્પકારો નત્થીતિ ઇદં અતીતાનિચ્ચાદિવિભાગો વેરમણીનં ખન્ધાયતનાદીસુ અન્તોગધત્તા તબ્બસેનેવ વિજાનિતબ્બો, તતો પન અઞ્ઞો અભિધમ્મનયવિધુરો વેરમણીનં વિભજિતબ્બપ્પકારો નત્થીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. તથા ચ પટિસમ્ભિદામગ્ગે ‘‘ચક્ખું અનિચ્ચં…પે… જરામરણં અનિચ્ચ’’ન્તિ અનુપદધમ્મસમ્મસનકથાયં ન વેરમણિયો ઉદ્ધટા.

નનુ ધમ્મસઙ્ગણીધાતુકથાદીનમ્પિ વસેન અભિધમ્મપાળિયા અતિરેકવિસેસભાવો દસ્સેતબ્બોતિ? સચ્ચમેતં, સો પન એકન્તઅભિધમ્મનયનિસ્સિતો અવુત્તોપિ સિદ્ધોતિ કત્વા ન દસ્સિતો. એતેન વા નિદસ્સનેન સોપિ સબ્બો નેતબ્બો. અભિધમ્મનયસામઞ્ઞેન વા અભિધમ્મભાજનીયપઞ્હપુચ્છકેહિ સો વુત્તો એવાતિ ન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

પઞ્હવારાતિ પુચ્છનવિસ્સજ્જનવસેન પવત્તા પાળિનયા. એત્થેવાતિ ધમ્મહદયવિભઙ્ગે એવ. અપેક્ખાવસિકત્તા અપ્પમહન્તભાવસ્સ યતો અપ્પમત્તિકા મહાધાતુકથાતન્તિ ધમ્મહદયવિભઙ્ગવચનવસેન અવસેસા, તં દસ્સનત્થં ‘‘ધમ્મહદયવિભઙ્ગે અનાગન્ત્વા મહાધમ્મહદયે આગતતન્તિતો’’તિ વુત્તં. ધમ્મહદય…પે… આગતતન્તિતો રૂપકણ્ડધાતુવિભઙ્ગાદીસુ અનાગન્ત્વા મહાધાતુકથાયં આગતતન્તિ અપ્પમત્તિકાવાતિ સમ્બન્ધો. અથ ધાતુકથાય વિત્થારકથા મહાધાતુકથા ધમ્મહદયવિભઙ્ગે અનાગન્ત્વા મહાધમ્મહદયે આગતતન્તિતો ધાતુકથાયં અનાગન્ત્વા મહાધાતુકથાય આગતતન્તિ અપ્પમત્તિકાવાતિ યોજેતબ્બં.

ઉપલબ્ભતીતિ અનુલોમપચ્ચનીયપઞ્ચકસ્સ, નુપલબ્ભતીતિ પચ્ચનીયાનુલોમપઞ્ચકસ્સ ઉપલક્ખણવસેન વુત્તં. સચ્ચિકટ્ઠં નિસ્સયન્તિ ‘‘સબ્બત્થા’’તિઆદિના દેસાદિઅનામસનેન રૂપાદિસત્તપઞ્ઞાસધમ્મપ્પભેદં સચ્ચિકટ્ઠમેવ નિસ્સયભૂતં. સબ્બત્થાતિ એત્થાપિ ‘‘ઉપલબ્ભતિ નુપલબ્ભતીતિ પટિઞ્ઞાય ગહિતાય પટિક્ખેપગ્ગહણત્થ’’ન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધનીયં, તથા સબ્બદા સબ્બેસૂતિ એત્થાપિ. યદિ ખન્ધાયતનાદયો ગહિતા અટ્ઠકથાયં આગતનયેન, અથ પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યો સચ્ચિકટ્ઠોતિ સચ્ચિકટ્ઠનિસ્સયં ઉપલક્ખેતિ. એતેહીતિ એતેહિ વચનેહિ. સચ્ચિકટ્ઠદેસકાલપ્પદેસેહિ કથં સચ્ચિકટ્ઠાદીનં પદેસો એકદેસભૂતો સબ્બોતિ વુચ્ચતિ? પદેસાનં પુથુત્તા. ‘‘સબ્બેસુ પદેસેસૂ’’તિ પચ્ચેકં ભેદામસનવસેન ચાયં પઞ્હો પવત્તોતિ ન પુરિમેહિ અવસેસો.

ઉપલબ્ભતિ…પે… મિચ્છાતિ એકન્તિ ઉપલબ્ભતીતિ પટિઞ્ઞાગ્ગહણપટિક્ખેપગ્ગહણનિગ્ગણ્હનાનં અનુલોમપટિલોમતો પટિઞ્ઞાઠપનનિગ્ગહપાપનારોપનાનઞ્ચ વસેન પવત્તા તન્તિ પઠમપઞ્ચકસ્સ એકં અઙ્ગં એકો અવયવોતિ અત્થો. એવં સેસેસુપિ નેતબ્બં. નિગ્ગહસ્સ સુનિગ્ગહભાવં ઇચ્છતો સકવાદિનો ‘‘ત્વં ચે પન મઞ્ઞસિ વત્તબ્બે ખો પુગ્ગલો નુપલબ્ભતી’’તિઆદિના (કથા. ૩) પટિઞ્ઞાઠપનેન, તેન ‘‘તવ તત્થ હેતાય પટિઞ્ઞાય હેવં પટિજાનન્તો હેવં નિગ્ગહેતબ્બે અથ તં નિગ્ગણ્હામ સુનિગ્ગહિતો ચ હોતી’’તિ વત્વા ‘‘હઞ્ચિ પુગ્ગલો નુપલબ્ભતી’’તિઆદિના (કથા. ૨) પરવાદિનો અત્તનો પટિકમ્મં યથા સકવાદી ન નિબ્બેઠેતિ, એવં કરણં પટિકમ્મવેઠનં. પરવાદિનો પટિકમ્મસ્સ દુપ્પટિકમ્મભાવં ઇચ્છતો સકવાદિનો તંનિદસ્સનેન ‘‘એસો ચે દુન્નિગ્ગહિતો હેવ’’ન્તિ પટિકમ્મનિદસ્સનેન, ‘‘વત્તબ્બે ખો પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ…પે… પરમત્થેનાતિ (કથા. ૧). નો ચ મયં તયા તત્થ હેતાય પટિઞ્ઞાય હેવં પટિજાનન્તો હેવં નિગ્ગહેતબ્બા. અથ અમ્હે નિગ્ગણ્હાસિ દુન્નિગ્ગહિતા ચ હોમા’’તિ વત્વા ‘‘હઞ્ચિ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’તિઆદિના (કથા. ૫) નિગ્ગહસ્સ દુન્નિગ્ગહિતભાવદસ્સનેન અનિગ્ગહિતભાવકરણં નિગ્ગહનિબ્બેઠનં. ‘‘તેન હિ યં નિગ્ગણ્હાસિ હઞ્ચિ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’તિઆદિં વત્વા ‘‘તેન હિ યે કતે નિગ્ગહે સે નિગ્ગહે દુક્કટે સુકતે પટિકમ્મે સુકતા પટિપાદના’’તિ સકવાદિનો નિગ્ગહસ્સ, અનિગ્ગહભાવારોપનેન અત્તનો પટિકમ્મસ્સ સુપટિકમ્મભાવકરણેન ચ સકવાદિનો નિગ્ગહસ્સ છેદો વિનાસનં પુગ્ગલવાદનિસેધનવસેન સમુટ્ઠિતત્તા. ધમ્મતાય અનુલોમનવસેન ઉટ્ઠહિત્વા તબ્બિલોમનવસેન પવત્તો અનુલોમપચ્ચનીકપઞ્ચકો વુત્તવિપરિયાયેન દુતિયપઞ્ચકો વેદિતબ્બો.

તદાધારોતિ તે સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થા રૂપાદયો આધારા એતસ્સાતિ તદાધારો. એતેન ‘‘રૂપસ્મિં અત્તા’’તિ એવંપકારો પુગ્ગલવાદો દસ્સિતો હોતિ. તેસં વા આધારભૂતોતિ એતેન ‘‘અત્તનિ રૂપ’’ન્તિ એવંપકારો. અઞ્ઞત્ર વા તેહીતિ તેહિ રૂપાદીહિ વિના. આધારાધેય્યાદિભાવેન અસંસટ્ઠો વિસુંયેવ વિના. તેન સત્તાદિગુણેહિ અવોકિણ્ણો પુરિસોતિ એવમાદિકો. તંસામિભૂતતાય વા તદધીનભાવેન ‘‘અઞ્ઞત્ર વા તેહી’’તિ વુત્તન્તિ ‘‘રૂપવા અત્તા’’તિ એવંપકારો પુગ્ગલવાદો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો. અનઞ્ઞોતિ એતેન ‘‘રૂપં અત્તા’’તિ એવંપકારો. રુપ્પનાદિસભાવો રૂપક્ખન્ધાદીનં વિસેસલક્ખણં, સપ્પચ્ચયાદિસભાવો સામઞ્ઞલક્ખણં. રૂપાદિતો અઞ્ઞો અનઞ્ઞો વા અઞ્ઞત્તે ચ તદાધારાદિભૂતો ઉપલબ્ભમાનો આપજ્જતીતિ અનુયુઞ્જતિ સકવાદી પકારન્તરસ્સ અસમ્ભવતો. પુગ્ગલવાદી પુગ્ગલસ્સ રૂપાદીહિ ન અઞ્ઞત્તં ઇચ્છતિ રૂપાદિ વિય પચ્ચક્ખતો અનુમાનતો વા ગાહયિતું અસક્કુણેય્યત્તા તસ્સ ચ કારકવેદકભાવસ્સ અયુજ્જમાનકત્તા. નાપિ અનઞ્ઞત્તં રુપ્પનસપ્પચ્ચયાદિસભાવપ્પસઙ્ગતો પુગ્ગલસ્સેવ અભાવપ્પસઙ્ગતો ચ. યથેવ હિ ન વિના ઇન્ધનેન અગ્ગિ પઞ્ઞાપિયતિ, ન ચ અઞ્ઞં ઇન્ધનતો અગ્ગિં સક્કા પટિજાનિતું, નાપિ અનઞ્ઞં. યદિ હિ અઞ્ઞો સિયા, ન ઉણ્હં ઇન્ધનં સિયા. અથ અનઞ્ઞો, નિદ્દહિતબ્બંયેવ દાહકં સિયા. એવમેવ ન વિના રૂપાદીહિ પુગ્ગલો પઞ્ઞાપિયતિ, ન ચ તેહિ અઞ્ઞો, નાપિ અનઞ્ઞો સસ્સતુચ્છેદભાવપ્પસઙ્ગતોતિ લદ્ધિયં ઠત્વા પુગ્ગલવાદી ‘‘ન હેવા’’તિ પટિક્ખિપતિ. તત્થ અગ્ગિન્ધનોપમા તાવ યદિ લોકવોહારેન વુત્તા, અપળિત્તં કટ્ઠાદિઇન્ધનં નિદ્દહિતબ્બઞ્ચ, પળિત્તં ભાસુરુણ્હં અગ્ગિ દાહકઞ્ચ, તઞ્ચ ઓજટ્ઠમકરૂપં પુરિમપચ્છિમકાલિકં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં, યદિ એવં પુગ્ગલો રૂપાદીહિ અઞ્ઞો અનિચ્ચો ચ આપન્નો. અથ પરમત્થતો, તસ્મિંયેવ કટ્ઠાદિકે પળિત્તે યં ઉસુમં સો અગ્ગિ, તંસહજાતાનિ તીણિ ભૂતાનિ ઇન્ધનં, એવમ્પિ સિદ્ધં લક્ખણભેદતો અગ્ગિન્ધનાનં અઞ્ઞત્તન્તિ અગ્ગિ વિય ઇન્ધનતો રૂપાદીહિ અઞ્ઞો પુગ્ગલો અનિચ્ચો ચ આપન્નોતિ બ્યાહતાતિ વેદિતબ્બં.

પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ પટિજાનન્તસ્સ પકારન્તરસ્સ અસમ્ભવતો વુત્તેસુ પકારેસુ એકેન પકારેન ઉપલબ્ભમાનો ઉપલબ્ભતીતિ ‘‘આપન્ન’’ન્તિ વુત્તં ‘‘પટિઞ્ઞાય એકત્તાપન્ન’’ન્તિ. એકત્તાપન્નત્તા એવ અપ્પટિક્ખિપિતબ્બં, પુગ્ગલે પટિસિદ્ધે તદભિનિવેસોપિ અયાથાવતો પુગ્ગલવાદિનો ગહિતાકારસુઞ્ઞતાવિભાવનેન સકટ્ઠાનતો ચાવિતો પટિસેધિતો એવ નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘પુગ્ગલદિટ્ઠિં પટિસેધેન્તો’’તિ. પુગ્ગલોયેવ વા તથા પસ્સિતબ્બત્તા દિટ્ઠિ. ‘‘સામી નિવાસી કારકો વેદકો નિચ્ચો ધુવો’’તિ અભિનિવેસવિસયભૂતો હિ પરિકપ્પમત્તસિદ્ધો પુગ્ગલો ઇધ પટિક્ખિપીયતિ, ‘‘ન ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા’’તિઆદિના વુત્તવોહારપુગ્ગલોતિ અનનુયોગો આકાસકુસુમસ્સ રત્તનીલાદિભાવવિચારણા વિયાતિ અત્થો. પુબ્બે ‘‘નુપલબ્ભતી’’તિ પટિજાનિત્વા વિસેસચોદનાય અનાપજ્જનતો પુન ‘‘ન હેવા’’તિ પટિક્ખેપો પટિઞ્ઞાય આપજ્જનલેસો. વઞ્ઝાપુત્તકસ્સ દીઘરસ્સતાનુયોગસ્સ વિય સબ્બેન સબ્બં પરમત્થતો અનુપલબ્ભમાનસ્સ પુગ્ગલસ્સ રૂપાદીહિ અઞ્ઞાનઞ્ઞતાનુયોગસ્સ અનનુયોગભાવો એવ ઇધ અવિપરીતત્થો.

યંકારણાતિ એતેન ‘‘યતોનિદાન’’ન્તિ એત્થ વિભત્તિઅલોપો દટ્ઠબ્બોતિ દસ્સેતિ. અજ્ઝાચરન્તીતિ અભિભવન્તિ. અભિનન્દનાદયો તણ્હાદીહિ યથાસઙ્ખ્યં યોજેતબ્બા, તણ્હાદિટ્ઠીહિ વા અભિનન્દનજ્ઝોસાનાનિ, તીહિપિ અભિવદનં અવિસેસેન વા તીહિપિ તયો યોજેતબ્બા. એત્થ ચે નત્થિ અભિનન્દિતબ્બન્તિઆદિના અભિનન્દનાદીનં અભાવસૂચનેન ફલૂપચારતો અભિનન્દનાદીનં સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિભૂતં મગ્ગફલં વુચ્ચતિ, તં પચ્ચામસનઞ્ચ એસેવાતિ ઇદન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘અભિ…પે… ફલં વા’’તિ.

‘‘ઞાયતીતિ જાન’’ન્તિ ઉક્કંસગતિવિજાનનેન નિરવસેસં ઞેય્યજાતં પરિગ્ગય્હતીતિ તબ્બિસયાય જાનાતિકિરિયાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ કરણં ભવિતુમરહતીતિ ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિતબ્બં જાનાતી’’તિ વુત્તં. અથ વા પકરણવસેન, ‘‘ભગવા’’તિ સદ્દન્તરસન્નિધાનેન વા અયં અત્થો વિભાવેતબ્બો. પસ્સં પસ્સતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. જાનન્તાપિ વિપલ્લાસવસેન જાનન્તિ તિત્થિયા પઠમજ્ઝાનઅરૂપજ્ઝાનેહિ કામરૂપપરિઞ્ઞાવાદિનો. જાનન્તો જાનાતિયેવ ભગવા અનાગામિઅરહત્તમગ્ગેહિ તંપરિઞ્ઞાવાદિતાય. અયઞ્ચ અત્થો દુક્ખક્ખન્ધસુત્તવસેન (મ. નિ. ૧.૧૬૩, ૧૭૫ આદયો) વિભાવેતબ્બો. પઞ્ઞાચક્ખુના ઉપ્પન્નત્તા વા ચક્ખુભૂતો. ઞાણભૂતોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અથ વા દિબ્બચક્ખુઆદિકં પઞ્ચવિધમ્પિ ચક્ખું ભૂતો પત્તોતિ ચક્ખુભૂતો. એવં ઞાણભૂતોતિઆદીસુપિ દટ્ઠબ્બં. સામુક્કંસિકાય ધમ્મદેસનાય સાતિસયો ભગવતો વત્તુઆદિભાવોતિ વુત્તં ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મે વદતીતિ વત્તા’’તિઆદિ. ‘‘પવત્તા’’તિ એત્થ પ-કારસ્સ પકટ્ઠત્થતં દસ્સેતું ‘‘ચિરં…પે… પવત્તા’’તિ આહ. નિદ્ધારેત્વા નેતા નિન્નેતા.

‘‘એકૂનનવુતિ ચિત્તાની’’તિ વુત્તા ચિત્તસહચરિયાય યથા ‘‘કુન્તા પચરન્તી’’તિ. તેસઞ્ચ પાળિપદેસાનં એકેકં પદં ઉદ્ધરિત્વાપિ કિઞ્ચાપિ કુસલત્તિકપદાનિયેવ ઉદ્ધરિત્વા ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે ચિત્તાનિ વિભત્તાનિ, કુસલત્તિકેન પન સભાવધમ્મસઙ્ગહિતાનં સેસત્તિકદુકપદાનં અસઙ્ગહિતાનં અભાવતો કુસલત્તિકપદુદ્ધારેન નયદસ્સનભૂતેન ઇતરત્તિકદુકપદાનિપિ ઉદ્ધટાનેવાતિ વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા માતિકાગ્ગહણં સમત્થિતં ભવતિ.

સો ચ ધમ્મોતિ ‘‘તયો કુસલહેતૂ’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૬૦) પુરિમાય પુરિમાય પાળિયા પચ્છિમા પચ્છિમા અત્થનિદ્દેસોતિ વુત્તં. ‘‘સમાનેન્તી’’તિસદ્દસ્સ પટપટાયતિ-સદ્દસ્સ વિય સદ્દનયો દટ્ઠબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘સમાનં કરોન્તી’’તિ વુત્તં. સમાનકરણઞ્ચ ઊનપક્ખિપનેન અધિકાપનયનેન વા હોતિ, ઇધ ઊનપક્ખિપનેનાતિ દસ્સેતું ‘‘પૂરેન્તી’’તિ વુત્તં. સમાનેતબ્બન્તિ એત્થાપીતિ ‘‘પટ્ઠાનં સમાનેતબ્બ’’ન્તિ એત્થ.

બલવતા ઞાણવેગેન અભિધમ્મપચ્ચવેક્ખણવસપ્પવત્તેન. બલવતો ઞાણવેગસ્સ સબ્બકિલેસક્ખેપનવસપ્પવત્તસ્સ. ગમ્ભીરમેવ ગમ્ભીરગતં દિટ્ઠિગતન્તિઆદીસુ વિય. નિરવસેસેનાતિ ન કઞ્ચિ અવસેસેત્વા. પઞ્ચખીલરહિતેનાતિ પઞ્ચચેતોખીલરહિતેન.

એકાધિકેસુ અટ્ઠસુ કિલેસસતેસૂતિ ‘‘જાતિમદો’’તિઆદિના એકકવસેન આગતા તેસત્તતિ, ‘‘કોધો ચ ઉપનાહો ચા’’તિઆદિના દુકવસેન છત્તિંસ, ‘‘તીણિ અકુસલમૂલાની’’તિઆદિના તિકવસેન પઞ્ચાધિકં સતં, ‘‘ચત્તારો આસવા’’તિઆદિના ચતુક્કવસેન છપ્પઞ્ઞાસ, ‘‘પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિઆદિના પઞ્ચકવસેન પઞ્ચસત્તતિ, ‘‘છ વિવાદમૂલાની’’તિઆદિના છક્કવસેન ચતુરાસીતિ, ‘‘સત્ત અનુસયા’’તિઆદિના સત્તકવસેન એકૂનપઞ્ઞાસ, ‘‘અટ્ઠ કિલેસવત્થૂની’’તિઆદિના અટ્ઠકવસેન ચતુસટ્ઠિ, ‘‘નવ આઘાતવત્થૂની’’તિઆદિના નવકવસેન એકાસીતિ, ‘‘દસ કિલેસવત્થૂની’’તિઆદિના દસકવસેન સત્તતિ, ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સુપ્પાદાય અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાની’’તિઆદિના અટ્ઠારસકવસેન અટ્ઠસતન્તિ એવં એકાધિકેસુ અટ્ઠસુ કિલેસસતેસુ. સેસા તેનવુતાધિકં છસતં કિલેસા. તે બ્રહ્મજાલસુત્તાગતાહિ દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠીહિ સહ પઞ્ચપઞ્ઞાસાધિકં સત્તસતં હોન્તિ.

અથ વા ચુદ્દસેકન્તાકુસલા, પઞ્ચવીસતિ કુસલાબ્યાકતસાધારણા, ચુદ્દસ કુસલત્તિકસાધારણા, ઉપચયાદિદ્વયં એકં કત્વા સત્તવીસતિ રૂપાનિ ચાતિ ઇમે અસીતિ ધમ્મા, ઇમેસુ ભાવદ્વયે એકં ઠપેત્વા અજ્ઝત્તિકા એકૂનાસીતિ, બાહિરા એકૂનાસીતીતિ સબ્બેપિ અટ્ઠપઞ્ઞાસાધિકં સતં હોન્તિ. ઇમેસુ એકેકસ્મિં દસન્નં દસન્નં કિલેસાનં ઉપ્પજ્જનતો અસીતિઅધિકં દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં હોન્તિ.

અથ વા તેપઞ્ઞાસ અરૂપધમ્મા, અટ્ઠારસ રૂપરૂપાનિ, આકાસધાતુ, લક્ખણરૂપાનિ ચાતિ પઞ્ચસત્તતિ ધમ્મા અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો પઞ્ઞાસસતં હોન્તિ. તત્થ એકેકસ્મિં દસ દસ કિલેસાતિપિ દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં. તથા એત્થ વેદનં સુખિન્દ્રિયાદિવસેન પઞ્ચવિધં કત્વા સત્તપઞ્ઞાસ અરૂપધમ્મા, અટ્ઠારસ રૂપરૂપાનિ ચાતિ પઞ્ચસત્તતિ વિપસ્સનૂપગધમ્મા અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો પઞ્ઞાસસતં હોન્તિ. એતેસુ એકેકસ્મિં દસ દસ કિલેસાતિપિ દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં.

અપરો નયો – દ્વાદસઅકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ પઠમે છ કિલેસા, દુતિયે સત્ત, તતિયે છ, ચતુત્થે સત્ત, પઞ્ચમે છ, છટ્ઠે સત્ત, સત્તમે છ, અટ્ઠમે સત્ત, નવમે પઞ્ચ, દસમે છ, એકાદસમે પઞ્ચ, દ્વાદસમે ચત્તારોતિ સબ્બે દ્વાસત્તતિ, ઇમે પઞ્ચદ્વારિકા પઞ્ચસુ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ એકેકસ્મિં દ્વાસત્તતીતિ સટ્ઠિઅધિકાનિ તીણિ સતાનિ, મનોદ્વારિકા પન છસુ આરમ્મણેસુ એકેકસ્મિં દ્વાસત્તતિ દ્વાસત્તતીતિ કત્વા દ્વત્તિંસાધિકાનિ ચત્તારિ સતાનિ, સબ્બાનિપિ દ્વાનવુતિઅધિકાનિ સત્તસતાનિ, તાનિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાવિસયતાય ચતુરાસીતિઅધિકં દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં હોન્તીતિ વેદિતબ્બં.

અથ વા રૂપારમ્મણાદીનિ પઞ્ચ, અવસેસરૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણવસેન પઞ્ચ ધમ્મારમ્મણકા સેસા ચાતિ દસ, તે અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો વીસતિ, પઞ્ઞત્તિ ચાતિ એકવીસતિયા આરમ્મણેસુ દ્વાસત્તતિ દ્વાસત્તતિ કિલેસાતિ દ્વાદસાધિકં દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં હોન્તિ.

અથ વા દ્વાદસસુ અકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ પઠમે વીસતિ ધમ્મા, દુતિયે દ્વાવીસતિ, તતિયે વીસતિ, ચતુત્થે દ્વાવીસતિ, પઞ્ચમે એકૂનવીસતિ, છટ્ઠે એકૂનવીસતિ, સત્તમે એકૂનવીસતિ, અટ્ઠમે એકવીસતિ, નવમે એકૂનવીસતિ, દસમે એકવીસતિ, એકાદસમે સોળસ, દ્વાદસમે સોળસાતિ સબ્બે અકુસલધમ્મા છત્તિંસાધિકાનિ દ્વે સતાનિ, ઇમે છસુ આરમ્મણેસુ પચ્ચેકં છત્તિં સાધિકાનિ દ્વે સતાનિ, સબ્બે સોળસાધિકાનિ ચત્તારિ સતાનિ ચ સહસ્સં હોન્તીતિ એવમ્પિ દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં વેદિતબ્બં.

ઇતરેસન્તિ તણ્હાવિચરિતાનં ‘‘અતીતાનિ છત્તિંસા’’તિઆદિના અતીતાદિભાવામસનતો. ખેપનેતિ અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્દને. ‘‘દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં ખેપેત્વા’’તિ હિ વુત્તં. પરમત્થતો અતીતાદીનં મગ્ગેન અપ્પહાતબ્બત્તા ‘‘અતીતાદિભાવામસના અગ્ગહણં ખેપને’’તિ વુત્તં. યં પન પટ્ઠાને ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બો ધમ્મો દસ્સનેન પહાતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના તિકે, તથા દસ્સનેન પહાતબ્બાતીતતિકતિકે ‘‘અતીતા દસ્સનેન પહાતબ્બા’’તિઆદિના ચ તીસુ કાલેસુ દસ્સનાદિપહાતબ્બવચનં કતં, તં અતીતાદીનં સંકિલિટ્ઠતાય અપાયગમનીયતાય ચ દસ્સનપહાતબ્બેહિ નિરતિસયત્તા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ન ભાસિતત્થવચનન્તિ ઇદં ‘‘હિતપરિયાયવચન’’ન્તિ એતેન નિવત્તિતસ્સ એકદેસકથનં. યથા હિ અયં અત્થ-સદ્દો ન ભાસિતત્થવચનં, એવં વિસયપ્પયોજનાદિવચનમ્પિ ન હોતીતિ. યથાવુત્તસ્સાતિ હિતપરિયાયસ્સ. ‘‘ન હઞ્ઞદત્થત્થિપસંસલાભા’’તિ પદસ્સ નિદ્દેસે ‘‘અત્તત્થો વા પરત્થો વા’’તિઆદિના (મહાનિ. ૬૯) કિઞ્ચાપિ સુત્તનિરપેક્ખં અત્તત્થાદયો વુત્તા સુત્તત્થભાવેન અનિદ્દિટ્ઠત્તા, તેસુ પન એકોપિ અત્થપ્પભેદો સુત્તેન દીપેતબ્બતં નાતિક્કમતીતિ આહ ‘‘તે સુત્તં સૂચેતી’’તિ. ઇમસ્મિં વિકપ્પે અત્થ-સદ્દો ભાસિતત્થવચનમ્પિ હોતિ. પુરિમકા હિ પઞ્ચ અત્થપ્પભેદા હિતપરિયાયા, તતો પરે છ ભાસિતત્થપ્પભેદા, પચ્છિમકા પન ઉભયસભાવા. તત્થ દુરધિગમતાય વિભાવને અલદ્ધગાધો ગમ્ભીરો, ન વિવટો ગુળ્હો, મૂલુદકાદયો વિય પંસુના અક્ખરસન્નિવેસાદિના તિરોહિતો પટિચ્છન્નો, નિદ્ધારેત્વા ઞાપેતબ્બો નેય્યો, યથારુતવસેનેવ વેદિતબ્બો નીતો. અનવજ્જનિક્કિલેસવોદાના પરિયાયવસેન વુત્તા, કુસલવિપાકકિરિયધમ્મવસેન વા. પરમત્થો નિબ્બાનં, અવિપરીતસભાવો એવ વા. સાતિસયં પકાસિતાનિ તપ્પરભાવેન પકાસિતત્તા. ‘‘એત્તકં તસ્સ ભગવતો સુત્તાગતં સુત્તપરિયાપન્ન’’ન્તિ (પાચિ. ૧૨૪૨), ‘‘સકવાદે પઞ્ચસુત્તસતાની’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; કથા. અટ્ઠ. નિદાનકથા) ચ એવમાદીસુ સુત્ત-સદ્દો ઉપચરિતોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ઇદમેવ અત્થાનં સૂચનતો સુત્તન્તિ વુત્ત’’ન્તિ. એકન્તહિતપટિલાભસંવત્તનિકા સુત્તન્તદેસનાતિ ઇદમ્પિ વિનેય્યાનં હિતસમ્પાપને સુત્તન્તદેસનાય તપ્પરભાવંયેવ સન્ધાય વુત્તં. તપ્પરભાવો ચ વિનેય્યજ્ઝાસયાનુલોમતો દટ્ઠબ્બો, તથા અત્તત્થાદિપ્પકાસનપધાનતાપિ. ઇતરેહીતિ વિનયાભિધમ્મેહિ.

રત્તિઆદીસૂતિ રત્તિરાજવિનયેસુ વિસયભૂતેસુ. નનુ ચ ‘‘અભિરત્તી’’તિ અવુત્તત્તા રત્તિગ્ગહણં ન કત્તબ્બં, ‘‘અભિઞ્ઞાતા અભિલક્ખિતા’’તિ ચ ઞાણલક્ખણકિરિયાવિસેસકો અભિ-સદ્દોતિ? ન, ‘‘અભિઞ્ઞાતા અભિલક્ખિતા’’તિ અભિ-સદ્દવિસિટ્ઠાનં ઞાતલક્ખિતસદ્દાનં રત્તિસદ્દેન સમાનાધિકરણતાય રત્તિવિસયત્તા. એત્થ ચ વાચકસદ્દસન્નિધાને નિપાતાનં તદત્થજોતકમત્તત્તા લક્ખિતસદ્દત્થજોતકો અભિ-સદ્દો લક્ખણે વત્તતીતિ વુત્તો. અભિલક્ખિતસદ્દપરિયાયો ચ અભિઞ્ઞાતસદ્દોતિ દટ્ઠબ્બો, અભિવિનયસદ્દસ્સ પન અભિપુરિસસ્સ વિય સમાસસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા. અનેકત્થા હિ નિપાતા, અનેકત્થભેદો ચ સદ્દાનં પયોગવિસયોતિ.

કિઞ્ચાપિ દેસનાદયો દેસેતબ્બાદિનિરપેક્ખા ન સન્તિ, આણાદયો પન વિસેસતો દેસકાદિઅધીનાતિ તંતંવિસેસયોગવસેન તેસં ભેદો વુત્તો. યથા હિ આણાવિધાનં વિસેસતો આણારહાધીનં તત્થ કોસલ્લયોગતો, એવં વોહારપરમત્થવિધાનાનિ ચ વિધાયકાધીનાનીતિ આણાદિવિધિનો દેસકાયત્તતા વુત્તા. અપરાધજ્ઝાસયાનુરૂપં વિય ધમ્માનુરૂપમ્પિ સાસનં વિસેસતો તથાવિનેતબ્બપુગ્ગલાપેક્ખન્તિ વુત્તં ‘‘સાસિતબ્બ…પે… તબ્બભાવેના’’તિ. સંવરાસંવરનામરૂપાનં વિય વિનિવેઠેતબ્બાય દિટ્ઠિયાપિ કથનં સતિ વાચાવત્થુસ્મિં, નાસતીતિ વિસેસતો તદધીનન્તિ આહ ‘‘કથેતબ્બસ્સ…પે… કથા’’તિ. ઉપારમ્ભાદીતિ ઉપારમ્ભનિસ્સરણધમ્મકોસરક્ખણાનિ. પરિયાપુણનાદીતિ પરિયાપુણનસુપ્પટિપત્તિદુપ્પટિપત્તિયો.

તન્તિસમુદાયો અવયવતન્તિયા આધારો યથા ‘‘રુક્ખે સાખા’’તિ. ન ચોદેતબ્બમેતં સમુખેન, વિસયવિસયિમુખેન વા વિનયાદીનંયેવ ગમ્ભીરભાવસ્સ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. ધમ્મો હિ વિનયાદયો, તેસઞ્ચ વિસયો અત્થો, ધમ્મત્થવિસયા ચ દેસનાપટિવેધાતિ. ‘‘પટિવેધસ્સા’’તિઆદિના ધમ્મત્થાનં દુપ્પટિવિદ્ધત્તા દેસનાય ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા પટિવેધસ્સ ઉપ્પાદેતુઞ્ચ પટિવિજ્ઝિતુઞ્ચ અસક્કુણેય્યત્તા દુક્ખોગાહતં દસ્સેતિ.

ધમ્માનુરૂપં યથાધમ્મન્તિ ચ અત્થો યુજ્જતિ. દેસનાપિ હિ પટિવેધો વિય અવિપરીતં સવિસયવિભાવનતો ધમ્માનુરૂપં પવત્તતિ યતો ‘‘અવિપરીતાભિલાપો’’તિ વુચ્ચતિ. ધમ્મનિરુત્તિં દસ્સેતીતિ એતેન દેસનાસદ્દસભાવાતિ દીપેતિ. તથા હિ નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાય પરિત્તારમ્મણાદિભાવો પાળિયં વુત્તો, અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘તંતંસભાવનિરુત્તિસદ્દં આરમ્મણં કત્વા’’તિઆદિના સદ્દારમ્મણતા. ઇમસ્સ અત્થસ્સ અયં સદ્દો વાચકોતિ વચનવચનીયં વવત્થપેત્વા તંતંવચનીયવિભાવનવસેન પવત્તિતો હિ સદ્દો દેસનાતિ. નનુ ચ ‘‘ધમ્મો તન્તી’’તિ ઇમસ્મિં પક્ખે ધમ્મસ્સપિ સદ્દસભાવત્તા ધમ્મદેસનાનં વિસેસો ન સિયાતિ? ન, તેસં તેસં અત્થાનં બોધકભાવેન ઞાતો ઉગ્ગહિતાદિવસેન ચ પુબ્બે પવત્તિતો સદ્દપ્પબન્ધો ધમ્મો, પચ્છા પરેસં અવબોધનત્થં પવત્તિતો તદત્થપ્પકાસનકો સદ્દો દેસનાતિ. અથ વા યથાવુત્તસદ્દસમુટ્ઠાપકો ચિત્તુપ્પાદો દેસના મુસાવાદાદયો વિય. વચનસ્સ પવત્તનન્તિ ચ યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદમાહ. સો હિ વચનં પવત્તેતિ, તં વા એતેન પવત્તીયતીતિ પવત્તનં. દેસીયતિ અત્થો એતેનાતિ દેસના. પકારેહિ ઞાપીયતિ એતેન, પકારતો ઞાપેતીતિ વા પઞ્ઞત્તીતિ વુચ્ચતીતિ. તેનેવાહ ‘‘અધિપ્પાયો’’તિઆદિ. અભિસમેતિ, અભિસમીયતિ વા એતેનાતિ અભિસમયોતિ એવમ્પિ અભિસમયત્થો સમ્ભવતિ. અભિસમેતબ્બતો પન અભિસમયોતિ દુતિયવિકપ્પે પટિવેધોયેવાતિ.

વુત્તનયેન વેદિતબ્બાતિ અવિજ્જાસઙ્ખારાદીનં ધમ્મત્થાનં દુપ્પટિવિજ્ઝતાય દુક્ખોગાહતા, તેસં પઞ્ઞાપનસ્સ દુક્કરભાવતો તંદેસનાય પટિવેધનસઙ્ખાતસ્સ પટિવેધસ્સ ઉપ્પાદનવિસયિકરણાનં અસક્કુણેય્યતાય દુક્ખોગાહતા વેદિતબ્બા.

કારણે ફલવોહારેન તે ધમ્મા દુક્ખાય સંવત્તન્તીતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉપારમ્ભ…પે… હેતુભાવેના’’તિ. અઞ્ઞં અત્થન્તિ ઉપારમ્ભં નિસ્સરણઞ્ચ. નિટ્ઠાપેત્વાતિ કથનવસેન પરિયોસાપેત્વા. તસ્સ ‘‘આરદ્ધ’’ન્તિ એતેન સમ્બન્ધો. ઉદ્દાનસઙ્ગહાદિભેદો સઙ્ગીતોતિ પાઠો યુત્તો, ‘‘સઙ્ગીતિયા’’તિ પન લિખન્તિ. પુરિમં વા સઙ્ગીતિયાતિ ભાવેન ભાવલક્ખણે ભુમ્મં, પચ્છિમં અધિકરણે. પિટકાદીતિ પિટકનિકાયઙ્ગધમ્મક્ખન્ધાનિ.

તત્થ અઙ્ગેસુ સુત્તઙ્ગમેવ ન સમ્ભવતિ ‘‘સગાથકં સુત્તં ગેય્યં, નિગ્ગાથકં સુત્તં વેય્યાકરણ’’ન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) વુત્તત્તા, મઙ્ગલસુત્તાદીનઞ્ચ સુત્તઙ્ગસઙ્ગહો ન સિયા ગાથાભાવતો ધમ્મપદાદીનં વિય, ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો વા સિયા સગાથકત્તા સગાથાવગ્ગસ્સ વિય, તથા ઉભતોવિભઙ્ગાદીસુ સગાથકપદેસાનન્તિ? વુચ્ચતે –

સુત્તન્તિ સામઞ્ઞવિધિ, વિસેસવિધયો પરે;

સનિમિત્તા નિરુળ્હત્તા, સહતાઞ્ઞેન નાઞ્ઞતો. (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના);

સબ્બસ્સપિ હિ બુદ્ધવચનસ્સ સુત્તન્તિ અયં સામઞ્ઞવિધિ. તેનેવાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાયનો નેત્તિયં ‘‘નવવિધસુત્તન્તપરિયેટ્ઠી’’તિ (નેત્તિ. સઙ્ગહવાર). ‘‘એત્તકં તસ્સ ભગવતો સુત્તાગતં સુત્તપરિયાપન્નં (પાચિ. ૧૨૪૨) સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાની’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; કથા. અટ્ઠ. નિદાનકથા) એવમાદિ ચ એતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં, તદેકદેસેસુ પન ગેય્યાદયો વિસેસવિધયો તેન તેન નિમિત્તેન પતિટ્ઠિતત્તા. તથા હિ ગેય્યસ્સ સગાથકત્તં તબ્ભાવનિમિત્તં. લોકેપિ હિ સસિલોકં સગાથકં વા ચુણ્ણિયગન્થં ‘‘ગેય્ય’’ન્તિ વદન્તિ. ગાથાવિરહે પન સતિ પુચ્છં કત્વા વિસ્સજ્જનભાવો વેય્યાકરણસ્સ. પુચ્છાવિસ્સજ્જનઞ્હિ બ્યાકરણન્તિ વુચ્ચતિ. બ્યાકરણમેવ વેય્યાકરણન્તિ.

એવં સન્તે સગાથકાનમ્પિ પઞ્હવિસ્સજ્જનવસેન પવત્તાનં વેય્યાકરણભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ વેય્યાકરણાદિસઞ્ઞાનં અનોકાસભાવતો ‘‘ગાથાવિરહે પન સતી’’તિ વિસેસિતત્તા ચ. તથા હિ ધમ્મપદાદીસુ કેવલં ગાથાબન્ધેસુ સગાથકત્તેપિ સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાપટિસંયુત્તેસુ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિવચનસમ્બન્ધેસુ અબ્ભુતધમ્મપટિસંયુત્તેસુ ચ સુત્તવિસેસેસુ યથાક્કમં ગાથાઉદાનઇતિવુત્તકઅબ્ભુતધમ્મસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતા, તથા સતિપિ ગાથાબન્ધભાવે ભગવતો અતીતાસુ જાતીસુ ચરિયાનુભાવપ્પકાસકેસુ જાતકસઞ્ઞા. સતિપિ પઞ્હવિસ્સજ્જનભાવે સગાથકત્તે ચ કેસુચિ સુત્તન્તેસુ વેદસ્સ લભાપનતો વેદલ્લસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતાતિ એવં તેન તેન સગાથકત્તાદિના નિમિત્તેન તેસુ તેસુ સુત્તવિસેસેસુ ગેય્યાદિસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતાતિ વિસેસવિધયો સુત્તઙ્ગતો પરે ગેય્યઙ્ગાદયો. યં પનેત્થ ગેય્યઙ્ગાદિનિમિત્તરહિતં, તં સુત્તઙ્ગં વિસેસસઞ્ઞાપરિહારેન સામઞ્ઞસઞ્ઞાય પવત્તનતોતિ.

નનુ ચ સગાથકં સુત્તં ગેય્યં, નિગ્ગાથકં સુત્તં વેય્યાકરણન્તિ સુત્તઙ્ગં ન સમ્ભવતીતિ ચોદના તદવત્થાતિ? ન, સોધિતત્તા. સોધિતઞ્હિ પુબ્બે ગાથાવિરહે સતિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનભાવો વેય્યાકરણભાવસ્સ નિમિત્તન્તિ. યઞ્ચ વુત્તં ‘‘ગાથાભાવતો મઙ્ગલસુત્તાદીનં સુત્તઙ્ગસઙ્ગહો ન સિયા’’તિ, તં ન, નિરુળ્હત્તા. નિરુળ્હો હિ મઙ્ગલસુત્તાદીસુ સુત્તભાવો. ન હિ તાનિ ધમ્મપદબુદ્ધવંસાદયો વિય ગાથાભાવેન પઞ્ઞાતાનિ, કિન્તુ સુત્તભાવેનેવ. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં સુત્તનામકન્તિ નામગ્ગહણં કતં. યં પન વુત્તં ‘‘સગાથકત્તા ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો વા સિયા’’તિ, તદપિ નત્થિ. યસ્મા સહતાઞ્ઞેન. સહ ગાથાહીતિ સગાથકં, સહભાવો ચ નામ અત્તતો અઞ્ઞેન હોતિ, ન ચ મઙ્ગલસુત્તાદીસુ ગાથાવિનિમુત્તો કોચિ સુત્તપ્પદેસો અત્થિ, યો ‘‘સહ ગાથાહી’’તિ વુચ્ચેય્ય, ન ચ સમુદાયો નામ કોચિ અત્થિ. યદપિ વુત્તં ‘‘ઉભતોવિભઙ્ગાદીસુ સગાથકપ્પદેસાનં ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો સિયા’’તિ, તદપિ ન, અઞ્ઞતો. અઞ્ઞા એવ હિ તા ગાથા જાતકાદિપરિયાપન્નત્તા. અતો ન તાહિ ઉભતોવિભઙ્ગાદીનં ગેય્યઙ્ગભાવોતિ એવં સુત્તાદીનં અઙ્ગાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરાભાવો વેદિતબ્બો.

જિનસાસનં અભિધમ્મો. પટિવિદ્ધટ્ઠાનં પટિવેધભૂમિ પટિવેધાવત્થા, પટિવેધહેતુ વા. ‘‘સો એવં પજાનામિ સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૧-૧૨) વુત્તં. પાળિયં પન ‘‘સો એવં પજાનામિ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિતં. સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયાપિ વેદયિત’’ન્તિ આગતં (સં. નિ. ૫.૧૧-૧૨). પચ્ચયાદીહીતિ પચ્ચયસભાવવૂપસમતદુપાયાદીહિ. પરવાદિચોદનં પત્વાતિ અટ્ઠકથાયં આગતં પરવાદિચોદનં પત્વા. અધિગ…પે… રૂપેનાતિ અધિગન્તબ્બો ચ સો દેસેતબ્બો ચાતિ અધિગન્તબ્બદેસેતબ્બો, સો એવ ધમ્મો, તદનુરૂપેન. એત્થ ચ યથાધમ્મસાસનત્તા યથાધિગતધમ્મદેસનાભાવતો અભિધમ્મસ્સ અભિસમ્બોધિ અધિગમનિદાનં. દેસકાલાદિયેવ દેસનાનિદાનં. યં પન અટ્ઠકથાયં ‘‘દેસનાનિદાનં યાવ ધમ્મચક્કપ્પવત્તના’’તિ વુત્તં, તં અભિધમ્મદેસનાવિસેસેન ધમ્મચક્કપ્પવત્તનન્તિ કત્વા વુત્તં. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તે વા દેસિતેહિ અરિયસચ્ચેહિ સકલાભિધમ્મપદત્થસઙ્ગહતો, પરમત્થતો અભિધમ્મભૂતાનં વા સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં તત્થ દેસિતત્તા વુત્તં. તત્તકાનંયેવ દેસનારુળ્હતાય અડ્ઢછક્કેસુ જાતકસતેસુ પરિપાચનં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ એત્તકાસુ એવ જાતીસુ પુઞ્ઞાદિસમ્ભારસમ્ભરણં, કિં પન કારણં એત્તકા એવ જાતિયો દેસિતાતિ? તદઞ્ઞેસં અટ્ઠુપ્પત્તિયા અભાવતો.

સુમેધકથાવણ્ણના

ઉપ્પન્ને બુદ્ધે તતો અત્તાનં સેય્યતો વા સદિસતો વા દહન્તો ઝાનાભિઞ્ઞાહિ પરિહાયતિ, ન તથા સુમેધપણ્ડિતો અટ્ઠાસીતિ તસ્સ ઝાનાભિઞ્ઞાહિ અપરિહાનિ દટ્ઠબ્બા. તેનેવાહ ‘‘તાપસેહિ અસમો’’તિ. યથા નિબ્બાનં, અઞ્ઞં વા નિચ્ચાભિમતં અવિપરીતવુત્તિતાય સબ્બકાલં તથાભાવેન ‘‘સસ્સત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં બુદ્ધાનં વચનન્તિ તસ્સ સસ્સતતા વુત્તા. તેનેવાહ ‘‘અવિપરીતમેવા’’તિ. ઉપપારમીઆદિવિભાગેન અનેકપ્પકારતા. સમાદાનાધિટ્ઠાનન્તિ સમાદાનસ્સ અધિટ્ઠાનં પવત્તનં કરણન્તિ અત્થો. ઞાણતેજેનાતિ પારમીપવિચયઞાણપ્પભાવેન. મહાનુભાવઞ્હિ તં ઞાણં બોધિસમ્ભારેસુ અનાવરણં અનાચરિયકં મહાબોધિસમુપ્પત્તિયા અનુરૂપપુબ્બનિમિત્તભૂતં. તથા હિ તં મનુસ્સપુરિસભાવાદિઆધારમેવ જાતં. કાયાદીસુ અસુભસઞ્ઞાદિભાવેન સુદ્ધગોચરા. ‘‘અઞ્ઞથા’’તિ પદસ્સ પકરણપરિચ્છિન્નં અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘લીનતા’’તિ આહ. લીનતાતિ ચ સઙ્કોચો વીરિયહાનિ વીરિયારમ્ભસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તેનાહ ‘‘એસા મે વીરિયપારમી’’તિ.

નિદાનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડં

તિકમાતિકાપદવણ્ણના

૧. તેનાતિ વેદનાસદ્દેન. સબ્બપદેહીતિ તીહિ પદેહિ લદ્ધનામો હોતિ અવયવધમ્મેનાપિ સમુદાયસ્સ અપદિસિતબ્બતો યથા ‘‘સમં ચુણ્ણ’’ન્તિ. ચોદકો યથાધિપ્પેતમત્થં અપ્પટિપજ્જમાનો વિભત્તિઅન્તસ્સેવ પદભાવં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘નનુ સુખાયા’’તિઆદિના ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘અધિપ્પેતપ્પકારત્થગમકસ્સા’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિવરતિ. તેન ‘‘વાક્યં ઇધ પદન્તિ વુત્ત’’ન્તિ દસ્સેતિ. હેતુપદસહેતુકપદાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન નહેતુપદઅહેતુકપદહેતુસમ્પયુત્તપદાનિ હેતુવિપ્પયુત્તપદમ્પિ વા સઙ્ગણ્હાતિ.

ઉભયેકપદવસેનાતિ ઉભયપદવસેન હેતુદુકસમ્બન્ધો, એકપદવસેન સહેતુકદુકસમ્બન્ધો. તથાતિ ઉભયેકપદવસેન. એત્થ ચ સહેતુકહેતુસમ્પયુત્તદુકાતિઆદિના યથા હેતુગોચ્છકે પઠમદુકસમ્બન્ધા દુતિયતતિયદુકા, પઠમદુકદુતિયદુકસમ્બન્ધા ચતુત્થછટ્ઠદુકા, પઠમદુકતતિયદુકસમ્બન્ધો પઞ્ચમો દુકો, એવં આસવગોચ્છકાદીસુપીતિ નયં દસ્સેતિ. સક્કા હિ ઇમિનાવ નયેન તેસુપિ દુકન્તરસમ્બન્ધો વિઞ્ઞાતું, કેવલં પન આસવગોચ્છકાદીસુ દુતિયદુકતતિયદુકસમ્બન્ધો ઓસાનદુકો, કિલેસગોચ્છકે ચ દુતિયચતુત્થદુકસમ્બન્ધોતિ. ધમ્માનં સાવસેસનિરવસેસભાવેન તિકદુકાનં સપ્પદેસનિપ્પદેસતા વુત્તાતિ યેહિ તિકદુકા સાવસેસાતિ પદિસ્સન્તિ અપદિસ્સન્તિ, તે અસઙ્ગહિતધમ્માપદેસો. એવં સતિ ‘‘અસઙ્ગહિતો’’તિ વિસેસનં કિમત્થિયન્તિ? એતસ્સેવત્થસ્સ પાકટકરણત્થં દટ્ઠબ્બં. અથ વા પદિસ્સતિ એતેન સમુદાયોતિ પદેસો, અવયવો. ‘‘સામઞ્ઞજોતના વિસેસે અવતિટ્ઠતી’’તિ યથાધિપ્પેતં વિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘અસઙ્ગહિતો’’તિ આહ.

અનવજ્જત્થો અવજ્જવિરહત્થો. નામં સઞ્ઞા, કિરિયા કરણં, પયોજનં રથરથઙ્ગવિભાવનેન તેસં પકારતો યોજનં. કુસેન ઞાણેન લાતબ્બાતિ કુસલાતિ અયમત્થો ઞાણસમ્પયુત્તાનં તાવ હોતુ, ઞાણવિપ્પયુત્તાનં કથન્તિ આહ ‘‘ઞાણવિપ્પયુત્તાનમ્પી’’તિઆદિ. ઞાણવિપ્પયુત્તાપિ હિ ઞાણેનેવ પવત્તિયન્તિ હિતસુખહેતુભૂતાય પવત્તિયા પઞ્ઞવન્તાનં પટિપત્તિભાવતો. ન હિ અન્તરેન યોનિસોમનસિકારં કુસલુપ્પત્તિ અત્થીતિ. ‘‘યદિ કુસલસ્સ ઉભયભાગગતં સંકિલેસલવનં પાકટં સિયા, કુસા વિય લુનન્તીતિ કુસલાતિ અયમત્થો યુત્તો સિયા’’તિ કોચિ વદેય્યાતિ આસઙ્કાય આહ ‘‘સમ્મપ્પધાનદ્વયં વિયા’’તિ.

ન ચાતિઆદિના ‘‘સભાવં ધારેન્તી’’તિ એત્થ પરમત્થતો કત્તુકમ્મસ્સ ચ ભેદો નત્થિ, કપ્પનાસિદ્ધો એવ પન ભેદોતિ દસ્સેતિ. તત્થ નામવસેન વિઞ્ઞાતાવિઞ્ઞાતેતિ યેસં ‘‘ધમ્મા’’તિ ઇમિના પરિયાયેન અવિઞ્ઞાતા સભાવા, ‘‘સભાવં ધારેન્તી’’તિ ઇમિના ચ પરિયાયેન વિઞ્ઞાતા, તેસં વસેન એવં વુત્તં. એત્થ ચ પઠમો અત્થો સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્મવસેન વુત્તો, દુતિયો સઙ્ખતવસેન, તતિયો સઙ્ખતાસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિધમ્મવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

કુસલપટિસેધનં કુસલાભાવો એવ. અભાવો હિ સત્તાપટિસેધોતિ. ધમ્મોતિ સભાવધમ્મો. અકુસલવચનેન ન કોચિ અત્થો સભાવધમ્મસ્સ અબોધકત્તાતિ અધિપ્પાયો. અથ સિયા અકુસલવચનેન કોચિ અત્થો અસભાવધમ્મબોધકત્તેપિ ‘‘પઞ્ઞત્તિધમ્મા’’તિઆદીસુ વિય, એવં સતિ ‘‘અનબ્યાકતા’’તિ ચ વત્તબ્બં સિયા, તતો ચાયં ચતુક્કો આપજ્જતિ, ન તિકો. તસ્માતિ યસ્મા દુકચતુક્કભાવો અનબ્યાકતવોહારો ચ નત્થિ, સો ચ વુત્તનયેન અભાવમત્તવચને આપજ્જતિ, તસ્મા. સભાવધારણાદીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘ધારીયન્તિ પચ્ચયેહી’’તિ અયમત્થો સઙ્ગહિતો. ઞેય્યપરિયાયેન પન ધમ્મ-સદ્દેનાયં દોસોતિ નનુ અઞેય્યપરિયાયેપિ ધમ્મ-સદ્દે ન કોચિ દોસોતિ? ન, વુત્તદોસાનતિવત્તનતો.

પારિસેસેનાતિ એત્થ નનુ અયમકારો ન-અત્થત્તયસ્સેવ જોતકો, અથ ખો ‘‘અહેતુકા ધમ્મા, અભિક્ખુકો આવાસો’’તિ તંયોગનિવત્તિયા, ‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા’’તિ તંસમ્બન્ધિભાવનિવત્તિયા. પચ્ચયુપ્પન્નઞ્હિ પચ્ચયસમ્બન્ધીતિ અપ્પચ્ચયુપ્પન્નત્તા અસમ્બન્ધિતા એત્થ જોતીયતિ. ‘‘અનિદસ્સના ધમ્મા’’તિ તંસભાવનિવત્તિયા. નિદસ્સનઞ્હિ દટ્ઠબ્બતા. અથ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નિદસ્સનં, તગ્ગય્હભાવનિવત્તિયા, તથા ‘‘અનાસવા ધમ્મા’’તિ. ‘‘અપ્પટિઘા ધમ્મા અનારમ્મણા ધમ્મા’’તિ તંકિચ્ચનિવત્તિયા. ‘‘અરૂપિનો ધમ્મા અચેતસિકા ધમ્મા’’તિ તબ્ભાવનિવત્તિયા. તદઞ્ઞતા હિ એત્થ પકાસીયતિ. ‘‘અમનુસ્સો’’તિ તબ્ભાવમત્તનિવત્તિયા. મનુસ્સત્તમત્તં નત્થિ અઞ્ઞં સમાનન્તિ સદિસતા હેત્થ સૂચિયતિ. ‘‘અસમણો સમણપટિઞ્ઞો અપુત્તો’’તિ તંસમ્ભાવનગુણનિવત્તિયા. ગરહા હિ એત્થ ઞાયતિ. ‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો અનામયા, અનુદરા કઞ્ઞા’’તિ તદપ્પભાવનિવત્તિયા. ‘‘અનુપ્પન્ના ધમ્મા’’તિ તંસદિસભાવનિવત્તિયા. અતીતાનઞ્હિ ઉપ્પન્નપુબ્બત્તા ઉપાદિધમ્માનઞ્ચ પચ્ચયેકદેસનિપ્ફત્તિયા આરદ્ધુપ્પાદભાવતો કાલવિનિમુત્તસ્સ ચ વિજ્જમાનત્તા ઉપ્પન્નાનુકૂલતા, પગેવ પચ્ચુપ્પન્નાનન્તિ તબ્બિધુરભાવો એત્થ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિ તદપરિયોસાનનિવત્તિયા. તંનિટ્ઠાનઞ્હેત્થ પકાસીયતીતિ એવમનેકેસં અત્થાનં જોતકો, તત્થ કિં વુચ્ચતે અત્થદ્વયમેવ વત્વા પારિસેસેનાતિ? ઇતરેસં એત્થ સુવિદૂરભાવતો. ન હિ કુસલવિપ્પયુત્તાદીનં ધમ્માનં અકુસલભાવો યુજ્જતિ.

અકુસલસદ્દસ્સ ઉચ્ચારણાનન્તરં વિનેય્યાનં કુસલપટિપક્ખભૂતે અત્થે પટિપત્તિભાવતો તત્થ નિરુળ્હતા દટ્ઠબ્બા. ‘‘વિરુદ્ધસભાવત્તા’’તિ વુત્તં કિચ્ચવિરોધાદીનમ્પિ તદન્તોગધત્તા, વિરુદ્ધસભાવત્તેપિ વિનાસકવિનાસિતબ્બભાવો કુસલાકુસલેસુ નિયતોતિ દસ્સેતું ‘‘તપ્પહેય્યભાવતો’’તિ આહ. ઇતરથા કુસલાનમ્પિ અકુસલેહિ પહાતબ્બભાવે અચ્ચન્તં સમુચ્છિન્નકુસલમૂલત્તા અપાયપૂરકા એવ સત્તા સિયું. યં પન ‘‘ધમ્માપિ વો, ભિક્ખવે, પહાતબ્બા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૦) વુત્તં, તં ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૩૩) વિય તદારમ્મણસંકિલેસપ્પહાનવસેન પરિયાયેન વુત્તં. યથાહ ‘‘ન હિ કુસલા અકુસલેહિ પહાતબ્બા’’તિ (ધ. સ. મૂલટી ૧).

ફસ્સાદિવચનેહિ તંનિદ્દેસભૂતેહિ. તબ્બચનીયભાવેનાતિ તેહિ ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા ધમ્મા’’તિઆદિવચનેહિ અભિધેય્યભાવેન. યથા અનવજ્જસુખવિપાકાદિઅત્થા કુસલાદિવચનેહિ, એવં અવિપાકત્થા અબ્યાકતવચનેન બોધિતા એવાતિ આહ ‘‘અબ્યાકતવચનેનેવ ચા’’તિ. કારણં અવત્વાતિ ઇધ વુત્તભાવેન અનુવત્તમાનત્તાતિ કારણં અવત્વા. અઞ્ઞા…પે… નિવારેતબ્બોતિ એતેન કુસલાકુસલસદ્દા વિય કુસલાકુસલસભાવાનં તદુભયવિપરીતસભાવાનં ધમ્માનં અબ્યાકતસદ્દો બોધકોતિ દસ્સેતિ. ન હિ અવિપાકવચનં વુત્તં, અકુસલવચનઞ્ચ અવુત્તં. યતો અવિપાકવચનસ્સ અધિકતભાવો અકુસલસ્સ ચ તબ્બચનીયભાવેન અકથિતભાવો સિયા, તસ્મા ન અકુસલાનં અબ્યાકતતાતિ અયં અકુસલાનં અનબ્યાકતભાવે યોજના.

તં પરિહરિતુન્તિ અબ્યાકતનિવત્તનમાહ. યદિ એવં ‘‘સુખવિપાકાનવજ્જા’’તિ વત્તબ્બં. અનવજ્જા હિ બ્યભિચારિતાય વિસેસિતબ્બાતિ? ન, સુખવિપાકવચનસ્સ વિસેસનભાવેન અગ્ગહિતત્તા. સુખવિપાકવચનેન હિ કુસલભાવે સમત્તો વિઞ્ઞાયતિ, અનવજ્જવચનં પનેત્થ કુસલાનં અગરહિતબ્બતાસઙ્ખાતં કઞ્ચિ વિસેસમાહ. તેનેવ ચ તસ્સ વિસેસનભાવેન વુત્તસ્સ પવત્તિસુખતાદિદસ્સનભાવં સયમેવ વક્ખતીતિ. મનોસમાચારવિસેસભૂતા ફલધમ્મા વિસેસેન પટિપ્પસ્સદ્ધાવજ્જા નામ હોન્તીતિ સમાચારત્તયવસેન તસ્મિં સુત્તે અનવજ્જધમ્માનં વુત્તત્તા ચ તે અનવસેસતો સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘વિરહિતાવજ્જમત્તા’’તિ વુત્તં. અવજ્જવિનાસનભાવો દસ્સિતો કણ્હસુક્કધમ્માનં વજ્ઝઘાતકભાવસ્સ નિયતત્તા. સવિપાકતા વિપાકધમ્મતા. સુખો વિપાકો એતેસન્તિ સુખવિપાકાતિ ઇમિના સમાસેન કુસલાનં સુખવિપાકવન્તતા વુત્તા. સા ચ નેસં ન તંસમઙ્ગિતાય અસહવત્તનતોતિ તદુપ્પાદનસમત્થતાતિ વિઞ્ઞાયતીતિ વુત્તં ‘‘સુખવિપાકવિપચ્ચનસભાવં દસ્સેતી’’તિ. યુત્તમેતન્તિ પરમત્થતો ભેદાભાવેપિ યથાવુત્તવચનવચનીયભાવસઙ્ખાતો ભેદો તસ્મિં અભિધેય્યત્થભૂતે વત્થુસ્મિં ઉપચારેન હોતીતિ યુત્તમેત્થ લક્ખણલક્ખિતબ્બભાવેન ભેદવચનં. ભવતિ હિ સદ્દત્થવિસેસમત્તેનપિ અભિન્ને વત્થુસ્મિં ભેદવચનં યથા ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્તિ.

વિનાપિ ભાવાભિધાયિના સદ્દેન ભાવપ્પધાનો નિદ્દેસો હોતીતિ વુત્તં ‘‘અનવજ્જવચનેન અનવજ્જત્તં આહા’’તિ. એવઞ્ચેત્થ પદવિગ્ગહો ગહેતબ્બો – ન અવજ્જં અનવજ્જં, અવજ્જપટિપક્ખતાય અગરહિતબ્બસભાવો. સુખો વિપાકો અસ્સાતિ સુખવિપાકં, સુખવિપાકવિપચ્ચનસમત્થતા. અનવજ્જઞ્ચ તં સુખવિપાકઞ્ચાતિ અનવજ્જસુખવિપાકં, તં લક્ખણં એતેસન્તિ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા. અથ વા પુબ્બે વિય અનવજ્જં, વિપચ્ચનં વિપાકો, સુખસ્સ વિપાકો સુખવિપાકો, અનવજ્જઞ્ચ સુખવિપાકો ચ અનવજ્જસુખવિપાકં એકત્તવસેન. તં લક્ખણં એતેસન્તિ અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણા. કિં પનેત્થ કારણં પદદ્વયપરિગ્ગહે, નનુ એકેનેવ પદેન ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિ. યદિપિ ‘‘અવજ્જરહિતં અનવજ્જ’’ન્તિ ઇમસ્મિં પન પક્ખે અબ્યાકતનિવત્તનત્થં સુખવિપાકગ્ગહણં કત્તબ્બં સિયા, સુખવિપાકગ્ગહણે પન કતે અનવજ્જગ્ગહણં ન કત્તબ્બમેવ. ‘‘અવજ્જપટિપક્ખા અનવજ્જા’’તિ એતસ્મિં પન પક્ખે સુખવિપાકગ્ગહણઞ્ચાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘તત્થ અનવજ્જવચનેના’’તિઆદિ. તેન પવત્તિસુખસુખવિપાકતાઅત્તસુદ્ધિવિસુદ્ધવિપાકતાઅકુસલઅબ્યાકતસભાવનિવત્તિરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનવિસેસદીપનતો એવં વિપુલપ્પયોજનત્થો પદદ્વયપરિગ્ગહોતિ દસ્સેતિ. સુખ-સદ્દસ્સ ઇટ્ઠપરિયાયતા વિય ‘‘નિબ્બાનપરમં સુખં (ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪), સુખા વિરાગતા લોકે (ઉદા. ૧૧), તેસં વૂપસમો સુખો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૨૧, ૨૭૨) સઙ્ખારદુક્ખૂપસમપરિયાયતાપિ વિજ્જતિ, તંઅવિપાકતાય પન ઇધ સુખવિપાકભાવો ન સક્કા વત્તુન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ખા…પે… નત્થી’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તેભૂમકકુસલાનમ્પિ વિવટ્ટસન્નિસ્સયભાવેન પવત્તિસભાવત્તા કિઞ્ચાપિ સબ્બે કુસલા સઙ્ખારદુક્ખૂપસમસુખનિપ્ફાદકા સમ્ભવન્તિ, યથાવુત્તસુખસ્સ પન અવિપાકભાવતો ન એતેન પદેન કુસલાનં સુખવિપાકતા સમ્ભવતીતિ. વિપક્કભાવમાપન્નેસુ અરૂપધમ્મેસુ નિરુળ્હત્તા વિપાક-સદ્દસ્સ ‘‘યદિ પના’’તિ સાસઙ્કં વદતિ.

યથાસમ્ભવન્તિ સહ અવજ્જેનાતિ સાવજ્જા, ગરહિતબ્બભાવયુત્તા. તેન નેસં ગરહિતબ્બસભાવં દસ્સેતિ. અઞ્ઞેપિ અત્થિ દુક્ખભાવેન ગરહિતબ્બસભાવા અકુસલવિપાકાતિ સાવજ્જવચનમત્તેન તેસમ્પિ અકુસલતાપત્તિદોસં દિસ્વા તં પરિહરિતું દુક્ખવિપાકવચનમાહ. અવજ્જ-સદ્દો વા રાગાદીસુ એકન્તાકુસલેસુ નિરુળ્હોતિ તંસહવત્તિધમ્માનં એવ સાવજ્જભાવે કુસલાબ્યાકતેહિ અકુસલાનં વિસેસો સાવજ્જવચનેનેવ દસ્સિતો. અબ્યાકતેહિ પન વિસિટ્ઠં કુસલાકુસલાનં સાધારણં સવિપાકતાલક્ખણન્તિ તસ્મિં લક્ખણે વિસેસદસ્સનત્થં દુક્ખવિપાકલક્ખણં વુત્તં. ઇતો પરં ‘‘દુક્ખો વિપાકો એતેસન્તિ દુક્ખવિપાકા’’તિઆદિના સુખવિપાકઅનવજ્જકુસલપદાનં ઠાને દુક્ખવિપાકસાવજ્જઅકુસલપદાનિ ઠપેત્વા યથાવુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. યોજના ચ સાવજ્જવચનેન અકુસલાનં પવત્તિદુક્ખતં દસ્સેતિ, દુક્ખવિપાકવચનેન વિપાકદુક્ખતં. પુરિમઞ્હિ અત્તનો પવત્તિસભાવવસેન લક્ખણવચનં, પચ્છિમં કાલન્તરે વિપાકુપ્પાદનસમત્થતાયાતિ. તથા પુરિમેન અકુસલાનં અવિસુદ્ધસભાવતં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન અવિસુદ્ધવિપાકતં. પુરિમેન ચ અકુસલે કુસલસભાવતો નિવત્તેતિ, પચ્છિમેન અબ્યાકતસભાવતો સવિપાકત્તદીપકત્તા પચ્છિમસ્સ. પુરિમેન વા અવજ્જવન્તતાદસ્સનતો કિચ્ચટ્ઠેન રસેન અનત્થજનનરસતં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન સમ્પત્તિઅત્થેન અનિટ્ઠવિપાકરસતં. પુરિમેન ચ ઉપટ્ઠાનાકારટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન સંકિલેસપચ્ચુપટ્ઠાનતં, પચ્છિમેન ફલટ્ઠેન દુક્ખવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનતં. પુરિમેન ચ અયોનિસોમનસિકારં અકુસલાનં પદટ્ઠાનં પકાસેતિ. તતો હિ તે સાવજ્જા જાતાતિ. પચ્છિમેન અકુસલાનં અઞ્ઞેસં પદટ્ઠાનભાવં વિભાવેતિ. તે હિ દુક્ખવિપાકસ્સ કારણં હોતીતિ. એત્થ ચ દુક્ખ-સદ્દો અનિટ્ઠપરિયાયવચનન્તિ વેદિતબ્બં. અનિટ્ઠચતુક્ખન્ધવિપાકા હિ અકુસલા, ન દુક્ખવેદનાવિપાકાવ. વિપાક-સદ્દસ્સ ફલપરિયાયભાવે પન નિસ્સન્દવિપાકેન અનિટ્ઠરૂપેનપિ દુક્ખવિપાકતા યોજેતબ્બા. વિપાકધમ્મતાપટિસેધવસેન અબ્યાકતાનં અવિપાકલક્ખણાતિ લક્ખણં વુત્તન્તિ તદત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અવિપાકારહસભાવા’’તિ આહ. એવંપકારાનન્તિ અભિઞ્ઞાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ.

છહિ પદેહિ તિકેસુ, ચતૂહિ દુકેસુ યથાક્કમં છ ચત્તારો અત્થા વુત્તા. છક્કભાવો ન ભવિસ્સતીતિ એતેન ચતુક્કભાવાભાવો દસ્સિતનયત્તા ચોદિતોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અત્થભેદો ઉપપજ્જતીતિ કસ્મા એવં વુત્તં, નનુ તીહિ ધમ્મસદ્દેહિ વુચ્ચમાનો સભાવધારણાદિઅત્થેન અભિન્નો એવ સો અત્થોતિ? ન, જાતિઆદિભેદેન ભેદસબ્ભાવતો. ભેદકા હિ જાતિઆદયો. માસપદત્થતાયાતિ માસ-સદ્દાભિધેય્યભાવેન. તબ્બચનીયભિન્નત્થાનન્તિ તેહિ કાલસદ્દાદીહિ વત્તબ્બાનં વિસિટ્ઠત્થાનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યથા કાલસદ્દાદિઅભિધેય્યાનં કાલાદિઅત્થાનં ભિન્નસભાવાનમ્પિ માસ-સદ્દાભિધેય્યભાવેન અભેદો, એવં જાતિઆદિભેદેન ભિન્નાનમ્પિ તેસં તિણ્ણં દ્વિન્નઞ્ચ અત્થાનં ધમ્મ-સદ્દાભિધેય્યભાવેન નત્થિ ભેદો’’તિ. વિનિ…પે… માનાતિ ધમ્મ-સદ્દસ્સ રૂપાભેદેપિ ભેદકારણમાહ. ભિન્નજાતિયત્થવચનીયતાય હિ તસ્સેવત્થભેદોતિ.

સાધેતુન્તિ બોધેતું. હોતુ અસમ્બન્ધો, કા નો હાનીતિ કદાચિ વદેય્યાતિ આસઙ્કાય આહ ‘‘પુબ્બા…પે… નામ હોન્તી’’તિ. સો ચાતિ સભાવધારણપચ્ચયધરિયમાનતાસઙ્ખાતો અત્થો ન સક્કા વત્તુન્તિ યથાવુત્તસ્સ અભાવસ્સ અપેક્ખાવુત્તિતાય વુત્તં. ન હિ અપેક્ખાવુત્તિનો અન્તરેન અપેક્ખિતબ્બં લભન્તિ. સતિપિ સભાવધારણાદિઅત્થસામઞ્ઞે કુસલજાતિઆદિવિસિટ્ઠસ્સેવ તસ્સ ઇધ અધિપ્પેતત્તા એકત્થતા ન અનુઞ્ઞાતાતિ વુત્તં, વચનસિલેસવસેન વા. અથ વાતિઆદિના તિણ્ણં ધમ્મસદ્દાનં અભાવત્તં અસમ્પટિચ્છન્તો નાનત્થતાભાવદોસં પરિહરતિ.

ઞાપકહેતુભાવતો ઉપપત્તિ ઇધ કારણન્તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘કારણં નામ યુત્તી’’તિ. પુનરુત્તીતિઆદિના નનુ ‘‘કુસલાદીનમ્પિ એકત્તં આપજ્જતી’’તિ વુત્તત્તા એકત્તાપત્તિપિ વત્તબ્બાતિ? સચ્ચં વત્તબ્બા, સા પન અભાવાપત્તિયં એવ અન્તોગધા નાનત્તાભાવચોદનાસામઞ્ઞેન. ભેદાભેદનિબન્ધનત્તા વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવસ્સ સો અચ્ચન્તમભિન્નેસુ નિયમેન નત્થીતિ વિસેસનવિસેસિતબ્બાભાવેન અચ્ચન્તાભેદં દસ્સેતિ, ન પન અચ્ચન્તં અભિન્નેસુયેવ વિસેસનવિસેસિતબ્બાભાવં. અથ વા અચ્ચન્તં અભિન્નેસુ અવિવટસદ્દત્થવિવરણત્થં પવત્તા. કસ્મા? વિસેસનવિસેસિતબ્બાભાવતોતિ એવં યોજના કાતબ્બા. અમિત્તં અભિભવિતું સક્કુણાતીતિ સક્કો, ઇન્દતીતિ ઇન્દો, પુરિમે દદાતીતિ પુરિન્દદોતિ એવં કિરિયાગુણાદિપરિગ્ગહવિસેસેન.

ભેદાભેદવન્તેસૂતિ વિસેસસામઞ્ઞવન્તેસુ. નીલ-સદ્દો હિ ઉપ્પલસદ્દસમાયોગો રત્તુપ્પલસેતુપ્પલાદિઉપ્પલજાતિસામઞ્ઞતો વિનિવત્તેત્વા નીલગુણયુત્તમેવ ઉપ્પલજાતિવિસેસં જોતેતિ. ઉપ્પલ-સદ્દોપિ નીલ-સદ્દસમાયુત્તો ભમરઙ્ગારકોકિલાદિગતનીલગુણસામઞ્ઞતો અવચ્છિન્દિત્વા ઉપ્પલવત્થુગતમેવ નીલગુણં પકાસેતીતિ વિસેસત્થસામઞ્ઞત્થયુત્તતા પદદ્વયસ્સ દટ્ઠબ્બા. ઇમિના નયેન ઇતરત્રાપિ ભેદાભેદવન્તતા યોજેતબ્બા. તાય તાય અનુમતિયાતિ તેન તેન સઙ્કેતેન. તે તે વોહારાતિ અચ્ચન્તં અભિન્ને અત્થે પરિયાયભાવેન અચ્ચન્તં ભિન્ને યથાસકં અત્થવિવરણભાવેન ભેદાભેદવન્તે વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન તા તા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિયો સિદ્ધાતિ અત્થો. સમાનેતિ એકસ્મિં. કુસલાદિભાવન્તિ કુચ્છિતસલનાદિભાવં. અભિધાનત્થોપિ હિ અનવજ્જસુખવિપાકાદિઅભિધેય્યત્થો વિય સભાવધારણાદિસામઞ્ઞત્થં વિસેસેતીતિ.

એત્થાહ ‘‘કિં પન કારણં તિકા એવ પઠમં વુત્તા, ન દુકા, તિકેસુપિ કુસલત્તિકોવ, ન અઞ્ઞો’’તિ? વુચ્ચતે – સુખગ્ગહણતો અપ્પભેદતો ચ તિકા એવ પઠમં વુત્તા. યસ્મા તિકેહિ બોધિતે કુસલાદિભેદે તબ્બિભાગભિન્ના હેતુઆદયો વુચ્ચમાના સુવિઞ્ઞેય્યા હોન્તિ. તથા હિ ‘‘તયો કુસલહેતૂ’’તિઆદિના કુસલાદિમુખેન હેતુઆદયો વિભત્તા, કતિપયભેદા ચ તિકા દ્વાવીસતિપરિમાણત્તા.

તેસુ પન સબ્બસઙ્ગહઅસઙ્કરઆદિકલ્યાણભાવેન પઠમં કુસલત્તિકં વુત્તં. નિરવસેસા હિ રૂપારૂપધમ્મા કુસલત્તિકેન સઙ્ગહિતા, ન તથા વેદનાત્તિકાદીહિ. નનુ વિપાકત્તિકાદીહિપિ નિરવસેસા ધમ્મા સઙ્ગહિતાતિ? સચ્ચમેતં, તેસુ પન અનવજ્જસાવજ્જધમ્મા ન અસઙ્કરતો વુત્તા યથા કુસલત્તિકે. નનુ ચ સંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકત્તિકાદીસુપિ તે અસઙ્કરતો વુત્તાતિ? એવમેતં, તે પન અકલ્યાણભૂતે પાપધમ્મે આદિં કત્વા વુત્તા, ન એવમયં. અયં પન કલ્યાણભૂતે પુજ્જભવપરિનિબ્બુતિનિપ્ફાદકે પુઞ્ઞધમ્મે આદિં કત્વા વુત્તો. ઇતિ ભગવા સણ્હસુખુમં રૂપારૂપદેસનં આરભન્તો સબ્બસઙ્ગહઅસઙ્કરઆદિકલ્યાણગુણયોગતો પઠમં કુસલત્તિકં દેસેતિ, કિઞ્ચ તદઞ્ઞત્તિકાનં સુખગ્ગહણતો. તથા હિ કુસલત્તિકમુખેન ‘‘કામાવચરકુસલતો ચત્તારો સોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદા’’તિઆદિના વેદનાત્તિકાદયો વિભત્તાતિ.

કુસલત્તિકેપિ ચ પધાનપાસંસઉભયહિતભાવતો કુસલા ધમ્મા પઠમં વુત્તા. કુસલા હિ ધમ્મા સુખવિપાકત્તા સબ્બસઙ્ખતધમ્માનં ઉત્તમા અવજ્જવિધમનતો વિઞ્ઞુપ્પસત્થા ઇધલોકપરલોકેસુ અત્થાવહા નિસ્સરણાવહા ચ, તસ્મા પધાનાદિભાવેન પઠમં વુત્તા, તપ્પટિપક્ખત્તા તદનન્તરં અકુસલા, તદુભયવિપરીતસભાવા તદનન્તરં અબ્યાકતા વુત્તા. કુસલવસેન વા અસ્સાદો, અકુસલવસેન આદીનવો, અબ્યાકતધમ્મેસુ નિબ્બાનવસેન નિસ્સરણન્તિ ઇમિના અસ્સાદાદિક્કમેન, કુસલેસુ પતિટ્ઠાય પણ્ડિતા અકુસલે પજહન્તા અબ્યાકતધમ્મભૂતમગ્ગફલં નિબ્બાનઞ્ચ સચ્છિકરોન્તીતિ ઇમિના વા પટિપત્તિક્કમેન અયમનુપુબ્બી ઠપિતાતિ વેદિતબ્બા.

કસ્મા પનેત્થ સેક્ખત્તિકાદીસુ વિય સરૂપતો પુરિમપદદ્વયપટિક્ખેપવસેન તતિયપદં ન વુત્તં ‘‘નેવકુસલા નાકુસલા’’તિ? વિસેસદીપનત્થં. યથા હિ સેક્ખાસેક્ખસભાવેસુ ધમ્મેસુ કોચિપિ ધમ્મો તદુભયસભાવેન કેનચિપિ પરિયાયેન કદાચિ અબ્યાકરણીયો નામ નત્થીતિ સેક્ખત્તિકે પદદ્વયપટિક્ખેપવસેન ‘‘નેવસેક્ખા નાસેક્ખા’’ત્વેવ વુત્તં, ન એવં ઇધ. ઇધ પન કુસલસભાવા એવ ધમ્મા અગ્ગફલુપ્પત્તિયા તથા ન બ્યાકરણીયા હોન્તીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દીપનત્થં ‘‘અબ્યાકતા’’તિ વુત્તં. વચનમત્તે એવ વા ઇદં નાનાકરણં ‘‘અબ્યાકતા નેવકુસલા નાકુસલા’’તિ બ્યાકત-સદ્દેન કુસલાકુસલાનં બોધિતત્તાતિ.

એત્થ ચ અકુસલેસુ તણ્હાય સબ્બાકુસલેહિ, તેભૂમકકુસલાકુસલેહિ વા સમુદયસચ્ચં, તંતંઅવસિટ્ઠતેભૂમકધમ્મેહિ દુક્ખસચ્ચં, લોકુત્તરકુસલેન મગ્ગસચ્ચં, અવસિટ્ઠઅબ્યાકતવિસેસેન નિરોધસચ્ચં દસ્સિતં હોતિ. તત્થ સમુદયેન અસ્સાદો, દુક્ખેન આદીનવો, મગ્ગનિરોધેહિ નિસ્સરણં. કિઞ્ચાપિ નામરૂપપરિચ્છેદભાવતો સભાવધમ્મનિદ્ધારણપધાના અભિધમ્મકથા, તેસં પન કુસલાદિવિસેસે નિદ્ધારિતે તસ્સ ઉપસમ્પાદેતબ્બતાદિપિ અત્થતો વુત્તમેવ હોતિ. અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા’’તિ (ધ. પ. ૧૮૩; દી. નિ. ૨.૯૦) એવમાદિવચનતો હિ કુસલાદીનં ઉપસમ્પાદનાદિદસ્સનપરં ભગવતો સાસનં, તસ્મા કુસલાનં ઉપસમ્પાદનં અકુસલાનં પહાનઞ્ચ ઉપાયો, અબ્યાકતવિસેસસ્સ સચ્છિકિરિયા ફલં, કુસલાદીનં ઉપસમ્પાદનાદિઅત્થા દેસના આણત્તીતિ અયં દેસનાહારો.

આરોગ્યટ્ઠેન અનવજ્જટ્ઠેન કોસલ્યસમ્ભૂતટ્ઠેન ચ કુસલા, તપ્પટિપક્ખતો અકુસલા, તદુભયવિપરીતતો અબ્યાકતા, સભાવધારણાદિઅત્થેન ધમ્માતિ અનુપદવિચિનનં વિચયો હારો.

પુજ્જભવફલપરિનિબ્બુતિનિપ્ફત્તિ કુસલેહીતિ યુજ્જતિ સુખવિપાકત્તા, અપાયદુક્ખસંસારદુક્ખુપ્પત્તિ અકુસલેહીતિ યુજ્જતિ અનિટ્ઠફલત્તા, તદુભયફલાનં અનુપ્પત્તિ અબ્યાકતેહીતિ યુજ્જતિ અવિપાકધમ્મત્તાતિ અયં યુત્તિ હારો.

કુસલા ધમ્મા સુખવિપાકસ્સ પદટ્ઠાનં, અકુસલા દુક્ખવિપાકસ્સ, અબ્યાકતા કુસલાકુસલાબ્યાકતધમ્માનન્તિ અયં પદટ્ઠાનો હારો.

કુસલગ્ગહણેન યે અનવજ્જસુખવિપાકા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા વિપાકધમ્મધમ્મા અનુપાદિન્નુપાદાનિયા અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયા…પે… અરણા ધમ્મા, તે બોધિતા ભવન્તિ કુસલલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા. તથા અકુસલગ્ગહણેન યે સાવજ્જદુક્ખવિપાકા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા વિપાકધમ્મધમ્મા અનુપાદિન્નુપાદાનિયા સંકિલિટ્ઠસંકિલેસિકા…પે… સરણા ધમ્મા, તે બોધિતા ભવન્તિ અકુસલલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા. તથા અબ્યાકતગ્ગહણેન યે અવિપાકારહા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા વિપાકા ધમ્મા નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા ઉપાદિન્નુપાદાનિયા અનુપાદિન્નુપાદાનિયા અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયા…પે… અરણા ધમ્મા, તે બોધિતા ભવન્તિ અબ્યાકતલક્ખણેન એકલક્ખણત્તાતિ અયં લક્ખણો હારો.

‘‘કુચ્છિતે પાપધમ્મે સલયન્તી’’તિઆદિના નિરુત્તિ વેદિતબ્બા, કુસલાદિમુખેન રૂપારૂપધમ્મે પરિગ્ગહેત્વા વિસુદ્ધિપરમ્પરાય ‘‘કથં નુ ખો સત્તા અનુપાદિસેસનિબ્બાનભાગિનો ભવેય્યુ’’ન્તિ અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો, નિદાનં અસાધારણતો કુસલાદિભેદેન બુજ્ઝનકસત્તા. સાધારણતો પન પાકટમેવ. પઠમં કુસલત્તિકસ્સ દેસના વિચારિતાયેવાતિ અયં ચતુબ્યૂહો હારો.

કુસલગ્ગહણેન કલ્યાણમિત્તપરિગ્ગહો યોનિસોમનસિકારપરિગ્ગહો ચ. તત્થ પઠમેન સકલં બ્રહ્મચરિયમાવત્તતિ, દુતિયેન ચ યોનિસોમનસિકારમૂલકા ધમ્મા. અકુસલગ્ગહણેન વુત્તવિપરિયાયેન યોજેતબ્બં. અબ્યાકતગ્ગહણેન પન સકલસંકિલેસવોદાનપક્ખો યથારહમાવત્તતીતિ અયં આવત્તો હારો.

તત્થ કુસલા ભૂમિતો ચતુધા વિભત્તા, સમ્પયુત્તપવત્તિઆકારાદિતો પન અનેકધા. અકુસલા ભૂમિતો એકધા વિભત્તા, સમ્પયુત્તાદિતો અનેકધા. અબ્યાકતા પન વિપાકકિરિયરૂપનિબ્બાનવસેન ચતુધા ભૂમિસમ્પયુત્તાદિતો અનેકધા ચ વિભત્તાતિ અયં વિભત્તિ હારો.

કુસલા ધમ્મા અકુસલાનં તદઙ્ગાદિપ્પહાનાય વીતિક્કમાદિપ્પહાનાય ચ સંવત્તન્તિ, અકુસલા ધમ્મા કુસલાનં અનુપસમ્પજ્જનાય, અબ્યાકતેસુ અસઙ્ખતધાતુ સબ્બસઙ્ખતનિસ્સરણાયાતિ અયં પરિવત્તો હારો.

કુસલા અનવજ્જા પુઞ્ઞાનીતિ પરિયાયવચનં, અકુસલા સાવજ્જા અપુઞ્ઞાનીતિ પરિયાય વચનં, અબ્યાકતા અવિપાકારહા નેવઆચયગામી નઅપચયગામીનોતિ પરિયાયવચનન્તિ અયં વેવચનો હારો.

કુસલાદયો ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિઆદિના પભવભૂમિવેવચનપઞ્ઞત્તિવસેન યથાસમ્ભવં પરિઞ્ઞાદિપઞ્ઞત્તિવસેન ચ પઞ્ઞત્તાતિ અયં પઞ્ઞત્તિ હારો.

અકુસલાનં કુચ્છિતાનં પાપધમ્માનં સલનં કુસાનં વિય કુસાનં વા રાગાદીનં લવનં એવંધમ્મતાતિ અયં પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન અવતરણં, તથા કુસેન લાતબ્બા કોસલ્લસમ્ભૂતા ચાતિ પચ્ચયપટિબદ્ધવુત્તિતાય પટિચ્ચસમુપ્પાદ…પે… અવતરણં, પચ્ચયપટિબદ્ધવુત્તિતાય વા આદિઅન્તવન્તા અનિચ્ચન્તિકા ચાતિ અનિચ્ચતામુખેન અવતરણં, અનિચ્ચતા એવ ઉદયબ્બયપટિપીળિતતાય દુક્ખાતિ દુક્ખતામુખેન અવતરણં, નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન ધમ્માતિ અબ્યાપારતો સુઞ્ઞતામુખેન અવતરણં, એવં કુસલાતિ ચત્તારો ખન્ધા દ્વાયતનાનિ દ્વે ધાતુયોતિઆદિના ખન્ધાયતનધાતાદિમુખેનપિ અવતરણં વેદિતબ્બં. ઇમિના નયેન અકુસલાબ્યાકતેસુપિ અવતરણં દસ્સેતબ્બન્તિ અયં અવતરણો હારો.

કુસલાતિ આરમ્ભો, ધમ્માતિ પદસુદ્ધિ, નો આરમ્ભસુદ્ધિ. તથા અકુસલા ધમ્મા અબ્યાકતાતિ, ધમ્માતિ પન પદસુદ્ધિ આરમ્ભસુદ્ધિ ચાતિ અયં સોધનો હારો.

ધમ્માતિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં કુસલાકુસલાબ્યાકતાતિ. તથા કુસલા ધમ્માતિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા કામાવચરં સોમનસ્સસહગતન્તિઆદિ વિસેસવચનં. અકુસલા ધમ્માતિઆદીસુપિ એસેવ નયોતિ અયં અધિટ્ઠાનો હારો.

કુસલાનં ધમ્માનં નવમો ખણો ચત્તારિ ચ સમ્પત્તિચક્કાનિ યોનિસોમનસિકારો એવ વા હેતુ, વુત્તવિપરિયાયેન અકુસલાનં ધમ્માનં હેતુ, કુસલાકુસલા ધમ્મા યથાસમ્ભવં અબ્યાકતાનં ધમ્માનં હેતૂતિ અયં પરિક્ખારો હારો.

કુસલાતિ પરિઞ્ઞેય્યગ્ગહણઞ્ચેવ ભાવેતબ્બગ્ગહણઞ્ચ. અકુસલાતિ પરિઞ્ઞેય્યગ્ગહણઞ્ચેવ પહાતબ્બગ્ગહણઞ્ચ. અબ્યાકતાતિ પરિઞ્ઞેય્યગ્ગહણઞ્ચેવ સચ્છિકાતબ્બગ્ગહણઞ્ચ. ધમ્માતિ પરિઞ્ઞાદીનં પવત્તનાકારગ્ગહણં. તેન પરિઞ્ઞેય્યપ્પહાનભાવનાસચ્છિકરણાનિ દીપિતાનીતિ તદઙ્ગાદિવીતિક્કમાદિપ્પહાનાનિ લોકિયલોકુત્તરા ચ ભાવના દસ્સિતાતિ અયં સમારોપનો હારો.

કામઞ્ચેતં અવિસેસતો સભાવધમ્મકથનં, વિસેસવન્તો પન ધમ્મા વિસેસતો નિદ્ધારિતા. તથા હિ ચિત્તેનેવ સમયો નિયમિતો, તસ્મા કુસલગ્ગહણેન વિસેસતો સાધિટ્ઠાનો સમથો વિપસ્સના ચ દસ્સિતાતિ. તથા તપ્પટિપક્ખતો અકુસલગ્ગહણેન સાધિટ્ઠાના તણ્હા અવિજ્જા ચ, અબ્યાકતગ્ગહણેન સપરિવારા ચેતોવિમુત્તિ પઞ્ઞાવિમુત્તિ ચાતિ અયં નન્દિયાવત્તસ્સ નયસ્સ ભૂમિ.

તથા કુસલગ્ગહણેન મૂલભાવવિસેસતો તીણિ કુસલમૂલાનિ, તેસુ ચ અદોસેન સીલક્ખન્ધો, અલોભેન સમાધિક્ખન્ધો, અમોહેન પઞ્ઞાક્ખન્ધો નીયતિ. તથા અકુસલગ્ગહણેન તીણિ અકુસલમૂલાનિ, તેસુ ચ લોભેન તદેકટ્ઠા અકુસલા ધમ્મા. તથા દોસમોહેહિ તંતદેકટ્ઠા. અબ્યાકતગ્ગહણેન અપ્પણિહિતાનિમિત્તસુઞ્ઞતા નીયન્તીતિ અયં તિપુક્ખલસ્સ નયસ્સ ભૂમિ.

તથા કુસલગ્ગહણેન યતો કોસલ્લતો સમ્ભૂતા કુસલા, તં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. તંસહજાતા તદુપનિસ્સયા ચ સદ્દહનુસ્સહનાપિલાપાવિક્ખેપા સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિ. તેહિ ચ સબ્બે સદ્ધમ્મા બોધિતા ભવન્તિ. અકુસલગ્ગહણેન અકોસલ્લપટિચ્છાદિતાદીનવેસુ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ સુભસુખનિચ્ચઅત્તાભિનિવેસભૂતા ચત્તારો વિપલ્લાસા. અબ્યાકતગ્ગહણેન યથાવુત્તઇન્દ્રિયપચ્ચયાનિ યથાવુત્તવિપલ્લાસપ્પહાનભૂતાનિ ચ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ બોધિતાનીતિ અયં સીહવિક્કીળિતસ્સ નયસ્સ ભૂમીતિ ઇમે તયો અત્થનયા.

તેહિ ચ સિદ્ધેહિ દ્વે કમ્મનયાપિ સિદ્ધા હોન્તીતિ. અયં તિકો સબ્બધમ્મસઙ્ગહિતસબ્બભાગિયો વેદિતબ્બોતિ ઇદં સાસનપટ્ઠાનં.

અયં તાવ નેત્તિનયેન કુસલત્તિકવણ્ણના.

એવં વેદનાત્તિકાદીસુપિ યથાસમ્ભવં ચતુસચ્ચનિદ્ધારણાદિવિધિના સોળસ હારા પઞ્ચ નયા નિદ્દિસિતબ્બા, અતિવિત્થારભયેન પન ન વિત્થારયામ. સક્કા હિ ઇમિના નયેન તેસુ તેસુ તિકદુકેસુ તંતંહારનયયોજનાનુરૂપધમ્મનિદ્ધારણવસેન તે તે હારનયા વિઞ્ઞુના નિદ્દિસિતુન્તિ.

૨. તઞ્ચ સુખિન્દ્રિયં સુખવેદના એવ હોતિ સામઞ્ઞસ્સ ભેદપરિયાદાનતો, ભેદસ્સ ચ સામઞ્ઞપરિચ્ચાગતોતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા પન વિસેસસામઞ્ઞાનિ અવયવસમુદાયા વિય અઞ્ઞમઞ્ઞતો ભિન્નાનિ, તસ્મા ‘‘ન પન…પે… સમાનત્થત્તા’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તમેવ નેસં ભિન્નતત્વં ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિના વિવરતિ. તન્તિ સુખહેતૂનં કારણં. તેન સુખસ્સ કારણં સુખહેતુ, સુખસ્સ કારણકારણં સુખમૂલન્તિ દસ્સેતિ. સુખહેતૂનન્તિ એત્થ હેતુ-સદ્દેન કારણભાવસામઞ્ઞતો હેતુપચ્ચયા સઙ્ગહિતાતિ આહ ‘‘પુઞ્ઞપસ્સદ્ધિઆદીન’’ન્તિ. એત્થ ચ સુખમૂલસુખહેતૂસુ ફલૂપચારેન, સુખારમ્મણસુખપચ્ચયટ્ઠાનેસુ સુખસહચરિયાય, અબ્યાપજ્જનિબ્બાનેસુ દુક્ખાપગમભાવેન સુખપરિયાયો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. ઇટ્ઠાસૂતિ સુખુપેક્ખાનં વિપરિણામાઞ્ઞાણસઙ્ખારદુક્ખતાય અનિટ્ઠભાવોપિ અત્થીતિ વિસેસેતિ. ઉપેક્ખમેવ વા અપેક્ખિત્વા વિસેસનં કતં. સા હિ અકુસલવિપાકભૂતા અનિટ્ઠાપિ અત્થીતિ. એવમાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘સોવગ્ગિકં સુખવિપાક’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૩) એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇટ્ઠપરિયાયો હિ એત્થ સુખ-સદ્દોતિ.

સઙ્ખારદુક્ખાદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘ઠિતિસુખં વિપરિણામદુક્ખં, અકુસલં કાયકમ્મં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાક’’ન્તિઆદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. યથાક્કમં સુખવેદના દુક્ખઅનિટ્ઠપરિયાયો હિ એત્થ દુક્ખ-સદ્દોતિ. દુક્ખવેદનાદુક્ખવત્થુઆદીસુ દુક્ખસદ્દપ્પવત્તિ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બા. વિપાકાવિપાકભેદાય સબ્બાયપિ સુખવેદનાય વસેન લક્ખણસ્સ વુત્તત્તા તદુભયાનુકૂલમત્થં વિવરન્તો ‘‘સભાવતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિપાકા સભાવતો ઇટ્ઠસ્સ અનુભવનલક્ખણા. ઇતરા સભાવતો સઙ્કપ્પતો ચ ઇટ્ઠસ્સ ઇટ્ઠાકારસ્સ વા અનુભવનલક્ખણાતિ દટ્ઠબ્બં.

અસમાનપચ્ચયેહિ એકજ્ઝં ઉપ્પત્તિતો સમાનપચ્ચયેહિ એકજ્ઝં ઉપ્પત્તિ સાતિસયાતિ ઉક્કંસગતિવિજાનનવસેન ‘‘સમાનપચ્ચયેહિ સહુપ્પત્તિકાતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. અથ વા ઉપ્પજ્જનં ઉપ્પાદો, ઉપ્પજ્જતિ એતસ્માતિ ઉપ્પાદોતિ દુવિધોપિ ઉપ્પાદો એકુપ્પાદાતિ એત્થ એકસેસનયેન સઙ્ગહિતોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘સમા…પે… અત્થો’’તિ વુત્તં સિયા. તેન તાનિ એકવત્થુકાનીતિ એતસ્સ ચ ‘‘કપ્પેન્તસ્સા’’તિઆદિના સમ્બન્ધો. તત્થ પુરિમવિકપ્પે એકં વત્થુ નિસ્સયો એતેસન્તિ યોજના, ન એકંયેવ વત્થૂતિ. એકેકભૂતસ્સ ભૂતત્તયનિસ્સિતત્તા ચતુભૂતનિસ્સિતત્તા ચ ઉપાદારૂપાનં. દુતિયવિકપ્પે પન એકંયેવ વત્થુ એતેસુ નિસ્સિતન્તિ યોજના. નિસ્સયનિસ્સિતતાસઙ્ખાતઉપકારોપકત્તબ્બભાવદીપનં એકવત્થુકવચનન્તિ દુતિયવિકપ્પે મહાભૂતવસેન યોજના કતા. ઇતરથા એકં વત્થુ એતેસૂતિ સમાસત્થભાવેન ઉપાદારૂપાનમ્પિ પરિગ્ગહો વત્તબ્બો સિયા. પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનાનન્તિ ઇદં નિદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. કિરિયમનોધાતુચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયોપિ હિ એકારમ્મણાભિન્નવત્થુકા ચાતિ પાકટોયમત્થોતિ. સન્તીરણાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન વોટ્ઠબ્બનજવનતદારમ્મણાનિ સઙ્ગય્હન્તિ, એતાનિ ચ સમ્પટિચ્છનાદીનિ ચુતિઆસન્નાનિ ઇધાધિપ્પેતાનીતિ દટ્ઠબ્બં. તાનિ હિ તદુદ્ધં કમ્મજરૂપસ્સ અનુપ્પત્તિતો એકસ્મિંયેવ હદયવત્થુસ્મિં વત્તન્તિ, ઇતરાનિ પન પુરિમપુરિમચિત્તક્ખણુપ્પન્ને હદયવત્થુસ્મિં ઉત્તરુત્તરાનિ પવત્તન્તીતિ. છસુ વા વત્થૂસુ એકં હદયવત્થુયેવ વત્થુ એતેસન્તિ એવં પન અત્થે સતિ ચુતિઆસન્નતો ઇતરેસં સમ્પટિચ્છનાદીનં ગહણં સિયાતિ ઞાતબ્બં.

એત્થાહ – ‘‘કસ્મા પનેત્થ કુસલત્તિકાનન્તરં વેદનાત્તિકોવ વુત્તો’’તિ? કિસ્મિં પન વુચ્ચમાને અયમનુયોગો ન સિયા, અપિચ અવયવાનં અનેકભેદતાદસ્સનત્થા તિકન્તરદેસના. સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ કુસલત્તિકેન સબ્બધમ્માનં તિધા વિભાગં દસ્સેત્વા પુન તદવયવાનં કુસલાદીનમ્પિ અનેકભેદભિન્નતં દસ્સેન્તેન તેસં વેદનાસમ્પયોગવિભાગવિભાવનત્થં ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા’’તિ વુત્તં. કુસલા હિ ધમ્મા સિયા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, સિયા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા. અકુસલા ધમ્મા સિયા સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, સિયા દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, સિયા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, તથા અબ્યાકતા સમ્પયોગારહાતિ. એવં કુસલાદિધમ્માનં પચ્ચેકં વેદનાભેદેન વિભાગદસ્સનત્થં કુસલત્તિકાનન્તરં વેદનાત્તિકં વત્વા ઇદાનિ સુખસમ્પયુત્તાદીનં પચ્ચેકં વિપાકાદિભેદભિન્નતં દસ્સેતું વેદનાત્તિકાનન્તરં વિપાકત્તિકો વુત્તો. સુખસમ્પયુત્તા હિ ધમ્મા સિયા વિપાકા, સિયા વિપાકધમ્મધમ્મા, સિયા નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મા. તથા અદુક્ખમસુખસમ્પયુત્તા, દુક્ખસમ્પયુત્તા પન સિયા વિપાકા, સિયા વિપાકધમ્મધમ્માતિ ઇમિના નયેન અવસેસત્તિકાનં દુકાનઞ્ચ તસ્સ તસ્સ અનન્તરવચને પયોજનં વિભાવેતબ્બં.

૩. વિપાકનિરુત્તિઞ્ચ લભન્તીતિ તેસુ વિપાકસદ્દસ્સ નિરુળ્હતં દસ્સેતિ. સુક્કકણ્હાદીતિ આદિ-સદ્દેન અકણ્હઅસુક્કફસ્સાદિભાવો પરિગ્ગહિતો. સતિ પન પાક-સદ્દસ્સ ફલપરિયાયભાવે રૂપં વિય ન નિહીનો પક્કં વિય વિસિટ્ઠો પાકોતિ વિપાકોતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સબ્યાપારતાતિ સઉસ્સાહતા. સન્તાને સબ્યાપારતાતિ એતેન ચિત્તપ્પયોગસઙ્ખાતેન કિરિયાભાવેન વિપાકધમ્માનં સન્તાનવિસેસમાહ ‘‘યતો યસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે કુસલાકુસલા ચેતના, તંસન્તાને એવ તસ્સા વિપાકુપ્પત્તી’’તિ. એત્થ ચ ‘‘સબ્યાપારતા’’તિ એતેન આવજ્જનદ્વયં વિપાકઞ્ચ નિવત્તેતિ, ‘‘અનુપચ્છિન્નાવિજ્જાતણ્હામાને’’તિ ઇમિના અવસિટ્ઠં કિરિયં નિવત્તેતિ. ઉભયેનપિ અનુસયસહાયસઉસ્સાહતાલક્ખણા વિપાકધમ્મધમ્માતિ દસ્સેતિ. લોકુત્તરકુસલાનમ્પિ હિ અનુસયા ઉપનિસ્સયા હોન્તિ, યતો ‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા? યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં…પે… તસ્મિં સમયે અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના (વિભ. ૩૪૨) અરિયમગ્ગચેતનાય અવિજ્જાઉપનિસ્સયતા પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે પકાસિતા. નિરુસ્સાહસન્તભાવલક્ખણા વિપાકા, ઉભયવિપરીતલક્ખણા નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્માતિ.

અભિઞ્ઞાદિકુસલાનન્તિ આદિ-સદ્દેન ‘‘અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૪) ઇમિના તિકેન સઙ્ગહિતં ગતિઉપધિકાલપયોગાભાવેન અવિપાકં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ઉપપજ્જવેદનીયઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. અપરાપરિયવેદનીયં પન સંસારપ્પવત્તિયં અહોસિકમ્માદિભાવં ન ભજતિ. ભાવનાય પહાતબ્બાદીતિ આદિ-સદ્દેન દસ્સનેન પહાતબ્બં સઙ્ગણ્હાતિ. ઉભયમ્પિ ‘‘વિપાકાનુપ્પાદને’’તિ વચનતો ગતિઉપધિકાલપયોગાભાવેન અનુપ્પન્નવિપાકમેવ અધિપ્પેતં ભાવનાય પહાતબ્બસ્સપિ પવત્તિવિપાકસ્સ અનુજાનનતો. યેસં પન ભાવનાય પહાતબ્બા અવિપાકા, તેસં મતેન આદિ-સદ્દેન દસ્સનેન પહાતબ્બસ્સ અહોસિકમ્મન્તિ એવંપકારસ્સેવ પરિગ્ગહોતિ વેદિતબ્બં.

૪. ‘‘કથમાદિન્ના’’તિ અયમ્પિ પઞ્હો લબ્ભતિ. ‘‘ફલભાવેના’’તિ હિ આદાનપ્પકારવચનં. કેસઞ્ચિ ગોત્રભુપચ્ચવેક્ખણાદીનં ઉપેતકિરિયભૂતાનં તંકત્તુભૂતાનઞ્ચ અત્થાનં ઉપેતબ્બસમ્બન્ધભાવતો તદભિધાયિનોપિ સદ્દા સમ્બન્ધા એવાતિ ‘‘ઉપેતસદ્દસમ્બન્ધિના’’તિ વુત્તં. ઉપેતન્તિ હિ ઉપેતબ્બત્થે વુચ્ચમાને અવસ્સં ઉપેતકિરિયા ઉપેતા ચ ઞાયતીતિ. ‘‘રૂપધાતુયા ખો પન, ગહપતિ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ઉપયુપાદાના, ચેતસો અધિટ્ઠાના અભિનિવેસા અનુસયા’’તિઆદીસુ ‘‘ઉપયો’’તિ તણ્હાદિટ્ઠિયો અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ઉપય…પે… દિટ્ઠીહી’’તિ. યથાસમ્ભવન્તિ ‘‘આરમ્મણકરણવસેના’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયં વુત્તઅત્થેસુ યો યો સમ્ભવતિ યોજેતું, સો સોતિ અત્થો. ન વચનાનુપુબ્બેનાતિ ‘‘કિં પન તં ઉપેત’’ન્તિઆદિના વુત્તવચનાનુપુબ્બેન ન યોજેતબ્બો. સબ્બપચ્ચયુપ્પન્નાનન્તિ સબ્બતેભૂમકપચ્ચયુપ્પન્નાનં. નાપજ્જતિ સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસે અવટ્ઠાનતો વિસેસત્થિના ચ વિસેસો અનુપયુજ્જતીતિ તં પન વિસેસં વુત્તપ્પકારં નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘બોધનેય્યા’’તિઆદિ વુત્તં.

ઉપેતં દીપેતીતિ યથા ‘‘પાચરિયો’’તિ એત્થ પગતો આચરિયો પાચરિયોતિ પ-સદ્દો પગતં દીપેતિ, એવં ઉપ-સદ્દો ઉપેતં દીપેતિ એવ, ન ચેત્થ ગતાદિઅત્થાનં એકન્તેન પચ્ચત્તવચનયોગો ઇચ્છિતોતિ. અતિસદ્દો વિયાતિ ચ ઇદં સસાધનકિરિયાદીપનસામઞ્ઞેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. પચ્ચયભાવેનાતિ એતેન પુરિમનિબ્બત્તિં વિસેસેતિ. તેન સહજાતસ્સપિ ઉપાદાનસ્સ સઙ્ગહો કતો હોતિ. સહજાતોપિ હિ ધમ્મો પચ્ચયભૂતો પુરિમનિપ્ફન્નો વિય વોહરીયતિ યથા ‘‘એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ તયો મહાભૂતા’’તિ, ‘‘એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૩) ચ. ધાતુકથાયં પકાસિતન્તિ ‘‘ઉપપત્તિભવો પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ એકાદસહાયતનેહિ સત્તરસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતો. કતિહિ અસઙ્ગહિતો. ન કેહિચિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા અસઙ્ગહિતો’’તિ (ધાતુ. ૬૭) એવમાદિં સન્ધાયાહ. તસ્મા એવાતિ ઉપાદિન્નસદ્દાનપેક્ખત્તા એવ. અવિસેસેત્વાતિ ઉપાદિન્નાનુપાદિન્નવિસેસં અકત્વા. ઉપાદાનાનં આરમ્મણભાવાનતિવત્તનતો ઉપાદાનેહિ ઉપાદાતબ્બાતિ વા ઉપાદાનિયા, ઉપાદાતું વા અરહન્તીતિ ઉપાદાનિયા, ઉપાદાને નિયુત્તાતિ વા ઉપાદાનિયા ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ.

૫. વિબાધનં પીળનં કિલમનં ઉપતાપો પરિળાહો અપ્પસ્સદ્ધિભાવો. વિદૂસિતા મલીના ચ યતો કેચિ અકિલેસસભાવાપિ અનિટ્ઠફલા ગારય્હા ચ જાતા.

૬. ‘‘સીલમત્તકં, પરં વિય મત્તાયા’’તિઆદીસુ મત્તા-સદ્દસ્સ પમાણવાચકતા દટ્ઠબ્બા. મરિયાદવાચકો વા મત્તા-સદ્દો. વિચારો હેત્થ ઝાનઙ્ગેસુ હેટ્ઠિમમરિયાદો, ન પઠમજ્ઝાનઉપચારજ્ઝાનેસુ વિય વિતક્કો. સા પન વિચારમરિયાદતા વિતક્કાભાવેન એતેસં જાતાતિ અવિતક્કગ્ગહણં કતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – અવિતક્કા હુત્વા વિચારમરિયાદઝાનઙ્ગેસુ વિચારહેટ્ઠિમકોટિકાતિ. અથ વા ઈસદત્થો મત્તા-સદ્દો ‘‘મત્તાસુખપરિચ્ચાગા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૯૦) વિય. અયઞ્હેત્થ અત્થો – વિતક્કરહિતા ભાવનાય અતિસુખુમભૂતવિચારત્તા ઈસં વિચારા ચ અવિતક્કવિચારમત્તાતિ. ન હિ ઇતો પરં વિચારો અત્થીતિ. યદિ વિતક્કવિસેસરહિતા વિચારમત્તા, એવં સન્તે અવિતક્કવચનં કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘વિચારમત્તવચનેના’’તિઆદિ. યદિ વિચારમત્તતો અઞ્ઞેસમ્પિ અવિતક્કાનં અત્થિભાવજોતનત્થં અવિતક્કવચનં, અવિતક્કા ચ વિચારમત્તા અવિચારાતિ નિવત્તેતબ્બા ગહેતબ્બા ચ, એવં સતિ વિચારમત્તા વિસેસનં, અવિતક્કા વિસેસિતબ્બાતિ વિચારમત્તાવિતક્કાતિ વત્તબ્બન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવો’’તિઆદિ. યથાકામન્તિ વત્તુઇચ્છાનુરૂપં. યેન યેન હિ પકારેન ધમ્મેસુ નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બભાવા લબ્ભન્તિ, તેન તેન પકારેન વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવો સમ્ભવતીતિ. પદાનં અનુક્કમો પદાનુક્કમો.

અવિતક્કા સવિતક્કા ચ સવિચારા અવિચારા ચાતિ અવિતક્કાસવિચારા સવિતક્કા અવિચારાતિ યોજેતબ્બં. ઉભયેકદેસદસ્સનમ્પિ ઉભયદસ્સનન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘યદિ સવિતક્કસવિચારા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇતરમ્પિ પકાસેતુન્તિ ઇદં યથા સવિતક્કસવિચારેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ વિતક્કો અવિતક્કસવિચારતાય ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તો’’તિ વુત્તો, એવં યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદેસુ વિચારો ‘‘સવિતક્કઅવિચારો’’તિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. વિતક્કાભાવેન એતે વિચારમત્તાતિ અયમ્પિ અત્થો વિસેસનિવત્તિઅત્થંયેવ મત્તા-સદ્દં ગહેત્વા વુત્તો. વિચારમત્તાતિ હિ વિચારમત્તવન્તોતિ વિઞ્ઞાયમાનત્તા તદઞ્ઞવિસેસવિરહસામઞ્ઞતો નિવત્તેત્વા વિતક્કવિસેસવિરહસઙ્ખાતે અવિતક્ક-સદ્દો સન્નિધાપિતો વિસેસેતિ દુતિયજ્ઝાનધમ્મેતિ. યથાહ ‘‘ન વિચારતો’’તિઆદિ.

૭. વેદયમાનાતિ અનુભવમાના. સુખાકારેતિ ઇટ્ઠાકારે, ઇટ્ઠાનુભવનાકારે વા. ઉદાસિનાતિ નતિઅપનતિરહિતા. સુખદુક્ખાનં અવિરુદ્ધા તેસં બ્યવધાયિકાભાવતો. સુખદુક્ખાનિ વિય હિ સુખદુક્ખાનં અનન્તરં પવત્તનતો બ્યવધાયિકાભૂતા ન તેહિ વિરુજ્ઝતિ, ન પન સુખદુક્ખાનિ અનન્તરાપવત્તિતો. ‘‘ઉપપત્તિતો ઇક્ખતીતિ ઉપેક્ખા’’તિ અયં પનત્થો ઇધ ઉપેક્ખા-સદ્દસ્સ સબ્બુપેક્ખાપરિયાદાનતો ન વુત્તો. ન હિ લોભસમ્પયુત્તાદિઉપેક્ખા ઉપપત્તિતો ઇક્ખતીતિ. તસ્માતિ યસ્મા પીતિસહગતાયેવ ન સુખસહગતા, સુખસહગતાપિ ન પીતિસહગતા એવાતિ પીતિસહગતા સુખસહગતા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્ના, તસ્મા. સતિપિ સુખસહગતાનં યેભુય્યેન પીતિસહગતભાવે યેન સુખેન સમન્નાગતા સુખસહગતા એવ હોન્તિ, ન પીતિસહગતા, તં સુખં નિપ્પીતિકસુખન્તિ અયં વિસેસો ઇમિના તિકેન દસ્સિતોતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘પીતિસહગતાતિ વત્વા’’તિઆદિમાહ.

સિદ્ધોતિ સાવસેસં નિરવસેસઞ્ચ સુખપીતિયો સઙ્ગહેત્વા પવત્તેહિ પઠમદુતિયપદેહિ યો પીતિસહગતો ધમ્મવિસેસો, તં સુખં, યો ચ સુખસહગતો ધમ્મવિસેસો, સા પીતીતિ સતિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠભાવે પદન્તરસઙ્ગહિતભાવદીપનતોસિદ્ધો ઞાતો વિદિતોતિ અત્થો. ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનસુખં અતિપણીતસુખન્તિ ઓળારિકઙ્ગતો નીહરિત્વા તસ્સ પણીતભાવં દસ્સેતું અયં તિકો વુત્તો’’તિ કેચિ વદન્તિ, તદેતં સબ્બેસં સુખવેદનાસમ્પયુત્તધમ્માનં ઇધ ‘‘સુખસહગતા’’તિ વુત્તત્તા વિચારેતબ્બં. તથા હિ ‘‘સુખભૂમિયં કામાવચરે’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૮૩) ‘‘કામાવચરકુસલતો ચત્તારો સોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૫૯૮) ચ નિદ્દેસો પવત્તોતિ.

૮. નિબ્બાનારમ્મણતં સન્ધાયાહ, ન નિબ્બાનપટિવિજ્ઝનં, ઇતરથા ગોત્રભુસ્સ દસ્સનભાવાપત્તિ અચોદનીયા સિયાતિ અધિપ્પાયો. નનુ ચ દિસ્વા કત્તબ્બકિચ્ચકરણેન સોતાપત્તિમગ્ગોવ દસ્સનન્તિ ઉક્કંસગતિવિજાનનેન નિબ્બાનસ્સ પટિવિજ્ઝનમેવ દસ્સનન્તિ ગોત્રભુસ્સ દસ્સનભાવાપત્તિ ન ચોદેતબ્બાવાતિ? ન, દસ્સનસામઞ્ઞસ્સેવ સુય્યમાનત્તા દસ્સનકત્તબ્બકિચ્ચકરણાનઞ્ચ ભેદેન વુત્તત્તા. તત્થ યદિપિ ‘‘પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૮૨) વિય અભિન્નકાલસ્સપિ ભિન્નકાલસ્સ વિય ભેદોપચારદસ્સનતો ભેદવચનં યુત્તં, દસ્સનવિસેસે પન અધિપ્પેતે દસ્સનસામઞ્ઞવચનં ન કત્તબ્બન્તિ દસ્સનસામઞ્ઞમત્તં ગહેત્વા ચોદના કતાતિ ‘‘નિબ્બાનારમ્મણતં સન્ધાયાહા’’તિ વુત્તં. દુતિયતતિયમગ્ગાનમ્પિ ધમ્મચક્ખુપરિયાયસબ્ભાવતો ‘‘ભાવનાભાવં અપ્પત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ભાવના વડ્ઢના. સા ચ બહુલં ઉપ્પત્તિયા હોતીતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં નિબ્બત્તનેના’’તિ. તથા હિ સતીતિ ‘‘ઉભયપટિક્ખેપવસેના’’તિ પદસ્સ દસ્સનભાવનાપટિક્ખેપવસેનાતિ અત્થે સતિ. નનુ લોકિયસમથવિપસ્સનાપિ યથાબલં કામચ્છન્દાદીનં પહાયકા, તત્ર કથમિદં વુત્તં, ન ચ અઞ્ઞો પહાયકો અત્થીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અઞ્ઞેહી’’તિઆદિ.

૯. અપ્પહાતબ્બહેતુમત્તેસૂતિ અપ્પહાતબ્બહેતુકમત્તેસુ. સબ્બો કુસલાબ્યાકતધમ્મો યથાધિપ્પેતત્થો. સમાસો ન ઉપપજ્જતિ અસમત્થભાવતો. યેસન્તિ યે તતિયરાસિભાવેન વુત્તા ધમ્મા, અત્થો તેસં. ઉભિન્નન્તિ વિસું વિસું યોજેતબ્બતાય દ્વે પહાતબ્બહેતુસદ્દાતિ કત્વા વુત્તં. એતન્તિ ‘‘નેવદસ્સનેન નભાવનાય પહાતબ્બો હેતુ એતેસં અત્થી’’તિ એતં વચનં. તેહિ દસ્સનભાવનાપદેહિ યુત્તેન પહાતબ્બહેતુકપદેન. એવઞ્ચ કત્વાતિ એવં દસ્સનભાવનાપદેહિ પહાતબ્બહેતુકપદસ્સ વિસું વિસું યોજનતો. એવઞ્હિ પુરિમપદદ્વય…પે… દસ્સનમેતં હોતીતિ. એવન્તિ દસ્સનભાવનાહિ નપહાતબ્બો હેતુ એતેસન્તિ એવં અત્થે સતિ. ‘‘હેતુ…પે… સિયા’’તિ એતસ્સ ‘‘પુરિમસ્મિઞ્હિ અત્થે’’તિઆદિના અહેતુકાનં અગ્ગહિતભાવદસ્સનવસેન અત્થં વત્વા ઇદાનિ ‘‘અથ વા’’તિઆદિના દુતિયસ્સેવ અત્થસ્સ યુત્તભાવં વિભાવેન્તો ‘‘ગહેતબ્બત્થસ્સેવા’’તિઆદિમાહ. સો હિ ‘‘એવમત્થો ગહેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા ગહેતબ્બત્થો.

૧૦. અઞ્ઞથાતિ આરમ્મણકરણમત્તે અધિપ્પેતે. કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘આરમ્મણં કત્વાતિ એતેન ચતુકિચ્ચસાધકં આરમ્મણકરણં વુચ્ચતી’’તિ? સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસે અવટ્ઠાનતો અરિયમગ્ગધમ્માનંયેવ ચ અપચયગામિભાવતો. ‘‘ચત્તારો મગ્ગા અપરિયાપન્ના અપચયગામિનો’’તિ (ધ. સ. ૧૦૨૧) હિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘અરિયમગ્ગાનં એતં અધિવચન’’ન્તિ. એતેનેવ વા વિસેસુપલક્ખણહેતુભૂતેન વચનેન યથાવુત્તો આરમ્મણકરણવિસેસો વિઞ્ઞાયતિ. ઉક્કંસગતિવિજાનનેન વા અયમત્થો વેદિતબ્બો. પચ્ચવેક્ખણાદીનન્તિ વોદાનાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. હેતુભાવેનાતિ સમ્પાપકહેતુભાવેન. ઞાપકો કારકો સમ્પાપકોતિ તિવિધો હિ હેતુ, તથા ઞાપેતબ્બાદિભાવેન ફલં. યથા નિરયાદિમનુસ્સભાવાદિગામિપટિપદાભાવતો અકુસલલોકિયકુસલચિત્તુપ્પાદા ‘‘આચયગામિનો ધમ્મા’’તિ વુત્તા, ન મિચ્છાદિટ્ઠિઆદિલોકિયસમ્માદિટ્ઠિઆદિધમ્મા એવ, એવં નિબ્બાનગામિપટિપદાભાવતો લોકુત્તરકુસલચિત્તુપ્પાદા ‘‘અપચયગામિનો’’તિ દટ્ઠબ્બા, ન અરિયમગ્ગધમ્મા એવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુરિમપચ્છિમાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ અરિયમગ્ગસ્સેવ નિબ્બાનગામિપટિપદાભાવો પરિબ્યત્તોતિ તસ્સેવ અપચયગામિભાવો યુત્તો, તદનુવત્તકત્તા પન સેસધમ્મે સઙ્ગહેત્વા વુત્તં. અપચયે દુક્ખપરિજાનનાદિના સાતિસયં ગમનં યેસન્તે અપચયગામિનોતિ ‘‘મગ્ગા એવ અપચયગામિનો’’તિ વુત્તં. પુરિમપચ્છિમાનન્તિ ચ ઇમસ્મિં તિકે પઠમપદદુતિયપદસઙ્ગહિતાનં અત્થાનન્તિ અત્થો. ‘‘જયં વેરં પસવતિ (ધ. પ. ૨૦૧), ચરં વા યદિ વા તિટ્ઠ’’ન્તિઆદીસુ (ઇતિવુ. ૮૬, ૧૧૦; સુ. નિ. ૧૯૫) વિય સાનુનાસિકો આચય-સદ્દોતિ ‘‘અનુનાસિકલોપો કતો’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘આચિન’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘આચય’’ન્તિ બ્યત્તયવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. આચયા હુત્વા ગચ્છન્તીતિ એતેન અપચિનન્તીતિ અપચયા, અપચયા હુત્વા ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ અયમત્થો નયતો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૧. લોકિયેસુ અસેક્ખભાવાનાપત્તિ દટ્ઠબ્બાતિ કસ્મા એવં વુત્તં, નનુ –

‘‘સિક્ખતીતિ ખો ભિક્ખુ તસ્મા સેક્ખોતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સિક્ખતિ, અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતિ. સિક્ખતીતિ ખો ભિક્ખુ તસ્મા સેક્ખોતિ વુચ્ચતિ (અ. નિ. ૩.૮૬). યોપિ કલ્યાણપુથુજ્જનો અનુલોમપટિપદાય પરિપૂરકારી સીલસમ્પન્નો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો પુબ્બરત્તાપરરત્તં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગમનુયુત્તો વિહરતિ ‘અજ્જ વા સ્વે વા અઞ્ઞતરં સામઞ્ઞફલં અધિગમિસ્સામી’તિ, સોપિ સિક્ખતીતિ સેક્ખો’’તિ –

વચનતો યથાવુત્તકલ્યાણપુથુજ્જનસ્સપિ સીલાદિધમ્મા સેક્ખાતિ વુચ્ચન્તીતિ? ન, પરિયાયભાવતો. નિપ્પરિયાયેન હિ સેક્ખાસેક્ખભાવો યથાસમ્ભવં મગ્ગફલધમ્મેસુ એવાતિ લોકિયેસુ સેક્ખભાવાસઙ્કાભાવતો અસેક્ખભાવાનાપત્તિ વુત્તા. તેનેવાહ ‘‘સીલસમાધી’’તિઆદિ. અરહત્તફલધમ્માપિ સિક્ખાફલભાવેન પવત્તનતો હેટ્ઠિમફલધમ્મા વિય સિક્ખાસુ જાતાતિઆદિઅત્થેહિ સેક્ખા સિયું, હેટ્ઠિમફલધમ્માપિ વા સિક્ખાફલભાવેન પવત્તનતો અરહત્તફલધમ્મા વિય અસેક્ખાતિ ચોદનં મનસિકત્વા ‘‘પરિનિટ્ઠિતસિક્ખાકિચ્ચત્તા’’તિ વુત્તં, તથા ‘‘હેટ્ઠિમફલેસુ પના’’તિઆદિ. ‘‘તં એવ સાલિં ભુઞ્જામિ, સા એવ તિત્તિરી, તાનિ એવ ઓસધાની’’તિઆદીસુ તંસદિસેસુ તબ્બોહારો દટ્ઠબ્બો. એતેન ચ સેક્ખસદિસા અસેક્ખા યથા ‘‘અમનુસ્સો’’તિ વુત્તં હોતીતિ અઞ્ઞે. અઞ્ઞત્થ ‘‘અરિટ્ઠ’’ન્તિઆદીસુ વુદ્ધિઅત્થેપિ અ-કારો દિસ્સતીતિ વુદ્ધિપ્પત્તા સેક્ખા અસેક્ખાતિ અયમ્પિ અત્થો વુત્તો.

૧૨. કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાયાતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. વિતક્કાદિવિક્ખમ્ભનસમત્થતાપિ હેત્થ લબ્ભતીતિ. અકુસલવિદ્ધંસનરસત્તા વા કુસલાનં તત્થ સાતિસયકિચ્ચયુત્તતં પરિત્તધમ્મેહિ મહગ્ગતાનં પકાસેતું ‘‘કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાયા’’તિ વુત્તં. વિપાકકિરિયેસુ દીઘસન્તાનતાવ, ન કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતા વિપુલફલતા ચાતિ અત્થો. ‘‘વિપુલં ફલં વિપુલફલ’’ન્તિ એવં પન અત્થે ગય્હમાને વિપાકેસુપિ વિપુલફલતા લબ્ભતેવ. સોપિ એકસેસનયેન અટ્ઠકથાયં વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. મહન્તેહિ ગતા પટિપન્નાતિ અયં પનત્થો તિણ્ણમ્પિ સાધારણોતિ. ગુણતો અયં એત્તકોતિ સત્તાનં પમાણં કરોન્તા વિય પવત્તન્તીતિ ઓળારિકા કિલેસા ‘‘પમાણકરા’’તિ વુત્તા. તેહિ પરિતો ખણ્ડિતા પરિચ્છિન્નાતિ પરિત્તા. સતિપિ કેહિચિ પરિચ્છિન્નત્તે મહાપમાણભાવેન ગતા પવત્તાતિ મહગ્ગતા. પરિચ્છેદકરાનં કિલેસાનં સુખુમાનમ્પિ અગોચરભાવતો તેહિ ન કથઞ્ચિપિ પરિચ્છિન્ના વીતિક્કન્તાતિ અપરિચ્છિન્ના અપ્પમાણા, યતો તે ‘‘અપરિયાપન્ના’’તિપિ વુચ્ચન્તિ.

૧૪. તિત્તિં ન જનેન્તિ સન્તતરતાય અસેચનકભાવતો. એત્થ ચ ‘‘પમાણકરેહી’’તિઆદિકો અત્થવિકપ્પો ‘‘અતપ્પકત્થેના’’તિઆદિકાય હીનત્તિકપદવણ્ણનાય પરતો બહૂસુ પોત્થકેસુ લિખીયતિ, યથાઠાને એવ પન આનેત્વા વત્તબ્બો.

૧૫. લોકિયસાધુજનેહિપિ અતિજિગુચ્છનીયેસુ આનન્તરિયકમ્મનત્થિકવાદાદીસુ પવત્તિ વિના વિપલ્લાસબલવભાવેન ન હોતીતિ ‘‘વિપરિયાસદળ્હતાયા’’તિ વુત્તં. એતેનાતિ ‘‘વિપાકદાને સતી’’તિઆદિના સતિપિ કાલનિયમે વિપાકુપ્પાદને સાસઙ્કવચનેન. તસ્માતિ યસ્મા યથાવુત્તનયેન નિયતતાય અતિપ્પસઙ્ગો દુન્નિવારો, તસ્મા. બલવતા…પે… પવત્તીતિ એતેન અસમાનજાતિકેન અનિવત્તનીયવિપાકતં, સમાનજાતિકેન ચ વિપાકાનુપ્પાદનેપિ અનન્તરં વિપાકુપ્પાદનસમત્થતાય અવિહન્તબ્બતં અનન્તરિકાનં દસ્સેતિ. યતો તેસં વિપાકધમ્મતા વિય સભાવસિદ્ધા નિયતાનન્તરિયતા. અઞ્ઞસ્સ…પે… દાનતોતિ ઇમિનાપિ અસમાનજાતિકાદીહિ અનિવત્તનીયફલતં એવ વિભાવેતિ.

ચોદકો અધિપ્પાયં અજાનન્તો ‘‘નનૂ’’તિઆદિના અતિપ્પસઙ્ગમેવ ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘નાપજ્જતી’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિવરતિ. એકન્તેતિ અવસ્સમ્ભાવિનિ. સન્નિયતત્તાતિ સમ્પાદને જનને નિયતભાવતો. ઉપરતા અવિપચ્ચનસભાવાસઙ્કા યેસુ તાનિ ઉપરતાવિપચ્ચ…પે… સઙ્કાનિ, તબ્ભાવો ઉપ…પે… સઙ્કત્તં, તસ્મા. ‘‘ન સમત્થતાવિઘાતત્તાતિ બલવતાપિ આનન્તરિયેન અનુપહન્તબ્બતં આહ. ઉપત્થમ્ભકાનિ અનુબલપ્પદાયકાનિ હોન્તિ ઉપ્પત્તિયા સન્તાનસ્સ વિસેસિતત્તા. તેન નેસં વિપાકાનુપ્પાદનેપિ અમોઘવુત્તિતં આહ.

૧૬. મગ્ગકિચ્ચં પરિઞ્ઞાદિ. અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિમગ્ગસમ્પયુત્તાલોભાદોસસઙ્ખાતેહિ મગ્ગહેતૂહિ મગ્ગસમ્પયુત્તખન્ધસેસમગ્ગઙ્ગસમ્માદિટ્ઠીનં સહેતુકભાવદસ્સનતો તિણ્ણં નયાનં અસઙ્ગહિતસઙ્ગણ્હનવસેનાતિ વુત્તં. હેતુબહુતાવસેનાતિ બહુહેતુકસ્સ પઠમનયસ્સ અનન્તરં બહુહેતુકતાસામઞ્ઞેન નિક્ખેપકણ્ડપાળિયં તતિયં વુત્તનયો ઇધ અટ્ઠકથાયં દુતિયં વુત્તો. યથાસકં પચ્ચયેહિ પવત્તમાનેસુ નિરીહકેસુ ધમ્મેસુ કેસઞ્ચિ અનુવત્તનીયભાવો ન કેવલં ધમ્મસભાવતોયેવ, અથ ખો પુરિમધમ્માનં પવત્તિવિસેસેનપિ હોતીતિ આહ ‘‘પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેના’’તિ. પવત્તિવિસેસો હિ પુરિમપુરિમાનં ચિત્તચેતસિકાનં ઉત્તરુત્તરેસુ વિસેસાધાનં ભાવનાપુબ્બાભિસઙ્ખારોતિ. અનુવત્તયમાનોતિ ગરુકારયમાનો. ઉદાહરણવસેનાતિ નિદસ્સનવસેન, ન નિરવસેસદસ્સનવસેન. યસ્મા પનાતિઆદિના યથાવુત્તં અત્થં પાઠન્તરેન સાધેતિ. તત્થ હિ અધિપતિપચ્ચયસ્સ પચ્ચનીયે ઠિતત્તા મગ્ગો અધિપતિ મગ્ગાધિપતીતિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ. સમાનસદ્દત્થવસેનાતિ સતિપિ અઞ્ઞપદત્થસમાનાધિકરણસમાસત્થભેદે મગ્ગાધિપતિસદ્દત્થભેદાભાવં સન્ધાય વુત્તં.

૧૭. ઉપ્પન્ન-સદ્દો ઉપ્પાદાદિં પટિપજ્જમાનો, પત્વા વિગતો ચાતિ દુવિધેસુ અત્થેસુ ઉભયેસમ્પિ વાચકો, ન પુરિમાનંયેવાતિ તમત્થં દસ્સેતું ‘‘અનુપ્પન્ના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપ્પન્નભાવો ઉપ્પાદાદિપ્પત્તતા. તેન અતીતાપિ સઙ્ગહિતા હોન્તિ. તેનેવાહ ‘‘સબ્બો ઉપ્પન્નભાવો’’તિ. ઉપ્પન્નધમ્મભાવો ‘‘ઉપ્પન્ના ધમ્મા’’તિ પદેન ગહિતધમ્મભાવો, વત્તમાનધમ્મભાવોતિ અત્થો. યો વા ઉપ્પાદાદિપ્પત્તો અત્તનો ચ સભાવં ધારેતિ પચ્ચયેહિ ચ ધારીયતિ, સો ઉપ્પન્નધમ્મોતિ પચ્ચુપ્પન્નભાવો ઉપ્પન્નધમ્મભાવોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઉપ્પન્નધમ્મે વત્વા ‘‘અનુપ્પન્ના’’તિ વચનં ન યથાધિગતપટિસેધનન્તિ કથમિદં પચ્ચેતબ્બન્તિ આહ ‘‘યદિ હી’’તિઆદિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘ઉપ્પન્નાતિ પદેન અતીતાપિ સઙ્ગહિતા. યદિ ન સઙ્ગહિતા, નિબ્બાનં વિય તેપિ નવત્તબ્બાતિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ તથા વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં પન તેસં મતિમત્તમેવ. અયં પન તિકો દ્વિન્નં અદ્ધાનં વસેન પૂરેત્વા દસ્સિતોતિ અટ્ઠકથાયં વક્ખતીતિ. એવં સન્તે કસ્મા અતીતા નવત્તબ્બાતિ ન વુત્તાતિ? ધમ્મવસેન અસઙ્ગહિતત્તાભાવતો. ધમ્મવસેન હિ અસઙ્ગહિતં નિબ્બાનં તત્થ નવત્તબ્બં જાતં, ન ચ નિયોગતો અતીતા નામ ધમ્મા કેચિ અત્થિ, યે ઇધ અસઙ્ગહિતત્તા નવત્તબ્બા સિયુન્તિ. ફલનિબ્બત્તિતો કારણસ્સ પુરેતરં નિબ્બત્તિ ઇધ પરિનિટ્ઠિતસદ્દેન વુચ્ચતિ, ન તસ્સ હુત્વા વિગતભાવોતિ આહ ‘‘અનાગતે વા’’તિ. યતો મેત્તેય્યસ્સ ભગવતો ઉપ્પજ્જનકફલમ્પિ ‘‘ઉપ્પાદી’’તિ વુચ્ચતિ.

૨૦. યસ્સ ઝાના વુટ્ઠહિત્વાતિઆદિના ‘‘તેનાનન્દા’’તિઆદિપાળિયા હેટ્ઠાપાળિં અત્થવસેન દસ્સેતિ. અયઞ્હિ તત્થ પાળિ –

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, ભિક્ખુ અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેતિ સન્નિસાદેતિ એકોદિં કરોતિ સમાદહતિ. ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં ખો…પે… સમાદહતિ. સો અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિ કરોતિ, તસ્સ અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિકરોતો સુઞ્ઞતાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ…પે… મુચ્ચતિ. એવં સન્તમેતં, આનન્દ, ભિક્ખુ એવં સમ્પજાનાતિ અજ્ઝત્તં ખો મે સુઞ્ઞતં મનસિકરોતો અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ…પે… મુચ્ચતીતિ, ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સો બહિદ્ધા સુઞ્ઞતં…પે… અજ્ઝત્તબહિદ્ધા સુઞ્ઞતં…પે… સો આનેઞ્જં મનસિ કરોતિ, તસ્સ આનેઞ્જં મનસિકરોતો આનેઞ્જાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ…પે… મુચ્ચતીતિ, ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. તેનાનન્દ, ભિક્ખુના’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૮૮).

તત્થ અજ્ઝત્તસુઞ્ઞતાદીસૂતિ અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા ચ સુઞ્ઞતાય આનેઞ્જે ચ. પઠમજ્ઝાનાદિસમાધિનિમિત્તેતિ પાદકભૂતપઠમજ્ઝાનાદિસમાધિનિમિત્તે. અપગુણપાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતસ્સ હિ અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિકરોતો તત્થ ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ. તતો ‘‘પરસ્સ સન્તાને નુ ખો કથ’’ન્તિ બહિદ્ધા મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. તતો ‘‘કાલેન અત્તનો સન્તાને, કાલેન પરસ્સ સન્તાને નુ ખો કથ’’ન્તિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. તતો ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતુકામો ‘‘અરૂપસમાપત્તિયં નુ ખો કથ’’ન્તિ આનેઞ્જં મનસિ કરોતિ, તત્થપિ ન પક્ખન્દતિ. ‘‘ઇદાનિ મે ચિત્તં ન પક્ખન્દતી’’તિ વિસ્સટ્ઠવીરિયેન ન ભવિતબ્બં, પાદકજ્ઝાનમેવ પન સાધુકં પુનપ્પુનં મનસિ કાતબ્બં, એવમસ્સ રુક્ખં છિન્દતો ફરસુમ્હિ અવહન્તે પુનપ્પુનં નિસિતનિસિતં કારેત્વા છિન્દન્તસ્સ છિજ્જે ફરસુ વિય કમ્મટ્ઠાને મનસિકારો વહતીતિ દસ્સેતું ‘‘તસ્મિંયેવા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ.

અત્થતો ચ અસમાનત્તાતિ ઇદં કસ્મા વુત્તં. નનુ યેસુ અત્થેસુ અજ્ઝત્ત-સદ્દો વત્તતિ, તે સબ્બે દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતત્થનિદ્ધારણત્થં અત્થુદ્ધારવસેનેતં વુત્તં. ચક્ખાદીસુ ચ અજ્ઝત્તિક-સદ્દો અજ્ઝત્તાનં અબ્ભન્તરતાવિસેસમુપાદાય પવત્તતિ, યતો તે અજ્ઝત્તઅજ્ઝત્તાતિ વુચ્ચન્તિ. અપિચ ‘‘છ અજ્ઝત્તિકાની’’તિ ઇદં અજ્ઝત્તિક-સદ્દસ્સ ચક્ખાદીનં અજ્ઝત્તભાવવિભાવનસબ્ભાવતો ઇધ ઉદાહરણવસેન વુત્તં. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં અજ્ઝત્તિકદુકે ‘‘અજ્ઝત્તાવ અજ્ઝત્તિકા’’તિ વુત્તં. એવઞ્ચ સતિ ન એત્થ સદ્દતો અસમાનતાપિ સિયા, તસ્માયેવ યથાવુત્તચોદનં વિસોધેન્તો ‘‘અયં પનેત્થા’’તિઆદિમાહ. તેનાતિ તસ્મા. તંવાચકસ્સાતિ અજ્ઝત્તજ્ઝત્તવાચકસ્સ સક્કા વત્તું તદત્થસ્સ અજ્ઝત્તભાવસબ્ભાવતો.

‘‘ન ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ સોભતિ સઙ્ગણિકારામો સઙ્ગણિકારતો સઙ્ગણિકારામતં અનુયુત્તો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૧૮૬) પબ્બજિતાસારુપ્પસ્સ નેક્ખમ્મસુખાદિનિકામલાભિતાય અભાવસ્સ ચ દસ્સનેન સઙ્ગણિકારામતાય, ‘‘નાહં, આનન્દ, એકં રૂપમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યત્થ રત્તસ્સ યથાભિરતસ્સ રૂપસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિ…પે… ઉપાયાસા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૮૬) એવં રૂપાદિરતિયા ચ આદીનવં વત્વા સચે કોચિ દુપ્પઞ્ઞજાતિકો પબ્બજિતો વદેય્ય ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ખેત્તે પવિટ્ઠા ગાવિયો વિય અમ્હેયેવ ગણતો નીહરતિ, એકીભાવે નિયોજેતિ, સયં પન રાજરાજમહામત્તાદીહિ પરિવુતો વિહરતી’’તિ, તસ્સ વચનોકાસુપચ્છેદનત્થં ચક્કવાળપરિયન્તાય પરિસાય મજ્ઝે નિસિન્નોપિ તથાગતો એકકોવાતિ દસ્સનત્થં ‘‘અયં ખો પના’’તિ દેસના આરદ્ધાતિ આહ ‘‘તપ્પટિપક્ખવિહારદસ્સનત્થ’’ન્તિ. તત્થ સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપાદીનં સઙ્ખતનિમિત્તાનં. અજ્ઝત્તન્તિ વિસયજ્ઝત્તં. સુઞ્ઞતન્તિ અનત્તાનુપસ્સનાનુભાવનિબ્બત્તફલસમાપત્તિં. તેનેવાહ ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિઆદિ. તત્થ દુતિયે વિકપ્પે ઠાન-સદ્દો કારણપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. સચ્ચકસુત્તેનાતિ મહાસચ્ચકસુત્તેન. તત્થ હિ –

‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, અગ્ગિવેસ્સન, અનેકસતાય પરિસાય ધમ્મં દેસેતા, અપિસ્સુ મં એકમેકો એવં મઞ્ઞતિ ‘મમેવારબ્ભ સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતી’તિ. ન ખો પનેતં, અગ્ગિવેસ્સન, એવં દટ્ઠબ્બં. યાવદેવ વિઞ્ઞાપનત્થાય તથાગતો પરેસં ધમ્મં દેસેતીતિ. સો ખો અહં, અગ્ગિવેસ્સન, તસ્સાયેવ કથાય પરિયોસાને તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેમિ સન્નિસાદેમિ, એકોદિં કરોમિ, સમાદહામિ ‘યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) –