કામાવચરકુસલપદભાજનીયવણ્ણના

૧. અપ્પેતુન્તિ નિગમેતું. ‘‘પદભાજનીયં ન વુત્ત’’ન્તિ પદભાજનીયાવચનેન અપ્પનાવરોધં સાધેત્વા પદભાજનીયાવચનસ્સ કારણં વદન્તો ‘‘સરૂપેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિઆદીસુ હોતિ-સદ્દો અત્થિ-સદ્દેન અનાનત્થોતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં ‘‘દુતિયેન હોતિ-સદ્દેના’’તિ. પુબ્બે અટ્ઠકથાધિપ્પાયેન વત્વા યથાવુત્તસ્સ પાળિપ્પદેસસ્સ અપ્પનાવરોધો સમત્થિતોતિ અત્તનો અધિપ્પાયં દસ્સેન્તો ‘‘સઙ્ખેપેના’’તિઆદિમાહ.

ઞાતું ઇચ્છિતોતિ લક્ખણસ્સ પુચ્છાવિસયતં દસ્સેતું વુત્તં. યેન કેનચીતિ દસ્સનાદિવિસેસયુત્તેન, ઇતરેન વા. અવત્થાવિસેસો હિ ઞાણસ્સ દસ્સનતુલનતીરણાનિ. ‘‘અદિટ્ઠત’’ન્તિઆદીસુ આહાતિ યોજેતબ્બં, સબ્બત્થ ચ લક્ખણસ્સાતિ. તઞ્હેત્થ અધિકતન્તિ. અદિટ્ઠં જોતીયતિ એતાયાતિ એતેન દિટ્ઠં સંસન્દતિ એતાયાતિ દિટ્ઠસંસન્દના. વિમતિં છિન્દતિ એતાયાતિ વિમતિચ્છેદનાતિ એતાસમ્પિ સદ્દત્થો નયતો દસ્સિતો, અત્થતો પન સબ્બાપિ તથાપવત્તં વચનં, તદુપ્પાદકો વા ચિત્તુપ્પાદોતિ વેદિતબ્બં.

અઞ્ઞમઞ્ઞતો પભિજ્જતીતિ પભેદો, વિસેસો, તેન પભેદેન. ધમ્માનં દેસનન્તિ કિઞ્ચાપિ સમયભૂમિજાતિઆરમ્મણસભાવાદિવસેન અનવસેસપ્પભેદપરિગ્ગહતો નિદ્દેસદેસનાવ વત્તું યુત્તા, તથાપિ કુસલાદિમાતિકાપદસઙ્ગહિતવિસેસોયેવ ઇધ પભેદોતિ અધિપ્પેતોતિ વુત્તં ‘‘પભેદ…પે… દેસનં આહા’’તિ. તેનેવાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘કુસલ…પે… દીપેત્વાતિ ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ધમ્મુદ્દેસવાર ફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના). ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિઆદિના ચ પભેદવન્તોવ સાતિસયં નિદ્દિટ્ઠા, ન પન માતિકાયં વુત્તપ્પભેદોતિ પભેદવન્તદસ્સનં નિદ્દેસો. ઇદં વુત્તં હોતીતિઆદિના ‘‘પભેદે…પે… દસ્સનત્થ’’ન્તિ ઇમસ્સ વાક્યસ્સ પિણ્ડત્થમાહ. યદિ ધમ્મા એવ પુચ્છિતબ્બા વિસ્સજ્જેતબ્બા ચ, કસ્મા કુસલાતિ પભેદવચનન્તિ આહ ‘‘તે પના’’તિઆદિ. ન હિ પભેદેહિ વિના પભેદવન્તો અત્થીતિ. ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા’’તિ એતેન ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિ, ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિ ચ આદિના ઉદ્દિટ્ઠનિદ્દિટ્ઠાનં ધમ્માનં કુસલભાવો વિસ્સજ્જિતો હોતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલાતિ વિસ્સજ્જનેપી’’તિ આહ. ઇમસ્મિઞ્હીતિ હિ-સદ્દો કારણત્થો. તેન યસ્મા ધમ્માવ દેસેતબ્બા, તે ચ કુસલા…પે… ભેદા દેસેતબ્બા, તસ્માતિ એવં વા યોજના. ધમ્માનમેવાતિ અવધારણફલં દસ્સેતિ ‘‘અવોહારદેસનાતો’’તિ. અત્થાનઞ્ચાતિ ચ-સદ્દેન ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિ એવમાદિસભાવનિરુત્તિં યથાવુત્તધમ્માદિઞાણઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘ઇતિ એવં અયં પવત્તેતબ્બો નિવત્તેતબ્બો ચા’’તિ તથા તથા વિધેતબ્બભાવો ઇતિકત્તબ્બતા, તાય યુત્તો ઇતિ…પે… યુત્તો, તસ્સ વિધેતબ્બસ્સાતિ અત્થો, વિસેસનત્તા પભેદસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

ઇતિકત્તબ્બતાયુત્તસ્સ વિસેસિતબ્બત્તા ઉદ્દેસો ધમ્મપ્પધાનો, તસ્મા તત્થ ધમ્મસ્સ વિસેસિતબ્બત્તા ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ અયં પદાનુક્કમો કતો. પુચ્છા સંસયિતપ્પધાના અનિચ્છિતનિચ્છયનાય પવત્તેતબ્બત્તા. તેન સબ્બધમ્મેસુ સમુગ્ઘાટિતવિચિકિચ્છાનુસયાનમ્પિ પુચ્છા દેસેતબ્બપુગ્ગલગતસંસયાપત્તિં અત્તનિ આરોપેત્વા સંસયાપન્નેહિ વિય પવત્તીયતીતિ દસ્સેતિ. કામાવચરાદિભેદો વિય કુસલાદિભાવેન કુસલાદિભેદો ધમ્મભાવેન નિયતોતિ ધમ્માતિ વુત્તે નિચ્છયાભાવતો ‘‘કુસલા નુ ખો અકુસલા નુ ખો’’તિઆદિના સંસયો હોતીતિ આહ ‘‘કુસલાદિભેદો પન સંસયિતો’’તિ. ધમ્મભાવો પન કુસલાદીસુ એકન્તિકત્તા નિચ્છિતોયેવાતિ વુત્તં ‘‘ન ચ ધમ્મભાવો સંસયિતો’’તિ. તેન સંસયિતો નિચ્છેતબ્બભાવેન પધાનો એત્થ કુસલભાવો, ન તથા ધમ્મભાવોતિ ધમ્મા કુસલાતિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ.

ચિત્તુપ્પાદસમયેતિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનસમયે. ‘‘અથ વિજ્જમાને’’તિ એત્થ અથ-સદ્દસ્સ અત્થમાહ ‘‘પચ્છા’’તિ. ભોજનગમનાદીહિ સમયેકદેસનાનત્તં દસ્સેત્વા અવસેસનાનત્તં દસ્સેતું ‘‘સમવાયાદી’’તિ વુત્તં. વિસેસિતાતિ એતેન ‘‘નિયમિતા’’તિ પદસ્સ અત્થં વિવરતિ, તસ્મા યથાવુત્તચિત્તવિસેસિતબ્બતો સમયતોતિ અત્થો. યથાધિપ્પેતાનન્તિ કામાવચરાદિવિસેસયુત્તાનં. ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ ચિત્તુપ્પત્તિયા વિસેસિતબ્બોપિ સમયો યેન ચિત્તેન ઉપ્પજ્જમાનેન વિસેસીયતિ, તસ્સેવ ચિત્તસ્સ ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ એત્થ સયં વિસેસનભાવં આપજ્જતિ. તથા ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ એત્થ વિસેસનભૂતં ચિત્તં અત્તના વિસેસિતબ્બસમયસ્સ ઉપકારત્થં ‘‘યસ્મિં સમયે…પે… ચિત્ત’’ન્તિ વિસેસિતબ્બભાવં આપજ્જતિ. ઉપકારોતિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં અવચ્છેદકાવચ્છિન્દિતબ્બભાવોતિ દટ્ઠબ્બં. પુરિમધમ્માનં ભઙ્ગસમકાલં, ભઙ્ગાનન્તરમેવ વા પચ્છિમધમ્માનં ઉપ્પત્તિ પુરિમપચ્છિમાનં નિરન્તરતા કેનચિ અનન્તરિતતા. યાય ભાવપક્ખસ્સ બલવભાવેન પટિચ્છાદિતો વિય હુત્વા અભાવપક્ખો ન પઞ્ઞાયતીતિ તદેવેતન્તિ ગહણવસેન પચુરજનો વિપરિયેસિતો, સોયમત્થો અલાતચક્કેન સુપાકટો હોતિ. તેનેવાહ ‘‘એકીભૂતાનમિવા’’તિ. એકસમૂહવસેન એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ સમૂહઘનતા, દુબ્બિઞ્ઞેય્યકિચ્ચભેદવસેન એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ કિચ્ચઘનતાતિ યોજના. એત્થ ચ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવેન પવત્તમાનાનં અનેકેસં ધમ્માનં કાલસભાવબ્યાપારારમ્મણેહિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યભેદતાય એકીભૂતાનમિવ ગહેતબ્બતા યથાક્કમં સન્તતિઘનતાદયોતિ દટ્ઠબ્બં.

સહકારીકારણસન્નિજ્ઝં સમેતીતિ સમયો, સમવેતીતિ અત્થોતિ સમય-સદ્દસ્સ સમવાયત્થતં દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચયસામગ્ગિ’’ન્તિ આહ. સમેતિ સમાગચ્છતિ એત્થ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં તદાધારપુગ્ગલેહીતિ સમયો, ખણો. સમેન્તિ એત્થ, એતેન વા, સમાગચ્છન્તિ ધમ્મા સહજાતધમ્મેહિ ઉપ્પાદાદીહિ વાતિ સમયો, કાલો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય અત્થતો અભૂતોપિ હિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં કરણં વિય ચ પરિકપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન વોહરીયતીતિ. સમં, સહ વા અવયવાનં અયનં પવત્તિ અવટ્ઠાનન્તિ સમયો, સમૂહો યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ. અવયવસહાવટ્ઠાનમેવ હિ સમૂહો. પચ્ચયન્તરસમાગમે એતિ ફલં એતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ ચાતિ સમયો, હેતુ યથા ‘‘સમુદયો’’તિ. સમેતિ સમ્બન્ધો એતિ સવિસયે પવત્તતિ, સમ્બન્ધા વા અયન્તિ એતેનાતિ સમયો, દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિસંયોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તીતિ. સમયનં સઙ્ગતિ સમોધાનન્તિ સમયો, પટિલાભો. સમસ્સ નિરોધસ્સ યાનં, સમ્મા વા યાનં અપગમો અપ્પવત્તીતિ સમયો, પહાનં. અભિમુખભાવેન સમ્મા એતબ્બો અભિસમેતબ્બો અધિગન્તબ્બોતિ અવિપરીતો સભાવો અભિસમયો. અભિમુખભાવેન સમ્મા વા એતિ ગચ્છતિ બુજ્ઝતીતિ અભિસમયો, અવિરાધેત્વા ધમ્માનં અવિપરીતસભાવાવબોધો. એત્થ ચ ઉપસગ્ગાનં જોતકમત્તત્તા તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વાચકો સમય-સદ્દો એવાતિ સઉપસગ્ગોપિ વુત્તો. તાનેવાતિ પીળનાદીનેવ. વિપ્ફારિકતા સેરિભાવેન કિરિયાસુ ઉસ્સાહનપરિનિપ્ફન્નો.

કેસુચીતિ અકુસલવિપાકાદીસુ. ખણસ્સ અસમ્ભવો તેન વિનાભાવોતિ આહ ‘‘નનૂ’’તિઆદિ. ધમ્મેનેવાતિ વિસેસન્તરરહિતેન. તંયેવ હિ અવધારણેન નિવત્તિતં વિસેસં દસ્સેતિ ‘‘ન તસ્સ પવત્તિત્થા’’તિઆદિના. યથા વા તથા વાતિ કાલેન લોકો પવત્તતિ નિવત્તતીતિ વા કાલો નામ ભાવો વત્તનલક્ખણો ભાવાનં પવત્તિઓકાસદાયકોતિ વા યેન તેન પકારેન. ઇધ ઉત્તમહેતુનો સમ્ભવો એવ નત્થીતિ હેતુહેતુસાધારણહેતૂયેવ પટિસેધેતિ. તપ્પચ્ચયતં અનેકપચ્ચયતં.

પકતિસ્સરવાદગ્ગહણં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. પજાપતિપુરિસકાલવાદાદયોપિ ‘‘એકકારણવાદો’’તિ. વા-સદ્દેન વા તેસમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અવયવ…પે… દાયો વુત્તો અવયવધમ્મેન સમુદાયસ્સ અપદિસિતબ્બત્તા, યથા ‘‘સમં ચુણ્ણં, અલઙ્કતો દેવદત્તો’’તિ ચ. અનિપ્ફાદનં નિપ્ફાદનાભાવો અહેતુભાવો. નિપ્ફાદેતું અસમત્થસ્સ પન પચ્ચયન્તરાનં સહસ્સેપિ સમાગતે નત્થેવ સમત્થતાતિ આહ ‘‘નિપ્ફાદનસમત્થસ્સા’’તિ. એત્થ ચ સહકારીકારણાયત્તા ફલુપ્પાદના પચ્ચયધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાતિ વુત્તાતિ અપેક્ખા વિયાતિ અપેક્ખા દટ્ઠબ્બા.

નિબ્યાપારેસુ અબ્યાવટેસુ. એકેકસ્મિન્તિ અટ્ઠકથાયં આમેડિતવચનસ્સ લુત્તનિદ્દિટ્ઠતં દસ્સેતિ. સતિ ચ આમેડિતે સિદ્ધો બહુભાવોતિ. અન્ધસતં પસ્સતીતિ ચ પચ્ચત્તવચનં નિદ્ધારણે ભુમ્મવસેન પરિણામેત્વા ‘‘અન્ધસતે’’તિ આહ. તથા એકેકસ્મિન્તિ ઇમિના વિસું અસમત્થતા જોતિતાતિ અન્ધસતં પસ્સતીતિ સમુદિતં પસ્સતીતિ અત્થતો અયમત્થો આપન્નોતિ આહ ‘‘અન્ધસતં સહિતં પસ્સતીતિ અધિપ્પાયો’’તિ. અઞ્ઞથાતિ યથારુતવસેન અત્થે ગય્હમાને. યસ્મા અસા…પે… સિદ્ધો સિવિકુબ્બહનાદીસુ, તસ્મા નાયમત્થો સાધેતબ્બો. ઇદાનિ તસ્સત્થસ્સ સુપાકટભાવેન અસાધેતબ્બતં દસ્સેન્તો ‘‘વિસુ’’ન્તિઆદિમાહ.

એતેનુપાયેનાતિ યોયં ખણસઙ્ખાતો સમયો કુસલુપ્પત્તિયા દુલ્લભભાવં દીપેતિ. અત્તનો દુલ્લભતાયાતિ એત્થ ખણત્થો વા સમય-સદ્દો ખણસઙ્ખાતો સમયોતિ અત્થો વુત્તો. એતેન ઉપાયભૂતેન નયભૂતેન. યોજના કાતબ્બાતિ એત્થાયં યોજના – સમવાય…પે… વુત્તિં દીપેતિ સયં પચ્ચયસામગ્ગિભાવતો, સમવાયત્થો વા સમય-સદ્દો સમવાયસઙ્ખાતો સમયો. સો યાય પચ્ચયસામગ્ગિયા સતીતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ પકાસનવસેન ધમ્માનં અનેકહેતુતો વુત્તિં દીપેતિ. કાલ…પે… પરિત્તતં દીપેતિ અત્તનો અતિપરિત્તતાય. સમૂહ…પે… સહુપ્પત્તિં દીપેતિ સયં ધમ્માનં સમુદાયભાવતો. હેતુ…પે… વુત્તિતં દીપેતિ સતિ એવ અત્તનિ અત્તનો ફલાનં સમ્ભવતોતિ. અત્થપક્ખે ચ સદ્દપક્ખે ચ યસ્મિં અતિપરિત્તે કાલે યસ્મિં ધમ્મસમુદાયે યમ્હિ હેતુમ્હિ સતીતિ એતસ્સ અત્થસ્સ ઞાપનવસેન તદાધારાય તદધીનાય ચ કુસલધમ્મપ્પવત્તિયા દુપ્પટિવિજ્ઝતં અનેકેસં સહુપ્પત્તિં પરાધીનપ્પત્તિઞ્ચ દીપેતીતિ.

દળ્હધમ્મા ધનુગ્ગહાતિ દળ્હધનુનો ઇસ્સાસા. દળ્હધનુ નામ દ્વિસહસ્સથામં વુચ્ચતિ. દ્વિસહસ્સથામન્તિ ચ યસ્સ આરોપિતસ્સ જિયાબદ્ધો લોહસીસાદીનં ભારો દણ્ડે ગહેત્વા યાવ કણ્ડપ્પમાણા ઉક્ખિત્તસ્સ પથવિતો મુચ્ચતિ. સિક્ખિતાતિ દસદ્વાદસવસ્સાનિ આચરિયકુલે ઉગ્ગહિતસિપ્પા. કતહત્થાતિ ધનુસ્મિં ચિણ્ણવસીભાવા. કોચિ સિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હાતિ, કતહત્થો ન હોતિ, ઇમે પન ન તથાતિ દસ્સેતિ. કતુપાસનાતિ રાજકુલાદીસુ દસ્સિતસિપ્પા. ચતુદ્દિસા ઠિતા અસ્સૂતિ એકસ્મિંયેવ પદેસે થમ્ભં વા રુક્ખં વા યં કિઞ્ચિ એકંયેવ નિસ્સાય ચતુદ્દિસાભિમુખા ઠિતા સિયુન્તિ અત્થો. એવં વુત્તજવનપુરિસસ્સાતિ ન એવરૂપો પુરિસો કોચિ ભૂતપુબ્બો અઞ્ઞત્ર બોધિસત્તેન. સો હિ જવનહંસકાલે એવરૂપમકાસિ. સુત્તે પન અભૂતપરિકપ્પનવસેન ઉપમામત્તં આહટં. તપ્પરભાવાતિ તપ્પરભાવતો હેતુસઙ્ખાતસ્સ સમયસ્સ પરાયત્તવુત્તિદીપને એકન્તબ્યાવટસભાવતોતિ અત્થો. યે પન ‘‘તપ્પરભાવો’’તિ પઠન્તિ, તેસં પચ્ચયાયત્તવુત્તિદીપનતો તપ્પરભાવો હેતુસઙ્ખાતસ્સ સમયસ્સ, તસ્મા તસ્સ પરાયત્તવુત્તિદીપનતા વુત્તાતિ યોજના. સમુદાયાયત્તતાદીપને તપ્પરો, તદેકદેસાયત્તતાદીપને તપ્પરો ન હોતીતિ આહ ‘‘અતપ્પરભાવતો’’તિ.

નનુ ચ તં તં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો કાલો વોહારમત્તકો, સો કથં આધારો તત્થ વુત્તધમ્માનન્તિ આહ ‘‘કાલોપિ હી’’તિઆદિ. યદિ કિરિયાય કિરિયન્તરલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં, કા પનેત્થ લક્ખણકિરિયાતિ આહ ‘‘ઇહાપી’’તિઆદિ. લક્ખણભૂતભાવયુત્તોતિ ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા સત્તાસઙ્ખાતાય લક્ખણકિરિયાય યુત્તો સમયો, તસ્મા તત્થ ભૂમિનિદ્દેસોતિ.

ઉદ્દાનતોતિ યદિ સઙ્ખેપતોતિ અત્થો. નનુ ચ અવસિટ્ઠકિલેસાદયો વિય કિલેસકામોપિ અસ્સાદેતબ્બતાય વત્થુકામે સમવરુદ્ધો ઞાણં વિય ઞેય્યેતિ સઙ્ખેપતો એકોયેવ કામો સિયાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘કિલેસકામો’’તિઆદિ. સહિતસ્સાતિ વિસયવિસયિભાવેન અવટ્ઠિતસ્સ. ‘‘ઉદ્દાનતો દ્વે કામા’’તિ કિઞ્ચાપિ સબ્બે કામા ઉદ્દિટ્ઠા, ‘‘ચતુન્નં અપાયાન’’ન્તિઆદિના પન વિસયસ્સ વિસેસિતત્તા ઓરમ્ભાગિયકિલેસભૂતો કામરાગો ઇધ કિલેસકામોતિ ગહિતોતિ ‘‘તેના’’તિઆદિમાહ. ચોદકો તસ્સ અધિપ્પાયં અજાનન્તો ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિના અનુયુઞ્જતિ. ઇતરો પન ‘‘બહલકિલેસસ્સા’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિવરતિ.

કામાવચરધમ્મેસુ વિમાનકપ્પરુક્ખાદિપ્પકારેસુ પરિત્તકુસલાદીસુ વા. નનુ ચ ‘‘ચતુન્નં અપાયાન’’ન્તિ વિસયસ્સ વિસેસિતત્તા રૂપારૂપધાતુગ્ગહણસ્સ અસમ્ભવોયેવાતિ? ન, ‘‘ઉદ્દાનતો દ્વે કામા’’તિ નિરવસેસતો કામાનં ઉદ્દિટ્ઠત્તા. ઉદ્દિટ્ઠેપિ હિ કામસમુદાયે યથા તદેકદેસોવ ગય્હતિ, તં દસ્સેતું ‘‘દુવિધો’’તિઆદિમાહ. કામરાગો પઞ્ચકામગુણિકો રાગો. કામતણ્હા કામાવચરધમ્મવિસયા તણ્હા. નિરોધતણ્હા ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો. ઇધાતિ એકાદસવિધે પદેસે. યદિ અનવસેસપ્પવત્તિ અધિપ્પેતા, ‘‘દુવિધોપેસો’’તિ ન વત્તબ્બં વત્થુકામેકદેસસ્સ ઇધ અપ્પવત્તનતોતિ અનુયોગેન યેભુય્યભાવતો અનવસેસો વિય અનવસેસોતિ વા અત્થો ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘વત્થુકામોપી’’તિઆદિમાહ. અનવસેસસદિસતા ચેત્થ સભાવભિન્નસ્સ કસ્સચિ અનવસેસતો. એવઞ્ચ કત્વાતિ કિલેસકામવત્થુકામાનં અનવસેસપરિપુણ્ણભાવેન અભિલક્ખિતત્તાતિ અત્થો. ચાસદ્દસ્સ રસ્સત્તં કતન્તિ કામાવચરસદ્દે હેતુકત્તુઅત્થો અન્તોનીતોતિ દસ્સેતિ.

વિસયેતિ વત્થુસ્મિં અભિધેય્યત્થેતિ અત્થો. નિમિત્તવિરહેતિ એતેન રુળ્હીસુ કિરિયા વિભાગકરણાય, ન અત્તકિરિયાયાતિ દસ્સેતિ. કુસલભાવન્તિ જાતકબાહિતિકસુત્તઅભિધમ્મપરિયાયેન કથિતં કુસલત્તં. તસ્સાતિ સુખવિપાકભાવસ્સ. તસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાનતં વત્તુકામતાયાતિ એતેન ‘‘અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણ’’ન્તિ એત્થ સુખસદ્દો ઇટ્ઠપરિયાયો વુત્તોતિ દસ્સેતિ. સઞ્ઞાપઞ્ઞાકિચ્ચં સઞ્ઞાણકરણપટિવિજ્ઝનાનિ, તદુભયવિધુરા આરમ્મણૂપલદ્ધિ ‘‘વિજાનાતી’’તિ ઇમિના વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘સઞ્ઞા…પે… ગહણ’’ન્તિ. નનુ ચ ફસ્સાદિકિચ્ચતોપિ વિસિટ્ઠકિચ્ચં ચિત્તન્તિ? સચ્ચમેતં, સો પન વિસેસો ન તથા દુરવબોધો, યથા સઞ્ઞાપઞ્ઞાવિઞ્ઞાણાનન્તિ સઞ્ઞાપઞ્ઞાકિચ્ચવિસિટ્ઠલક્ખણતાય વિઞ્ઞાણલક્ખણમાહ. અનન્તરધમ્માનં પગુણબલવભાવસ્સ કારણભાવેન પવત્તમાનો સન્તાનં ચિનોતિ નામ. તથાપવત્તિ ચ આસેવનપચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘આસેવનપચ્ચયભાવેન ચિનોતી’’તિ.

ચિત્તકતમેવાતિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણકતમેવ. નાનત્તાદીનં વવત્થાનન્તિ એત્થ વવત્થાનં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. વવત્થાનં પરિચ્છેદો અસઙ્કરભાવો. તેન ચ ધમ્મો નિચ્છિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘નિચ્છિતતા’’તિ. લિઙ્ગનાનત્તાદીનીતિ એત્થ ઇત્થિપુરિસસણ્ઠાનવસેન લિઙ્ગનાનત્તં. દેવમનુસ્સતિરચ્છાનાદિવસેન ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ પુથુત્તં, તથા પુરિસલિઙ્ગસ્સ. દેવાદિભેદે ઇત્થિલિઙ્ગે પચ્ચેકં નાનત્તકાયતાસઙ્ખાતસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસસભાવસ્સ દેસાદિભેદભિન્નસ્સ ચ વિસેસસ્સ વસેન પભેદો વેદિતબ્બો. તથા પુરિસલિઙ્ગે. લિઙ્ગનિબ્બત્તકસ્સ વા કમ્મસ્સ યથાવુત્તનાનત્તાદિવસેન લિઙ્ગસ્સ નાનત્તાદીનિ યોજેતબ્બાનિ. લિઙ્ગનાનત્તાદીસુ પવત્તત્તા સઞ્ઞાદીનં નાનત્તાદીનિ. તેનેવાહ ‘‘કમ્મનાનત્તાદીહિ નિબ્બત્તાનિ હિ તાની’’તિ. અપદાદિનાનાકરણદસ્સનેન લિઙ્ગનાનત્તં દસ્સિતં. તસ્મિઞ્ચ દસ્સિતે સઞ્ઞાનાનત્તાદયો દસ્સિતા એવાતિ આવત્તતિ ભવચક્કન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનાગ…પે… ઘટેન્તો’’તિ. ઇત્થિલિઙ્ગપુરિસલિઙ્ગાદિ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતસ્સ રૂપક્ખન્ધસ્સ સન્નિવેસવિસેસો. સઞ્ઞાસીસેન ચત્તારો ખન્ધા વુત્તા. વોહારવચનેન ચ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં વોહરિતબ્બભાવેન પવત્તિ દીપિતા, યા સા તણ્હાદિટ્ઠિઅભિનિવેસહેતૂતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘લિઙ્ગાદિ…પે… યોસાનાની’’તિ આહ.

‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા અકુસલા અકુસલભાગિયા, સબ્બેતે મનોપુબ્બઙ્ગમા’’તિ (અ. નિ. ૧.૫૬-૫૭), ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧, ૨) ચ એવમાદિવચનતો ચિત્તહેતુકં કમ્મન્તિ આહ ‘‘કમ્મઞ્હિ ચિત્તતો નિબ્બત્ત’’ન્તિ. યથાસઙ્ખ્યન્તિ કમ્મતો લિઙ્ગં લિઙ્ગતો સઞ્ઞાતિ અત્થો. ન પુરિમવિકપ્પે વિય કમ્મતો લિઙ્ગસઞ્ઞા લિઙ્ગતો લિઙ્ગસઞ્ઞાતિ ઉભયતો ઉભયપ્પવત્તિદસ્સનવસેન. ‘‘ભેદં ગચ્છન્તિ ઇત્થાયં પુરિસોતિ વા’’તિ ભેદસ્સ વિસેસિતત્તા ઇત્થાદિભાવેન વોહરિતબ્બભાવો ઇધ ભેદોતિ ‘‘ઇત્થિપુરિસાદિવોહારં ગચ્છન્તી’’તિ વુત્તં. અદ્ધદ્વયવસેનાતિ અતીતપચ્ચુપ્પન્નદ્ધદ્વયવસેન. ગુણાભિબ્યાપનં કિત્તીતિ આહ ‘‘પત્થટયસત’’ન્તિ. કમ્મનાનાકરણેન વિના કમ્મનિબ્બત્તનાનાકારણાભાવતો ‘‘કમ્મજેહિ…પે… નાનાકરણ’’ન્તિ વુત્તં. અવિપચ્ચનોકાસો અટ્ઠાનભૂતા, ગતિકાલોપિ વા. કામાવચરં અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં રૂપધાતુયા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિં જનેત્વા અનોકાસતાય તદારમ્મણં અજનેન્તં એત્થ નિદસ્સેતબ્બં. એકચ્ચચિત્તકરણસ્સ અધિપ્પેતત્તા ચક્ખાદિવેકલ્લેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અજનકં કમ્મવિઞ્ઞાણં અવસેસપચ્ચયવિકલે અનોગધં દટ્ઠબ્બં. તદપિ કાલગતિપયોગાદીતિ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતન્તિ. એત્થ ચ ‘‘સહકારીકારણવિકલં વિપાકસ્સ અચ્ચન્તં ઓકાસમેવ ન લભતિ, ઇતરં વિપાકેકદેસસ્સ લદ્ધોકાસન્તિ, ઇદમેતેસં નાનત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં વિપાકસ્સ ઓકાસલાભે સતિ સહાયકારણવિકલતાવ નત્થીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં.

ભવતુ તાવ ભવિત્વા અપગતં ભૂતાપગતં, અનુભવિત્વા અપગતં પન કથન્તિ આહ ‘‘અનુભૂતભૂતા’’તિઆદિ. તેન અનુભૂત-સદ્દેન યો અત્થો વુચ્ચતિ, તસ્સ ભૂત-સદ્દોયેવ વાચકો, ન અનુ-સદ્દો, અનુ-સદ્દો પન જોતકોતિ દસ્સેતિ. સાખાભઙ્ગસદિસા હિ નિપાતોપસગ્ગાતિ. કિરિયાવિસેસકત્તઞ્ચ ઉપસગ્ગાનં અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાનં તેહિ વત્તબ્બવિસેસસ્સ જોતનભાવેનેવ અવચ્છિન્દનન્તિ યત્તકા ધાતુસદ્દેન અભિધાતબ્બા અત્થવિસેસા, તેસં યં સામઞ્ઞં અવિસેસો, તસ્સ વિસેસે અવટ્ઠાપનં તસ્સ તસ્સ વિસેસસ્સ જોતનમેવાતિ આહ ‘‘સામઞ્ઞ…પે… વિસેસીયતી’’તિ. અનુભૂત-સદ્દો બહુલં કમ્મત્થે એવ દિસ્સતીતિ તસ્સ ઇધ કત્તુઅત્થવાચિતં દસ્સેતું ‘‘અનુભૂતસદ્દો ચા’’તિઆદિમાહ. સતિપિ સબ્બેસં ચિત્તુપ્પાદાનં સવેદયિતભાવતો આરમ્મણાનુભવને, સવિપલ્લાસે પન સન્તાને ચિત્તાભિસઙ્ખારવસેન પવત્તિતો અબ્યાકતેહિ વિસિટ્ઠો કુસલાકુસલાનં સાતિસયો વિસયાનુભવનાકારોતિ અયમત્થો ઇધાધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘વત્તું અધિપ્પાયવસેના’’તિ આહ. ભૂતાપગતભાવાભિધાનાધિપ્પાયેનાતિ કુસલાકુસલસ્સ આકડ્ઢનુપાયમાહ.

ઉપ્પતિતકિચ્ચનિપ્ફાદનતો ઉપ્પતિતસદિસત્તા ‘‘ઉપ્પતિત’’ન્તિ વુત્તં. ઉપ્પજ્જિતું આરદ્ધોતિ અનાગતસ્સપિ તસ્સેવ ઉપ્પન્ન-સદ્દેન વુત્તતાય કારણમાહ. એત્થ ચ રજ્જનાદિવસેન આરમ્મણરસાનુભવનં સાતિસયન્તિ અકુસલઞ્ચ કુસલઞ્ચ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધતાસામઞ્ઞેન ‘‘સબ્બસઙ્ખતં ભૂતાપગત’’ન્તિ વુત્તં. સમ્મોહવિનોદનિયં પન ‘‘વિપાકાનુભવનવસેન તદારમ્મણં. અવિપક્કવિપાકસ્સ સબ્બથા અવિગતત્તા ભવિત્વા વિગતતામત્તવસેનકમ્મઞ્ચ ભૂતાપગત’’ન્તિ વુત્તં. તેનેવ તત્થ ઓકાસકતુપ્પન્નન્તિ વિપાકમેવાહ. ઇધ પન કમ્મમ્પીતિ. આરમ્મણકરણવસેન ભવતિ એત્થ કિલેસજાતન્તિ ભૂમીતિ વુત્તા ઉપાદાનક્ખન્ધા. અગ્ગિઆહિતો વિયાતિ ભૂમિલદ્ધન્તિ વત્તબ્બતાય ઉપાયં દસ્સેતિ. એતેનાતિ કમ્મં. એતસ્સાતિ વિપાકો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં.

અવિક્ખમ્ભિતત્તાતિ અવિનોદિતત્તા. સભૂમિયન્તિ સકભૂમિયં. વિચ્છિન્દિત્વાતિ પુન ઉપ્પજ્જિતું અદત્વા. ખણત્તયેકદેસગતં ખણત્તયગતન્તિ વુત્તન્તિ યથાવુત્તસ્સ ઉદાહરણસ્સ ઉપચારભાવમાહ. તેન ઉપ્પન્ના ધમ્મા પચ્ચુપ્પન્ના ધમ્માતિ ઇદમેત્થ ઉદાહરણં યુત્તન્તિ દસ્સેતિ. પધાનેનાતિ પધાનભાવેન. દેસનાય ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમન્તિ લોકિયધમ્મે દેસેતબ્બે ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા દેસના ભગવતા ઉચિતાતિ દસ્સેતિ. ધમ્મસભાવં વા સન્ધાયાતિ લોકિયધમ્માનં અયં સભાવો યદિદં તે ચિત્તજેટ્ઠકા ચિત્તપુબ્બઙ્ગમા પવત્તન્તીતિ દસ્સેતિ. તેન તેસં તથાદેસનાય કારણમાહ, સબ્બે અકુસલા ધમ્મા ચિત્તવજ્જાતિ અત્થો. કેચીતિ પદકારા. ફસ્સાદયોપીતિ પિ-સદ્દેન રાગાદયો સમ્પિણ્ડેતિ. કાલભેદાભાવેપિ પચ્ચયભાવેન અપેક્ખિતો ધમ્મો પુરિમનિપ્ફન્નો વિય વોહરીયતીતિ આહ ‘‘પઠમં ઉપ્પન્નો વિયા’’તિ. અનુપચરિતમેવસ્સ પુબ્બઙ્ગમભાવં દસ્સેતું ‘‘અનન્તરપચ્ચયમન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ખીણા ભવનેત્તી’’તિઆદિવચનતો (દી. નિ. ૨.૧૫૫; નેત્તિ. ૧૧૪) નેત્તિભૂતાય તણ્હાય યુત્તં ચિત્તં નાયકન્તિ આહ ‘‘તણ્હાસમ્પયુત્તં વા’’તિ.

‘‘યં તસ્મિં સમયે ચેતસિકં સાત’’ન્તિ નિદ્દિટ્ઠત્તા સોમનસ્સવેદના સાતસભાવાતિ આહ ‘‘સભાવવસેન વુત્ત’’ન્તિ. નિપ્પરિયાયેન મધુર-સદ્દો રસવિસેસપરિયાયો, ઇટ્ઠભાવસામઞ્ઞેન ઇધ ઉપચારેન વુત્તોતિઆહ ‘‘મધુરં વિયા’’તિ. પરમત્થતો તણ્હાવિનિમુત્તો નન્દિરાગો નન્દિરાગભાવો વા નત્થીતિ ‘‘ન એત્થ સમ્પયોગવસેન સહગતભાવો અત્થી’’તિ, ‘‘નન્દિરાગસહગતા’’તિ ચ વુચ્ચતિ. તેન વિઞ્ઞાયતિ ‘‘સહગતસદ્દો તણ્હાય નન્દિરાગભાવં જોતેતી’’તિ. અવત્થાવિસેસવાચકો વા સહ-સદ્દો ‘‘સનિદસ્સના’’તિઆદીસુ વિય, સબ્બાસુપિ અવત્થાસુ નન્દિરાગસભાવાવિજહનદીપનવસેન નન્દિરાગભાવં ગતા નન્દિરાગસહગતાતિ તણ્હા વુત્તા. ગત-સદ્દસ્સ વા ‘‘દિટ્ઠિગત’’ન્તિઆદીસુ વિય અત્થન્તરાભાવતો નન્દિરાગસભાવા તણ્હા ‘‘નન્દિરાગસહગતા’’તિ વુત્તા, નન્દિરાગસભાવાતિ અત્થો. ઇધાપીતિ ઇમિસ્સં અટ્ઠકથાયં. ઇમસ્મિમ્પિ પદેતિ ‘‘સોમનસ્સસહગત’’ન્તિ એતસ્મિમ્પિ પદે. અયમેવત્થોતિ સંસટ્ઠો એવ. યથાદસ્સિતસંસટ્ઠસદ્દોતિ અત્થુદ્ધારપ્પસઙ્ગેન પાળિતો અટ્ઠકથાય આગતસંસટ્ઠસદ્દો. સહજાતેતિ સહજાતત્થે.

કાલવિસેસાનપેક્ખો કમ્મસાધનો આભટ્ઠ-સદ્દો ભાસિતપરિયાયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અભાસિતબ્બતા અનાભટ્ઠતા’’તિ. પાળિયન્તિ ઇમિસ્સા પઠમચિત્તુપ્પાદપાળિયં. અભાસિતત્તા એવાતિ અસઙ્ખારિકભાવસ્સ અવુત્તત્તા એવ. કારણપરિયાયત્તા વત્થુસદ્દસ્સ પચ્ચયભાવસામઞ્ઞતો દ્વારભૂતધમ્માનમ્પિ સિયા વત્થુપરિયાયોતિ આહ ‘‘દ્વારં વત્થૂતિ વુત્ત’’ન્તિ. તેન વત્થુ વિય વત્થૂતિ દસ્સેતિ. મનોદ્વારભૂતા ધમ્મા યેભુય્યેન હદયવત્થુના સહ ચરન્તીતિ દ્વારેન…પે… હદયવત્થુ વુત્તન્તિ આહ યથા ‘‘કુન્તા પચરન્તી’’તિ. સકિચ્ચભાવેનાતિ અત્તનો કિચ્ચભાવેન, કિચ્ચસહિતતાય વા. અઞ્ઞાસાધારણોતિ સ-સદ્દસ્સ અત્થમાહ. સકો હિ રસો સરસોતિ.

અનન્તરચિત્તહેતુકત્તા ચિત્તસ્સ એકસમુટ્ઠાનતા વુત્તા, સહજાતચિત્તફસ્સહેતુકત્તા ચેતસિકાનં દ્વિસમુટ્ઠાનતા. ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાના ધમ્મા, ફુટ્ઠો ભિક્ખવે વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૩) હિ વુત્તં.

સુખુમરજાદિરૂપન્તિ અણુતજ્જારિરૂપમાહ. પરમાણુરૂપે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. વત્થુપરિત્તતાયાતિ એતેન અનેકકલાપગતાનિ બહૂનિયેવ રૂપાયતનાનિ સમુદિતાનિ સંહચ્ચકારિતાય સિવિકુબ્બહનઞાયેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો, ન એકં કતિપયાનિ વાતિ દસ્સેતિ. નનુ ચ એવં સન્તે ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સમુદાયારમ્મણં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ સમુદાયસ્સેવ અભાવતો. ન હિ પરમત્થતો સમુદાયો નામ કોચિ અત્થિ. વણ્ણાયતનમેવ હિ યત્તકં યોગ્યદેસે અવટ્ઠિતં, સતિ પચ્ચયન્તરસમાયોગે તત્તકં યથાવુત્તેન ઞાયેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ અવિકપ્પકત્તા તસ્સ. તદભિનિહટં પન મનોવિઞ્ઞાણં અનેકક્ખત્તું ઉપ્પજ્જમાનં પુરિમસિદ્ધકપ્પનાવસેન સમૂહાકારેન સણ્ઠાનાદિઆકારેન ચ પવત્તતીતિ કિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ એકં વણ્ણાયતનં આરમ્મણં, ઉદાહુ અનેકાનીતિ ન ચોદેતબ્બમેતં. ન હિ પચ્ચક્ખવિસયે યુત્તિમગ્ગના યુત્તા. કિઞ્ચ ભિય્યો અચ્છરાસઙ્ઘાતક્ખણેન અનેકકોટિસઙ્ખાય ચિત્તુપ્પત્તિયા પવત્તનતો ચિત્તસ્સ લહુપરિવત્તિતાય સમાનેપિ ઘટસરાવાદિવણ્ણાનં યોગ્યદેસાવટ્ઠાને પુરિમમનસિકારાનુરૂપં ‘‘ઘટો’’તિ વા ‘‘સરાવો’’તિ વા પઠમં તાવ એકો મનોવિઞ્ઞાણસન્તાનેન પરિચ્છિજ્જતિ, પચ્છા ઇતરો ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા બ્યવહિતેનાતિ અવિસેસવિદુતાય પન ઘટસરાવાદિબુદ્ધિયા અભેદાપત્તિપરિકપ્પનાતિ. ઈદિસીપેત્થ ચોદના અચોદનાતિ દટ્ઠબ્બા. ખણપરિત્તતાયાતિ પબન્ધક્ખણસ્સ ઇત્તરતાય. પબન્ધવસેન હિ પચ્ચેકં રૂપારૂપધમ્મા વિરોધિઅવિરોધિપચ્ચયસમાયોગે લહું દન્ધઞ્ચ નિરુજ્ઝનતો પરિત્તકાલા દીઘકાલા ચ હોન્તિ, સભાવલક્ખણવસેન પન એકપરિચ્છેદા એવાતિ. યથા ચ રૂપાયતનં, એવં ઇતરાનિપિ. સદ્દાદયોપિ હિ વત્થુપરિત્તતાદિભાવેન લબ્ભન્તીતિ. અચ્ચાસન્નાદિતાયાતિ આદિ-સદ્દેન અનાવજ્જનં કેનચિ પટિચ્છન્નતાતિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. વિસયિધમ્મં વિસેસતો સિનોતિ બન્ધતીતિ વિસયોતિ અનઞ્ઞત્થભાવાપેક્ખો વિસયોતિ આહ ‘‘વિસયો અનઞ્ઞત્થભાવેના’’તિ. ન હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો રૂપાયતનાદિતો અઞ્ઞસ્મિં આરમ્મણે પવત્તન્તીતિ. ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો, ગોચરો વિયાતિ ગોચરોતિ સમ્બહુલચારિતાપેક્ખો ગોચરોતિ આહ ‘‘ગોચરો તત્થ ચરણેના’’તિ. બહુલઞ્હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ રૂપાદયો ગય્હન્તિ, ન તથા મનોવિઞ્ઞાણેનાતિ. તેસન્તિ મનોવિઞ્ઞાણેન ગય્હમાનાનં રૂપાયતનાદીનં. ‘‘વચનસ્સ અનુપપત્તિતો’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પઞ્ચદ્વારે પવત્તમનોવિઞ્ઞાણધાતું સન્ધાય તેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતીતિ વચનં ઉપપજ્જતિયેવાતિ? ન, નિયમાભાવતો. ન હિ પઞ્ચદ્વારાભિનિહટંયેવ મનો ઇધ ‘‘મનો’’તિ વુત્તન્તિ નિયમહેતુ અત્થીતિ, એતંયેવ વા ચોદનં મનસિ કત્વા દિબ્બચક્ખુઞાણાદિગ્ગહણં કતં. એવંવણ્ણોતિઆદિવચનતો પુબ્બેનિવાસઅતીતાનાગતંસઞાણાદયોપિ ઇધ સમ્ભવન્તિ. ઇતરથાતિ રૂપં સદ્દન્તિઆદિના.

ભોજન …પે… ઉસ્સાહાદીહીતિ ઇદં યાય કમ્મઞ્ઞતાય રૂપકાયસ્સ કલ્લતા હોતિ, તસ્સા પચ્ચયનિદસ્સનં. ભોજને હિ સમ્માપરિણતે સપ્પાયે ચ ઉતુભોજને સમ્મુપયુત્તે સમ્માપયોગસઙ્ખાતે કાયિકચેતસિકવીરિયે ચ સમારદ્ધે લહુતાદિસબ્ભાવેન કાયો કમ્મક્ખમો હોતિ સબ્બકિરિયાનુકૂલોતિ. અથ વા ભોજન…પે… ઉસ્સાહાદીહીતિ ઇદં કાયસ્સ કલ્યતાય વિય ઉપદ્દુતતાયપિ કારણવચનં. વિસમભોજનાપરિણામાદિતો હિ કાયસ્સ ઉપદ્દવકરા વાતાદયો ઉપ્પજ્જન્તીતિ. અનુવત્તન્તસ્સાતિ પદં ‘‘જયં વેરં પસવતી’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૦૧) વિય હેતુઅત્થવસેન વેદિતબ્બં. જાગરણનિમિત્તઞ્હિ ઇધ અનુવત્તનં અધિપ્પેતન્તિ. અથ વા અનુવત્તન્તસ્સાતિ ઇદં પકતિયા દિટ્ઠાદિવસેન આપાથગમનુપનિસ્સયાનં કલ્યતાદિનિબ્બત્તાનં કાયિકસુખાદીનં સમ્ભવદસ્સનં. કાયકલ્યતાદિં અનનુવત્તન્તસ્સ હિ યથાવુત્તઉપનિસ્સયાભોગાભાવેન વુત્તપ્પકારં આપાથગમનં ન સિયાતિ. યથાનુભૂતે રૂપાદિવિસયે ચિત્તસ્સ ઠપનં આવજ્જનં ચિત્તપણિદહનં. યથાનુભૂતેન રૂપાદિના સદિસં અસદિસં સમ્બન્ધઞ્ચ સદિસાસદિસસમ્બન્ધં, તસ્સ દસ્સનાદિ સદિસાસદિસસમ્બન્ધદસ્સનાદિ, ચિત્તપણિદહનઞ્ચ સદિસાસદિસ…પે… દસ્સનાદિ ચ ચિત્ત…પે… દસ્સનાદયો તે પચ્ચયાતિ યોજેતબ્બં. ધાતુક્ખોભાદીતિ આદિ-સદ્દેન દેવતૂપસંહારાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તંસદિસતા દિટ્ઠસુતસદિસતા. તંસમ્પયુત્તતા દિટ્ઠસુતપટિબદ્ધતા. કેનચિ વુત્તેતિ ઇમિના સદ્ધાય અનુસ્સવનિબ્બત્તતં આહ. આકારવિચારણન્તિ તેસં તેસં અત્થાનં ઉપટ્ઠાનાકારવિચારણં. કત્થચિ અત્થે.

નિયમિતસ્સાતિ કુસલમેવ મયા ઉપ્પાદેતબ્બન્તિ એવં નિયમિતસ્સ. પસાદસિનેહાભાવો દોસબહુલતાય હોતીતિ લૂખપુગ્ગલા દોસબહુલાતિ આહ.

આયતનભાવતોતિ કારણભાવતો.

વિજ્જમાનવત્થુસ્મિન્તિ એતેન ‘‘વિનાપિ દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગેન ચિત્તુપ્પાદમત્તેનેવ દાનમયં કુસલં ઉપચિતં હોતી’’તિ કેસઞ્ચિ અતિધાવનં નિવત્તિતં હોતીતિ.

ધમ્મસવનસ્સ ઘોસનં ધમ્મસવનઘોસનં. તસ્સાતિ ‘‘સદ્દદાનં દસ્સામી’’તિ સદ્દવત્થૂનં ઠાનકરણભેરિઆદીનં સસદ્દપ્પવત્તિકરણસ્સ. ચિન્તનં તથા તથા ચિત્તુપ્પાદનં. અઞ્ઞત્થાતિ સુત્તેસુ. અપરત્થાતિ અભિધમ્મપદેસુ. અપરિયાપન્નાતિ પદસ્સ અત્થવણ્ણના ‘‘પરિભોગરસો’’તિઆદિકાય અત્થવણ્ણનાય પરતો બહૂસુ પોત્થકેસુ લિખીયતિ, યથાઠાનેયેવ પન આનેત્વા વત્તબ્બા. તત્થ પરમત્થતો અવિજ્જમાનત્તા લક્ખણપઞ્ઞત્તિયો અઞ્ઞાયતનત્તા છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ અસઙ્ગહિતા ધમ્માયતનેનાતિ યોજેતબ્બં.

‘‘એકદ્વારિકકમ્મં અઞ્ઞસ્મિં દ્વારે ઉપ્પજ્જતી’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ રૂપાદીસુ એકારમ્મણં ચિત્તં યથા ન અઞ્ઞારમ્મણં હોતિ ચિત્તવિસેસસ્સ અધિપ્પેતત્તા, એવં કમ્મવિસેસે અધિપ્પેતે કાયદ્વારાદીસુ એકદ્વારિકકમ્મં અઞ્ઞસ્મિં દ્વારે ન ઉપ્પજ્જતિ તત્થેવ પરિયોસિતત્તા, અથ કમ્મસામઞ્ઞં અધિપ્પેતં, રૂપાદીસુ એકારમ્મણન્તિ ઇદં ઉદાહરણં ન સિયાતિ? ન, અસદિસભાવવિભાવનવસેન ઉદાહટત્તા, ઇતરથા મનોવિઞ્ઞાણભૂતં ઇદં ચિત્તં છસુપિ વિસયેસુ પવત્તનતો અનિબદ્ધારમ્મણન્તિ આરમ્મણં સદિસૂદાહરણભાવેન વુચ્ચેય્ય આરમ્મણં વિય દ્વારમ્પિ અનિબદ્ધન્તિ. યસ્મા પન સતિપિ કમ્માનં દ્વારન્તરચરણે યેભુય્યેન વુત્તિયા તબ્બહુલવુત્તિયા ચ દ્વારકમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થાનં વક્ખતિ, તસ્મા પાણાતિપાતાદિભાવસામઞ્ઞેન કમ્મં એકત્તનયવસેન ગહેત્વા તસ્સ વચીદ્વારાદીસુ પવત્તિસબ્ભાવતો કમ્મસ્સ અનિબદ્ધત્તાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘કાયદ્વારાદીસુ એકદ્વારિકકમ્મં અઞ્ઞસ્મિં દ્વારે ન નુપ્પજ્જતી’’તિ. રૂપાદીસુ પન એકારમ્મણં ચિત્તં તેનેવારમ્મણેન પરિચ્છિન્નન્તિ વિસિટ્ઠમેવ ગહિતન્તિ આરમ્મણમેવ નિબદ્ધન્તિ વુત્તન્તિ ચિત્તવિસેસો એવ ગહિતો, ન ચિત્તસામઞ્ઞં. ‘‘નનુ ચ રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા યં યં વા પના’’તિ આરમ્મણમ્પિ અનિયમેનેવ વુત્તન્તિ? સચ્ચમેતં, તત્થ પન યં રૂપાદીસુ એકારમ્મણં ચિત્તં, તં તેન વિના નપ્પવત્તતિ, કમ્મં પન કાયદ્વારિકાદિભેદં વચીદ્વારાદીસુ ન નપ્પવત્તતીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ જોતનત્થં પાળિયં આરમ્મણમેવ ગહિતં, દ્વારં ન ગહિતન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘આરમ્મણમેવ નિબદ્ધ’’ન્તિઆદિના. વચીદ્વારે ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ પાણાતિપાતાદીતિ અત્થો.

કામાવચરકુસલં

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

કમ્મદ્વારાનન્તિઆદિના પકાસેતબ્બસ્સ સરૂપં પકાસનુપાયઞ્ચ દસ્સેતિ. નિયતરૂપરૂપવસેનાતિ ધમ્મસઙ્ગહે નિદ્દિટ્ઠનિયતરૂપરૂપવસેન. અઞ્ઞથા કમ્મસમુટ્ઠાનિકકાયે હદયવત્થુપિ ગહેતબ્બં સિયા. એકસન્તતિપરિયાપન્નો ઉપાદિન્નકકાયો ઇધ ગહિતોતિ ચક્ખાયતનાદીતિ વુત્તેસુ એકો ભાવો હદયવત્થુ ચ ગહિતન્તિ ન સક્કા વત્તું ‘‘ચક્ખાયતનાદીનિ જીવિતપરિયન્તાની’’તિ સન્નિવેસસ્સ વિભાવિતત્તા.

વિપ્ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તરં વિઞ્ઞત્તિગ્ગહણસ્સ ઇચ્છિતત્તા ચલનાકારાવ વાયોધાતુ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાતિ કદાચિ આસઙ્કેય્યાતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘પઠમજવનસમુટ્ઠિતા’’તિ આહ. દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ચાલેતુન્તિ એતેન દેસન્તરુપ્પત્તિ ચલનં, તંનિમિત્તે ચ કત્તુભાવો ઉપચરિતોતિ દસ્સેતિ, અઞ્ઞથા ખણિકતા અબ્યાપારતા ચ ધમ્માનં ન સમ્ભવેય્યાતિ. તદભિમુખભાવવિકારવતીતિ તંદિસમભિમુખો તદભિમુખો, તસ્સ ભાવો તદભિમુખભાવો, સો એવ વિકારો, તંસમઙ્ગિની વાયોધાતુ તદભિમુખભાવવિકારવતી. ઇદાનિ તદભિમુખભાવવિકા રસ્સ વિઞ્ઞત્તિભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અધિપ્પાયસહભાવી’’તિઆદિ. એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના ઇમિસ્સા અત્થવણ્ણનાય લદ્ધગુણં દસ્સેતિ. તત્થ આવજ્જનસ્સાતિ મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ. યતો બાત્તિંસાતિઆદિના તસ્સ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકતા ન સક્કા પટિસેધેતુન્તિ દસ્સેતિ.

પચ્ચયો ભવિતું સમત્થોતિ એતેન યથાવુત્તવાયોધાતુયા થમ્ભનચલનસઙ્ખાતકિચ્ચનિપ્ફાદને તસ્સ આકારવિસેસસ્સ સહકારીકારણભાવમાહ. અનિદસ્સનસપ્પટિઘતાદયો વિય મહાભૂતાનં અવત્થાવિસેસમત્તં સો આકારવિસેસોતિ પરમત્થતો ન કિઞ્ચિ હોતીતિ ‘‘પરમત્થતો અભાવં દસ્સેતી’’તિ આહ. પરમત્થતો ચિત્તસમુટ્ઠાનભાવો પટિસેધિતો. કમ્મસમુટ્ઠાનાદિભાવસ્સ પન સમ્ભવોયેવ નત્થીતિ યથાવુત્તવિકારસ્સ પરમત્થતો સબ્ભાવે નકુતોચિસમુટ્ઠિતત્તા અપ્પચ્ચયત્તં આપન્નં. ન હિ રૂપં અપ્પચ્ચયં અત્થિ, અપ્પચ્ચયત્તે ચ સતિ નિચ્ચભાવો આપજ્જતિ, ન ચ નિબ્બાનવજ્જો અત્થો સભાવધમ્મો નિચ્ચો અત્થિ. ચિત્તસમુટ્ઠાનભાવો વિયાતિ વિઞ્ઞત્તિયા ચિત્તસમુટ્ઠાનઉપાદારૂપભાવો ઉપચારસિદ્ધોતિ દસ્સેતિ.

વિઞ્ઞત્તિયા કરણભૂતાય. યં કરણન્તિ યં ચિત્તકિરિયં ચિત્તબ્યાપારં. વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતત્તન્તિ ઇદમેસ કારેતીતિ યદેતં અધિપ્પાયવિભાવનં, એતં વિઞ્ઞત્તિવિકારરહિતેસુ રુક્ખચલનાદીસુ ન દિટ્ઠં, હત્થચલનાદીસુ પન દિટ્ઠં, તસ્મા વિપ્ફન્દમાનવણ્ણવિનિમુત્તો કોચિ વિકારો અત્થિ કાયિકકરણસઙ્ખાતસ્સ અધિપ્પાયસ્સ ઞાપકોતિ વિઞ્ઞાયતિ. ઞાપકો ચ હેતુ ઞાપેતબ્બમત્થં સયં ઞાતોયેવ ઞાપેતિ, ન સબ્ભાવમત્તેનાતિ વણ્ણગ્ગહણાનન્તરં વિકારગ્ગહણમ્પિ વિઞ્ઞાયતિ. તથા હિ વિસયભાવમાપન્નો એવ સદ્દો અત્થં પકાસેતિ, નેતરો. તેનેવાહ ‘‘ન હિ વિઞ્ઞત્તી’’તિઆદિ. યદિ પન ચિત્તજરૂપાનં ચલનાકારો વિઞ્ઞત્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિપ્ફન્દમાનવણ્ણારમ્મણત્તા તેનપિ સા ગહિતા સિયાતિ આસઙ્કાય નિવત્તનત્થં આહ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સા’’તિઆદિ.

તાલપણ્ણાદિરૂપાનીતિઆદિનાપિ વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતબ્બતં મનોવિઞ્ઞાણેનેવ ચ વિઞ્ઞાતબ્બતં દસ્સેતિ. સઞ્જાનાતિ એતેનાતિ સઞ્ઞાણં, તસ્સ ઉદકાદિનો સઞ્ઞાણં તંસઞ્ઞાણં, તસ્સ આકારો તંસઞ્ઞાણાકારો, ઉદકાદિસહચારિપ્પકારો ચ સો તંસઞ્ઞાણાકારો ચાતિ ઉદકા…પે… કારો, તં ગહેત્વા જાનિત્વા. તદાકારસ્સાતિ ઉદકાદિઞાપનાકારસ્સ. યદિ યથાવુત્તવિકારગ્ગહણંયેવ કારણં અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ, અથ કસ્મા અગ્ગહિતસઙ્કેતસ્સ અધિપ્પાયગ્ગહણં ન હોતીતિ? ન કેવલં વિકારગ્ગહણમેવ અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ કારણં, કિઞ્ચરહીતિ આહ ‘‘એતસ્સ પના’’તિઆદિ.

અથ પનાતિઆદિના વિઞ્ઞત્તિયા અનુમાનેન ગહેતબ્બતં દસ્સેતિ. સાધિપ્પાય…પે… નન્તરન્તિ અધિપ્પાયસહિતવિકારેન સહજાતવણ્ણાયતનગ્ગહણસઙ્ખાતસ્સ ચક્ખુદ્વારિકવિઞ્ઞાણસન્તાનસ્સ અનન્તરં. અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સાતિ અધિપ્પાયવવત્થાપકસ્સ તતિયવારે જવનસ્સ. અધિપ્પાયસહભૂ વિકારાભાવે અભાવતોતિ એતેન યથાવુત્તવિકારં અધિપ્પાયગ્ગહણેન અનુમિનોતિ. એવં સતીતિઆદિના યથાનુમિતમત્થં નિગમનવસેન દસ્સેતિ. તત્થ ઉદકાદિગ્ગહણેનેવાતિ તાલપણ્ણાદીનં વણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધાનુગ્ગહિતેન ઉદકાદીનં તત્થ અત્થિભાવવિજાનનેનેવ. યથા તાલપણ્ણાદીનં ઉદકાદિસહચારિપ્પકારતં સઞ્ઞાણાકારો વિઞ્ઞાતોયેવ હોતિ નાનન્તરિયકત્તા, એવં વિપ્ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધાનુગ્ગહિતેન ગન્તુકામતાદિઅધિપ્પાયવિજાનનેનેવ વિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞાતા હોતિ તદભાવે અભાવતોતિ ઉપમાયોજના.

સભાવભૂતન્તિ અન્વત્થભૂતં. દ્વિધાતિ વિઞ્ઞાપનતો વિઞ્ઞેય્યતો ચ. કાયવિઞ્ઞત્તિયા તથાપવત્તમાનાય ચેતનાસઙ્ખાતસ્સ કમ્મસ્સ કાયકમ્મભાવો નિપ્ફજ્જતિ તાય ઉપલક્ખિતબ્બત્તા, ન પન ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ કેનચિ પચ્ચયભાવતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મિં દ્વારે સિદ્ધા’’તિઆદિમાહ. તેન વચીદ્વારુપ્પન્નાપિ પાણાતિપાતાદયો સઙ્ગહિતાતિ તેસં સઙ્ગહિતભાવં દસ્સેતિ. અથ વા કાયદ્વારુપ્પન્નાય કાયકમ્મભૂતાય ચેતનાય વસેન ‘‘તેન દ્વારેન વિઞ્ઞાતબ્બભાવતો’’તિ વુત્તં, તસ્સાયેવ દ્વારન્તરુપ્પન્નાય વસેન ‘‘તેન દ્વારેન નામલાભતો’’તિ. મનોદ્વારાવજ્જનસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકભાવો નિચ્છિતોતિ ‘‘એકાદસન્નં કિરિયચિત્તાન’’ન્તિ આહ.

દ્વારન્તરચારિનોતિ દ્વારન્તરભાવેન પવત્તનકા. દ્વારસમ્ભેદાતિ દ્વારાનં સઙ્કરણતો. દ્વારાનઞ્હિ દ્વારન્તરભાવપ્પત્તિયા સતિ કાયદ્વારસ્સ વચીદ્વારાદિભાવો, વચીદ્વારસ્સ ચ કાયદ્વારાદિભાવો આપજ્જતીતિ તંતંદ્વારુપ્પન્નકમ્માનમ્પિ સઙ્કરો સિયા. તેનાહ ‘‘કમ્મસમ્ભેદોપી’’તિ. એવં સતિ કાયકમ્મં…પે… વવત્થાનં ન સિયા. યદિ કમ્માનિ કમ્મન્તરચારીનિ હોન્તિ, કાયકમ્માદિકસ્સ વચીકમ્માદિકભાવાપત્તિતો ‘‘કમ્મસમ્ભેદા દ્વારસમ્ભેદોપી’’તિ કાયકમ્મં કાયકમ્મદ્વારન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞવવત્થાનં ન સિયાતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘કમ્માનમ્પિ કમ્મન્તરચરણે એસેવ નયો’’તિ. કમ્મન્તરચરણં કમ્મન્તરૂપલક્ખણતા. તેનેવાહ ‘‘દ્વારભાવેના’’તિ. દ્વારન્તરચરણં દ્વારન્તરુપ્પત્તિ. દ્વારેતિ અત્તનો દ્વારે. અઞ્ઞસ્મિન્તિ દ્વારન્તરે. કમ્માનીતિ તંતંદ્વારિકકમ્માનિ. અઞ્ઞાનીતિ અઞ્ઞદ્વારિકકમ્માનિ. દ્વારે દ્વારાનિ ન ચરન્તીતિ દ્વારન્તરભાવેન નપ્પવત્તન્તિ, દ્વારન્તરં વા ન સઙ્કમન્તિ. કિઞ્ચાપિ વિઞ્ઞત્તિયા ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ યેન કેનચિ પચ્ચયેન ચેતનાય પચ્ચયભાવો નત્થિ, તથા પન વિઞ્ઞત્તિયા પવત્તમાનાય એવ પાણાતિપાતાદિ હોતિ, નાઞ્ઞથાતિ સિયા વિઞ્ઞત્તિયા હેતુભાવો ચેતનાયાતિ વુત્તં ‘‘દ્વારેહિ કારણભૂતેહી’’તિ. કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ કમ્મવવત્થાનસ્સેવ વા કારણભાવં સન્ધાય ‘‘દ્વારેહિ કારણભૂતેહી’’તિ વુત્તં. યદિપિ ‘‘દ્વારેહિ કમ્માની’’તિ વુત્તં, ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા’’તિ પન વુત્તત્તા કમ્મેહિપિ દ્વારાનિ વવત્થિતાનીતિ અયમત્થોપિ સિદ્ધોયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અદ્વારચારીહીતિ દ્વારાનં સયં વવત્થિતભાવમાહ, ન પન અવવત્થાનં, વવત્થાનમેવાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તં વવત્થાનં વિભાવેતિ કમ્માનપેક્ખાતિઆદિના. તત્થ સમયનિયમિતેન ચિત્તેન સમયો વિય દ્વારનિયમિતેહિ કમ્મેહિ દ્વારાનિ નિયમિતાનીતિ અયં સઙ્ખેપત્થો.

એવંસભાવત્તાતિ દ્વારભૂતેહિ કાયાદીહિ ઉપલક્ખણીયસભાવત્તા. આણત્તિ…પે… માનસ્સાતિ કાયવચીકમ્માનં વચીકાયવિઞ્ઞત્તીહિ પકાસેતબ્બતં આહ. કાયાદીહીતિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીહિ. તસ્માતિ યસ્મા દ્વારન્તરે ચરન્તાનિપિ કમ્માનિ સકેન દ્વારેન ઉપલક્ખિતાનેવ ચરન્તિ, તસ્મા. નાપિ કમ્મં દ્વારસ્સાતિ યસ્મિં દ્વારન્તરે કમ્મં ચરતિ, તસ્સ દ્વારસ્સ અનત્તનિયસ્સ. તંતંદ્વારમેવાતિ સકદ્વારમેવ. કમ્મસ્સાતિ સકસકકમ્મસ્સ. યદિ કમ્મેહિ દ્વારાનિ વવત્થિતાનિ, ‘‘કમ્મસ્સ અનિબદ્ધત્તા’’તિ ઇદં કથં નીયતીતિ આહ ‘‘પુબ્બે પના’’તિઆદિ.

સાતિ વિઞ્ઞત્તિ. તસ્સાતિ કમ્મસ્સ. કેનચિ પકારેનાતિ ચતુવીસતિયા પચ્ચયપ્પકારેસુ કેનચિ પકારેન. તંસહજાતાતિ એતેન કાયવિઞ્ઞત્તિયા સબ્ભાવેયેવ કાયકમ્મસ્સ સબ્ભાવો, નાઞ્ઞથાતિ પરિયાયેન વિઞ્ઞત્તિયા કમ્મસ્સ કારણભાવં વિભાવેતિ. તેનેવાહ ‘‘ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભાવેન વુત્તા’’તિ. યથાવુત્તનિયમેનાતિઆદિના કમ્મસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભાવે બ્યભિચારાભાવમાહ. તત્થ યથાવુત્તનિયમેનાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તપ્પકારેન વવત્થાનયુત્તિસઙ્ખાતેન નિયમેન. દ્વારચરણેતિ અઞ્ઞદ્વારચરણે.

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

ચતૂહિ અઙ્ગેહીતિ એત્થ ‘‘સુભાસિતંયેવ ભાસતિ, નો દુબ્ભાસિતં. ધમ્મંયેવ, પિયંયેવ, સચ્ચંયેવ ભાસતિ, નો અલિક’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૩; સુ. નિ. સુભાસિતસુત્ત) યાનિ અઙ્ગાનિ સુત્તે વુત્તાનિ, તેસં ચેતનાસભાવં દસ્સેતું ‘‘સુભાસિતભાસના’’તિઆદિ વુત્તં. તથાપવત્તાતિ સુભાસિતભાસનાદિભાવેન પવત્તા. સહ સમ્ભૂતત્તાતિ સહેવ ઉપ્પન્નત્તા. ન હિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સદ્દરહિતા અત્થિ. તથા હિ ‘‘યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘વાચાગિરા બ્યપથો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૬૩૬) નાતિસુખુમંયેવ સદ્દવાચં વત્વા ‘‘યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તી’’તિ, તાય સદ્ધિં યોજેત્વા વચીવિઞ્ઞત્તિયા વુત્તત્તા રૂપાયતનં વિય વત્થુપરિત્તતાદિના સદ્દાયતનમ્પિ અનિન્દ્રિયગોચરો અત્થીતિ ચ અધિપ્પાયેન ‘‘યા તાય…પે… વિઞ્ઞાયતી’’તિ આહ.

ઇદાનિ અવિસેસેન ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દસ્સ સોતવિઞ્ઞાણારમ્મણતા પાળિયં વુત્તાતિ વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ મહાઅટ્ઠકથાવાદસ્સ પાળિયા વિરોધં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એવં સઙ્ગહકારસ્સ અધિપ્પાયે ઠત્વા મહાઅટ્ઠકથાવાદસ્સ પટિસેધેતબ્બતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો અધિપ્પાયે ઠત્વા તં પરિહરિતું ‘‘મહાઅટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિમાહ. સઙ્ઘટ્ટનાકારેન પવત્તાનં ભૂતાનં સદ્દસ્સ નિસ્સયભાવતો સઙ્ઘટ્ટનેન સહેવ સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ. તપ્પચ્ચયભાવોતિ ઉપાદિન્નકઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયભાવો. ચિત્તજપથવીધાતુયા ઉપાદિન્નકઘટ્ટને પચ્ચયો ભવિતું સમત્થો ચિત્તસમુટ્ઠાનમહાભૂતાનં એકો આકારવિસેસો અત્થિ. તદાકારત્તા હિ તેસં પથવીધાતુ ઉપાદિન્નકં ઘટ્ટેતીતિ ઇમમત્થં વુત્તાનુસારેન વેદિતબ્બત્તા ‘‘વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ વત્વા તમેવ વુત્તનયં ‘‘તબ્બિકારાન’’ન્તિઆદિના વિભાવેતિ. તત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પચ્ચયભાવો તપ્પચ્ચયભાવો વુત્તોતિ અત્થો. અઞ્ઞમ્પિ સબ્બં વિધાનન્તિ ‘‘ન ચિત્તસમુટ્ઠાનાતિ એતેન પરમત્થતો અભાવં દસ્સેતી’’તિઆદિના અત્તના વુત્તવિધાનં. અટ્ઠકથાયં પન વુત્તવિધાનં ‘‘હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તમેવાતિ.

અત્તનો અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ દેસન્તરે પારમ્પરિયેન ઉપ્પાદનં દેસન્તરુપ્પાદનપરમ્પરતા. લદ્ધાસેવનેનાતિ લદ્ધપુબ્બાભિસઙ્ખારેન. ચિત્તેનેવાતિ પઠમચિત્તેનેવ. ‘‘સત્ત જવનાનિ સત્ત અક્ખરાનિ નિબ્બત્તેન્તીતિ વાદં પટિક્ખિપિત્વા એકજવનવારપરિયાપન્નાનિ ચિત્તાનિ એકમક્ખરં નિબ્બત્તેન્તી’’તિ વદન્તિ. કિઞ્ચાપિ પઠમચિત્તેનપિ ઘટ્ટના નિપ્ફજ્જતિ, એકસ્સેવ પન બહુસો પવત્તનેન અત્થિ કોચિ વિસેસોતિ પુરિમજવનસમુટ્ઠિતાહિ ઘટ્ટનાહિ પટિલદ્ધાસેવનેન સત્તમજવનેન સમુટ્ઠિતા ઘટ્ટના પરિબ્યત્તમક્ખરં નિબ્બત્તેતીતિ ઉપત્થમ્ભનં નત્થીતિ ન સક્કા વત્તું. લદ્ધાભિસઙ્ખારેન પન પઠમચિત્તેનપિ ઘટ્ટના બલવતી હોતીતિ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચં નત્થી’’તિ વુત્તં સિયા, સબ્બમેતં વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મનોકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

‘‘સબ્બાયપિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયા કાયવચીદ્વારભાવો વિય સબ્બસ્સપિ ચિત્તસ્સ મનોદ્વારભાવો સમ્ભવતી’’તિ દસ્સનત્થં અટ્ઠકથાયં ‘‘અયં નામ મનો મનોદ્વારં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બો’’તિ વત્વા તંદ્વારવન્તધમ્મદસ્સનત્થં ‘‘અયં નામ ચેતના’’તિઆદિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યસ્સ દ્વારં મનો, તં દસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ. યથા પન તિવિધચતુબ્બિધકાયવચીકમ્માનં દ્વારભાવતો કાયકમ્મદ્વારવચીકમ્મદ્વારાનિ વુત્તાનિ, એવં મનોકમ્મન્તિ વુત્તઅભિજ્ઝાદીનં દ્વારભાવતો વટ્ટહેતુભૂતલોકિયકુસલાકુસલસમ્પયુત્તમનો એવ મનોકમ્મદ્વારન્તિ સન્નિટ્ઠાનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ચેતનાય અત્તનો કિચ્ચં આરદ્ધાય સમ્પયુત્તાપિ તં તં સકિચ્ચં આરભન્તીતિ સા ને સકિચ્ચે પવત્તેતિ નામ, તથા પવત્તેન્તી ચ સમ્પયુત્તે એકસ્મિં આરમ્મણે અવિપ્પકિણ્ણે કરોતિ બ્યાપારેતિ ચાતિ વુચ્ચતિ, તથા સમ્પયુત્તાનં યથાવુત્તં અવિપ્પકિણ્ણકરણં સમ્પિણ્ડનં આયૂહનં બ્યાપારાપાદનં બ્યાપારણં ચેતયનન્તિ આયૂહનચેતયનાનં નાનત્તં દસ્સેન્તો ‘‘ફસ્સાદિધમ્મેહી’’તિઆદિમાહ. તથાકરણન્તિ યથા ફસ્સાદયો સકસકકિચ્ચે પસુતા ભવન્તિ, તથા કરણં. તેનેવ યથાવુત્તેન અવિપ્પકિણ્ણબ્યાપારણાકારેન સમ્પયુત્તાનં કરણં પવત્તનન્તિ દટ્ઠબ્બં. કમ્મક્ખયકરત્તાતિ કમ્મક્ખયકરમનસ્સ કમ્મદ્વારભાવો ન યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. યતો ‘‘કમ્મપથકથા લોકિયા એવા’’તિ વદન્તિ.

મનોકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમ્મકથાવણ્ણના

સમાનકાલાપિ કારણફલકિરિયા પુબ્બાપરકાલા વિય વત્તું યુત્તાયેવ. સેય્યથાપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદે ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. ચોપનકિરિયન્તિ વિઞ્ઞત્તિદ્વયં આહ. તસ્સા હિ ચિત્તસમુટ્ઠાનકાયસદ્દવાચાહિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીહિ એવ વા પુરિમપુરિમાહિ પવત્તેતબ્બત્તા ‘‘કાયવાચાહિ ચોપનકિરિયં કરોતી’’તિ વુત્તં તબ્બિકારાનં ભૂતાનં તથાપવત્તનતો. અથ વા કાયવાચાહીતિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીહિ. ચોપનકિરિયન્તિ રૂપકાયસ્સ થમ્ભનચલનકિરિયં ઉપાદિન્નકઘટ્ટનકિરિયઞ્ચ. એસા હિ કિરિયા ‘‘રૂપકાયં થમ્ભેતું ચાલેતું પચ્ચયો ભવિતું સમત્થો’’તિ, ‘‘ઉપાદિન્નકઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયભૂતો’’તિ ચ વુત્તત્તા કાયવચીવિઞ્ઞત્તીહિ નિપ્ફજ્જતીતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ચોપનકિરિયાનિસ્સયભૂતા કાયવાચા’’તિ, ‘‘કાયાદીહિ કરણભૂતેહિ ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયં કરોન્તિ વાસિઆદીહિ વિય છેદનાદિ’’ન્તિ ચ ઇદમ્પિ વચનં સમત્થિતં ભવતિ. ન કેવલં ધરમાનતાવ સબ્ભાવો, અથ ખો મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નતાપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનિરોધિતેવા’’તિ આહ. અસમુચ્છિન્નતા ચ કાયાદીનં તદુપનિસ્સયકિલેસાસમુચ્છેદેનેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘કાયાદીહિ કરણભૂતેહિ ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયં કરોન્તી’’તિ એતેન ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયાનિબ્બત્તિદ્વારેન ચેતનાનિબ્બત્તિયેવ વુત્તાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘એવઞ્ચ…પે… યુજ્જન્તી’’તિ આહ. એવઞ્ચ કત્વા કાયે સતિ વાચાય સતીતિઆદિવચનં અનુલોમિતં હોતિ. યાય ચેતનાયાતિ કરણનિદ્દેસો પન કાયાદીનં ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયાય ચ ચેતનાહેતુકત્તદસ્સનત્થં વુત્તોતિ.

સભાવતો ઉપકારકતો મગ્ગે સતિ સબ્ભાવતો ચ બોજ્ઝઙ્ગા મગ્ગે અન્તોગધાતિ આહ ‘‘ન ચ ન સક્કા’’તિઆદિ.

કમ્મપથં અપ્પત્તાનમ્પિ તંતંદ્વારે સંસન્દનન્તિ યથા કમ્મપથં પત્તાનં, એવં કમ્મપથં અપ્પત્તાનમ્પિ સતિપિ દ્વારન્તરુપ્પત્તિયં યથાસકં દ્વારેહેવ નામગ્ગહણન્તિ વદન્તિ, એવં સતિ અટ્ઠકથાય વિરોધો. દુતિયત્થસ્સ ચ અભાવો સિયા, તસ્મા તંતંદ્વારે સંસન્દનન્તિ યસ્મિં યસ્મિં દ્વારે કમ્મપથં અપ્પત્તા અકુસલચેતનાદયો પવત્તા, તાસં તેન તેનેવ દ્વારેન નામગ્ગહણં. તં પન તંતંદ્વારપક્ખિકભાવકરણતો તત્થ અવરોધનન્તિ વુત્તં. યથા હિ કમ્મપથં પત્તા કાયકમ્માદિસઙ્ખાતા ચેતના દ્વારન્તરે ઉપ્પન્નાપિ કાયકમ્માદિનામમેવ લભન્તિ, ન એવં કમ્મપથં અપ્પત્તા. તા પન યત્થ યત્થ દ્વારે ઉપ્પજ્જન્તિ, તેન તેનેવ દ્વારેન કાયદુચ્ચરિતં વચીદુચ્ચરિતન્તિઆદિનામં લભન્તિ. એવં નામગ્ગહણમેવ હિ તેસં તંતંદ્વારપક્ખિકકરણં વુત્તં. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘કિઞ્ચાપિ વચીદ્વારે ચોપનપ્પત્તં કમ્મપથં, અપ્પત્તતાય પન કાયકમ્મં ન હોતિ, કેવલં વચીદુચ્ચરિતં નામ હોતી’’તિ વુત્તં.

સતિપિ પાણાતિપાતાદિચેતનાય વચીદ્વારાદીસુ પવત્તિયં યથાવુત્તયેભુય્યતબ્બહુલવુત્તિયા કાયકમ્માદિભાવવવત્થાપનં કાયાદિકસ્સ તંતંદ્વારભાવવવત્થાપનઞ્ચ કમ્મદ્વારાભેદનં. તઞ્હિ કમ્મદ્વારાનં અસંકિણ્ણભાવેન પતિટ્ઠાપનં. યં સન્ધાય ‘‘આણત્તિસમુટ્ઠિતેસૂ’’તિ અટ્ઠકથાયં વક્ખતિ. કેચિ પન ‘‘એકેકસ્મિં દ્વારે અનેકેસં કમ્માનં પવત્તિદસ્સનમ્પિ દ્વારસંસન્દન’’ન્તિ વદન્તિ. યથા પવત્તો બ્યાપાદો કમ્મપથો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તૂ’’તિ પવત્તિ બ્યાપાદસ્સ દસ્સિતા. કાયદ્વારિકચેતનાય સહકારીકારણભાવતો કાયકમ્મવોહારલાભા, અભિજ્ઝાદીનં પરસન્તકસ્સ અત્તનો પરિણામનવસેન ‘‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તૂ’’તિઆદિના ચ અપ્પવત્તત્તા મનોકમ્મવોહારવિરહા, અચેતનાસભાવતો વા પાણાતિપાતાદિવસેન અબ્બોહારિકા, પાણાતિપાતાદિભાવેન ન વત્તબ્બાતિ અત્થો. એત્થાતિ અબ્બોહારિકભાવે.

દસવિધા ઇદ્ધિ…પે… તબ્બા વિત્થારેનાતિ અધિપ્પાયો.

તેનાધિપ્પેતન્તિ ‘‘અકુસલં વચીકમ્મં મનોદ્વારે સમુટ્ઠાતી’’તિ વદન્તેન અધિપ્પેતં. ‘‘ન ઉપોસથક્ખન્ધકે વુત્ત’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ તેન ઉપોસથક્ખન્ધકતો સુત્તં આહટન્તિ? કિઞ્ચાપિ આહટં, તત્થ અવુત્તોયેવ પન સો તેન વુત્તોતિ ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ અવુત્તમેવા’’તિઆદિમાહ.

‘‘સુગતિદુગ્ગતીસુ ઉપપજ્જનં સુકતદુક્કટકમ્મતો ન હોતિ, ખન્ધસિવાદીહિ પન હોતીતિ ગહેત્વા ‘નત્થિ દિન્ન’ન્તિઆદિના પરામસન્તસ્સ વસેન ‘મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… પરિભણ્ડાદીનિ કરોતી’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. અભિજ્ઝાદિપધાનત્તાતિ એતેન વિજ્જમાનેસુપિ બ્યાપાદાદીસુ યદા કાયવચીદ્વારેસુ ચેતના બલવતી હોતિ, ન તથા ઇતરે, તદા પધાનભાવતો ચેતના કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ ચ વોહારં લભતિ. સો ખો પનસ્સા પધાનભાવો પાણાતિપાતાદિસિદ્ધિયા વિઞ્ઞાયતિ. યદા પન તેસુયેવ દ્વારેસુ અભિજ્ઝાદયો બલવન્તો હોન્તિ, ન તથા ચેતના, તદા તત્થ વિજ્જમાનાપિ ચેતના અપધાનભાવતો કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ ચ વોહારં ન લભતિ. અભિજ્ઝાદયો પન પધાનભાવતો સતિપિ કાયઙ્ગવાચઙ્ગચોપને સકેન વવત્થાનેન મનોકમ્મન્ત્વેવ વુચ્ચન્તીતિ દસ્સેતિ. યે પન ‘‘તીસુપિ દ્વારેસુ કમ્મપથભાવેન અપ્પત્તિયા દ્વારત્તયેપિ કમ્મપથપ્પત્તમનોકમ્મેન સહ પવત્તિયા ચ ચેતના એત્થ કમ્મન્તિ ન વુચ્ચતી’’તિ વદન્તિ, તેહિ અભિજ્ઝાદીનં પધાનસભાવંયેવ સન્ધાય વુત્તં સિયા. અથ વા ચેતનાય નિપ્પરિયાયકમ્મભાવતો પરિયાયકમ્મે અનવરોધેતબ્બત્તા ‘‘અબ્બોહારિકા’’તિ વુત્તં. અત્તનો સભાવેનેવ પન સા એત્થાપિ કમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામી’’તિઆદિ (કથા. ૫૩૯). અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘તસ્મિં દ્વારે સિદ્ધા ચેતના’’તિઆદિના ચેતનાયેવ પધાનં કત્વા વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘સભાવેનેવ સા મનોકમ્મ’’ન્તિઆદિ. અથ વા કમ્મપથપ્પત્તઅભિજ્ઝાદીહિ કાયવચીદ્વારે સહજાતા ચેતના કાયવચીકમ્મવસેન અબ્બોહારિકા ચેતનાસઙ્ખાતમનોકમ્મત્તાતિ. યદિ અભિજ્ઝાદયો પધાના, ન ચેતના, એવં સતિ અભિજ્ઝાદયો ચેત્થ કમ્મં, ન ચેતના, અભિજ્ઝાદિપક્ખિકા વા સા સિયાતિ અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે’’તિઆદિ. ‘‘ચેતનાપિ…પે… મનોદ્વારે એવ સમુટ્ઠહન્તી’’તિ ઇદં મનોદ્વારે ચેતનાય અભિજ્ઝાદીહિ મનોકમ્મભાવે નિબ્બિસેસભાવદસ્સનન્તિ કત્વા ‘‘ચેતના…પે… અધિપ્પાયો’’તિ આહ. ચેતના ચેતનાકમ્મં, અભિજ્ઝાદયો ચેતનાસમ્પયુત્તકમ્મન્તિ એત્તકમેવ હિ એત્થ વિસેસોતિ. એત્થ ચ ચેતનાય કાયવચીકમ્મભાવો સિયાતિ આસઙ્કાય અભાવતો મનોદ્વારે અકુસલકાયવચીકમ્માનં અનુપ્પત્તિતો ચ અબ્બોહારિકાતિ ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

વિરતિવિસિટ્ઠાતિ વિરતિતો ચેતનાય પધાનભાવમાહ. તત્થ ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના’’તિઆદિના (કથા. ૫૩૯) આગમમ્હિ ‘‘પાણાતિપાતાદિપટિપક્ખભૂતા’’તિ યુત્તિં દસ્સેતિ. યસ્મા ચ પટ્ઠાને ચેતનાવ ‘‘કમ્મપચ્ચયો’’તિ વુત્તા, ન વિરતિ, અભિજ્ઝાદયો વા, તસ્મા નિપ્પરિયાયેન કમ્મં ‘‘ચેતના’’તિ અનભિજ્ઝાદયો ‘‘ચેતનાપક્ખિકા વા’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. અસઙ્કરતો કમ્મદ્વારાનિ વવત્થપેન્તો ‘‘રક્ખતી’’તિ, વિપરિયાયેન ‘‘ભિન્દતી’’તિ વુત્તોતિ રક્ખણભિન્દનાનિ અનાસેત્વા નાસેત્વા ચ કથનન્તિ વુત્તાનીતિ.

કમ્મકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયો વિકપ્પો પઠમચતુત્થવિઞ્ઞાણદ્વારેસુયેવ લબ્ભતિ, ન ઇતરત્થ ‘‘સોતં ઘાન’’ન્તિઆદિના અવુત્તત્તા, ઇતરથાપિ વા અવિભત્તિકે નિદ્દેસે લબ્ભતિ. યતો સંવરવસેન પાતિમોક્ખસીલં પવત્તતિ, તં દુસ્સીલ્યન્તિ આહ ‘‘દુસ્સીલ્યં પાણાતિપાતાદિચેતના’’તિ. ઇતરા સંવરવિનિમુત્તા અભિજ્ઝાદોમનસ્સયુત્તા તપ્પધાના વા અકુસલધમ્મા સતિપટિપક્ખા અકુસલા ધમ્મા. આરમ્મણે ચિત્તવોસ્સગ્ગવસેન પવત્તો અકુસલચિત્તુપ્પાદો પમાદો. વીરિયપનોદનભાવતો થિનમિદ્ધં ‘‘કોસજ્જ’’ન્તિ વુત્તં, થિનમિદ્ધપ્પધાનો વા ચિત્તુપ્પાદો.

અસુદ્ધતાતિ અકેવલતા અઞ્ઞેન સમ્મિસ્સતા. દ્વારઞ્હિ દ્વારન્તરિકકમ્મસ્સ દ્વારં હોન્તં તેન મિસ્સિતં વિય હોતિ. તેનેવાહ ‘‘મુસાવાદાદિનોપિ કાયદ્વારે પવત્તિસબ્ભાવા’’તિ. કેચિ પન ‘‘અવિઞ્ઞેય્યમાનન્તરાનં દ્વારન્તરચિત્તાનં અન્તરન્તરા અપ્પવત્તિતો સુદ્ધન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં અનેકસ્સપિ જવનવારસ્સ કાયકમ્માદિભાવેન પબન્ધનવસેન પવત્તિ અત્થીતિ કત્વા વુત્તં. અવિરુદ્ધં હોતીતિ અકુસલકાયકમ્માદિભાવેન અવધારેત્વા અસંવરં વત્વા પુન તસ્સેવ વાચાઅસંવરદ્વારાદીસુ ઉપ્પત્તિવચનં કાયદ્વારૂપલક્ખિતો અસંવરો દ્વારન્તરે પવત્તોપિ કાયદ્વારિકો એવાતિ એવં સંવણ્ણનાય સતિ ન વિરુજ્ઝતીતિ અત્થો. ઇદાનિ તં અવિરુજ્ઝનાકારં ‘‘અસંવરો હી’’તિઆદિના વિભાવેતિ. સદ્વારેતિ અત્તનો દ્વારે. અસંવરો દ્વારન્તરે ઉપ્પજ્જમાનોપિ સદ્વારવસેન ઉપ્પન્નોતિ વુચ્ચતીતિ એતેન વાચાઅસંવરદ્વારે ઉપ્પન્નોપિ કાયિકો અસંવરો ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નોત્વેવ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. એસ નયો ઇતરત્થાપિ. કમ્મં અઞ્ઞદ્વારેતિ કમ્મસ્સ દ્વારન્તરચરણં પાકટન્તિ કત્વા વુત્તં.

એવં સતીતિ ચોપનસઙ્ખાતે કાયઅસંવરદ્વારે અસંવરોતિ એત્તકે એવ ગહિતે. કમ્મપથભાવપ્પત્તસ્સેવ કમ્મભાવો અટ્ઠકથાયં વુત્તોતિ આહ ‘‘કમ્મપથભાવપ્પત્તતાય વચીમનોકમ્મ’’ન્તિ. સેસન્તિ દ્વારન્તરાનુપલક્ખિતં. તથા ન વુચ્ચતીતિ કાયકમ્મન્તિ ન વુચ્ચતીતિ અત્થો. તત્થેવ વક્ખામાતિ કમ્મપથસંસન્દને વક્ખામ. ‘‘સો હિ કાયદ્વારે ચોપનપ્પત્તો અકુસલં કાયકમ્મં હોતી’’તિઆદિના (ધ. સ. અટ્ઠ. કમ્મપથસંસન્દનકથા) ‘‘ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિના ચ વચીકમ્માદીનઞ્ચ કમ્મપથપ્પત્તાનં અસંવરભૂતાનં કાયકમ્માદિભાવે આપન્ને ‘‘ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં અકુસલં વચીકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિના અપવાદેન નિવત્તિ દટ્ઠબ્બાતિ એવં વક્ખમાનતં સન્ધાયાહ. અન્તોગધતા દટ્ઠબ્બા પચ્ચયસન્નિસ્સિતઆજીવપારિસુદ્ધિસીલાનં ઞાણવીરિયેહિ સાધેતબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો.

અકુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના

સરસેન અત્તનો સભાવેન. યાય ચેતનાય પવત્તમાનસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ પચ્ચયભૂતેસુ મહાભૂતેસુ ઉપક્કમકરણહેતુ તંમહાભૂતપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકમહાભૂતા નુપ્પજ્જિસ્સન્તિ, સા તાદિસપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પાણાતિપાતો નામ. લદ્ધુપક્કમાનિ હિ ભૂતાનિ ન પુરિમભૂતાનિ વિય વિસદાનીતિ સમાનજાતિયાનં ભૂતાનં કારણં ન હોન્તીતિ. એકસ્સપિ પયોગસ્સ સહસા નિપ્ફાદનવસેન કિચ્ચસાધિકાય બહુક્ખત્તું પવત્તજવનેહિ લદ્ધાસેવનાય ચ સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય વસેન પયોગસ્સ મહન્તભાવો. સતિપિ કદાચિ ખુદ્દકે ચેવ મહન્તે ચ પાણે પયોગસ્સ સમભાવે મહન્તં હનન્તસ્સ ચેતના તિબ્બતરા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્થુસ્સ મહન્તભાવોતિ તદુભયં ચેતનાય બલવભાવેનેવ હોતીતિ આહ ‘‘પયોગ…પે… ભાવતો’’તિ. યથાવુત્તપચ્ચયવિપરિયાયેપીતિ પયોગવત્થુઆદિપચ્ચયાનં અમહત્તેપિ. તંતંપચ્ચયેહીતિ ગુણવન્તતાદિપચ્ચયેહિ. એત્થ ચ હન્તબ્બસ્સ ગુણવન્તતાય મહાસાવજ્જતા વત્થુમહન્તતાય વિય દટ્ઠબ્બા. કિલેસાનં ઉપક્કમાનં દ્વિન્નઞ્ચ મુદુતાય તિબ્બતાય ચ અપ્પસાવજ્જતા મહાસાવજ્જતા ચ યોજેતબ્બા. પાણો પાણસઞ્ઞિતા વધકચિત્તઞ્ચ પુબ્બભાગસમ્ભારા, ઉપક્કમો વધકચેતનાસમુટ્ઠાપિતો, પઞ્ચસમ્ભારવતી પાણાતિપાતચેતનાતિ સા પઞ્ચસમ્ભારવિનિમુત્તા દટ્ઠબ્બા. એસ નયો અદિન્નાદાનાદીસુપિ.

મન્તપરિજપ્પનેન પરસ્સ સન્તકહરણં વિજ્જામયો, વિના મન્તેન પરસન્તકસ્સ કાયવચીપયોગેહિ આકડ્ઢનં તાદિસઇદ્ધિયોગેન ઇદ્ધિમયો પયોગોતિ અદિન્નાદાનસ્સપિ છ પયોગા સાહત્થિકાદયો વેદિતબ્બા.

અભિભવિત્વા વીતિક્કમને મિચ્છાચારો મહાસાવજ્જો, ન તથા ઉભિન્નં સમાનચ્છન્દભાવે. ‘‘ચત્તારો સમ્ભારાતિ વુત્તત્તા અભિભવિત્વા વીતિક્કમને સતિપિ મગ્ગેનમગ્ગપટિપત્તિઅધિવાસને પુરિમુપ્પન્નસેવનાભિસન્ધિપયોગાભાવતો મિચ્છાચારો ન હોતિ અભિભુય્યમાનસ્સા’’તિ વદન્તિ. સેવનચિત્તે સતિ પયોગાભાવો ન પમાણં ઇત્થિયા સેવનપ્પયોગસ્સ યેભુય્યેન અભાવતો. પુરિસસ્સેવ હિ યેભુય્યેન સેવનપ્પયોગો હોતીતિ ઇત્થિયા પુરેતરં સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા નિપન્નાયપિ મિચ્છાચારો ન સિયાતિ આપજ્જતિ, તસ્મા પુરિસસ્સ વસેન ઉક્કંસતો ચત્તારો સમ્ભારા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞથા ઇત્થિયા પુરિસકિચ્ચકરણકાલે પુરિસસ્સપિ સેવનપ્પયોગાભાવતો મિચ્છાચારો ન સિયાતિ. કેચિ પન ‘‘અત્તનો રુચિયા પવત્તિતસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ, બલક્કારેન પવત્તિતસ્સ તીણીતિ સબ્બાનિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન ચત્તારી’’તિ વદન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

દુટ્ઠચિત્તસ્સ અમરણાધિપ્પાયસ્સ ફરુસકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ફરુસચેતના ફરુસવાચા. મરણાધિપ્પાયે પન સતિ અત્થસિદ્ધિતદભાવેસુ પાણાતિપાતા બ્યાપાદા ચ હોન્તીતિ. યં પતિ ફરુસવાચા પયુજ્જતિ, તસ્સ સમ્મુખાવ સીસં એતિ. ‘‘પરમ્મુખેપિ ફરુસવાચા હોતી’’તિ વદન્તિ.

યદિ ચેતનાય સબ્બદા કમ્મપથભાવાભાવતો અનિયતો કમ્મપથભાવોતિ કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં, નનુ અભિજ્ઝાદીનમ્પિ કમ્મપથં અપ્પત્તાનં અત્થિતાય અનિયતો કમ્મપથભાવોતિ તેસમ્પિ કમ્મપથરાસિયં અવચનં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, કમ્મપથતાતંસભાગતાહિ તેસં તત્થ વુત્તત્તા. યદિ એવં ચેતનાપિ તત્થ વત્તબ્બા સિયાતિ? સચ્ચમેતં, સા પન પાણાતિપાતાદિકાતિ પાકટો તસ્સા કમ્મપથભાવોતિ ન વુત્તં સિયા. ચેતનાય હિ ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામિ,’’‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના અકુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિવચનેહિ કમ્મભાવો દીપિતો. કમ્મંયેવ ચ સુગતિદુગ્ગતીનં તદુપ્પજ્જનસુખદુક્ખાનઞ્ચ પથભાવેન પવત્તં કમ્મપથોતિ વુચ્ચતીતિ પાકટો તસ્સા કમ્મપથભાવો. અભિજ્ઝાદીનં પન ચેતનાસમીહનભાવેન સુચરિતદુચ્ચરિતભાવો, ચેતનાજનિતતંબન્ધતિભાવેન સુગતિદુગ્ગતિતદુપ્પજ્જનસુખદુક્ખાનં પથભાવો ચાતિ ન તથા પાકટો કમ્મપથભાવોતિ તે એવ કમ્મપથરાસિભાવેન વુત્તા. અતથાજાતિયત્તા વા ચેતના તેહિ સદ્ધિં ન વુત્તા સિયા. વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

પાણાતિપાતાદીનં આરમ્મણાનેવ તબ્બિરતિઆરમ્મણાનીતિ પઞ્ચ સિક્ખાપદા પરિત્તારમ્મણા એવાતિ વચનેન અદિન્નાદાનાદીનં સત્તારમ્મણતાવચનસ્સ વિરોધં ચોદેતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘વીતિક્કમિતબ્બતોયેવ હિ વેરમણી નામ હોતી’’તિ. સયમેવ પરિહરિસ્સતીતિ સિક્ખાપદવિભઙ્ગે પઞ્હપુચ્છકવણ્ણનં સન્ધાય વદતિ. તત્થ હિ ‘‘યસ્મા સત્તોતિ સઙ્ખ્યં ગતે સઙ્ખારેયેવ આરમ્મણં કરોતિ, તસ્મા પરિત્તારમ્મણાતિ વુચ્ચન્તી’’તિ વુત્તં.

દુગ્ગતતાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘અલદ્ધાલાભો લદ્ધવિનાસો ઇચ્છિતાનં ભોગાનં કિચ્છપટિલાભો રાજાદીહિ સાધારણભોગતા દુક્ખવિહારો સાસઙ્કવિહારો’’તિ એવમાદયો સઙ્ગહિતા. કેચિ પન ‘‘દિટ્ઠેવ ધમ્મે ભોગજાનિઆદયો નિસ્સન્દફલ’’ન્તિ વદન્તિ.

કુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના

તાસઞ્ચ વિરતીનં ચેતનાસમ્પયુત્તત્તા ચેતનાદ્વારેન સુગતિદુગ્ગતિતદુપ્પજ્જનસુખદુક્ખાનં પથભાવો યુત્તોતિ અધિપ્પાયો.

કમ્મપથસંસન્દનકથાવણ્ણના

તથાતિ કમ્મપથપ્પત્તાનં. કેચીતિ ધમ્મસિરિત્થેરં સન્ધાયાહ. સો હિ કમ્મપથપ્પત્તાનમેવ દુસ્સીલ્યાદીનં સુસીલ્યાદીનઞ્ચ કમ્મપથેહિ અત્થતો નાનત્તાભાવદસ્સનં, તેસં વા ફસ્સદ્વારાદીહિ અવિરોધભાવેન દીપનં કમ્મપથસંસન્દનન્તિ વદતિ. કમ્મપથતા નત્થીતિ એતેન યથાવુત્તાનં અસંવરસંવરાનં તેસં વાદે કમ્મપથસંસન્દને અસઙ્ગહિતતં દસ્સેતિ. યે પન સઙ્ગહં લભન્તિ, તેસં ગહણે પયોજનાભાવં દસ્સેતું ‘‘તિવિધ…પે… દસ્સનેના’’તિ વુત્તં. એવં પુરિમપક્ખે સઙ્ખેપતો દોસં વત્વા દુતિયપક્ખેપિ વત્તું ‘‘ન ચ દુચ્ચરિતાન’’ન્તિઆદિમાહ. તેન યે દુચ્ચરિતસુચરિતઅસંવરસંવરા અનુચરીયન્તિ, તેસં કાયકમ્માદિતા વિધીયતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અસંવરો અકુસલં મનોકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિના હિ વુત્તન્તિ. યદિ ચાતિઆદિના અનવસેસપરિયાદાનાભાવમાહ. ઉપ્પત્તિ ન વત્તબ્બાતિ કમ્મપથ…પે… વદન્તેહિ ‘‘મનોકમ્મં છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતી’’તિ ન વત્તબ્બન્તિ અત્થો. અથ વા યદિ કમ્મપથપ્પત્તાનેવ દુસ્સીલ્યાદીનિ કાયકમ્માદિનામેહિ અટ્ઠકથાયં વુત્તાનીતિ એવં વદન્તેહિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ મનોકમ્મસ્સ છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પત્તિ ન વત્તબ્બાતિ અત્થો. તંતંકમ્મભાવસ્સ વુત્તત્તાતિ ‘‘તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિં (વિભ. ૯૧૩) સન્ધાયાહ.

કમ્મન્તરમ્પિ તંદ્વારિકકમ્મમેવ સિયાતિ પાણાતિપાતાદિકસ્સ વચીકમ્માદિભાવમાસઙ્કતિ. તસ્માતિ યસ્મા કેસઞ્ચિ અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ કમ્મપથતા નત્થિ, કાયદુચ્ચરિતાદીનઞ્ચ કમ્મપથેહિ નાનત્તાભાવદસ્સનેન પયોજનં નત્થિ, ન ચ દુચ્ચરિતાદીનં ફસ્સદ્વારાનં વસેન ઉપ્પત્તિ દીપિતા, ન ચાયં વિધિ નિરવસેસસઙ્ગાહિકા, કમ્માનઞ્ચ સઙ્કરો આપજ્જતિ, અટ્ઠકથાયઞ્ચ પુબ્બાપરવિરોધો, તસ્માતિ અત્થો. સમાનનામતા કાયકમ્માદિતા. સામઞ્ઞનામાવિજહનં કાયકમ્માદિભાવાવિજહનં. ઉભયેસન્તિ કમ્મપથાકમ્મપથાનં. ઉપ્પત્તિપરિયાયવચનાભાવતોતિ એતેન ફસ્સદ્વારઅસંવરદ્વારાદીનં તંદ્વારિકકમ્માનઞ્ચ અત્થતો નાનત્તાભાવેપિ તથા તથા પવત્તદેસનાવસેન તે વિચારિતાતિ દસ્સેતિ. ‘‘અકુસલં કાયકમ્મં પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન ન ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિકો દુતિયવિનિચ્છયો.

કાયે વાચાય ચ…પે… સિદ્ધિતોતિ એતેન ચોપનપ્પત્તં અકુસલં મનોકમ્મં ચોપનં અપ્પત્તતો વિસેસેત્વા દસ્સેતું ‘‘કાયવચીકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં, ન પન કાયવચીકમ્મભાવતોતિ દસ્સેતિ. તેન કાયવચીગહણં યથાવુત્તચોપનપ્પત્તં એવ વિભાવેતીતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ – ‘‘ચોપનપ્પત્તં અકુસલં કાયદ્વારે વચીદ્વારે ચ મનોકમ્મં હોતી’’તિ. તં-સદ્દે વુત્તે યં-સદ્દો અબ્યભિચારિતસમ્બન્ધતાય વુત્તોયેવ હોતીતિ કત્વા ‘‘યં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. ઉપ્પાદમત્તપરિચ્છિન્નેનાતિ છફસ્સદ્વારિકકમ્મેનાતિ અત્થો. મત્ત-સદ્દેન વિસેસનિવત્તિઅત્થેન મનોકમ્મતાવિસેસં નિવત્તેતિ. નિયમસ્સ એવ-સદ્દસ્સ અકતત્તા ‘‘કાયવચીકમ્મમેવ હોતી’’તિ અવુત્તત્તા. ઇદાનિ નિયમાકરણેન લદ્ધગુણં દસ્સેન્તો ‘‘ન પન સબ્બમ્પી’’તિઆદિમાહ.

‘‘નિયમસ્સ અકતત્તા’’તિઆદિ પુરિમનયોતિ અધિપ્પેતો. વત્તુઅધિપ્પાયાનુરોધિની સદ્દપ્પવત્તીતિ સમાસપદે એકદેસોપિ આકડ્ઢીયતિ અધિકારવસેનાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘કમ્મ-સદ્દમત્તેન સમ્બન્ધં કત્વા’’તિ વુત્તં. યં પન વદન્તીતિઆદિના એત્થ પદકારમતસ્સ અયુત્તતં દસ્સેતિ. તત્થ ચેતનાપક્ખિકાનન્તિ કાયવચીકમ્મભૂતચેતનાપક્ખિકાનં. સતન્તિ સમાનાનં. તંતંદ્વારકમ્મપથાનઞ્ચાતિ ઇદં ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ કમ્મપથભાવેન પવત્તં કાલં સન્ધાય વુત્તં, ન સબ્બદા, કમ્મપથભાવેનેવ પવત્તનતો. ચ-સદ્દેન વા અકમ્મપથસઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અથ વા તંતંદ્વારા ચ તંતંદ્વારકમ્મપથા ચ તંતંદ્વારકમ્મપથાતિ ‘‘તંતંદ્વારા’’તિ પદેન અકમ્મપથાનં સંવરાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તેન સભાવેનાતિ મનોકમ્મસ્સ દ્વારભાવેન, ન અત્તનોતિ અધિપ્પાયો. એવમિધાપીતિ ચિત્તજનિતો ચિત્તસમ્પયુત્તસ્સ કમ્મસ્સ દ્વારભાવો ચિત્તેપિ ઉપચરિતોતિ અત્થો. વત્તબ્બમેવ નત્થિ અનન્તરપચ્ચયભૂતમનોરહિતસ્સ ચિત્તસ્સ અભાવતોતિ.

દ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમાભાવનિયમાભાવે સબ્બારમ્મણતાદીતિ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગણ્હાતિ. ન હિ…પે… અત્થીતિ પધાને અસમ્ભવતો અપ્પધાનં અધિકરીયતીતિ દસ્સેતિ.

ધમ્મુદ્દેસવારકથા

ફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના

‘‘તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતી’’તિઆદિકાય પાળિયા ફસ્સાદીનં કામાવચરતાદિદસ્સને ન તપ્પરભાવો, સભાવદસ્સને એવ પન તપ્પરભાવોતિ દસ્સેતિ ‘‘ન હિ ફસ્સાદીન’’ન્તિઆદિના.

ચિત્તકિરિયાભાવેનાતિ ચિત્તબ્યાપારભાવેન. ફસ્સસ્સ સમ્પજ્જનમુપ્પજ્જનમેવ. સન્નિપતિતપ્પવત્તિયા પચ્ચયો હોતીતિ એતેન ચિત્તારમ્મણસન્નિપાતકારણં ફસ્સો ચિત્તારમ્મણસન્નિપાતોતિ વુત્તોતિ દસ્સેતિ. ફસ્સો હિ ચિત્તસ્સ આરમ્મણે ફુસનાકારેનેવ પવત્તિતો તસ્સ આરમ્મણે સન્નિપતિતપ્પવત્તિયા પચ્ચયોતિ ચ વુચ્ચતિ. સા ચસ્સ ફુસનાકારપ્પવત્તિ સાખગ્ગે ઠિતં દિસ્વા ભૂમિસણ્ઠિતસ્સ અવીરકપુરિસસ્સ જઙ્ઘચલનં, અમ્બિલઅમ્બપક્કાદિં ખાદન્તં દિસ્વા મુખે ખેળુપ્પત્તિ, દયાલુકસ્સ પરં હઞ્ઞમાનં દિસ્વા સરીરકમ્પનન્તિ એવમાદીસુ પરિબ્યત્તા હોતિ. તબ્બિસેસભૂતા રૂપધમ્માતિ યથા પટિહનનવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં આસન્નતરં ઉપ્પજ્જમાનેસુ રૂપધમ્મવિસેસેસુ સઙ્ઘટ્ટનપરિયાયો, એવં ચિત્તારમ્મણાનં વિસયકરણવિસયભાવપ્પત્તિ પટિહનનાકારેન હોતિ. સો ચ ચિત્તનિસ્સિતો ધમ્મવિસેસો સઙ્ઘટ્ટનપરિયાયેન વુત્તો, યદાહ ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ. કેચિ પન ‘‘સઙ્ઘટ્ટનરસો ફસ્સો પઞ્ચદ્વારિકોવ, ન ઇતરો વત્થારમ્મણસઙ્ઘટ્ટનાભાવતો’’તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ ઉપચારસિદ્ધત્તા સઙ્ઘટ્ટનસ્સ. ઇતરથા પઞ્ચદ્વારિકસ્સપિ તં ન સમ્ભવેય્યાતિ. ઇન્દ્રિયમનસિકારેસુ યથાપવત્તમાનેસુ તંતંઆરમ્મણે વિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તેસં તથાપવત્તિયેવ વિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવકરણં.

‘‘યં ખો, ભિક્ખવે, ઇમે પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વુચ્ચતિ કામાનં અસ્સાદો’’તિઆદિવચનતો (અ. નિ. ૯.૩૪) સુખવેદનાવ અસ્સાદોતિ આહ ‘‘અસ્સાદભાવતો’’તિ. ફુસનાદિભાવેન આરમ્મણગ્ગહણં એકદેસાનુભવનન્તિ અનુપચરિતમેવ ફસ્સાદીનં અનુભવનકિચ્ચમાહ.

નિમિત્તેનાતિ નીલાદિના દીઘાદિના ચ નિમિત્તેન. એતેનુપાયેનાતિ યથા ઞાણપ્પધાને ચિત્તુપ્પાદે સઞ્ઞા ઞાણમનુવત્તતિ, એવં સમાધિપ્પધાને સમાધિન્તિ દસ્સેતિ.

પબન્ધતીતિ પટ્ઠપેતિ સમ્પયુત્તધમ્મે સકસકકિચ્ચે પટ્ઠપેતિ. તેનેવ હિ તદત્થં વિવરન્તો ‘‘પવત્તેતી’’તિ આહ.

વિજ્જમાનતાવાચી હોતિ-સદ્દો, વિજ્જમાનતા ચ સઙ્ખતધમ્માનં ઉપ્પજ્જનેન વિના નત્થીતિ ‘‘ચિત્તં ન તથા અત્થતો નુપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. તેન યસ્મા ચિત્તં ન નુપ્પજ્જતિ ઉપ્પજ્જતિ એવ, તસ્મા ચિત્તં હોતીતિ વુત્તન્તિ અયમેત્થ અટ્ઠકથાય અત્થો. એવમવટ્ઠિતે હોતિ-ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દાનં સમાનત્થત્તેન ન કિઞ્ચિ પયોજનં દિસ્સતિ. અથ વા ભવનં નામ સત્તા, સત્તા ચ ઉપ્પાદાદિના સમઙ્ગિતાતિ ફસ્સાદીનં ખણત્તયપરિયાપન્નતા ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિઆદીસુ હોતિ-સદ્દેન વુત્તા. તત્થ યો ભાવો ઉપ્પાદસમઙ્ગી, ન સો ન હોતિ નામ, તસ્મા ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન વુચ્ચમાનસ્સ અત્થસ્સ હોતિ-સદ્દવચનીયતા ન ન સમ્ભવતિ. ઉપ્પન્નં હોતીતિ એત્થ પન કિઞ્ચાપિ ઉપ્પન્ન-સદ્દેનેવ ઉપ્પાદાદિસમઙ્ગિતા વુચ્ચતિ, તબ્ભાવાનતિવત્તિ પન હોતિ-સદ્દેન વુત્તા ખણત્તયવીતિવત્તેપિ ઉપ્પન્ન-સદ્દસ્સ વત્તનતો, તસ્મા ન એત્થ ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન સમાનત્થતાસબ્ભાવદસ્સનં વિય ઉપ્પજ્જતિદસ્સનમ્પિ વિરુજ્ઝતિ પાકટકરણભાવતો. ઇતરથા ‘‘ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ ઇમિનાવ ચિત્તસ્સ વિજ્જમાનભાવો દસ્સિતોતિ કિં પુન વિજ્જમાનભાવદસ્સનેનાતિ ન ન સક્કા વત્તું, સમયવવત્થાનવસેન સવિસેસં વુત્તમ્પિ ચિત્તં ફસ્સાદીહિ સહુપ્પત્તિયા સુટ્ઠુતરં નિબ્બિસેસન્તિ દસ્સેતું ચિત્તસ્સ પુન વચનં. ઉદ્દિટ્ઠધમ્માનંયેવ ચેત્થ નિદ્દેસવારે વિભજનં, ન વિભઙ્ગે વિય પાળિયા આરુળ્હસબ્બપદાનન્તિ ‘‘ઉદ્દેસવારે સઙ્ગણ્હનત્થં નિદ્દેસવારે વિભજનત્થ’’ન્તિ અયમ્પિ અત્થો નિચ્ચલો. તથા હિ ‘‘યસ્મિં સમયે રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’’તિઆદીસુ મગ્ગાદયો ન વિભત્તા. અપિચ અધિપતિભાવેન ઇન્દ્રિયેસુ વિય ફસ્સવેદનાસઞ્ઞાચેતનાહિ સહ સબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણરાસિયં ગહેતબ્બત્તા સમયવવત્થાને વુત્તમ્પિ ચિત્તં ફસ્સપઞ્ચમકે વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ઝાનઙ્ગરાસિવણ્ણના

વિતક્કનન્તિ વિતક્કનકિરિયા, સા ચ વિતક્કસ્સ અત્તનો પચ્ચયેહિ પવત્તિમત્તમેવાતિ ભાવનિદ્દેસો વસવત્તિભાવનિવારણાય હોતિ. યસ્મિં આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપેતિ, તં તસ્સ ગહણયોગ્યં કરોન્તો વિતક્કો આકોટેન્તો વિય પરિવત્તેન્તો વિય ચ હોતીતિ તસ્સ આકોટનલક્ખણતા પરિયાહનનરસતા ચ વુત્તા. ઇદઞ્ચ લક્ખણં કિચ્ચસન્નિસ્સિતં કત્વા વુત્તં. ધમ્માનઞ્હિ સભાવવિનિમુત્તા કાચિ કિરિયા નામ નત્થિ, તથા ગહેતબ્બાકારો. બોધનેય્યજનાનુરોધેન પન પરમત્થતો એકસભાવોપિ સભાવધમ્મો પરિયાયવચનેહિ વિય સમારોપિતરૂપેહિ બહૂહિ પકારેહિ પકાસીયતિ. એવઞ્હિ સો સુટ્ઠુ પકાસિતો હોતીતિ.

વિપ્ફારો નામ વિતક્કસ્સ થિનમિદ્ધપટિપક્ખો આરમ્મણે અનોલીનતા અસઙ્કોચો, સો પન અભિનિરોપનભાવતો ચલનં વિય હોતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘વિપ્ફારવાતિ વિચલનયુત્તો’’તિ વુત્તં. ઉપચારપ્પનાસુ સન્તાનેન પવત્તિયન્તિ એતેન યથા અપુબ્બારમ્મણે પઠમાભિનિપાતભૂતો વિતક્કો વિપ્ફારવા હોતિ, ન તથા એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે નિરન્તરં અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તિયં, નાતિવિપ્ફારવા પન તત્થ હોતિ સન્નિસિન્નભાવતોતિ દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘નિચ્ચલો હુત્વા’’તિઆદિ.

‘‘પીતિસુખેન અભિસન્દેતી’’તિઆદિવચનતો (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૪૨૭) પીતિયા ફરણં કાયવિસયન્તિ યથા તં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પણીતરૂપેહી’’તિ વુત્તં.

વિસારસ્સ બ્યગ્ગભાવસ્સ પટિપક્ખો સભાવો અવિસારો, ન વિસારાભાવમત્તં. અવિસારાવિક્ખેપાનં સમાધાનભાવતો અત્થતો વિસેસાભાવેપિ સમુખેન સમ્પયુત્તમુખેન ચ ઉભયં વુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘અવિસા…પે… વિક્ખેપો’’તિ વુત્તં. વિસેસતોતિ અતિસયેનાતિ વા અત્થો ગહેતબ્બો. સુખઞ્હિ સમાધિસ્સ વિસેસકારણં ‘‘સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૯; અ. નિ. ૩.૯૬; ૬.૧૦; ૧૧.૧૨) વચનતો.

ઇન્દ્રિયરાસિવણ્ણના

તત્થાતિ સદ્દહનસઙ્ખાતે અધિમોક્ખલક્ખણે. પુગ્ગલો સદ્દહતીતિ ઇમિનાપિ સદ્ધાય આહિતવિસેસાનં તંસમ્પયુત્તધમ્માનં સદ્દહનકિરિયાય કત્તુભાવમેવ વિભાવેતિ. અવયવબ્યાપારો હિ સમુદાયે વોહરીયતીતિ. ન કેવલં પસાદનીયવત્થુસ્મિં અપ્પસાદનાકારપ્પવત્તમેવ અકુસલં અસ્સદ્ધિયં, અથ ખો અપ્પસાદનીયવત્થુસ્મિં પસાદનાકારપ્પવત્તમ્પીતિ દસ્સેતું ‘‘મિચ્છાધિમોક્ખો’’તિ વુત્તં. તેન પૂરણાદીસુ પસાદસ્સ અસ્સદ્ધિયતમાહ. પસાદભૂતોતિ એતેન અપ્પસાદભૂતં અસ્સદ્ધિયં નિવત્તેતિ. વત્થુગતોતિ ઇમિના મિચ્છાધિમોક્ખં. ‘‘પસાદભૂતો નિચ્છયો’’તિ ઇમિના પન વિભાવિતમેવત્થં પાકટં કરોન્તો ‘‘ન યેવાપનકાધિમોક્ખો’’તિ આહ. અકાલુસ્સિયં પસાદો, તં પન અસઙ્ખોભભાવતો ‘‘અનાવિલભાવો’’તિ વુત્તં. તઞ્હિ સમ્પયુત્તેસુ વિદહન્તી સદ્ધા અકાલુસ્સિયપચ્ચુપટ્ઠાના. એવમેતન્તિ અધિમુચ્ચનાકારેન પન ગહેતબ્બત્તા અધિમુત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના. બુદ્ધાદિવત્થૂનીતિ એત્થ ઇધલોકપરલોકકમ્મફલસમ્બન્ધાપિ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સદ્ધાહત્થો, મહાનામ, અરિયસાવકો’’તિ, ‘‘સદ્ધીધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૪), ‘‘સદ્ધા બીજં તપો વુટ્ઠી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૯૭; સુ. નિ. ૭૭) એવમાદિવચનતો કુસલધમ્માનં આદાનાદીસુ હત્થાદયો વિય સદ્ધા દટ્ઠબ્બા.

‘‘ઇધ ભિક્ખુના કમ્મં કત્તબ્બં હોતિ. તસ્સ એવં હોતિ ‘કમ્મં ખો મે કત્તબ્બં ભવિસ્સતિ, કમ્મં ખો પન મે કરોન્તસ્સ ન સુકરં બુદ્ધાનં સાસનં મનસિ કાતું, હન્દાહં વીરિયં આરભામિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૩૫) –

આદિકા અનુરૂપપચ્ચવેક્ખણા.

તંમૂલકાનીતિ ગન્તબ્બમગ્ગાદિમૂલકાનિ. એત્થ ચ મગ્ગો ગન્તબ્બો હોતીતિઆદયો અટ્ઠકથાયં દસ્સનવસેનેવ વુત્તા, ન પાળિયં આગતાનુક્કમેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

કરણાદિકાલે વિય ચિરકતાદિઆરમ્મણં વિભૂતં કત્વા પવત્તન્તી સતિ તં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠન્તી અનિસ્સજ્જન્તી ચ હોતિ. યં આરમ્મણં સમ્મુટ્ઠં, તં પિલવિત્વા ગતં વિય ચલિતં વિય ચ હોતિ, તપ્પટિપક્ખભાવેન પન અસમ્મુટ્ઠન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઉદકે અલાબુ વિયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સારણન્તિ એતેન ‘‘સરન્તિ તાયા’’તિ ઇમમેવત્થં વિભાવેતિ. સરણકિરિયાય હિ પવત્તમાનાનં ધમ્માનં તત્થ આધિપચ્ચભાવેન સતિ પચ્ચયો. તસ્સા હિ તથા પચ્ચયભાવે સતિ તે ધમ્મા સારિતા અસમ્મુટ્ઠકતા અપિલાવિતાહોન્તીતિ. ‘‘ઇમેહિ નામ હેતૂહિ પચ્ચયેહિ ચ એતે ધમ્મા સમ્ભવન્તી’’તિ સમ્ભવતો. ‘‘ઇમં નામ ફલં નિબ્બત્તેન્તી’’તિ ફલતો ધમ્મા ઉપ્પજ્જનેન વિપચ્ચનેન ચ નિપ્ફન્ના નામ હોન્તીતિ. વત્થુભૂતાતિ આરમ્મણભૂતા.

સતિપિ સબ્બેસં સારમ્મણધમ્માનં આરમ્મણગ્ગહણે ન ચિત્તં વિય પરે પરિચ્છિજ્જગાહિનોતિ ‘‘પરિચ્છિન્નોપલદ્ધિવસેન જાનાતી’’તિ ચિત્તં વુત્તં. ચેતસિકેસુ હિ કેચિ વિસયં પરિચ્છિજ્જ ગહેતું ન સક્કોન્તિ, કેચિ પન પરિચ્છેદમત્તેયેવ તિટ્ઠન્તિ, ન વિઞ્ઞાણં વિય વિસયં ગણ્હન્તીતિ યે આસઙ્કિતબ્બા, તેસુ તદભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ન સઞ્ઞા…પે… વિજ્ઝનવસેના’’તિ આહ.

પીતિયા ચ સોમનસ્સભાવો આપજ્જતીતિ ઇદં પીતિ ચ સોમનસ્સઞ્ચ પીતિસોમનસ્સન્તિ પીતિસોમનસ્સાનં તુલ્યયોગં સન્ધાય વુત્તં. સોમનસ્સસ્સેવ પન ‘‘આજઞ્ઞરથો’’તિ વિય પીતિયુત્તં સોમનસ્સં પીતિસોમનસ્સન્તિ પધાનભાવો ઇચ્છિતોતિ ન પીતિયા સોમનસ્સભાવપ્પત્તિ. ન હિ પધાને વિજ્જમાને અપ્પધાનં ઉપયુજ્જતિ, પીતિગ્ગહણઞ્ચેત્થ પીતિયુત્તસ્સ સોમનસ્સસ્સ યેભુય્યેન ભાવતો પરિબ્યત્તકિચ્ચતો ચ કતં, ન ચ નિપ્પીતિકસોમનસ્સસ્સ અસઙ્ગહો. રુળ્હીસદ્દેસુ કિરિયાય અનચ્ચન્તિકભાવતો. પીતિયા પન ઉપલક્ખણભાવેન અયમત્થો સુટ્ઠુ યુજ્જતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પીતિઉપલક્ખિતં વા’’તિઆદિ.

પવત્તં ઉપાદિન્નક્ખન્ધં. ચિરટ્ઠિતિકં હોતીતિ એતેન ન કેવલં અનુપાલેતબ્બધમ્માનં ખણટ્ઠિતિયાયેવ, અથ ખો પબન્ધાનુપચ્છેદસ્સપિ જીવિતં કારણન્તિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞથા હિ આયુક્ખયમરણં ન યુજ્જેય્યાતિ. અવિસેસેનાતિ કારણવિસેસાનપેક્ખેન જીવિતિન્દ્રિયતાસામઞ્ઞેન. યદિપિ અરૂપાસઞ્ઞભવેસુ રૂપારૂપધમ્મા નપ્પવત્તન્તિ, તેહિ પન પુરિમપચ્છિમભવેસુ ચરિમપઠમધમ્મા સમાનજાતિયેન અબ્યવહિતતાય નિરન્તરાયેવ નામ હોન્તીતિ ‘‘યાવ પરિનિબ્બાનં અવિચ્છિન્નં પવત્તતી’’તિ વુત્તં. અનુપાલનાદિકસ્સાતિ અનુપાલનપવત્તનટ્ઠપનાનિયેવ વદતિ. જીવમાનવિસેસપ્પચ્ચયભાવતોતિ સહજાતાનં જીવમાનતાવિસેસસ્સ પચ્ચયભાવતો. ઇન્દ્રિયબદ્ધસ્સ હિ મતરૂપતો કમ્મજસ્સ ચ ઉતુજાદિતો વિસેસો જીવિતિન્દ્રિયકતોતિ.

મગ્ગઙ્ગરાસિવણ્ણના

અવિપરીતનિય્યાનિકભાવેનાતિ ઇદં સમ્મા-સદ્દસ્સ દિટ્ઠિ-આદિસદ્દાનઞ્ચ સમાનાધિકરણતાવસેન દિટ્ઠિઆદીનં અવિસેસભૂતસ્સ નિય્યાનિકભાવસ્સ સમ્મા-સદ્દેન વિસેસિતબ્બત્તા વુત્તં. અવિપરીતત્થો હિ સમ્મા-સદ્દો, ન નિય્યાનિકત્થોતિ. અવિપરીતનિય્યાનિકત્થો એવ વા સમ્મા-સદ્દો. અનેકત્થા હિ નિપાતાતિ. એવમેવાતિ અવિપરીતનિય્યાનિકભાવેન.

બલરાસિવણ્ણના

પતિસ્સવો વચનસમ્પટિગ્ગહોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘સપ્પતિસ્સવં પતિસ્સવભૂતં તંસભાગઞ્ચ યં કિઞ્ચિ ગારવ’’ન્તિ આહ. તત્થ તત્થ પાકટભાવેનાતિ અજ્ઝત્તભૂતેસુ જાતિયાદીસુ બહિદ્ધાભૂતેસુ ભિક્ખુઆદીસુ હિરોત્તપ્પાનં અનુરૂપપચ્ચવેક્ખણવસેન સસમ્ભારપથવીઆદીસુ પથવીધાતુઆદીનં વિય વિભૂતકિચ્ચભાવેનાતિ અત્થો.

મૂલરાસિવણ્ણના

એવઞ્હિ ઉપમાય સમેતીતિ યથા અસુચિમ્હિ પતિતપુરિસસ્સ સતિપિ કાયેન અલ્લીયને ભાવો અનલ્લીનો, એવં અલોભોપિ આરમ્મણકરણવસેન ગહિતેપિ આરમ્મણે અલગ્ગભાવેન અનલ્લીનભાવો અનલ્લીનાકારો એવ પવત્તતિ. એવંસભાવો હિ સો ધમ્મોતિ. કિઞ્ચિ દુસ્સીલ્યં દોસસમુટ્ઠાનં સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં દોસૂપનિસ્સયન્તિ ‘‘દોસસમુટ્ઠાનતં દોસૂપનિસ્સયતઞ્ચા’’તિ વુત્તં. તેન અદોસો દોસસ્સેવ ઉજુવિપચ્ચનીકો, તંમુખેન દુસ્સીલ્યસ્સાતિ દસ્સેતિ.

તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવનાતિ યો સો એકત્તુપગતો પઠમજ્ઝાનાદિઅપ્પનાચિત્તુપ્પાદો આસન્નૂપચારાહિતવિસેસો નીવરણાદિપરિપન્થવિસુદ્ધિયા વિસુદ્ધો, તદાવરણવિસયવિરહેન ચ સમપ્પવત્તઅપ્પનાસમાધિસઙ્ખાતં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપન્નો, એવં પટિપન્નત્તા એવ તત્થુપગમનેન તત્થ ચ પક્ખન્દો, વિસોધેતબ્બસ્સ વિક્ખેપસ્સ કિલેસસંસગ્ગસ્સ ચ અભાવતો વિસોધનસમાધાનએકત્તુપટ્ઠાનબ્યાપારવિરહેન વિસુદ્ધિસમથપટિપત્તિએકત્તુપટ્ઠાનાકારે અજ્ઝુપેક્ખન્તો અભિબ્યત્તરૂપાય સહજાતતત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતો, તસ્મિંયેવ જાતા સમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા યુગનદ્ધધમ્મા. તે યથા અઞ્ઞં અનતિવત્તમાના હુત્વા પવત્તન્તિ, એવં ભાવના બ્રૂહના. તથા યાનિ તત્થ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ નાનાકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા વિમુત્તિરસેન એકરસાનિ હુત્વા પવત્તાનિ. યઞ્ચ તત્થ તદુપગં, તેસં અનતિવત્તનએકરસભાવાનં અનુચ્છવિકં વીરિયં વાહીયતિ પવત્તીયતિ, યા ચસ્સ તસ્મિં ખણે પવત્તા પગુણબલવભાવાપત્તિસઙ્ખાતા આસેવના. સબ્બેસં એતેસં આકારાનં ભાવના ઉપ્પાદના વડ્ઢના, અયં તત્થ જાતાનં…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના નામ.

યસ્મા પનાયં ભાવનાકારો ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદી’’તિઆદિનાપિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૮) પાળિયં આગતો એવ, ઞાણેન ચ સંકિલેસવોદાનેસુ તં તં આદીનવં આનિસંસઞ્ચ દિસ્વા તથા તથા નિપ્ફાદેતબ્બો, તસ્મા ‘‘એવં વુત્તાય પઞ્ઞાસાધનાય ભાવનાયા’’તિ વુત્તં. અપ્પવત્તીતિ યસ્મિં ધમ્મે સતિ યથાવુત્તા ભાવના નપ્પવત્તતિ, સો ધમ્મો પટિપક્ખભાવનાપરામસનેન અભાવનાતિ વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ અભાવમત્તસ્સ અમોહો પટિપક્ખોતિ યુજ્જતીતિ. તપ્પટિપક્ખભૂતા અકુસલા કામચ્છન્દાદયો દટ્ઠબ્બા. પમાદવિસેસો વા અભાવના. સો હિ ‘‘કુસલાનં વા ધમ્માનં અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મ’’ન્તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠોતિ.

એકન્તેન અલબ્ભનેય્યદસ્સનત્થં ‘‘જરાધમ્મો’’તિ વુત્તં. તથા હિ પાળિયં ‘‘જાતિધમ્માનં, ભિક્ખવે, સત્તાનં એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૭૩) ઇચ્છિતાલાભો વિભત્તો. અલોભાનુભાવેન કાયાનુપસ્સનાય, અમોહાનુભાવેન ચિત્તધમ્માનુપસ્સનાય સિદ્ધિ પાકટાયેવાતિ અપાકટં અદોસાનુભાવેન વેદનાનુપસ્સનાસિદ્ધિં વિભાવેન્તો ‘‘સુખવિપરિણામે’’તિઆદિમાહ. અયઞ્ચ યોજના અલોભાદીનં વિસેસપચ્ચયતં સન્ધાય કતા, અવિસેસેન પન સબ્બે સબ્બેસં પચ્ચયા. સભાવતો સઙ્કપ્પતો ચ ઉપ્પન્નસ્સ દુક્ખસ્સ અસહનવસેનેવ ઉપ્પજ્જતીતિ દોસો તંદસ્સનસ્સ આસન્નપટિપક્ખો, ન રાગો વિય દૂરપટિપક્ખો.

કમ્મપથરાસિવણ્ણના

અભિજ્ઝાદયો વિય અનભિજ્ઝાદયોપિ ન એકન્તં કમ્મપથભૂતાયેવાતિ આહ ‘‘કમ્મપથતાતંસભાગતાહી’’તિ. મનોકમ્મપથભાવેન પવત્તનકમ્મભાવતો હિ એતેસં કમ્મપથરાસિભાવેન સઙ્ગહો, ન સબ્બદા કમ્મપથાયેવાતિ. તેન યો અઞ્ઞોપિ ધમ્મો અનિયતો કમ્મપથભાવેન પાકટો ચ, તસ્સપિ કમ્મપથતાવચનં ન વિરુજ્ઝતીતિ દસ્સેતિ.

પસ્સદ્ધાદિયુગલવણ્ણના

સમન્તિ સમ્મા. ચેતિયવન્દનાદિઅત્થન્તિ ચેતિયવન્દનાદિહેતુ. સમથચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનવસેન તબ્ભેદવસેન ચ સબ્બકમ્મટ્ઠાનભાવનાભિયુત્તાનં મુદુમજ્ઝિમતિક્ખિન્દ્રિયતાદિભેદવસેન સબ્બયોગીનં ચિત્તસ્સ લીનુદ્ધચ્ચાદિકાલવસેન સબ્બદા હિતાહિતધમ્મૂપલક્ખણભાવતો યથાસભાવં પટિવેધભાવતો ચ સતિસમ્પજઞ્ઞાનં પારિબન્ધકહરણભાવનાવડ્ઢનાનિ અવિસેસતો દટ્ઠબ્બાનિ. યથા અપ્પનાકોસલ્લેન વિના સમથો સમથમન્તરેન યથાભૂતાવબોધો ચ નત્થીતિ નાનાક્ખણિકા સમાધિપઞ્ઞા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વિસેસકારણં, એવં પટિવેધે એકક્ખણિકાપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં નિમિત્તભાવેના’’તિ. પઞ્ઞાય હિ સાતિસયં અવભાસિયમાને વિસયે સમાધિ એકત્તવસેન અપ્પેતું સક્કોતિ, સમાધિમ્હિ ચ મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપન્ને પઞ્ઞા આરમ્મણેસુ વિસદા વહતીતિ. સમં પવત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનેન સમં અવિસમં એકરસભાવેન પવત્તા. અઞ્ઞમઞ્ઞસહાયભાવૂપગમનેન યોગિનો મનોરથધુરાકડ્ઢને રથધુરાકડ્ઢને વિય આજાનેય્યયુગો યુગલકો હુત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તમાનેન નદ્ધા બદ્ધા વિયાતિ વા યુગનદ્ધા. અધિચિત્તમનુયુત્તેહિ વીરિયસમાધયો સમં યોજેતબ્બાતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં પુબ્બે ગહિતાપિ તે પુન ગહિતાતિ દસ્સેતું વીરિયસમાધિયોજનત્થાયાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તં પન સમાધિવીરિયયોગસ્સ વિભાવનં હોતીતિ ‘‘યોગવચનત્થાયાતિ અત્થો’’તિ આહ.

યેવાપનકવણ્ણના

યથા તથા વાતિ સમ્મા મિચ્છા વા. અનધિમુચ્ચન્તોતિ ‘‘ઇદં કરિસ્સામિ, એતં કરિસ્સામી’’તિ એવં પવત્તપુબ્બભાગસન્નિટ્ઠાનહેતુકેન પયોગકાલસન્નિટ્ઠાનેન અનિચ્છિનન્તો. યત્થ હિ અનિચ્છયો, તત્થ અપ્પટિપત્તિ એવાતિ. સંસપ્પનં સંસયો. સો હિ ‘‘આસપ્પના પરિસપ્પના’’તિ વુત્તો. અસતિપિ બ્યાપારે તત્રમજ્ઝત્તતાય સતિ તંસમ્પયુત્તધમ્મા સકસકકિચ્ચવસેન અનૂનાનધિકતાય અલીનઅનુદ્ધતતાય ચ સંવત્તન્તીતિ સા તેસં તથાપવત્તિયા પચ્ચયભૂતા ઊનાધિકભાવં નિવારેતિ વિયાતિ ઊનાધિકનિવારણરસા વુત્તા. તથા પવત્તિપચ્ચયત્તાયેવ તેસુ ધમ્મેસુ મજ્ઝત્તતાતિ ચ વુત્તા.

ઝાનપદસ્સાતિ ઝાનસદ્દસ્સ. તેસૂતિ પઞ્ચસુ. પઞ્ચ હિ અઙ્ગાનિ ઝાનપદસ્સ અત્થોતિ ઇદં સંવણ્ણિયમાનત્તાયેવ ઇમં ચિત્તુપ્પાદં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ સબ્બસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે પઞ્ચેવ ઝાનઙ્ગાનિ. પદસમૂહો વાક્યં, પદકોટ્ઠાસો વા ફસ્સપઞ્ચમકાદિ ધમ્મરાસિ. વુત્તં પૂરિતન્તિ છપણ્ણાસાદિતાય પૂરણવસેન. ફસ્સપચ્ચયા વેદના ‘‘ફુટ્ઠો વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતી’’તિઆદિવચનતો (સં. નિ. ૪.૯૩) ફસ્સો વેદનાદીનં પચ્ચયો. યદિપિ છન્દાદયો યથાવુત્તરાસિકિચ્ચાભાવતો તેસુ ન વત્તબ્બા, વિસું રાસિઅન્તરભાવેન પન સરૂપતો વત્તબ્બાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા ‘‘વુત્તાનમ્પી’’તિઆદિમાહ.

ધમ્મુદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કામાવચરકુસલં

નિદ્દેસવારકથાવણ્ણના

૨. સન્તેતિ સભાવતો વિજ્જમાને. ફસ્સસ્સ વિસયવિસયીનં સન્નિપતનાકારેન ગહેતબ્બત્તા ફુસનં વિસયે ચિત્તસ્સ સન્નિપતનં વુત્તં. ‘‘ચિન્તનટ્ઠેન ચિત્તં, મનનટ્ઠેન મનો’’તિઆદિના ચિત્તાદિસદ્દા ચિન્તનાદિબ્યાપારમુખેન અત્તનો અત્થં વિભાવેન્તીતિ આહ ‘‘ચિત્તં મનોતિઆદીસુ વિય કિચ્ચવિસેસં અનપેક્ખિત્વા’’તિ. યથા લોકે વિકતમેવ વેકતં, વિસયો એવ વેસયન્તિ વુચ્ચતિ, એવં મનો એવ માનસન્તિ સદ્દમત્તવિસેસો. નીલાદિ-સદ્દા વિય વત્થાદીસુ ચિત્તેસુ પરિસુદ્ધભાવનિબન્ધના પણ્ડરસદ્દસ્સ પવત્તીતિ તસ્સ ગુણવિસેસાપેક્ખતા વુત્તા. યથા કાયિકં સાતન્તિ એત્થ કાયપ્પસાદનિસ્સિતન્તિ અત્થો, એવં ચેતસિકં સાતન્તિ એત્થ ચેતોનિસ્સિતં સાતન્તિ નિસ્સયવિસેસાપેક્ખતા વુત્તા. એકક્ખણિકા નાનાક્ખણિકા ચ ચિત્તસ્સ ઠિતિ નામ, તસ્સ અવત્થાવિસેસોતિ અવત્થાવિસેસાપેક્ખો ચિત્તસ્સ ઠિતીતિ એવંપકારો નિદ્દેસો. ‘‘ન લુબ્ભતી’’તિ વુત્તસ્સ ચિત્તસ્સ, પુગ્ગલસ્સ વા પવત્તિઆકારભાવેન અલુબ્ભનાતિ અલોભો વુત્તોતિ અઞ્ઞસ્સ કિરિયાભાવવિસેસાપેક્ખો અલુબ્ભનાતિ નિદ્દેસો. વુત્તનયેનેવ અલુબ્ભિતસ્સ ભાવો અલુબ્ભિતત્તન્તિ અયં નિદ્દેસો અઞ્ઞસ્સ ભાવભૂતતાવિસેસાપેક્ખો વુત્તો. કત્તુકરણભાવાદયો સભાવધમ્માનં અજ્ઝારોપનવસેનેવ સિજ્ઝન્તિ, ભાવનિદ્દેસો પન અજ્ઝારોપનાનપેક્ખો, તતોયેવ ચ વિસેસન્તરવિનિમુત્તો વિનિવત્તો વિસેસતો નિજ્જીવભાવગિભાવતો સભાવનિદ્દેસો નામ હોતીતિ ફસ્સોતિ ઇદં ફુસનટ્ઠેન ‘‘ધમ્મમત્તદીપનં સભાવપદ’’ન્તિ વુત્તં. આરમ્મણં ફુસન્તસ્સ ચિત્તસ્સ પવત્તિઆકારો ફુસનબ્યાપારો હોતીતિ ‘‘ફુસનકિરિયા ફુસનાકારો’’તિ વુત્તં. સમ્ફુસનાતિ સં-સદ્દો ‘‘સમુદયો’’તિઆદીસુ વિય સમાગમત્થદીપકોતિ આહ ‘‘સમાગમફુસના’’તિ. ‘‘ફુસામિ નેક્ખમ્મસુખ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૭૨) પટિલાભોપિ ફુસના સમ્ફુસનાતિ ચ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ન પટિલાભસમ્ફુસના’’તિ.

અપરેન વેવચનેન. બહુસ્સુતભાવસમ્પાદિકાય પઞ્ઞાય પણ્ડિચ્ચપરિયાયો. સિપ્પાયતનાદીસુ દક્ખતાભૂતાય કોસલ્લપરિયાયો, યત્થ કત્થચિ તિક્ખસુખુમાય નેપુઞ્ઞપરિયાયો, સમ્મા ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિયા વેભબ્યાપરિયાયોતિ એવમાદિના તેસુ તેસુ પઞ્ઞાવિસેસેસુ તે તે પરિયાયવિસેસા વિસેસેન પવત્તાતિ તેસં પઞ્ઞાવિસેસાનં નાનાકાલે લબ્ભમાનતા વુત્તા, ઇતરેપિ અનુગતા હોન્તિ યેભુય્યેનાતિ અધિપ્પાયો. અત્થનાનત્તેન પઞ્ઞાદિઅત્થવિસેસેન. કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તન્તિ એવંપકારા નિદ્દેસા સભાવાકારભાવદીપનવસેન બ્યઞ્જનવસેનેવ વિભાગવચનં. પણ્ડિચ્ચન્તિઆદયો પઞ્ઞાવિસેસનિબન્ધનત્તા અત્થવસેન વિભાગવચનન્તિ ઇમમત્થમાહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિના. એવમાકારો પનાતિ પુરિમાકારતો વિસેસો અત્થતો વિભત્તિગમનસ્સ કારણં વુત્તં.

પટિક્ખિપનં પટિસેધનં પટિક્ખેપો, તસ્સ નાનત્તં વિસેસો પટિક્ખેપનાનત્તં, સદ્ધમ્મગરુતાય પટિક્ખેપો સદ્ધમ્મગરુતાપટિક્ખેપો, તેન સદ્ધમ્મગરુતાપટિક્ખેપેન નાનત્તં સદ્ધમ્મગરુતાપટિક્ખેપનાનત્તં. તં સદ્ધમ્મગરુતાપટિક્ખેપનાનત્તં પન કોધગરુતાદિભેદભિન્નન્તિ ‘‘કોધગરુતાદિવિસિટ્ઠેના’’તિ વુત્તં. કોધાદીહિ વિસિટ્ઠો ભિન્નો સદ્ધમ્મગરુતાય પટિક્ખેપો પટિસેધનં કોધાદિવિસિટ્ઠપટિક્ખેપો. કોધગરુતાદિયેવ, તસ્સ નાનત્તેન સદ્ધમ્મગરુતાપટિપક્ખનાનત્તેનાતિ કોધગરુતા સદ્ધમ્મગરુતાય પટિપક્ખો. મક્ખલાભસક્કારગરુતા સદ્ધમ્મગરુતાય પટિપક્ખોતિ સદ્ધમ્મગરુતાય પટિપક્ખભાવવિસેસેન અસદ્ધમ્મગરુતા તબ્ભાવેન એકીભૂતાપિ નાનત્તં ગતા. યસ્મા પન કોધો અત્થતો દોસોયેવ. મક્ખો દોસપ્પધાના પરગુણવિદ્ધંસનાકારપ્પવત્તા અકુસલા ખન્ધા. તગ્ગરુતા ચ તેસં સાદરઅભિસઙ્ખરણવસેન પવત્તનમેવ. લાભગરુતા ચતુન્નં પચ્ચયાનં સક્કારગરુતા, તેસંયેવ સુસઙ્ખતાનં લદ્ધકામતા. તદુભયેસુ ચ આદરકિરિયા તથાપવત્તા ઇચ્છાયેવ, તસ્મા ‘‘સદ્ધમ્મગરુતાપટિપક્ખનાનત્તેન અસદ્ધમ્મા નાનત્તં ગતા’’તિ વુત્તં. તથા હિ ચત્તારો અસદ્ધમ્મા ઇચ્ચેવ ઉદ્દિટ્ઠા. અસદ્ધમ્મગરુતાતિ એત્થ ચ પુરિમસ્મિં વિકપ્પે ‘‘ન સદ્ધમ્મગરુતા’’તિ સદ્ધમ્મગરુતા ન હોતીતિ અત્થો. દુતિયસ્મિં સદ્ધમ્મગરુતાય પટિપક્ખોતિ સદ્ધમ્મગરુતા એવ વા પટિપક્ખો, તસ્સ નાનત્તેન સદ્ધમ્મગરુતાપટિપક્ખનાનત્તેનાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કોધમક્ખગરુતાનઞ્હિ સદ્ધમ્મવિસેસા પવત્તિભેદભિન્ના મેત્તા પટિપક્ખો. લાભસક્કારગરુતાનં અપ્પિચ્છતા સન્તોસા. તેન કોધગરુતા ન સદ્ધમ્મગરુતાતિ કોધગરુતા કાયચિ સદ્ધમ્મગરુતાય પટિપક્ખોતિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ. તથા મક્ખગરુતાદીસુપિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ચત્તારો સદ્ધમ્મા સદ્ધમ્મગરુતા ન કોધગરુતા…પે… સદ્ધમ્મગરુતા ન સક્કારગરુતા’’તિ (અ. નિ. ૪.૪૪) આગતતન્તિપિ સમત્થિતા ભવતિ. લોભો ન હોતીતિ અલોભો લુબ્ભના ન હોતીતિ અલુબ્ભનાતિ એવમાદિકો અલોભોતિઆદીનં લોભાદિવિસિટ્ઠો પટિક્ખેપો ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિઆદિકેહિ વિસદિસભાવતો ‘‘ફસ્સાદીહિ નાનત્ત’’ન્તિ વુત્તો. ફસ્સાદીહીતિ ચેત્થ અલુબ્ભનાદયોપિ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. લોભાદિપટિપક્ખેનાતિ ‘‘લોભપટિપક્ખો અલોભો’’તિઆદિના યોજેતબ્બં. સેસં પુરિમસદિસમેવ. અલોભાદોસામોહાનં વિધુરતાય પટિપક્ખભાવેન ચ લબ્ભમાનો અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસો લોભાદિવિસિટ્ઠપટિક્ખેપભાવેન લોભાદિપટિપક્ખભાવેન ચ વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘અલોભા…પે… યોજેતબ્બ’’ન્તિ. બહૂહિ પકારેહિ દીપેતબ્બત્થતા મહત્થતા. આદરવસેન સોતૂનં.

૩. યદિપિ એકસ્મિં ખણે એકંયેવ આરમ્મણં હોતિ, છસુપિ પન આરમ્મણેસુ ઉપ્પત્તિરહત્તા ‘‘તેહિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સાતિ સાતસ્સ સુખસ્સ. જાતાતિ એતસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘કારણભાવેન ફસ્સત્થં પવત્તા’’તિ વુત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ચેતસિકસાતસઙ્ખાતા સોમનસ્સવેદના સહેવ ઉપ્પજ્જતિ, એવં તદનુરૂપફસ્સસહિતા હુત્વા પવત્તા તજ્જાતિ વુત્તા. સાદયતીતિ અધિગમાસીસાય અનઞ્ઞનિન્નં કરોતિ.

૫. ન તસ્સા તજ્જતાતિ તસ્સા મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા તસ્સારુપ્પા ‘‘તસ્સ જાતા’’તિ વા ઉભયથાપિ તજ્જતા ન યુજ્જતિ. યદિપિ ફસ્સો વિઞ્ઞાણસ્સ વિસેસપચ્ચયો ન હોતિ, તથાપિ સો તસ્સ પચ્ચયો હોતિયેવાતિ તસ્સ તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજતા વત્તબ્બાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ન ચ તદેવા’’તિઆદિ. તેહિ આરમ્મણેહિ જાતા તજ્જાતિ ઇમિનાપિ અત્થેન તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજાતિ વત્તું ન સક્કા. વિઞ્ઞાણસ્સ પન તજ્જતાપઞ્ઞત્તિ લબ્ભતેવ. તથા હિ ‘‘કિં વા એતેના’’તિઆદિના ફસ્સાદીનં તથા દેસેતબ્બતં આહ.

૭. ચિત્તસ્સ આરમ્મણે આનયનાકારપ્પવત્તો વિતક્કો અત્થતો આરમ્મણં તત્થ આકડ્ઢન્તો વિય હોતીતિ ‘‘આરમ્મણસ્સ આકડ્ઢનં વિતક્કન’’ન્તિ વુત્તં.

૮. આરમ્મણસ્સ અનુમજ્જનાકારપ્પવત્તો વિચારો તત્થ પરિબ્ભમન્તો વિય સમન્તતો ચરન્તો વિય ચ હોતીતિ ‘‘સમન્તતો ચરણં વિચરણ’’ન્તિ વુત્તં.

૧૧. તથા અવટ્ઠાનમત્તભાવતોતિ પાણવધાદિસાધનઅવટ્ઠાનમત્તભાવતો, ન બલવભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

૧૪. યેન ધમ્મેન ચિત્તે આરમ્મણં ઉપતિટ્ઠતિ જોતતિ ચ, સો ધમ્મો ઉપટ્ઠાનં જોતનન્તિ ચ વુત્તોતિ આહ ‘‘ઉપટ્ઠાનં જોતનઞ્ચ સતિયેવા’’તિ.

૧૬. સણ્હટ્ઠેનાતિ સુખુમટ્ઠેન.

૩૦. ભાવોતિ હિરિયનં વદતિ.

૩૩. ન બ્યાપાદેતબ્બોતિ અબ્યાપજ્જ-સદ્દસ્સ કમ્મત્થતં આહ.

૪૨-૪૩. યદિ અનવજ્જધમ્માનં સીઘસીઘપરિવત્તનસમત્થતા લહુતા, સાવજ્જધમ્માનં કથન્તિ આહ ‘‘અવિજ્જાનીવરણાન’’ન્તિઆદિ. તેસં ભાવો ગરુતાતિ એતેન સતિપિ સબ્બેસં અરૂપધમ્માનં સમાનખણત્તે મોહસમ્પયુત્તાનં સાતિસયો દન્ધો પવત્તિઆકારોતિ દસ્સેતિ. સો પન તેસં દન્ધાકારો સન્તાને પાકટો હોતિ.

૪૪-૪૫. અપ્પટિઘાતો અવિલોમનં.

૪૬-૪૭. કિલિન્નન્તિ અવસ્સુતં.

૫૦-૫૧. પચ્ચોસક્કનં માયા યા અચ્ચસરાતિપિ વુચ્ચતિ. અરુમક્ખનં વણાલેપનં. વેળુ એવ દાતબ્બભાવેન પરિગ્ગહિતો વેળુદાનં નામ.

નિદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કોટ્ઠાસવારકથાવણ્ણના

૫૮-૧૨૦. તેતિ ફસ્સપઞ્ચમકાદયો. સઙ્ગહગમનેનેવાતિ સાધારણતાદિના કેનચિ સદિસતાલેસેન, ન ફસ્સાદયો વિય વિસું ધમ્મભાવેનેવાતિ અત્થો. તથા અવિપ્પકિણ્ણત્તાતિ ફસ્સાદયો વિય સરૂપેન વિસું વિસું અવુત્તત્તા. યદિપિ છન્દાદયો સઙ્ગહસુઞ્ઞતવારેસુપિ સરૂપેન ન વુત્તા, ખન્ધાયતનધાતુરાસીસુ પન સઙ્ગહિતાયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. તંનિદ્દેસેતિ સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસે. ખન્ધાનં ધાતાયતનભાવે બ્યભિચારાભાવતો અખન્ધભાવનિવારણેન અનાયતનાધાતુભાવનિવારણમ્પિ દટ્ઠબ્બં. ન યેવાપનકા ઠપેતબ્બાતિ ખન્ધાદિરાસિઅન્તોગધતં સન્ધાય વુત્તં. ઉદ્દેસાદીસુ પન ‘‘યેવાપનાત્વેવ વુત્તાનં તેસં તથાયેવ સઙ્ગહો યુત્તો’’તિ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઠપેત્વા યેવાપનકે’’તિ વુત્તં. સરૂપેન અવુત્તાનમ્પિ ચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાનં ખન્ધાદિભાવો ન વારેતબ્બોતિ ન યેવાપનકા ઠપેતબ્બાતિ વુત્તન્તિ ઉભયેસમ્પિ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો.

આહારપચ્ચયસઙ્ખાતેનાતિ ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયસઙ્ખાતેન. સો ચ આહારાનં ઉપત્થમ્ભકભાવો પાકટોતિ કત્વા વુત્તો, ન જનકત્તાભાવતો. ઓજટ્ઠમકરૂપસ્સ હિ વેદનાદીનઞ્ચ આહારણતો તેસં જનકત્તં લબ્ભતીતિ. યદિ ઉપત્થમ્ભકો ઇધ પચ્ચયોતિ અધિપ્પેતો, કબળીકારાહારસ્સ તાવ હોતુ, ઇતરેસં કથન્તિ આહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. સહજાતાદિપચ્ચયેતિ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયે વદતિ, મહાચતુક્કં વા, એકેનાકારેનાતિ રૂપારૂપાનં ઉપત્થમ્ભકત્તેન ઉપકારકભાવમાહ. સો એવ ચ નેસં આહરણકિચ્ચં. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વચનતો ચેતનાય વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવો સાતિસયોતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણં વિસેસેના’’તિ.

યથાગતમગ્ગોતિ વુત્તો કારણફલાનં અભેદૂપચારેનાતિ દટ્ઠબ્બં, નાનાક્ખણિકો અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગો ઉપનિસ્સયો એતસ્સાતિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગૂપનિસ્સયો. અરિયમગ્ગસ્સ યથાગતમગ્ગપરિયાયો વુચ્ચમાનો તસ્સ યા પુરિમકાલભૂતા અભેદોપચારસિદ્ધા આગમનાવત્થા તતો નાતિવિલક્ખણાતિ ઇમમત્થં વિભાવેતીતિ આહ ‘‘પુબ્બભાગ…પે… દીપિતા’’તિ. વિઞ્ઞાણસ્સ ચિત્તવિચિત્તતા વિજાનનભાવવિસેસા એવાતિ આહ ‘‘વિજાનનમેવ ચિત્તવિચિત્તતા’’તિ. વેદનાક્ખન્ધાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ‘‘દ્વાયતનાનિ હોન્તી’’તિઆદીસુ વુત્તમનાયતનાદયોપિ સઙ્ગણ્હાતિ. તપ્પટિક્ખેપોતિ તસ્સ જાતિનિદ્દેસભાવસ્સ પટિક્ખેપો. કતો હોતીતિ એતેન આહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગફલહેતુયો યત્તકા ઇમસ્મિં ચિત્તે લબ્ભન્તિ, તે સબ્બેપિ ‘‘એકો વિઞ્ઞાણાહારો હોતી’’તિઆદિના અવુત્તાપિ અત્થતો વુત્તાયેવાતિ દસ્સેતિ. એસ નયો અઞ્ઞત્થાપિ.

કોટ્ઠાસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુઞ્ઞતવારાદિવણ્ણના

૧૨૧-૧૪૫. યથાવુત્તે સમયેતિ વુત્તપ્પકારસમૂહે.

૧૪૬. ઉસ્સાહનં પેસનં નિયોજનં.

૧૫૬-૧૫૯. નાતિસમાહિતાયાતિ નાનાવજ્જનૂપચારં સન્ધાય વદતિ. યેવાપનકેહિપિ નિબ્બિસેસતં દસ્સેતિ કરુણામુદિતાનમ્પિ ઉપ્પજ્જનતો.

કાયવચીકિરિયા કાયવચીપવત્તિ, વિઞ્ઞત્તિ એવ વા. અસમત્તભાવનન્તિ પુબ્બભાગભાવનમાહ.