અબ્યાકતપદં

અહેતુકકુસલવિપાકવણ્ણના

૪૩૧. કામાવચર…પે… આદિ વુત્તન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘ઉપચિતત્તા’’તિ પદં સઙ્ગય્હતિ ‘‘અસાધારણકમ્મપચ્ચયવસેના’’તિ વુત્તત્તા. ‘‘ઉપચિતત્તાતિ લદ્ધાસેવનત્તા’’તિ કેચિ વદન્તિ, તં પઠમજવનસ્સ ન યુજ્જતિ અનાસેવનત્તા. તથા ચ સતિ તસ્સ વિપાકદાનમેવ ન સિયાતિ તતો અઞ્ઞથા અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યથા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિપાકાભિમુખન્તિ વિપાકદાનાભિમુખં કતોકાસં. કતોકાસતા ચ અનાદિમ્હિ સંસારે અનેકેસં કમ્માનં કતાનં અત્થિતાય પરસ્સ પટિબાહનેન હોતીતિ ‘‘અઞ્ઞસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. વડ્ઢિતતા ચ સકમ્મસ્સ બલદાનસમત્થતાવસેન અત્તનો કારણેહિ અભિસઙ્ખતતા. અસાધારણેન નામં ઉદ્ધટં ‘‘ભેરીસદ્દો યવઙ્કુરો’’તિ યથા. વિઞ્ઞાણાનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં. વિસેસપચ્ચયત્તાતિ અધિકપચ્ચયત્તા.

ચક્ખુસન્નિસ્સિતઞ્ચ તં રૂપવિજાનનઞ્ચાતિ એતેન સમાનાધિકરણતં સમાસસ્સ દસ્સેન્તો તત્થ ચ ‘‘ચક્ખુસન્નિસ્સિત’’ન્તિઆદિપદદ્વયસ્સ નીલુપ્પલસદ્દાદીનં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞવિસેસનવિસેસિતબ્બભાવમાહ. અઞ્ઞવિઞ્ઞાણન્તિ રૂપારમ્મણં મનોવિઞ્ઞાણં. રૂપંયેવારમ્મણન્તિ પન અત્થે દિબ્બચક્ખુવિઞ્ઞાણં દટ્ઠબ્બં તંસદિસાનં તદુપચારં કત્વા યથા ‘‘સા એવ તિત્તિરી તાનિ એવ ઓસધાની’’તિ. ઝાનપચ્ચયત્તાભાવે ન ઝાનઙ્ગતા નત્થીતિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ ઉપેક્ખાદીનં ઉપચરિતઝાનઙ્ગતં સાધેતિ. ન હિ ઝાનઙ્ગાનં ઝાનપચ્ચયતં વત્વા તેસં ઝાનપચ્ચયભાવો પટિક્ખિત્તોતિ. યદિ એવં પઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ ઉપેક્ખાદયો ઝાનરાસિટ્ઠાને ન વત્તબ્બા સિયુન્તિ આહ ‘‘ઝાનપચ્ચયત્તાભાવે’’તિઆદિ. ઉપેક્ખાદિભાવતોતિ ઉપેક્ખાસુખદુક્ખેકગ્ગતાભાવતો. અઞ્ઞટ્ઠાનાભાવતોતિ ચિત્તટ્ઠિતિં એવ સન્ધાય વુત્તં.

૪૩૬. અકુસલં ભવઙ્ગનિસ્સન્દેન ‘‘પણ્ડર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ભવઙ્ગે અપણ્ડરે તંમૂલિકા કુતો અકુસલસ્સ પણ્ડરતાતિ ‘‘અકુસલસ્સ ચા’’તિ વુત્તં. પણ્ડરતાય કારણં વત્તબ્બં, યદિ અઞ્ઞકારણા પણ્ડરતા, સભાવોવાયન્તિ ચિત્તસ્સ અકિલેસસભાવતાય વુત્તં, ન ચેત્થ ફસ્સાદીનમ્પિ પણ્ડરતાપત્તિ. યતો ધમ્માનં સભાવકિચ્ચવિસેસઞ્ઞુના ભગવતા વિઞ્ઞાણંયેવ તથા નિદ્દિટ્ઠન્તિ.

૪૩૯. અનતિક્કમનેન ભાવનાય. પસાદઘટ્ટનં વિસયસ્સ યોગ્યદેસે અવટ્ઠાનન્તિ ‘‘પસાદં ઘટ્ટેત્વા આપાથં ગન્ત્વા’’તિ વુત્તં. મહાભૂતેસુ પટિહઞ્ઞતીતિ એત્થ ન સયં કિઞ્ચિ પટિહઞ્ઞતિ, નાપિ કેનચિ પટિહઞ્ઞીયતિ અફોટ્ઠબ્બસભાવત્તા. વિસયવિસયીભૂતં પન અભિમુખભાવપ્પત્તિયા વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિયા હેતુતાય વિસિટ્ઠભાવપ્પત્તં પટિહતપટિઘાતકભાવેન વોહરીયતિ, તસ્મા તેસુ સપ્પટિઘવોહારો. ‘‘ઉપાદારૂપં ઘટ્ટેતીતિ એવમાદિ ચ ઉપચારવસેનેવ વેદિતબ્બં. મહાભૂતારમ્મણેન પન કાયપ્પસાદનિસ્સયભૂતેસુ મહાભૂતેસુ ઘટ્ટિયમાનેસુ પસાદોપિ ઘટ્ટિતો એવ નામ હોતીતિ વત્વા વીમંસિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. યથાધિપ્પેતેન એકદેસસામઞ્ઞેન ઉપમાવચનતો નિસ્સિતનિસ્સયઘટ્ટનાનં સતિપિ પુબ્બાપરભાવે ઉપમત્તે ઉપમાભાવેન ગહેતબ્બભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ઉભયઘટ્ટનદસ્સનત્થ’’ન્તિ આહ.

૪૫૫. દસ્સનાદિપ્પવત્તિભાવતોતિ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં અદસ્સનાદિતાય સા એતેસં એવ વિસેસો. અનઞ્ઞનિસ્સયમનોપુબ્બઙ્ગમતાયાતિ અઞ્ઞનિસ્સયમનોપુબ્બઙ્ગમત્તાભાવતો. અઞ્ઞનિસ્સયવિઞ્ઞાણસ્સ અનન્તરપચ્ચયત્તાભાવેનાતિ ઇમિના કિરિયામનોધાતુતોપિ વિસેસસ્સ વુત્તત્તા ‘‘મનોદ્વારનિગ્ગમનમુખભાવાભાવતો’’તિ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘નિગ્ગમનપવેસમુખભાવાભાવતો’’તિ. તિવિધેનપિ હિ મનોધાતુવિઞ્ઞાણધાતૂહિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા વિસેસો દસ્સિતોતિ. તતો એવ વિજાનનવિસેસવિરહતોયેવ. યદિ મનોધાતુ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ ન વુચ્ચતિ, છવિઞ્ઞાણકાયાતિ કથં મનોધાતુયા તત્થ સઙ્ગહો હોતીતિ? સઙ્ગહો એવ પરિયાયદેસનત્તા. અત્થિ હિ એસ પરિયાયો ‘‘મનનમત્તં વિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ યથા ‘‘મનનમત્તા ધાતુ મનોધાતૂ’’તિ. અપિચ વત્થુકિચ્ચેહિ મનોવિઞ્ઞાણસભાગત્તા તસ્સ ઉપરમુપ્પાદભાવતો અન્તાદિભાવતો ચ મનોવિઞ્ઞાણકાયસઙ્ગહિતા મનોધાતુ, ન સેસવિઞ્ઞાણકાયસઙ્ગહિતા અતંસભાગત્તા, ઇધ પન નિપ્પરિયાયકતત્તા મનસો સમ્ભૂય વિસિટ્ઠમનોકિચ્ચયુત્તં મનોવિઞ્ઞાણન્તિ તદભાવતો ‘‘મનોવિઞ્ઞાણન્તિપિ ન વુચ્ચતી’’તિ ઇમમેવત્થં સાધેતું ‘‘ન હિ તં વિઞ્ઞાણં મનતો’’તિઆદિ વુત્તં. તેન મનોધાતુયા નિપ્પરિયાયતો મનોવિઞ્ઞાણકિચ્ચવિરહંયેવ દસ્સેતિ. દસ્સનાદીનં પનાતિઆદિના અઞ્ઞવિઞ્ઞાણવિધુરં મનોધાતુયા ચ સભાવં દસ્સેતિ.

યદિ જનકસદિસતા નામ મહાવિપાકેસુ વિતક્કાદીનં સમ્માસઙ્કપ્પાદિતા, તિહેતુકતો નિબ્બત્તાનં તિહેતુકાનં, દુહેતુકતો નિબ્બત્તાનં દુહેતુકાનઞ્ચ ભવતુ સમ્માસઙ્કપ્પાદિતા, તિહેતુકતો પન નિબ્બત્તદુહેતુકાનં કથન્તિ આહ ‘‘તત્થ હી’’તિઆદિ. તંસોતપતિતતા ન સિયા તસ્સા અનાનન્તરત્તા. તતો એવ હીતિઆદિના વુત્તસોતપતિતં એવાનન્તરેન વચનેન સમત્થયતિ. યદિ વિજ્જમાનાનમ્પિ મનોધાતુઆદીસુ વિતક્કાદીનં પઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ વિય અગણનૂપગભાવો, એવં સન્તે પટ્ઠાને કથં તેસં ઝાનપચ્ચયતાવચનં. ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૧), ‘‘વિપાકાબ્યાકતાનિ કિરિયાબ્યાકતાનિ ઝાનઙ્ગાનિ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૧) હિ વુત્તં. પચ્ચનીયેપિ ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન ઝાનપચ્ચયા, પઞ્ચવિઞ્ઞાણસહિતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૯૮) પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ એવ ઉદ્ધટાનિ, ન મનોધાતુઆદીનીતિ આહ ‘‘ઝાનપચ્ચયકિચ્ચમત્તતો’’તિઆદિ. ન હેત્થ ઝાનઙ્ગાનં બલવદુબ્બલભાવો અધિકતો, અથ ખો ઝાનપચ્ચયભાવમત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

૪૬૯. સમાનવત્થુકં અનન્તરપચ્ચયં લભિત્વાતિ દસ્સનાદિતો મનોધાતુયા ચ બલવભાવે કારણવચનં. યથારમ્મણન્તિ આરમ્મણાનુરૂપં. યદિ સમાનનિસ્સયતાય મનોધાતુતો બલવતરત્તં વિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા સોમનસ્સસહગતાય, વોટ્ઠબ્બનં કથં મજ્ઝત્તવેદનન્તિ અનુયોગં મનસિ કત્વા તસ્સ બલવભાવં સમ્પટિચ્છિત્વા સન્તતિપરિણામનબ્યાપારવિસેસા ન સોમનસ્સવેદનન્તિ પરિહારં વદન્તો ‘‘વોટ્ઠબ્બન’’ન્તિઆદિમાહ. વિપાકો વિય અનુભવનમેવ ન હોતીતિ સતિ સમત્થતાય વિપાકાનં એકન્તેન આરમ્મણરસાનુભવનતાય વુત્તં.

અહેતુકકુસલવિપાકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠમહાવિપાકચિત્તવણ્ણના

૪૯૮. વિપાકધમ્માનં કમ્મદ્વારં વુત્તં દ્વારકથાયં ‘‘તેભૂમકકુસલાકુસલો એકૂનતિંસવિધો મનો’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. મનોકમ્મદ્વારકથા). પયોગેનાતિ અત્તના પરેહિ વા કતેન ઉસ્સાહનપયોગેન. કુસલાકુસલાનિ વિય યેસં તં તદારમ્મણં અનુબન્ધભૂતં. પઠમપઞ્ચમચિત્તાનં અઞ્ઞમઞ્ઞબલવદુબ્બલભાવવિચારેન દુતિયછટ્ઠાદીનમ્પિ સો વિચારિતો હોતીતિ ‘‘એતેસુ બલવં દુબ્બલઞ્ચ વિચારેતુ’’ન્તિ વુત્તં. યથા સાલિઆદીનં થદ્ધમુદુભૂમિવસેન તિણાદીનં અનીહરણનીહરણવસેન ઉતુઆદિઅવસેસપચ્ચયાનં વિપત્તિસમ્પત્તિવસેન ચ ફલવિસેસયોગો, એવં કમ્મસ્સ સુગતિદુગ્ગતિવસેન અવિસુદ્ધવિસુદ્ધપયોગવસેન ઉપપત્તિયા વિપત્તિસમ્પત્તિવસેન ચ વિસિટ્ઠફલતાય પરિણમનં, એવમેવ ગિમ્હવસ્સકાલાદીસુ બીજાનં ફલવિસેસયોગો વિય તંતંકાલવિસેસેન કમ્મસ્સ ફલવિસેસયોગો હોતીતિ આહ ‘‘કાલવસેન પરિણમતી’’તિ. સુક્કસોણિતપચ્ચયાનન્તિ કમ્મવિસેસપરિભાવિતસન્તાનુપ્પન્નતાય સુક્કસોણિતાનં આયુવિસેસહેતુભાવમાહ સુક્કસોણિતવસેનપિ વણ્ણાદિવિસેસદસ્સનતો, યેન ‘‘પિતૂનં આકારં પુત્તો અનુવિદહતી’’તિ વુચ્ચતિ. તંમૂલકાનન્તિ અપ્પાયુકસંવત્તનિયકમ્મમૂલકાનં. આહારાદીતિ આદિ-સદ્દેન વિસમૂપક્કમાદયો પરિગ્ગણ્હાતિ.

વિપાકુદ્ધારકથાવણ્ણના

યતો તિહેતુકાદિકમ્મતો. યસ્મિઞ્ચ ઠાનેતિ પટિસન્ધિઆદિટ્ઠાને, સુગતિદુગ્ગતિયં વા. તિહેતુકતો દુહેતુકં અનિચ્છન્તો પટિસન્ધિન્તિ અધિપ્પાયો. પવત્તિવિપાકં પન તિહેતુકતો દુહેતુકમ્પિ ઇચ્છતિ એવ. તથા હિ વક્ખતિ અટ્ઠકથાયં ‘‘યં પુરિમાય હેતુકિત્તનલદ્ધિયા ન યુજ્જતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮).

યે ‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેના’’તિ, ‘‘એકપુપ્ફં યજિત્વાન, અસીતિ કપ્પકોટિયો (થેરગા. ૯૬). દુગ્ગતિં નાભિજાનામી’’તિ (અપ. થેર ૨.૪૬.૬૪) ચ એવમાદિવચનસ્સ અધિપ્પાયં અજાનન્તા ‘‘કિં નુ ખો એકેનપિ કમ્મેન અનેકા પટિસન્ધિ હોતી’’તિ, ‘‘દિસ્વા કુમારં સતપુઞ્ઞલક્ખણ’’ન્તિઆદિવચનસ્સ (દી. નિ. ૩.૨૦૫) અત્થં અસલ્લક્ખેત્વા ‘‘કિન્નુ ખો નાનાકમ્મેહિ એકા પટિસન્ધિ હોતી’’તિ સંસયપક્ખન્દા, તેસં બીજઙ્કુરોપમાય ‘‘એકસ્મા એકા, અનેકસ્મા ચ અનેકા પટિસન્ધિ હોતી’’તિ વિનિચ્છિતત્તા કમ્મપટિસન્ધિવવત્થાનતો સાકેતપઞ્હે વિપાકુદ્ધારકથાય ઉસ્સદકિત્તનગહણસ્સ સમ્બન્ધં આહ ‘‘કમ્મવસેન…પે… દસ્સેતુ’’ન્તિ. પટિસન્ધિજનકકમ્મવસેન પટિસન્ધિવિપાકો એવ અલોભલોભાદિગુણદોસાતિરેકભાવહેતૂતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ વુત્તં ‘‘સો તેન કમ્મેન દિન્નપટિસન્ધિવસેન નિબ્બત્તો લુદ્ધો હોતી’’તિઆદિ. એત્થ ચ લોભવસેન, દોસ, મોહ, લોભદોસ, લોભમોહ, દોસમોહ, લોભદોસમોહવસેનાતિ તયો એકકા, તયો દ્વિકા, એકો તિકોતિ લોભાદિદસ્સનવસેન અકુસલપક્ખેયેવ સત્ત વારા. તથા કુસલપક્ખે અલોભાદિદસ્સનવસેનાતિ ચુદ્દસ વારા લબ્ભન્તિ.

તત્થ ‘‘અલોભદોસામોહા, અલોભાદોસમોહા, અલોભદોસામોહા બલવન્તો’’તિ આગતેહિ કુસલપક્ખે તતિયદુતિયપઠમવારેહિ દોસુસ્સદમોહુસ્સદદોસમોહુસ્સદવારા ગહિતા. તથા અકુસલપક્ખે ‘‘લોભાદોસમોહા, લોભદોસામોહા, લોભાદોસામોહા બલવન્તો’’તિ આગતેહિ તતિયદુતિયપઠમવારેહિ અદોસુસ્સદઅમોહુસ્સદઅદોસામોહુસ્સદવારા ગહિતાયેવાતિ અકુસલકુસલપક્ખે તયો તયો વારે અન્તોગધે કત્વા અટ્ઠેવ વારા દસ્સિતા. યે પન ઉભયેસં વોમિસ્સતાવસેનેવ લોભાલોભુસ્સદવારાદયો અપરે એકૂનપઞ્ઞાસ વારા દસ્સેતબ્બા, તે અસમ્ભવતો એવ ન દસ્સિતા. ન હિ એકસ્મિં સન્તાને અન્તરેન અવત્થન્તરં લોભો બલવા અલોભો ચાતિ યુજ્જતિ. પટિપક્ખતોયેવ હિ એતેસં બલવદુબ્બલભાવો, સહજાતધમ્મતો વા. તેસુ લોભસ્સ તાવ પટિપક્ખતો અલોભેન અનભિભૂતતાય બલવભાવો, તથા દોસમોહાનં અદોસામોહેહિ. અલોભાદીનં પન લોભાદિઅભિભવનતો સબ્બેસઞ્ચ સમાનજાતિયં સમભિભૂય પવત્તિવસેનેવ સહજાતધમ્મતો બલવભાવો. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘લોભો બલવા, અલોભો મન્દો, અદોસામોહા બલવન્તો, દોસમોહા મન્દા’’તિ. સો ચ તેસં મન્દબલવભાવો પુરિમૂપનિસ્સયતો આસયસ્સ પરિભાવિતતાય વેદિતબ્બો. એત્થ ચ પઠમદુતિયેહિ, સત્તમપઠમેહિ વા વારેહિ તિહેતુકકમ્મતો પટિસન્ધિપવત્તિવસેન તિહેતુકવિપાકો, ઇતરેહિ તિહેતુકદુહેતુકકમ્મતો યથાસમ્ભવં પટિસન્ધિપવત્તિવસેન દુહેતુકાહેતુકવિપાકા દસ્સિતાતિ અયમ્પિ વિસેસો વેદિતબ્બો.

ઇધાતિ વિપાકુદ્ધારમાતિકાયં. તેન હેતુકિત્તનં વિસેસેતિ. જચ્ચન્ધાદિવિપત્તિનિમિત્તં મોહો, સબ્બાકુસલં વા. યં પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તેન પટિસમ્ભિદામગ્ગવચનેન. ગતિસમ્પત્તિયા સતિ ઞાણસમ્પયુત્તે પટિસન્ધિમ્હિ નિપ્ફાદેતબ્બે. અઞ્ઞત્થાતિ નિકન્તિપટિસન્ધિક્ખણેસુ. કમ્મસરિક્ખકોતિ ઇધ સાતિસયો સરિક્ખભાવો અધિપ્પેતોતિ દટ્ઠબ્બો. ઇતરથા તિહેતુકદુહેતુકાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સરિક્ખાયેવાતિ દસ્સિતમેતન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનીતિ એત્થ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ વિય અપુબ્બનિસ્સયપવત્તિની વિજાનનવિસેસરહિતા ચ મનોધાતુ ઇટ્ઠાદિભાગગ્ગહણે ન સમત્થાતિ ‘‘પાકટાયેવા’’તિ ન વુત્તા, આદિ-સદ્દેન વા સઙ્ગહિતા. તદારમ્મણપચ્ચયસબ્બજવનવતાતિ તદારમ્મણસ્સ પચ્ચયભૂતસકલજવનપ્પવત્તિસહિતેન. યં સન્ધાય ‘‘ઇધ પરિપક્કત્તા આયતનાન’’ન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞકાલેતિ અબુદ્ધિપવત્તિકાલે.

અનુલોમેતિ ધમ્માનુલોમે. આસેવનપચ્ચયાતિ આસેવનભૂતા પચ્ચયા. ન મગ્ગે અમગ્ગપચ્ચયે. સોપિ મોઘવારો લબ્ભેય્યાતિ યદિ વોટ્ઠબ્બનમ્પિ આસેવનપચ્ચયો સિયા, યથા ‘‘સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચ સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ આસેવનપચ્ચયા ન (પટ્ઠા. ૧.૨.૩) મગ્ગપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૨.૧૪) અનુલોમપચ્ચનીયે, પચ્ચનીયાનુલોમે ચ ‘‘સુખા…પે… ન મગ્ગપચ્ચયા આસેવનપચ્ચયા’’તિ ચ વુત્તં હસિતુપ્પાદચિત્તવસેન, એવં વોટ્ઠબ્બનવસેન ‘‘અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તં ધમ્મં પટિચ્ચા’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન પાઠો સિયા, તથા ચ સતિ વારદ્વયવસેન ગણનાયં ‘‘આસેવનપચ્ચયા ન મગ્ગે દ્વે. ન મગ્ગપચ્ચયા આસેવને દ્વે’’તિ ચ વત્તબ્બં સિયા, ન પન વુત્તં, તસ્મા ન લબ્ભેય્યાયં મોઘવારોતિ અધિપ્પાયો.

વોટ્ઠબ્બનમ્પિ યદિ આસેવનપચ્ચયો સિયા, દુતિયમોઘવારે અત્તનો વિય તતિયચતુત્થવારેસુપિ સિયા, તથા સતિ અત્તનાપિ કુસલાકુસલાનં સિયા. ન હિ…પે… અવુત્તો અત્થિ ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા’’તિઆદિના અનવસેસતો વુત્તત્તા. વોટ્ઠબ્બનસ્સ…પે… અવુત્તો ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો. અકુસલસ્સ…પે… પચ્ચયો’’તિ વચનાભાવતો. ન કેવલં અવુત્તો, અથ ખો કુસલં…પે… પટિક્ખિત્તોવ. અથાપિ સિયાતિઆદિ મગ્ગસોધનત્થમેવ વુચ્ચતિ. સમાનવેદનાનં એવ આસેવનપચ્ચયભાવસ્સ દસ્સનતો ‘‘અસમાનવેદનાનં વસેના’’તિ વુત્તં. એવં ‘‘આસેવન પચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વત્તબ્બં સિયા, સમાનવેદનાવસેનાતિ અધિપ્પાયો. અભિન્નજાતિકસ્સ ચાતિ ચ-સદ્દો અભિન્નવેદનસ્સ ચાતિ સમ્પિણ્ડનત્થો. વેદનાત્તિકેપિ વોટ્ઠબ્બનસ્સ આસેવનપચ્ચયત્તસ્સ અભાવાતિ યોજના. કુસલત્તિકાદીસુ યથાદસ્સિતપાળિપ્પદેસેસુપીતિ સમ્પિણ્ડનત્થો પિ-સદ્દો. ગણનાય કારણભૂતાય ગણનાય નિદ્ધારિયમાનાય સતિ ગણનાય વા અબ્ભન્તરે. દુતિયો મોઘવારો વીમંસિતબ્બોતિ આસેવનપચ્ચયત્તાભાવા જવનટ્ઠાને ઠાતું ન યુજ્જતિ. ન હિ વિના આસેવનં જવનપ્પવત્તિ અત્થીતિ અધિપ્પાયો.

અપિચેત્થ ‘‘યં જવનભાવપ્પત્તં, તં છિન્નમૂલકરુક્ખપુપ્ફં વિયા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૬૬) વક્ખમાનત્તા અનુપચ્છિન્નભવમૂલાનં પવત્તમાનસ્સ વોટ્ઠબ્બનસ્સ કિરિયભાવો ન સિયા, વુત્તો ચ ‘‘યસ્મિં સમયે મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ઉપ્પન્ના હોતિ કિરિયા નેવ કુસલા નાકુસલા ન ચ કમ્મવિપાકા ઉપેક્ખાસહગતા’’તિ, તસ્મા ‘‘જવનટ્ઠાને ઠત્વાતિ જવનસ્સ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને દ્વિક્ખત્તું પવત્તિત્વા, ન જવનભાવેના’’તિ, ‘‘આસેવનં લભિત્વાતિ ચ આસેવનં વિય આસેવન’’ન્તિ વુચ્ચમાને ન કોચિ વિરોધો, વિપ્ફારિકસ્સ પન સતો દ્વિક્ખત્તું પવત્તિયેવેત્થ આસેવનસદિસતા. વિપ્ફારિકતાય હિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તઞ્ચસ્સ વુચ્ચતિ. વિપ્ફારિકમ્પિ જવનં વિય અનેકક્ખત્તું અપ્પવત્તિયા દુબ્બલત્તા ન નિપ્પરિયાયતો આસેવનપચ્ચયભાવેન પવત્તેય્યાતિ ન ઇમસ્સ પાઠે આસેવનત્થં વુત્તં, અટ્ઠકથાયં પન પરિયાયતો વુત્તં યથા ‘‘ફલચિત્તેસુ મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્ન’’ન્તિ. અયમેત્થ અત્તનોમતિ. અયમ્પિ પોરાણકેહિ અસંવણ્ણિતત્તા સાધુકં ઉપપરિક્ખિતબ્બો.

એવઞ્ચ કત્વાતિ વોટ્ઠબ્બનાવજ્જનાનં અનત્થન્તરભાવતો ‘‘આવજ્જના’’ઇચ્ચેવ વુત્તં, વોટ્ઠબ્બનટ્ઠાનેપીતિ અધિપ્પાયો. તસ્માતિ યસ્મા વોટ્ઠબ્બનં આવજ્જનાયેવ અત્થતો ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકકિરિયમનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવતો, તસ્મા. તં આવજ્જના વિય સતિ ઉપ્પત્તિયં કામાવચરકુસલાકુસલકિરિયજવનાનં એકન્તતો અનન્તરપચ્ચયભાવેનેવ વત્તેય્ય, નો અઞ્ઞથાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘વોટ્ઠબ્બનતો’’તિઆદિમાહ. ચતુન્નન્તિ મુઞ્છામરણાસન્નવેલાદીસુ મન્દીભૂતવેગતાય ચત્તારિપિ જવનાનિ ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. અયમેતસ્સ સભાવોતિ આરમ્મણમુખેનપિ ચિત્તનિયામંયેવ દસ્સેતિ. યદિપિ ‘‘જવનાપારિપૂરિયા…પે… યુત્તો’’તિ વુત્તં, ‘‘આવજ્જનાદીનં પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતી’’તિ પન વુત્તત્તા ચિત્તપ્પવત્તિવસેન પઠમમોઘવારતો એતસ્સ ન કોચિ વિસેસો. તેનેવાહ ‘‘અયમ્પિ…પે… રેતબ્બો’’તિ. પટિસન્ધિચિત્તેયેવ પવત્તિયં ‘‘ભવઙ્ગ’’ન્તિ વુચ્ચમાને ન તસ્સ હેતુવસેન ભેદોતિ ‘‘સહેતુકં ભવઙ્ગં અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૧૦૨) ન સક્કા વત્તું, વુત્તઞ્ચ, તસ્મા સહેતુકં ભવઙ્ગન્તિ તદારમ્મણં વુત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

સભાવકિચ્ચેહિ અત્તનો ફલસ્સ પચ્ચયભાવો, સભાવકિચ્ચાનં વા ફલભૂતાનં પચ્ચયભાવો સભાવકિચ્ચપચ્ચયભાવો. અપ્પટિસિદ્ધં દટ્ઠબ્બન્તિ ‘‘દુહેતુકસોમનસ્સસહગતઅસઙ્ખારિકજવનાવસાને એવા’’તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ અનધિપ્પેતત્તા. યથા ચ અહેતુકદુહેતુકપટિસન્ધિકાનં તિહેતુકજવનાવસાને અહેતુકદુહેતુકતદારમ્મણં અપ્પટિસિદ્ધં, એવં તિહેતુકપટિસન્ધિકસ્સ તિહેતુકજવનાનન્તરં દુહેતુકતદારમ્મણં, દુહેતુકપટિસન્ધિકસ્સ ચ દુહેતુકાનન્તરં અહેતુકતદારમ્મણં અપ્પટિસિદ્ધં દટ્ઠબ્બં. ‘‘તિહેતુકકમ્મં તિહેતુકમ્પિ દુહેતુકમ્પિ અહેતુકમ્પિ વિપાકં દેતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮) હિ વુત્તં. પરિપુણ્ણવિપાકસ્સાતિ ઇમિનાપિ તિહેતુકજવનતો યથાવુત્તતદારમ્મણસ્સ અપ્પટિસિદ્ધંયેવ સાધેતિ. ન હિ પચ્ચયન્તરસામગ્ગિયા અસતિ તદારમ્મણં સબ્બં અવિપચ્ચન્તં કમ્મં પરિપુણ્ણવિપાકં હોતીતિ. મુખનિદસ્સનમત્તમેવ યથાવુત્તતદારમ્મણપ્પવત્તિયા અવિભાવિતત્તા. તિહેતુકાદિકમ્મસ્સ હિ ઉક્કટ્ઠસ્સ તિહેતુકકમ્મસ્સ સોળસ, ઇતરસ્સ દ્વાદસ, ઉક્કટ્ઠસ્સેવ દુહેતુકકમ્મસ્સ દ્વાદસ, ઇતરસ્સ અટ્ઠાતિ એવં સોળસવિપાકચિત્તાદીનિ યોજેતબ્બાનિ. તસ્માતિ યસ્મા પરિપુણ્ણવિપાકસ્સ પટિસન્ધિજનકકમ્મસ્સ વસેન વિપાકવિભાવનાય મુખનિદસ્સનમત્તમેવેતં, તસ્મા.

એવઞ્ચ કત્વાતિ નાનાકમ્મતો તદારમ્મણુપ્પત્તિયં ઇતો અઞ્ઞથાપિ સમ્ભવતોતિ અત્થો. ‘‘ઉપેક્ખા…પે… ઉપ્પજ્જતી’’તિ એત્થ કેન કિચ્ચેન ઉપ્પજ્જતીતિ? તદારમ્મણકિચ્ચં તાવ ન હોતિ જવનારમ્મણસ્સ અનાલમ્બણતો, નાપિ સન્તીરણકિચ્ચં તથા અપ્પવત્તનતો, પટિસન્ધિચુતીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, પારિસેસતો ભવઙ્ગકિચ્ચન્તિ યુત્તં સિયા. ન હિ પટિસન્ધિભૂતંયેવ ચિત્તં ‘‘ભવઙ્ગ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ.

તન્નિન્નન્તિ આપાથગતવિસયનિન્નં આવજ્જનન્તિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞસ્સ વિય પઠમજ્ઝાનાદિકસ્સ વિય. એતસ્સપિ સાવજ્જનતાય ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. અતદત્થાતિ એત્થ તં-સદ્દેન નિરોધં પચ્ચામસતિ. ઉપ્પત્તિયાતિ ઉપ્પત્તિતો. તન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં. તસ્સ નિરોધસ્સ. તથા ચ ઉપ્પજ્જતીતિ ‘‘અનન્તરપચ્ચયો હોતી’’તિ પદસ્સ અત્થં વિવરતિ. યથાવુત્તા વુત્તપ્પકારા. વોદાનં દુતિયમગ્ગાદીનં પુરેચારિકઞાણં. એતેસન્તિ અરિયમગ્ગચિત્તમગ્ગાનન્તરફલચિત્તાનં. એતસ્સાતિ યથાવુત્તવિપાકચિત્તસ્સ.

ઉપનિસ્સયતો તસ્સેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવિપાકસ્સ દસ્સનત્થં ચક્ખાદીનં દસ્સનાદિઅત્થતો દસ્સનાદિફલતો, દસ્સનાદિપ્પયોજનતો વા. પુરિમચિત્તાનિ આવજ્જનાદીનિ. વત્થન્તરરહિતત્તે દસ્સેતબ્બે વત્થન્તરે વિય આરમ્મણન્તરેપિ ન વત્તતીતિ ‘‘વત્થારમ્મણન્તરરહિત’’ન્તિ વુત્તં.

યદિ વિપાકેન કમ્મસરિક્ખેનેવ ભવિતબ્બં, એવં સતિ ઇમસ્મિં વારે અહેતુકવિપાકાનં અસમ્ભવો એવ સિયા તેસં અકમ્મસરિક્ખકત્તાતિ ઇમમત્થં મનસિ કત્વા આહ ‘‘અહેતુકાનં પના’’તિ. અભિનિપાતમત્તન્તિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં કિચ્ચમાહ. તે હિ આપાથગતેસુ રૂપાદીસુ અભિનિપાતનમત્તેનેવ વત્તન્તિ. આદિ-સદ્દેન સમ્પટિચ્છનાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. કુસલેસુ કુસલાકુસલકિરિયેસુપિ વા વિજ્જમાના સસઙ્ખારિકાસઙ્ખારિકતા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસરિક્ખત્તા પહાનાવટ્ઠાનતો ચ વિરુદ્ધા વિયાતિ વિપાકેસુ સા તદનુકૂલા સિયા, સા પન મૂલાભાવેન ન સુપ્પતિટ્ઠિતાનં સવિસયાભિનિપતનમત્તાદિવુત્તીનં નત્થીતિ વુત્તં ‘‘ન સસઙ્ખારિકવિરુદ્ધો’’તિઆદિ. ઉભયેનપિ તેસં નિબ્બત્તિં અનુજાનાતિ યથા ‘‘કટત્તારૂપાન’’ન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘વિપાકધમ્મધમ્મો વિપાકસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો. વિપાકધમ્મધમ્મે ખન્ધે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ, અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૩.૯૩) વિપાકત્તિકે વિય સિયા કુસલત્તિકેપિ પાળીતિ કત્વા ‘‘કુસલત્તિકે ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હિ ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ઉદ્દિસિત્વા ‘‘સેક્ખા વા પુથુજ્જના વા કુસલં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તિ, કુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતિ, કુસલં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતિ, દિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, ઉદ્ધચ્ચં, દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, અકુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. અવિજ્જમાનત્તા એવ અવચનન્તિ અધિપ્પાયેન તત્થ યુત્તિં દસ્સેતિ ‘‘વિપ્ફારિકઞ્હી’’તિઆદિના.

એત્થ કેચિ ‘‘છળઙ્ગુપેક્ખાવતોપિ કિરિયમયચિત્તતાય કિરિયજવનસ્સ વિપ્ફારિકકિરિયભાવો ન સક્કા નિસેધેતુન્તિ નિદસ્સનભાવેન પણ્ણપુટમુપનીતં અસમાનં. કિરિયજવનાનન્તરં તદારમ્મણાભાવસ્સ પાળિયં અવચનમ્પિ અકારણં લબ્ભમાનસ્સપિ કત્થચિ કેનચિ અધિપ્પાયેન અવચનતો. તથા હિ ધમ્મસઙ્ગહે અકુસલનિદ્દેસે લબ્ભમાનોપિ અધિપતિ ન વુત્તો, તસ્મા કિરિયજવનાનન્તરં તદારમ્મણાભાવો વીમંસિતબ્બો’’તિ વદન્તિ. સતિપિ કિરિયમયત્તે સબ્બત્થ તાદિભાવપ્પત્તાનં ખીણાસવાનં જવનચિત્તં ન ઇતરેસં વિય વિપ્ફારિકં, સન્તસભાવતાય પન સન્નિસિન્નરસં સિયાતિ તસ્સ પણ્ણપુટં દસ્સિતં. ધમ્મસઙ્ગહે અકુસલનિદ્દેસે અધિપતિનો વિય પટ્ઠાને કિરિયજવનાનન્તરં તદારમ્મણસ્સ લબ્ભમાનસ્સ અવચને ન કિઞ્ચિ કારણં દિસ્સતિ. તથા હિ વુત્તં તત્થ અટ્ઠકથાયં ‘‘હેટ્ઠા દસ્સિતનયત્તા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૨૯). ન ચેત્થ દસ્સિતનયત્તાતિ સક્કા વત્તું વિપાકધમ્મધમ્મેહિ કુસલાકુસલેહિ અતંસભાવાનં નયદસ્સનસ્સ અયુજ્જમાનકત્તા. અપિચ તત્થ વીમંસાય કેસુચિ સબ્બેસઞ્ચ અધિપતીનં અભાવતો એકરસં દેસનં દસ્સેતું ‘‘ઉદ્ધટો’’તિ ચ સક્કા વત્તું, ઇધ પન ન તાદિસં અવચને કારણં લબ્ભતીતિ ‘‘અવચને કારણં નત્થી’’તિ વુત્તં.

અધિપ્પાયેનાતિ અકુસલાનન્તરં સહેતુકતદારમ્મણં નત્થીતિ તસ્સ થેરસ્સ મતિમત્તન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘કુસલાકુસલે નિરુદ્ધે સહેતુકો વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૯૮) વચનતો પન અકુસલાનન્તરં સહેતુકતદારમ્મણમ્પિ વિજ્જતિયેવાતિ ઉપ્પત્તિં વદન્તસ્સ યુત્તગ્ગહણવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

ન એત્થ કારણં દિસ્સતીતિ એતેન તિહેતુકજવનાનન્તરં તિવિધમ્પિ તદારમ્મણં યુત્તન્તિ દસ્સેતિ. યેન અધિપ્પાયેનાતિ પઠમથેરેન તાવ એકેન કમ્મુના અનેકતદારમ્મણં નિબ્બત્તમાનં કમ્મવિસેસાભાવા તંતંજવનસઙ્ખાતપચ્ચયવિસેસેન વિસિટ્ઠં હોતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન જવનવસેન તદારમ્મણસ્સ સસઙ્ખારાદિવિધાનં વુત્તં, વિપાકેન નામ કમ્મસરિક્ખેન ભવિતબ્બં, ન કમ્મવિરુદ્ધસભાવેન. અઞ્ઞથા અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો સિયાતિ એવમધિપ્પાયેન દુતિયત્થેરો કમ્મવસેનેવ તદારમ્મણવિસેસં આહ. ઞાણસ્સ જચ્ચન્ધાદિદુગ્ગતિવિપત્તિનિમિત્તપટિપક્ખતા વિય સુગતિવિપત્તિનિમિત્તપટિપક્ખતાપિ સિયાતિ મઞ્ઞમાનો તતિયત્થેરો ‘‘તિહેતુકકમ્મતો દુહેતુકપટિસન્ધિમ્પિ નાનુજાનાતી’’તિ ઇમિના નયેન તેસુ વાદેસુ અધિપ્પાયાવિરોધવસેન યુત્તં ગહેતબ્બં. મહાપકરણે આગતપાળિયાતિ ‘‘સહેતુકો ધમ્મો અહેતુકસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૧.૧૦૨) ઇમસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘સહેતુકં ભવઙ્ગં અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો, સહેતુકા ખન્ધા વુટ્ઠાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવમાદિના પટ્ઠાને સહેતુકદુકાદીસુ આગતપાળિયાતિ અત્થો.

કામાવચરકુસલવિપાકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકકથાવણ્ણના

૪૯૯. તસ્મિં ખણે વિજ્જમાનાનં છન્દાદીનન્તિ એતેન વિપાકજ્ઝાને દુક્ખાપટિપદાદિભાવસ્સ અવિજ્જમાનતં દસ્સેતિ. ન હિ કુસલજ્ઝાનં વિય વિપાકજ્ઝાનં પરિકમ્મવસેન નિબ્બત્તતીતિ. ન ચેત્થ પટિપદાભેદો વિય કુસલાનુરૂપો વિપાકસ્સ આરમ્મણભેદોપિ ન પરમત્થિકો સિયાતિ સક્કા વત્તું એકન્તેન સારમ્મણત્તા અરૂપધમ્માનં વિપાકસ્સ ચ કમ્મનિમિત્તારમ્મણતાય અઞ્ઞત્રાપિ વિજ્જમાનત્તા. નાનાક્ખણેસુ નાનાધિપતેય્યન્તિ ‘‘યસ્મિં ખણે યં ઝાનં યદધિપતિકં, તતો અઞ્ઞસ્મિં ખણે તં ઝાનં એકન્તેન તદધિપતિકં ન હોતી’’તિ કત્વા વુત્તં. ચતુત્થજ્ઝાનસ્સેવાતિ ચ પટિપદા વિય અધિપતયો ન એકન્તિકાતિ ઇમમેવત્થં દસ્સેતિ.

રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

લોકુત્તરવિપાકકથાવણ્ણના

૫૦૫. તણ્હાવિજ્જાદીહિ આહિતવિસેસં લોકિયકમ્મં વિપાકુપ્પાદનસમત્થં હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ વુત્તં ‘‘તણ્હાદીહિ અભિસઙ્ખત’’ન્તિ. ઇતરસ્સાતિ સુઞ્ઞતાપ્પણિહિતનામરહિતસ્સ. યો સુદ્ધિકપટિપદાય વિભાવિતો, યો ચ સુત્તન્તપરિયાયેન અનિમિત્તોતિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાનન્તરસ્સપિ મગ્ગસ્સા’’તિઆદિ. વળઞ્જન…પે… ભેદો હોતિ મગ્ગાગમનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘મગ્ગાનન્તરફલચિત્તસ્મિં યેવા’’તિ વચનં અપેક્ખિત્વા ‘‘સુઞ્ઞતાદિનામલાભે સતી’’તિ સાસઙ્કં આહ. અનિમિત્તનામઞ્ચ લભતિ મગ્ગાગમનતો ફલસ્સ નામલાભે વિસેસાભાવતોતિ અધિપ્પાયો. તાદિસાય એવાતિ યાદિસા મગ્ગે સદ્ધા, તાદિસાય એવ ફલે સદ્ધાય.

૫૫૫. ‘‘કતમે ધમ્મા નિય્યાનિકા? ચત્તારો મગ્ગા’’તિ વચનતો (ધ. સ. ૧૨૯૫, ૧૬૦૯) અનિય્યાનિકપદનિદ્દેસે ચ ‘‘ચતૂસુ ભૂમીસુ વિપાકો’’તિ (ધ. સ. ૧૬૧૦) વુત્તત્તા ન નિપ્પરિયાયેન ફલં નિય્યાનસભાવં, નિય્યાનસભાવસ્સ પન વિપાકો કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનવસેન પવત્તમાનો પરિયાયતો તથા વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘નિય્યાનિકસભાવસ્સા’’તિઆદિ. પઞ્ચઙ્ગિકો ચાતિ એતેન મગ્ગવિભઙ્ગે સબ્બવારેસુપિ ફલસ્સ મગ્ગપરિયાયો આગતોતિ દસ્સેતિ. તત્થ હિ અરિયમગ્ગક્ખણે વિજ્જમાનાસુપિ વિરતીસુ તદવસિટ્ઠાનં પઞ્ચન્નં કારાપકઙ્ગાનં અતિરેકકિચ્ચતાદસ્સનત્થં પાળિયં પઞ્ચઙ્ગિકોપિ મગ્ગો ઉદ્ધટોતિ. એવં બોજ્ઝઙ્ગાપીતિ યથા મગ્ગો, એવં મગ્ગબોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગેસુ ફલેસુ ચ બોજ્ઝઙ્ગા ઉદ્ધટાતિ અત્થો.

લોકુત્તરવિપાકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કિરિયાબ્યાકતકથાવણ્ણના

૫૬૮. પુરિમા પવત્તીતિ મહાકિરિયચિત્તપ્પવત્તિં આહ. તાય હિ ખીણાસવો એવં પચ્ચવેક્ખતિ. તેનેવાહ ‘‘ઇદં પન ચિત્તં વિચારણપઞ્ઞારહિત’’ન્તિ. એવન્તિ યથા સોતદ્વારે, એવં ઘાનદ્વારાદીસુપિ મહાકિરિયચિત્તેહિ તસ્મિં તસ્મિં વિસયે ઇદમત્થિકતાય પરિચ્છિન્નાય ઇદં ચિત્તં વત્તતીતિ દસ્સેતિ. પઞ્ચદ્વારાનુગતં હુત્વા લબ્ભમાનન્તિ પઞ્ચદ્વારે પવત્તમહાકિરિયચિત્તાનં પિટ્ઠિવટ્ટકભાવેન ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં, પઞ્ચદ્વારે એવ વા ઇદમેવ પવત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘લોલુપ્પ…પે… ભૂત’’ન્તિ વુત્તત્તા પઞ્ચદ્વારે પઠમં ઇમિના ચિત્તેન સોમનસ્સિતો હુત્વા પચ્છા મહાકિરિયચિત્તેહિ તં તં અત્થં વિચિનોતીતિ અયમત્થો વુત્તો વિય દિસ્સતિ. પુબ્બેયેવ પન મનોદ્વારિકચિત્તેન પધાનસારુપ્પટ્ઠાનાદિં પરિચ્છિન્દન્તસ્સ પઞ્ચદ્વારે તાદિસસ્સેવ તાદિસેસુ રૂપાદીસુ ઇદં ચિત્તં પવત્તતીતિ વદન્તિ. અયમ્પિ અત્થો પઞ્ચદ્વારે એવ પવત્તં લોલુપ્પતણ્હાપહાનાદિપચ્ચવેક્ખણાહેતુ યથાવુત્તકારણભૂતં જાતન્તિ એવં યોજેત્વા સક્કા વત્તું. એવઞ્ચ સતિ ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ પચ્ચયભૂતા પુરિમા પવત્તીતિ ઇદમ્પિ વચનં સમત્થિતં હોતિ.

એત્થ ચ પઞ્ચદ્વારે ઇમિના ચિત્તેન સોમનસ્સુપ્પાદનમત્તં દટ્ઠબ્બં, ન હાસુપ્પાદનં પઞ્ચદ્વારિકચિત્તાનં અવિઞ્ઞત્તિજનકત્તા, મનોદ્વારે પન હાસુપ્પાદનં હોતિ. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં પઞ્ચદ્વારે ‘‘સોમનસ્સિતો હોતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, મનોદ્વારે ચ ‘‘હાસયમાન’’ન્તિ. ઇમિના હસિતુપ્પાદચિત્તેન પવત્તિયમાનમ્પિ ભગવતો સિતકરણં પુબ્બેનિવાસઅનાગતંસસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનં અનુવત્તકત્તા ઞાણાનુપરિવત્તિયેવાતિ. એવં પન ઞાણાનુપરિવત્તિભાવે સતિ ન કોચિ પાળિઅટ્ઠકથાનં વિરોધો, એવઞ્ચ કત્વા અટ્ઠકથાયં ‘‘તેસં ઞાણાનં ચિણ્ણપરિયન્તે ઇદં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. અવસ્સઞ્ચ એતં એવં ઇચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા આવજ્જનચિત્તસ્સપિ ભગવતો પવત્તિ ન યુજ્જેય્ય. તસ્સપિ હિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકભાવસ્સ નિચ્છિતત્તા, ન ચ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તે તંસમુટ્ઠિતાય વિઞ્ઞત્તિયા કાયકમ્માદિભાવં આવજ્જનભાવો વિબન્ધતીતિ.

તતો એવાતિ મૂલાભાવેન ન સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા એવ. ‘‘અહેતુકાનં ઝાનઙ્ગાનિ બલાનિ ચા’’તિ સમ્પિણ્ડનત્થો ઝાનઙ્ગાનિ ચાતિ ચ-સદ્દો. યદિ અપરિપુણ્ણત્તા બલભાવસ્સ ઇમસ્મિં અહેતુકદ્વયે બલાનિ અનુદ્દિટ્ઠાનિ અસઙ્ગહિતાનિ ચ, અથ કસ્મા નિદ્દિટ્ઠાનીતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. સમ્મા નિય્યાનિકસભાવાનં કુસલાનં પટિભાગભૂતો વિપાકોપિ ફલં વિય તંસભાવો સિયાતિ સહેતુકવિપાકચિત્તાનિ અગ્ગહેત્વા કિરિયચિત્તકતત્તા વા ‘‘મહાકિરિયચિત્તેસૂ’’તિ વુત્તં. અથ વા મહાકિરિયચિત્તેસુચાતિ ચ-સદ્દેન સહેતુકવિપાકચિત્તાનિપિ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૫૭૪. ‘‘ઇન્દ્રિય …પે… ઇમસ્સાનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનાની’’તિ વુત્તં તેસં ઞાણાનં કામાવચરત્તા. ઇતરેસં મહગ્ગતત્તા ‘‘પરિકમ્માનન્તરાની’’તિ વુત્તં.

૫૭૭. આહિતો અહં માનો એત્થાતિ અત્તા, સો એવ ભવતિ ઉપ્પજ્જતિ, ન પરપરિકપ્પિતો વિય નિચ્ચોતિ અત્તભાવો. અત્તાતિ વા દિટ્ઠિગતિકેહિ ગહેતબ્બાકારેન ભવતિ પવત્તતીતિ અત્તભાવો.

કિરિયાબ્યાકતકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચિત્તુપ્પાદકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.