કામાવચરકુસલં

નિદ્દેસવારકથાવણ્ણના

૨. સન્તેતિ સભાવતો વિજ્જમાને. ફસ્સસ્સ વિસયવિસયીનં સન્નિપતનાકારેન ગહેતબ્બત્તા ફુસનં વિસયે ચિત્તસ્સ સન્નિપતનં વુત્તં. ‘‘ચિન્તનટ્ઠેન ચિત્તં, મનનટ્ઠેન મનો’’તિઆદિના ચિત્તાદિસદ્દા ચિન્તનાદિબ્યાપારમુખેન અત્તનો અત્થં વિભાવેન્તીતિ આહ ‘‘ચિત્તં મનોતિઆદીસુ વિય કિચ્ચવિસેસં અનપેક્ખિત્વા’’તિ. યથા લોકે વિકતમેવ વેકતં, વિસયો એવ વેસયન્તિ વુચ્ચતિ, એવં મનો એવ માનસન્તિ સદ્દમત્તવિસેસો. નીલાદિ-સદ્દા વિય વત્થાદીસુ ચિત્તેસુ પરિસુદ્ધભાવનિબન્ધના પણ્ડરસદ્દસ્સ પવત્તીતિ તસ્સ ગુણવિસેસાપેક્ખતા વુત્તા. યથા કાયિકં સાતન્તિ એત્થ કાયપ્પસાદનિસ્સિતન્તિ અત્થો, એવં ચેતસિકં સાતન્તિ એત્થ ચેતોનિસ્સિતં સાતન્તિ નિસ્સયવિસેસાપેક્ખતા વુત્તા. એકક્ખણિકા નાનાક્ખણિકા ચ ચિત્તસ્સ ઠિતિ નામ, તસ્સ અવત્થાવિસેસોતિ અવત્થાવિસેસાપેક્ખો ચિત્તસ્સ ઠિતીતિ એવંપકારો નિદ્દેસો. ‘‘ન લુબ્ભતી’’તિ વુત્તસ્સ ચિત્તસ્સ, પુગ્ગલસ્સ વા પવત્તિઆકારભાવેન અલુબ્ભનાતિ અલોભો વુત્તોતિ અઞ્ઞસ્સ કિરિયાભાવવિસેસાપેક્ખો અલુબ્ભનાતિ નિદ્દેસો. વુત્તનયેનેવ અલુબ્ભિતસ્સ ભાવો અલુબ્ભિતત્તન્તિ અયં નિદ્દેસો અઞ્ઞસ્સ ભાવભૂતતાવિસેસાપેક્ખો વુત્તો. કત્તુકરણભાવાદયો સભાવધમ્માનં અજ્ઝારોપનવસેનેવ સિજ્ઝન્તિ, ભાવનિદ્દેસો પન અજ્ઝારોપનાનપેક્ખો, તતોયેવ ચ વિસેસન્તરવિનિમુત્તો વિનિવત્તો વિસેસતો નિજ્જીવભાવગિભાવતો સભાવનિદ્દેસો નામ હોતીતિ ફસ્સોતિ ઇદં ફુસનટ્ઠેન ‘‘ધમ્મમત્તદીપનં સભાવપદ’’ન્તિ વુત્તં. આરમ્મણં ફુસન્તસ્સ ચિત્તસ્સ પવત્તિઆકારો ફુસનબ્યાપારો હોતીતિ ‘‘ફુસનકિરિયા ફુસનાકારો’’તિ વુત્તં. સમ્ફુસનાતિ સં-સદ્દો ‘‘સમુદયો’’તિઆદીસુ વિય સમાગમત્થદીપકોતિ આહ ‘‘સમાગમફુસના’’તિ. ‘‘ફુસામિ નેક્ખમ્મસુખ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૭૨) પટિલાભોપિ ફુસના સમ્ફુસનાતિ ચ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ન પટિલાભસમ્ફુસના’’તિ.

અપરેન વેવચનેન. બહુસ્સુતભાવસમ્પાદિકાય પઞ્ઞાય પણ્ડિચ્ચપરિયાયો. સિપ્પાયતનાદીસુ દક્ખતાભૂતાય કોસલ્લપરિયાયો, યત્થ કત્થચિ તિક્ખસુખુમાય નેપુઞ્ઞપરિયાયો, સમ્મા ધમ્મે પઞ્ઞપેન્તિયા વેભબ્યાપરિયાયોતિ એવમાદિના તેસુ તેસુ પઞ્ઞાવિસેસેસુ તે તે પરિયાયવિસેસા વિસેસેન પવત્તાતિ તેસં પઞ્ઞાવિસેસાનં નાનાકાલે લબ્ભમાનતા વુત્તા, ઇતરેપિ અનુગતા હોન્તિ યેભુય્યેનાતિ અધિપ્પાયો. અત્થનાનત્તેન પઞ્ઞાદિઅત્થવિસેસેન. કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તન્તિ એવંપકારા નિદ્દેસા સભાવાકારભાવદીપનવસેન બ્યઞ્જનવસેનેવ વિભાગવચનં. પણ્ડિચ્ચન્તિઆદયો પઞ્ઞાવિસેસનિબન્ધનત્તા અત્થવસેન વિભાગવચનન્તિ ઇમમત્થમાહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિના. એવમાકારો પનાતિ પુરિમાકારતો વિસેસો અત્થતો વિભત્તિગમનસ્સ કારણં વુત્તં.

પટિક્ખિપનં પટિસેધનં પટિક્ખેપો, તસ્સ નાનત્તં વિસેસો પટિક્ખેપનાનત્તં, સદ્ધમ્મગરુતાય પટિક્ખેપો સદ્ધમ્મગરુતાપટિક્ખેપો, તેન સદ્ધમ્મગરુતાપટિક્ખેપેન નાનત્તં સદ્ધમ્મગરુતાપટિક્ખેપનાનત્તં. તં સદ્ધમ્મગરુતાપટિક્ખેપનાનત્તં પન કોધગરુતાદિભેદભિન્નન્તિ ‘‘કોધગરુતાદિવિસિટ્ઠેના’’તિ વુત્તં. કોધાદીહિ વિસિટ્ઠો ભિન્નો સદ્ધમ્મગરુતાય પટિક્ખેપો પટિસેધનં કોધાદિવિસિટ્ઠપટિક્ખેપો. કોધગરુતાદિયેવ, તસ્સ નાનત્તેન સદ્ધમ્મગરુતાપટિપક્ખનાનત્તેનાતિ કોધગરુતા સદ્ધમ્મગરુતાય પટિપક્ખો. મક્ખલાભસક્કારગરુતા સદ્ધમ્મગરુતાય પટિપક્ખોતિ સદ્ધમ્મગરુતાય પટિપક્ખભાવવિસેસેન અસદ્ધમ્મગરુતા તબ્ભાવેન એકીભૂતાપિ નાનત્તં ગતા. યસ્મા પન કોધો અત્થતો દોસોયેવ. મક્ખો દોસપ્પધાના પરગુણવિદ્ધંસનાકારપ્પવત્તા અકુસલા ખન્ધા. તગ્ગરુતા ચ તેસં સાદરઅભિસઙ્ખરણવસેન પવત્તનમેવ. લાભગરુતા ચતુન્નં પચ્ચયાનં સક્કારગરુતા, તેસંયેવ સુસઙ્ખતાનં લદ્ધકામતા. તદુભયેસુ ચ આદરકિરિયા તથાપવત્તા ઇચ્છાયેવ, તસ્મા ‘‘સદ્ધમ્મગરુતાપટિપક્ખનાનત્તેન અસદ્ધમ્મા નાનત્તં ગતા’’તિ વુત્તં. તથા હિ ચત્તારો અસદ્ધમ્મા ઇચ્ચેવ ઉદ્દિટ્ઠા. અસદ્ધમ્મગરુતાતિ એત્થ ચ પુરિમસ્મિં વિકપ્પે ‘‘ન સદ્ધમ્મગરુતા’’તિ સદ્ધમ્મગરુતા ન હોતીતિ અત્થો. દુતિયસ્મિં સદ્ધમ્મગરુતાય પટિપક્ખોતિ સદ્ધમ્મગરુતા એવ વા પટિપક્ખો, તસ્સ નાનત્તેન સદ્ધમ્મગરુતાપટિપક્ખનાનત્તેનાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કોધમક્ખગરુતાનઞ્હિ સદ્ધમ્મવિસેસા પવત્તિભેદભિન્ના મેત્તા પટિપક્ખો. લાભસક્કારગરુતાનં અપ્પિચ્છતા સન્તોસા. તેન કોધગરુતા ન સદ્ધમ્મગરુતાતિ કોધગરુતા કાયચિ સદ્ધમ્મગરુતાય પટિપક્ખોતિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ. તથા મક્ખગરુતાદીસુપિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ચત્તારો સદ્ધમ્મા સદ્ધમ્મગરુતા ન કોધગરુતા…પે… સદ્ધમ્મગરુતા ન સક્કારગરુતા’’તિ (અ. નિ. ૪.૪૪) આગતતન્તિપિ સમત્થિતા ભવતિ. લોભો ન હોતીતિ અલોભો લુબ્ભના ન હોતીતિ અલુબ્ભનાતિ એવમાદિકો અલોભોતિઆદીનં લોભાદિવિસિટ્ઠો પટિક્ખેપો ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિઆદિકેહિ વિસદિસભાવતો ‘‘ફસ્સાદીહિ નાનત્ત’’ન્તિ વુત્તો. ફસ્સાદીહીતિ ચેત્થ અલુબ્ભનાદયોપિ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. લોભાદિપટિપક્ખેનાતિ ‘‘લોભપટિપક્ખો અલોભો’’તિઆદિના યોજેતબ્બં. સેસં પુરિમસદિસમેવ. અલોભાદોસામોહાનં વિધુરતાય પટિપક્ખભાવેન ચ લબ્ભમાનો અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસો લોભાદિવિસિટ્ઠપટિક્ખેપભાવેન લોભાદિપટિપક્ખભાવેન ચ વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘અલોભા…પે… યોજેતબ્બ’’ન્તિ. બહૂહિ પકારેહિ દીપેતબ્બત્થતા મહત્થતા. આદરવસેન સોતૂનં.

૩. યદિપિ એકસ્મિં ખણે એકંયેવ આરમ્મણં હોતિ, છસુપિ પન આરમ્મણેસુ ઉપ્પત્તિરહત્તા ‘‘તેહિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સાતિ સાતસ્સ સુખસ્સ. જાતાતિ એતસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘કારણભાવેન ફસ્સત્થં પવત્તા’’તિ વુત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ચેતસિકસાતસઙ્ખાતા સોમનસ્સવેદના સહેવ ઉપ્પજ્જતિ, એવં તદનુરૂપફસ્સસહિતા હુત્વા પવત્તા તજ્જાતિ વુત્તા. સાદયતીતિ અધિગમાસીસાય અનઞ્ઞનિન્નં કરોતિ.

૫. ન તસ્સા તજ્જતાતિ તસ્સા મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા તસ્સારુપ્પા ‘‘તસ્સ જાતા’’તિ વા ઉભયથાપિ તજ્જતા ન યુજ્જતિ. યદિપિ ફસ્સો વિઞ્ઞાણસ્સ વિસેસપચ્ચયો ન હોતિ, તથાપિ સો તસ્સ પચ્ચયો હોતિયેવાતિ તસ્સ તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજતા વત્તબ્બાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ન ચ તદેવા’’તિઆદિ. તેહિ આરમ્મણેહિ જાતા તજ્જાતિ ઇમિનાપિ અત્થેન તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજાતિ વત્તું ન સક્કા. વિઞ્ઞાણસ્સ પન તજ્જતાપઞ્ઞત્તિ લબ્ભતેવ. તથા હિ ‘‘કિં વા એતેના’’તિઆદિના ફસ્સાદીનં તથા દેસેતબ્બતં આહ.

૭. ચિત્તસ્સ આરમ્મણે આનયનાકારપ્પવત્તો વિતક્કો અત્થતો આરમ્મણં તત્થ આકડ્ઢન્તો વિય હોતીતિ ‘‘આરમ્મણસ્સ આકડ્ઢનં વિતક્કન’’ન્તિ વુત્તં.

૮. આરમ્મણસ્સ અનુમજ્જનાકારપ્પવત્તો વિચારો તત્થ પરિબ્ભમન્તો વિય સમન્તતો ચરન્તો વિય ચ હોતીતિ ‘‘સમન્તતો ચરણં વિચરણ’’ન્તિ વુત્તં.

૧૧. તથા અવટ્ઠાનમત્તભાવતોતિ પાણવધાદિસાધનઅવટ્ઠાનમત્તભાવતો, ન બલવભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

૧૪. યેન ધમ્મેન ચિત્તે આરમ્મણં ઉપતિટ્ઠતિ જોતતિ ચ, સો ધમ્મો ઉપટ્ઠાનં જોતનન્તિ ચ વુત્તોતિ આહ ‘‘ઉપટ્ઠાનં જોતનઞ્ચ સતિયેવા’’તિ.

૧૬. સણ્હટ્ઠેનાતિ સુખુમટ્ઠેન.

૩૦. ભાવોતિ હિરિયનં વદતિ.

૩૩. ન બ્યાપાદેતબ્બોતિ અબ્યાપજ્જ-સદ્દસ્સ કમ્મત્થતં આહ.

૪૨-૪૩. યદિ અનવજ્જધમ્માનં સીઘસીઘપરિવત્તનસમત્થતા લહુતા, સાવજ્જધમ્માનં કથન્તિ આહ ‘‘અવિજ્જાનીવરણાન’’ન્તિઆદિ. તેસં ભાવો ગરુતાતિ એતેન સતિપિ સબ્બેસં અરૂપધમ્માનં સમાનખણત્તે મોહસમ્પયુત્તાનં સાતિસયો દન્ધો પવત્તિઆકારોતિ દસ્સેતિ. સો પન તેસં દન્ધાકારો સન્તાને પાકટો હોતિ.

૪૪-૪૫. અપ્પટિઘાતો અવિલોમનં.

૪૬-૪૭. કિલિન્નન્તિ અવસ્સુતં.

૫૦-૫૧. પચ્ચોસક્કનં માયા યા અચ્ચસરાતિપિ વુચ્ચતિ. અરુમક્ખનં વણાલેપનં. વેળુ એવ દાતબ્બભાવેન પરિગ્ગહિતો વેળુદાનં નામ.

નિદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કોટ્ઠાસવારકથાવણ્ણના

૫૮-૧૨૦. તેતિ ફસ્સપઞ્ચમકાદયો. સઙ્ગહગમનેનેવાતિ સાધારણતાદિના કેનચિ સદિસતાલેસેન, ન ફસ્સાદયો વિય વિસું ધમ્મભાવેનેવાતિ અત્થો. તથા અવિપ્પકિણ્ણત્તાતિ ફસ્સાદયો વિય સરૂપેન વિસું વિસું અવુત્તત્તા. યદિપિ છન્દાદયો સઙ્ગહસુઞ્ઞતવારેસુપિ સરૂપેન ન વુત્તા, ખન્ધાયતનધાતુરાસીસુ પન સઙ્ગહિતાયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. તંનિદ્દેસેતિ સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસે. ખન્ધાનં ધાતાયતનભાવે બ્યભિચારાભાવતો અખન્ધભાવનિવારણેન અનાયતનાધાતુભાવનિવારણમ્પિ દટ્ઠબ્બં. ન યેવાપનકા ઠપેતબ્બાતિ ખન્ધાદિરાસિઅન્તોગધતં સન્ધાય વુત્તં. ઉદ્દેસાદીસુ પન ‘‘યેવાપનાત્વેવ વુત્તાનં તેસં તથાયેવ સઙ્ગહો યુત્તો’’તિ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઠપેત્વા યેવાપનકે’’તિ વુત્તં. સરૂપેન અવુત્તાનમ્પિ ચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાનં ખન્ધાદિભાવો ન વારેતબ્બોતિ ન યેવાપનકા ઠપેતબ્બાતિ વુત્તન્તિ ઉભયેસમ્પિ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો.

આહારપચ્ચયસઙ્ખાતેનાતિ ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયસઙ્ખાતેન. સો ચ આહારાનં ઉપત્થમ્ભકભાવો પાકટોતિ કત્વા વુત્તો, ન જનકત્તાભાવતો. ઓજટ્ઠમકરૂપસ્સ હિ વેદનાદીનઞ્ચ આહારણતો તેસં જનકત્તં લબ્ભતીતિ. યદિ ઉપત્થમ્ભકો ઇધ પચ્ચયોતિ અધિપ્પેતો, કબળીકારાહારસ્સ તાવ હોતુ, ઇતરેસં કથન્તિ આહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. સહજાતાદિપચ્ચયેતિ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયે વદતિ, મહાચતુક્કં વા, એકેનાકારેનાતિ રૂપારૂપાનં ઉપત્થમ્ભકત્તેન ઉપકારકભાવમાહ. સો એવ ચ નેસં આહરણકિચ્ચં. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વચનતો ચેતનાય વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવો સાતિસયોતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણં વિસેસેના’’તિ.

યથાગતમગ્ગોતિ વુત્તો કારણફલાનં અભેદૂપચારેનાતિ દટ્ઠબ્બં, નાનાક્ખણિકો અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગો ઉપનિસ્સયો એતસ્સાતિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગૂપનિસ્સયો. અરિયમગ્ગસ્સ યથાગતમગ્ગપરિયાયો વુચ્ચમાનો તસ્સ યા પુરિમકાલભૂતા અભેદોપચારસિદ્ધા આગમનાવત્થા તતો નાતિવિલક્ખણાતિ ઇમમત્થં વિભાવેતીતિ આહ ‘‘પુબ્બભાગ…પે… દીપિતા’’તિ. વિઞ્ઞાણસ્સ ચિત્તવિચિત્તતા વિજાનનભાવવિસેસા એવાતિ આહ ‘‘વિજાનનમેવ ચિત્તવિચિત્તતા’’તિ. વેદનાક્ખન્ધાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ‘‘દ્વાયતનાનિ હોન્તી’’તિઆદીસુ વુત્તમનાયતનાદયોપિ સઙ્ગણ્હાતિ. તપ્પટિક્ખેપોતિ તસ્સ જાતિનિદ્દેસભાવસ્સ પટિક્ખેપો. કતો હોતીતિ એતેન આહારિન્દ્રિયઝાનમગ્ગફલહેતુયો યત્તકા ઇમસ્મિં ચિત્તે લબ્ભન્તિ, તે સબ્બેપિ ‘‘એકો વિઞ્ઞાણાહારો હોતી’’તિઆદિના અવુત્તાપિ અત્થતો વુત્તાયેવાતિ દસ્સેતિ. એસ નયો અઞ્ઞત્થાપિ.

કોટ્ઠાસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુઞ્ઞતવારાદિવણ્ણના

૧૨૧-૧૪૫. યથાવુત્તે સમયેતિ વુત્તપ્પકારસમૂહે.

૧૪૬. ઉસ્સાહનં પેસનં નિયોજનં.

૧૫૬-૧૫૯. નાતિસમાહિતાયાતિ નાનાવજ્જનૂપચારં સન્ધાય વદતિ. યેવાપનકેહિપિ નિબ્બિસેસતં દસ્સેતિ કરુણામુદિતાનમ્પિ ઉપ્પજ્જનતો.

કાયવચીકિરિયા કાયવચીપવત્તિ, વિઞ્ઞત્તિ એવ વા. અસમત્તભાવનન્તિ પુબ્બભાગભાવનમાહ.

કામાવચરકુસલવણ્ણના નિટ્ઠિતા.