રૂપાવચરકુસલં

ચતુક્કનયો

પઠમજ્ઝાનકથાવણ્ણના

૧૬૦. ઉત્તરપદલોપં કત્વા ‘‘રૂપભવો રૂપ’’ન્તિ વુત્તો, ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતિ (મ. નિ. ૨.૨૪૮; ૩.૩૧૨; ધ. સ. ૨૪૮; પટિ. મ. ૧.૨૦૯), રૂપરાગો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૩૬૩) વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. પયોગસમ્પાદિતસ્સ રૂપજ્ઝાનસ્સ રૂપભવાતિક્કમસ્સપિ ઉપાયભાવતો યથા રૂપૂપપત્તિયા એવ મગ્ગોતિ અયં નિયમો ન યુજ્જતિ, એવં પચ્ચયન્તરવિકલતાદીહિ રૂપૂપપત્તિયા અનભિનિપ્ફાદકસ્સપિ અત્થિભાવતો રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગો એવાતિ અયમ્પિ નિયમો ન યુજ્જતિ. એવઞ્ચ સતિ યદેવ રૂપૂપપત્તિયા નિપ્ફાદકં, તસ્સેવ સમ્પયુત્તસ્સ રૂપાવચરકુસલભાવો, ન અનભિનિપ્ફાદકસ્સાતિ અયમત્થો આપન્નોતિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેતિ ન સબ્બસ્સ કુસલજ્ઝાનસ્સાતિઆદિના. તત્થ સામઞ્ઞસદ્દોપિ અધિકારવસેન વિસેસનિદ્દિટ્ઠો હોતીતિ ‘‘કુસલજ્ઝાનસ્સ મગ્ગભાવો’’તિ વુત્તં.

રૂપૂપપત્તિજનકસભાવો રૂપભવવિપચ્ચનસભાવોતિ તસ્સપિ વિપાકધમ્મભાવે સતિપિ સબ્બકુસલાકુસલસાધારણં વિપાકધમ્મભાવસામઞ્ઞં ‘‘વિપાકધમ્મભાવો વિયા’’તિ ઉદાહરણભાવેન વુત્તં. સામઞ્ઞમ્પિ હિ વિસેસતો ભિન્નં કત્વા વોહરીયતીતિ. સબ્બસમાનોતિ રૂપૂપપત્તિયા નિપ્ફાદકસ્સ પચ્ચયન્તરવિકલતાદીહિ અનિપ્ફાદકસ્સ ચ સબ્બસ્સ યથાધિગતસ્સ ઝાનસ્સ સાધારણો. એતેન ઉત્તરપદાવધારણસ્સ પરિગ્ગહિતતં દસ્સેતિ. ‘‘ઇતો અઞ્ઞો મગ્ગો નામ નત્થી’’તિ ઇમિનાપિ સજાતિયા સાધારણો અઞ્ઞજાતિવિનિવત્તિયા અનઞ્ઞસાધારણો ઇમસ્સ ઝાનસ્સ રૂપૂપપત્તિયા ઉપાયભાવો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરે દ્વે સદ્ધા હિરી ચ. યદિ પટિપદાય સાધેતબ્બતો પુગ્ગલપુબ્બઙ્ગમાય દેસનાય ભાવેન્તેન સમયવવત્થાનં કતં. પટિપદારહિતેસુ કથન્તિ આહ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિઆદિ. તત્થ કેસઞ્ચીતિ સમથભાવનાય કતાધિકારાનં. તેસઞ્હિ મગ્ગાધિગમનતો પુબ્બે અનધિગતજ્ઝાનાનં પટિસમ્ભિદાદયો વિય મગ્ગાધિગમેનેવ તાનિ સમિજ્ઝન્તિ.

અઞ્ઞાનીતિ અરિયમગ્ગસિદ્ધિતો અઞ્ઞાનિ. તેસુપીતિ અરિયમગ્ગેન સિદ્ધત્તા પટિપદારહિતેસુપિ. નનુ ચ અરિયમગ્ગસિદ્ધસ્સપિ આગમનવસેન પટિપદા ઉપલબ્ભતિયેવ. ઇતરથા ‘‘ન કામાવચરં વિય વિના પટિપદાય ઉપ્પજ્જતી’’તિ, ‘‘બહુતરં લોકિયજ્ઝાનમ્પિ ન વિના પટિપદાય ઇજ્ઝતી’’તિ ચ વચનં વિરુજ્ઝેય્યાતિ? ન, યેભુય્યેન ગહણતો પુગ્ગલવિસેસાપેક્ખત્તા ચ. અરિયમગ્ગસમિજ્ઝનકઞ્હિ ઝાનં કસ્સચિદેવ હોતિ, તસ્મા ઇતરં બહુતરં લોકિયજ્ઝાનં પુથુજ્જનસ્સ અરિયસ્સ ચ અકતાધિકારસ્સ ન વિના પટિપદાય સિજ્ઝતીતિ તેસં વસેન વુત્તં. અરિયમગ્ગસિદ્ધસ્સપિ ઝાનસ્સ વિપાકાનં વિય કુસલેન અરિયમગ્ગેન સદિસત્તાભાવતો અતબ્બિપાકત્તા ચ ન મગ્ગાગમનવસેન પટિપદા યુજ્જતિ, એવમસ્સ પટિપદાવિરહો સિદ્ધો. એવઞ્ચ કત્વા સુદ્ધિકનવકદેસનાપિ સુટ્ઠુ નીતા હોતિ. તથા ચ વક્ખતિ લોકુત્તરકથાયં ‘‘લોકિયજ્ઝાનમ્પી’’તિઆદિ (ધ. સ. મૂલટી. ૨૭૭).

વટ્ટાસયસ્સ વિસેસપચ્ચયભૂતાય તણ્હાય તનુકરણવસેન વિવટ્ટાસયસ્સ વડ્ઢનન્તિ આહ ‘‘તણ્હાસંકિલેસસોધનેન આસયપોસન’’ન્તિ. આસયપોસનન્તિ ચ ઝાનભાવનાય પચ્ચયભૂતા પુબ્બયોગાદિવસેન સિદ્ધા અજ્ઝાસયસમ્પદા. સા પન તણ્હુપતાપવિગમેન હોતીતિ આહ ‘‘તણ્હાસંકિલેસસોધનેના’’તિ.

થિનમિદ્ધાદીનન્તિ થિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છાનં. પહાનન્તિ પહાયકં.

તંસદિસેસૂતિ મહગ્ગતભાવાદિના પઠમજ્ઝાનસમાધિસદિસેસુ.

પીતિસુખવન્તં ઝાનં પીતિસુખન્તિ વુત્તં યથા અરિસસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પીતિસુખ…પે… અકારો વુત્તો’’તિ આહ. મગ્ગસ્સપિ વા નિબ્બાનારમ્મણતો તથલક્ખણૂપનિજ્ઝાનતા યોજેતબ્બા. અસમ્મોસધમ્મન્તિ અવિનાસભાવં.

દુતિયજ્ઝાનકથાવણ્ણના

૧૬૧-૧૬૨. દિટ્ઠાદીનવસ્સ તંતંઝાનક્ખણે અનુપ્પજ્જનધમ્મતાપાદનં વૂપસમનં વિરજ્જનં પહાનઞ્ચાતિ ઇધાધિપ્પેતવિતક્કાદયોયેવ ઝાનઙ્ગભૂતા તથા કરીયન્તિ, ન તંસમ્પયુત્તફસ્સાદયોતિ વિતક્કાદીનંયેવ વૂપસમાદિવચનં ઞાયાગતં. યસ્મા પન વિતક્કાદયો વિય તંસમ્પયુત્તધમ્માપિ એતેન એતં ઓળારિકન્તિ દિટ્ઠાદીનવા એવ, તસ્મા અવિસેસેન વિતક્કાદીનં તંસહજાતાનઞ્ચ વૂપસમાદિકે વત્તબ્બે વિતક્કવિચારાદીનંયેવ વૂપસમાદિકં વુચ્ચમાનં ‘‘અધિકવચનમઞ્ઞમત્થં બોધેતી’’તિ કિઞ્ચિ વિસેસં દીપેતીતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘યેહિ વિતક્કવિચારેહી’’તિઆદિમાહ. વિસું વિસું ઠિતાનિપિ વિતક્કવિચારસમતિક્કમવચનાદીનિ પહેય્યઙ્ગનિદ્દેસતાસામઞ્ઞેન ચિત્તેન સમૂહતો ગહેત્વા અવયવેન સમુદાયોપલક્ખણં કતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તેસં…પે… તં દીપકન્તિ વુત્ત’’ન્તિ આહ. ઇદાનિ અવયવેન સમુદાયોપલક્ખણં વિના વિતક્કવિચારવૂપસમવચનેન પીતિવિરાગાદિવચનાનં સવિસયે સમાનબ્યાપારતં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ.

તસ્મિં દસ્સિતેતિ ‘‘યા સદ્ધા સદ્દહના’’તિઆદિના ઝાનવિભઙ્ગે સમ્પસાદને દસ્સિતે. સમાનાધિકરણનિદ્દેસેનેવાતિ તત્થેવ વિભઙ્ગે ઉદ્દેસપદુદ્ધારાદીસુ સદ્ધાઝાનાનં ‘‘સમ્પસાદન’’ન્તિ એકાધિકરણતાવચનેનેવ.

ઓળારિકઙ્ગમુખેન ‘‘તદનુધમ્મતા સતી’’તિ વુત્તાય તંતંઝાનનિકન્તિયા વિક્ખમ્ભનં વિતક્કવિચારવૂપસમવચનાદીહિ પકાસિતન્તિ આહ ‘‘તણ્હાપ્પહાનં એતેસં વૂપસમન’’ન્તિ (વિભ. ૭૯૯). યતો વિતક્કવિચારેસુ વિરત્તભાવદીપકં વિતક્કવિચારવૂપસમવચનન્તિ તદુભયાભાવદીપનં પુન કતન્તિ દસ્સેતું ‘‘યે ચા’’તિઆદિ વુત્તં.

તતિયજ્ઝાનકથાવણ્ણના

૧૬૩. વીરિયં ઉપેક્ખાતિ વુત્તં ‘‘પગ્ગહનિગ્ગહેસુ બ્યાપારાકરણેન ઉપેક્ખિયતી’’તિ. ગહણે મજ્ઝત્તભાવેન સઙ્ખારે ઉપેક્ખતીતિ સઙ્ખારુપેક્ખા, તથાપવત્તા વિપસ્સના પઞ્ઞા. તસ્સા પન વિસયતો પભેદો ‘‘અટ્ઠ સઙ્ખારુપેક્ખા’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૫૭) યસ્સં પાળિયં વુત્તો, તં પાળિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘પઠમજ્ઝાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપ્પાદન્તિ પુરિમકમ્મપચ્ચયા ઇધ ઉપ્પત્તિં. પવત્તન્તિ તથા ઉપ્પન્નસ્સ પવત્તિં. નિમિત્તન્તિ સબ્બમ્પિ સઙ્ખારગતં નિમિત્તભાવેન ઉપટ્ઠાનતો. આયૂહનન્તિ આયતિં પટિસન્ધિહેતુભૂતં કમ્મં. પટિસન્ધિન્તિ આયતિં ઉપપત્તિં. ગતિન્તિ યાય ગતિયા સા પટિસન્ધિ હોતિ. નિબ્બત્તિન્તિ ખન્ધાનં નિબ્બત્તનં. ઉપપત્તિન્તિ ‘‘સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા’’તિ એવં વુત્તં વિપાકપ્પવત્તિં. જાતિન્તિ જરાદીનં પચ્ચયભૂતં ભવપચ્ચયા જાતિં. જરામરણાદયો પાકટા એવ. એત્થ ચ ઉપ્પાદાદયો પઞ્ચેવ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણસ્સ વિસયવસેન વુત્તા, સેસા તેસં વેવચનવસેન. ‘‘નિબ્બત્તિ જાતી’’તિ ઇદઞ્હિ દ્વયં ઉપ્પાદસ્સ ચેવ પટિસન્ધિયા ચ વેવચનં. ‘‘ગતિ ઉપપત્તિ ચા’’તિ ઇદં દ્વયં પવત્તસ્સ. જરાદયો નિમિત્તસ્સાતિ.

ભૂતસ્સાતિ ખન્ધપઞ્ચકસ્સ. એતેહીતિ ઝાનચિત્તસમુટ્ઠિતરૂપેહિ.

ચતુક્કનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચકનયવણ્ણના

૧૬૭. આકારભેદન્તિ આકારવિસેસં. અનેકાકારા હિ ધમ્મા, તે ચ નિરવસેસં યાથાવતો ભગવતા અભિસમ્બુદ્ધા. યથાહ – ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તી’’તિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. ૩.૫). દુતિયજ્ઝાનપક્ખિકં ન પઠમજ્ઝાનપક્ખિકન્તિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘પઠમજ્ઝાનમેવ હી’’તિઆદિ. અત્થતો હિ ચતુક્કપઞ્ચકનયા અઞ્ઞમઞ્ઞાનુપ્પવેસિનો. પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાનં કિં સવિચારતાય પઠમજ્ઝાનપક્ખિકં ઉદાહુ અવિતક્કતાય દુતિયજ્ઝાનપક્ખિકન્તિ સિયા આસઙ્કાતિ તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થમિદં વુત્તં. કસ્માતિઆદિના તત્થ કારણમાહ. સુત્તન્તદેસનાસુ ચ દુતિયજ્ઝાનમેવ ભજન્તીતિ સમ્બન્ધો. ચ-સદ્દેન ન કેવલં ઇધેવ, અથ ખો સુત્તન્તદેસનાસુપીતિ દેસનન્તરેપિ યથાવુત્તજ્ઝાનસ્સ પઠમજ્ઝાનપક્ખિકત્તાભાવં દસ્સેતિ. ઇદાનિ ભજનમ્પિ દસ્સેતું ‘‘વિતક્કવૂપસમા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન સુત્તન્તેપિ પઞ્ચકનયસ્સ લબ્ભમાનતં દસ્સેતિ.

નનુ ચ સુત્તન્તે ચત્તારિયેવ ઝાનાનિ વિભત્તાનીતિ પઞ્ચકનયો નત્થિયેવાતિ? ન, ‘‘સવિતક્કસવિચારો સમાધી’’તિઆદિના સમાધિત્તયાપદેસેન પઞ્ચકનયસ્સ લબ્ભમાનત્તા. ચતુક્કનયનિસ્સિતો પન કત્વા પઞ્ચકનયો વિભત્તોતિ તત્થાપિ પઞ્ચકનયો નિદ્ધારેતબ્બો. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમાતિ હિ વિતક્કસ્સ વિચારસ્સ વિતક્કવિચારાનઞ્ચ વિતક્કવિચારાનન્તિ સક્કા વત્તું. તથા અવિતક્કઅવિચારાનન્તિ ચ વિના સહ ચ વિચારેન વિતક્કપ્પહાનેન અવિતક્કં સહ વિના ચ વિતક્કેન વિચારપ્પહાનેન અવિચારન્તિ અવિતક્કં અવિચારં અવિતક્કઅવિચારઞ્ચાતિ વા તિવિધમ્પિ સક્કા સઙ્ગણ્હિતું.

દુતિયન્તિ ચ વિતક્કરહિતે વિતક્કવિચારદ્વયરહિતે ચ ઞાયાગતા દેસના. દુતિયં અધિગન્તબ્બત્તા વિચારમત્તરહિતેપિ દ્વયપ્પહાનાધિગતસમાનધમ્મત્તા. એવઞ્ચ કત્વા પઞ્ચકનયનિદ્દેસે દુતિયે વૂપસન્તોપિ વિતક્કો તંસહાયવિચારાવૂપસમેન ન સમ્માવૂપસન્તોતિ વિતક્કવિચારદ્વયરહિતે વિય વિચારવૂપસમેનેવ તદુપસમં સેસધમ્મસમાનતઞ્ચ દસ્સેન્તેન ‘‘વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ તતિયં ચતુક્કનયે દુતિયેન નિબ્બિસેસં વિભત્તં. દુવિધસ્સપિ સહાયવિરહેન અઞ્ઞથા ચ વિતક્કપ્પહાનેન અવિતક્કત્તં સમાધિજં પીતિસુખત્તઞ્ચ સમાનન્તિ સમાનધમ્મત્તાપિ દુતિયન્તિ નિદ્દેસો. વિચારમત્તમ્પિ હિ વિતક્કવિચારદ્વયરહિતં વિય ‘‘યસ્મિં સમયે રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતિ અવિતક્કવિચારમત્તં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ અવિતક્કં સમાધિજં પીતિસુખન્તિ વિભત્તં. પઠમજ્ઝાને વા સહચારીસુ વિતક્કવિચારેસુ એકં અતિક્કમિત્વા દુતિયમ્પિ તત્રટ્ઠમેવ દોસતો દિસ્વા ઉભયમ્પિ સહાતિક્કમન્તસ્સ પઞ્ચકનયે તતિયં વુત્તં તતિયં અધિગન્તબ્બત્તા. પઠમતો અનન્તરભાવેન પનસ્સ દુતિયભાવો ચ ઉપ્પજ્જતિ. કસ્મા પનેત્થ સરૂપતો પઞ્ચકનયો ન વિભત્તોતિ? વિનેય્યજ્ઝાસયતો. યથાનુલોમદેસના હિ સુત્તન્તદેસનાતિ.

પટિપદાચતુક્કાદિવણ્ણના

૧૭૬-૧૮૦. તદનુરૂપતાતિ તસ્સ પઠમાદિજ્ઝાનસ્સ અનુરૂપસભાવા. યથાલદ્ધજ્ઝાનં સન્તતો પણીતતો દિસ્વા અસ્સાદયમાના નિકન્તિ તંસમ્પયુત્તા ખન્ધા વા તદારક્ખભૂતા સતિયેવ વા તસ્સ ઝાનસ્સ અનુચ્છવિકતાય ‘‘તદનુધમ્મતા સતી’’તિ વુત્તાતિ. કદાચીતિ યદા પઠમં અધિગન્ત્વા યથાનિસિન્નોયેવ વિના પયોગન્તરં દુતિયાદીનિ અધિગચ્છતિ, ઈદિસે કાલેતિ અત્થો.

૧૮૬. કુસલજ્ઝાનસ્સ અધિગતત્તા ‘‘સેક્ખા’’તિ વુત્તં. ન હિ તે ઉપ્પાદેન્તિ નામાતિ અરિયમગ્ગક્ખણે રૂપાવચરજ્ઝાનાનં અનુપ્પજ્જમાનતં સન્ધાયાહ.

કસિણકથાવણ્ણના

૨૦૩. આરુપ્પપાદકતા ચ દસ્સિતા વિના અભાવતો. ન હિ તેસં આરુપ્પપાદકતાય વિના નિરોધપાદકતા અત્થીતિ. નિમ્મિનિતું ઇચ્છિતસ્સ વત્થુનો નિમ્માનવસેન ખિપ્પં નિસન્તિ નિસામનં આલોચનં અધિગમો એતસ્સાતિ ખિપ્પનિસન્તિ. તબ્ભાવો ‘‘ખિપ્પનિસન્તિભાવો’’તિ આહ ‘‘ખિપ્પદસ્સનં ખિપ્પાભિઞ્ઞતા’’તિ.

કસિણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અભિભાયતનકથાવણ્ણના

૨૦૪. પટિભાગનિમિત્તભૂતં કસિણારમ્મણસઙ્ખાતં આયતનં કારણં એતસ્સાતિ કસિણાયતનં, ઝાનં. અથ વા આરમ્મણસ્સ અનવસેસફરણટ્ઠેન કસિણઞ્ચ તં આયતનઞ્ચ યોગિનો સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનભાવતો મનાયતનધમ્માયતનભાવતો ચાતિ સસમ્પયુત્તં ઝાનં કસિણાયતનં. તેનેવાહ ‘‘સતિપિ અભિભાયતનાનં કસિણાયતનત્તે’’તિ. ભાવનાય નિમિત્તં ભાવનાનિમિત્તં, આરમ્મણસ્સ પરિત્તપ્પમાણતા સુવિસુદ્ધનીલાદિતા ચ, તદેવ નાનત્તં. ભાવના એવ વા પુબ્બભાગભૂતા ભાવનાનિમિત્તં, તસ્સ નાનત્તં ભાવનાનિમિત્તનાનત્તં. પુબ્બભાગભાવના હિ યથાવુત્તવિસેસે આરમ્મણે પવત્તિઆકારવિસેસતો નાનાસભાવાતિ. કસિણનિમિત્તસ્સ અભિભવનકભાવનાનિમિત્તનાનત્તં કસિણ…પે… નાનત્તં, તતોતિ યોજેતબ્બં.

એત્થ ચ પુરિમાનિ ચત્તારિ અભિભાયતનાનિ ભૂતકસિણારમ્મણાનિ, ભૂતકસિણેસુ ચ યં સુવણ્ણં દુબ્બણ્ણન્તિ ચ ન સક્કા વત્તું. તત્થ પવત્તિતાનિ સબ્બત્થ વા વણ્ણાભોગરહિતેન પવત્તિતાનિ પઠમતતિયાભિભાયતનાનીતિ દુતિયચતુત્થાનિ વણ્ણકસિણારમ્મણાનિ. યદિ એવં દુતિયચતુત્થેહિ પઞ્ચમાદીનં કો વિસેસોતિ ‘‘પઞ્ચમાદીનિ વણ્ણતો રમણીયતરાનિ, ન તથા ઇતરાની’’તિ વદન્તિ. પુરિમાનિપિ ચત્તારિ અટ્ઠ કસિણારમ્મણાનેવ, તસ્મા તં નેસં મતિમત્તં ‘‘અટ્ઠસુ કસિણેસૂ’’તિ વુત્તત્તા. વિમોક્ખેસુ ચ પઠમદુતિયવિમોક્ખા અટ્ઠ કસિણારમ્મણા. તતિયો વણ્ણકસિણારમ્મણો. પઠમદુતિયાપિ વા વણ્ણકસિણારમ્મણા એવ ‘‘બહિદ્ધા નીલકસિણાદિરૂપાનિ ઝાનચક્ખુના પસ્સતી’’તિ વુત્તત્તા. આરમ્મણમનુઞ્ઞતાય હિ તત્થ અનિગ્ગતિતભાવેન તેસં પવત્તીતિ. એવં સન્તે તતિયસ્સ ઇતરેહિ કો વિસેસોતિ? સુભાકારાભોગો. તતિયો એવ હિ સુભન્તિ આભુજનવસેન પવત્તતિ, ન ઇતરેતિ.

ઞાણં અપ્પનાપઞ્ઞા. વિજ્જમાનેપીતિ અપિ-સદ્દેન અવિજ્જમાનેપીતિ દસ્સેતિ. પરિત્તપ્પમાણતા અભિભવનસ્સ કારણં ઇમેસુ ચતૂસુ અભિભાયતનેસૂતિ અધિપ્પાયો. નનુ ચ સબ્બત્થ ‘‘સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ વચનતો વણ્ણાભોગસહિતાનિયેવ ગહિતાનીતિ? ન ગહિતાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થાતિ આગમેસુ. તથા અપ્પમાણાનીતિ વણ્ણાભોગરહિતાનિ ચ સબ્બાનિ અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનીતિ અત્થો. યદિ એવં કથં વિસિટ્ઠાનં વણ્ણાભોગેન રહિતાનં સહિતાનઞ્ચ એકજ્ઝં મનસિ કરોતિ? ન એકજ્ઝં, વિસુંયેવ પન તેસુ મનસિકારો. યદિ વિસું કથમેકન્તિ? પરિત્તભાવસામઞ્ઞતો. યદિ એવં ‘‘સુવણ્ણદુબ્બણ્ણગ્ગહણં અતિરિચ્છતી’’તિ, નાતિરિચ્છતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અત્થિ હિ એસો પરિયાયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યદિદં વણ્ણાભોગજનિતં વિસેસં અગ્ગહેત્વા પરિત્તસામઞ્ઞેન એકત્તં નેત્વા ‘‘પરિત્તાનિ અભિભુય્યા’’તિ વત્વા પુન તદન્તોગધધમ્મપ્પભેદં વિનેય્યવસેન દસ્સેતું ‘‘તાનિ ચે કદાચિ વણ્ણવસેન આભુજિતાનિ હોન્તિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ અભિભુય્યા’’તિ વત્તબ્બતાય વણ્ણાભોગરહિતાનિ સહિતાનિ ચ વિસું મનસિ કત્વા ઉભયત્થાપિ વણ્ણાભોગરહિતપરિત્તાભિભવને તં સહિતપરિત્તાભિભવને ચ પરિત્તાભિભવનસ્સ સામઞ્ઞં ગહેત્વા એકન્તિ વચનં, એસો પરિયાયો વિજ્જતીતિ અયમધિપ્પાયો.

એવં સુત્તન્તાભિધમ્મપાઠવિસેસતો અટ્ઠકથાય વિરોધાભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સુત્તન્તાભિધમ્મપાઠાનં અવિરોધં અધિપ્પાયવિભાવનેન દસ્સેતું ‘‘તત્થચા’’તિઆદિમાહ. એવં અભિધમ્મે વણ્ણાભોગરહિતાનિ સહિતાનિ ચ વિસું વુત્તાનિ. સુત્તન્તે પન ‘‘ઉભયાનિ એકજ્ઝ’’ન્તિ વુત્તં, તં કથં વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘તદેત’’ન્તિઆદિ. તત્થ આગતસ્સાતિ સુત્તન્તે આગતસ્સ. તત્થ હિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિ આગતં. અવચનતોતિ અભિધમ્મે અવચનતો. યદિપિ વિમોક્ખા વિસું દેસિતા, કસિણાયતનભાવો વિય પન અભિભાયતનાનં વિમોક્ખકિચ્ચતાપિ અત્થીતિ અભિભાયતનવિમોક્ખાનં ઇધાપિ સઙ્કરો દુન્નિવારોતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘સબ્બવિમોક્ખકિચ્ચસાધારણવચનભાવતો’’તિ. તેન યથા અભિભાયતનદેસનાયં અભિભાયતનકિચ્ચાનિ નિરવસેસતો વુત્તાનિ, એવં વિમોક્ખદેસનાયં વિમોક્ખકિચ્ચાનીતિ ઇધ તેસં અસઙ્કરોયેવાતિ દસ્સેતિ.

યે ચ યથાવુત્તં વવત્થાનં ન સમ્પટિચ્છન્તિ, તેહિ સુત્તન્તાભિધમ્મપાઠભેદે અઞ્ઞં કારણં વત્તબ્બં સિયા. કિમેત્થ વત્તબ્બં, નનુ અટ્ઠકથાયં ‘‘કસ્મા પન યથા સુત્તન્તે’’તિઆદિં વત્વા ‘‘અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતો’’તિ કારણં વુત્તન્તિ. ન તં તસ્સ કારણવચનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અજ્ઝત્તરૂપાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ યન્તિ ઇધ સુત્તન્તે ચ ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૬૫) વુત્તવચનં સન્ધાયાહ. બહિદ્ધા રૂપાનિયેવ હિ અભિભવનીયાનીતિ. અઞ્ઞહેતુકન્તિ દેસનાવિલાસતો અઞ્ઞં અભિભવનીયહેતુ એતસ્સાતિ અઞ્ઞહેતુકં. અજ્ઝત્તઅરૂપસઞ્ઞિતાય એવ, ન સુત્તન્તે વિય અજ્ઝત્તરૂપસઞ્ઞિતાય ચાતિ અત્થો. અવિભૂતત્તાતિ ઇદં ઞાણુત્તરાનં સહ નિમિત્તુપ્પાદનેન અપ્પનાનિબ્બત્તનં આરમ્મણસ્સ અભિભવો ન સુટ્ઠુ વિભૂતભાવમન્તરેન સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં. નનુ ચ અટ્ઠકથાયં પાઠદ્વયવિસેસસ્સ દેસનાવિલાસો કારણભાવેન વુત્તોતિ આહ ‘‘દેસનાવિલાસો ચ યથાવુત્તવવત્થાનવસેન વેદિતબ્બો’’તિ. દેસનાવિલાસો હિ નામ વિનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપં વિજ્જમાનસ્સેવ પરિયાયસ્સ વિભાવનં ન યસ્સ કસ્સચીતિ. તત્થ ચ ‘‘પરિયાયદેસનત્તા’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારવવત્થાનં દેસનાવિલાસનિબન્ધનમાહ. તથા ચેવ હિ પુરતો દેસનાવિલાસો વિભાવિતો.

અભિભાયતનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિમોક્ખકથાવણ્ણના

૨૪૮. તન્તિ ‘‘સસન્તતિપરિયાપન્નરૂપ’’ન્તિ વુત્તકેસાદિવણ્ણમાહ. તં પન યસ્મા ખલમણ્ડલાદિ વિય પરમ્પરાય ઝાનસ્સ કારણં, તસ્મા ‘‘ઝાનસ્સ હેતુભાવેના’’તિ આહ. યેનાતિ યથાવુત્તરૂપવિસેસેન. વિસિટ્ઠેનાતિ અતિસયપ્પત્તેન ‘‘રૂપૂપપત્તિયા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૬૦ આદયો; વિભ. ૬૨૫) વિય ઉત્તરપદલોપેન ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુત્તેન રૂપઝાનેન. ‘‘વિસિટ્ઠેના’’તિ ઇમિના હિ અતિસયરૂપયુત્તો રૂપીતિ વુત્તોતિ દસ્સેતિ. ‘‘પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ પથવીકસિણ’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૪૯૯) ઝાનાનમેવ કસિણભાવેન પવત્તા. સુત્તે આરમ્મણાનં કસિણભાવેન પવત્તા ‘‘પથવીકસિણમેકો સઞ્જાનાતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૬૦; અ. નિ. ૧૦.૨૫).

વિમોક્ખકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બ્રહ્મવિહારકથાવણ્ણના

૨૫૧. અઞ્ઞાણસમ્પયુત્તાપિ વા ઉપેક્ખાવેદના અઞ્ઞાણુપેક્ખા, ઉપેક્ખાતિ અઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા ઉપેક્ખાવેદના, અઞ્ઞાણુપેક્ખાતિપિ એતાસંયેવ નામન્તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૯૪૭) હિ સમ્મોહવિનોદનિયં વક્ખતીતિ. અપ્પટિભાગનિમિત્તત્તેપિ એકં કતિપયે વા સત્તે ઓદિસ્સ પવત્તા પરિચ્છિન્નરૂપાદિઉપાદાનવિસયે પવત્તત્તા કથમપ્પમાણગોચરાતિ આહ ‘‘ન ચ સમ્મુતિસચ્ચવસેના’’તિઆદિ. એવમ્પિ યથા નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકાતિ સત્તવસેન પવત્તાયપિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા સઙ્ખારારમ્મણતા વુચ્ચતિ ઉપાદાનવસેન, એવં સત્તવસેન પવત્તાનમ્પિ મેત્તાદીનં સઙ્ખારારમ્મણતાપિ સિયાતિ ચે? ન, અપરામસનવસેન પવત્તાનં મેત્તાદીનં સઉપાદાનગ્ગહણાસમ્ભવતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપરામાસા’’તિઆદિ.

બ્રહ્મવિહારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અસુભકથાવણ્ણના

૨૬૩. ‘‘એકાહમતં વા દ્વીહમતં વા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૯; મ. નિ. ૧.૧૧૨) વુત્તાસુ નવસુ સિવથિકાસુ વણ્ણવસેન પવત્તજ્ઝાનં સિવથિકાવણ્ણજ્ઝાનં. નનુ ચેતસ્સ વણ્ણકસિણેહિ ગહણં યુત્તં, ન અસુભેહીતિ? ન, સિવથિકાવણ્ણં ઉપમં કત્વા અત્તનો કાયે પટિકૂલત્તં અમુઞ્ચિત્વાવ વણ્ણવસેન પવત્તનતો. તેનેવાહ ‘‘પટિકૂલમનસિકારસામઞ્ઞેના’’તિ. અયમત્થો સિવથિકાવણ્ણજ્ઝાનસ્સાતિ એત્થાપિ યોજેતબ્બોતિ વિભાવેન્તો ‘‘તમ્પી’’તિઆદિમાહ.

અસુભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપાવચરકુસલવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અરૂપાવચરકુસલકથાવણ્ણના

૨૬૫. રૂપનિમિત્તન્તિ રૂપહેતુ રૂપાધિકરણં. રૂપારૂપનિમિત્તેસૂતિ રૂપધમ્મેસુ ચ પથવીકસિણાદિનિમિત્તેસુ ચ. તદારમ્મણજ્ઝાનેસૂતિ એત્થ તં-સદ્દેન રૂપનિમિત્તં પચ્ચામસતિ રૂપમ્પિ વા રૂપધમ્મારમ્મણાનમ્પિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનં સમ્ભવતો. રૂપાદીસૂતિ રૂપારૂપનિમિત્તતદારમ્મણજ્ઝાનેસુ રૂપપટિબદ્ધધમ્મેસુ ચ. અનાવજ્જિતુકામતાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન અસમાપજ્જિતુકામતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

ચુતિતો ઉદ્ધં ઉપ્પત્તિરહાનં…પે… અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન સમતિક્કમોતિ એતેન સમતિક્કમિતબ્બત્તેન રૂપાવચરકુસલાનં રૂપાવચરવિપાકકિરિયેહિ વિસેસાભાવં દસ્સેતિ અનધિગતભાવતો. યેસઞ્હિ રૂપસઞ્ઞાદીનં અરૂપભાવનાય સમતિક્કમાદિકો લબ્ભતિ, તે દસ્સેતું ‘‘અરૂપભાવનાય અભાવે ચુતિતો ઉદ્ધં ઉપ્પત્તિરહાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ. યાતિ એકન્તરૂપનિસ્સિતા અવસિટ્ઠપરિત્તવિપાકસઞ્ઞાદયો.

આનેઞ્જસન્તસમાપત્તિસુખાનુભવનભવવિસેસૂપપજ્જનાદયો આરુપ્પસમાપત્તીનં અત્થાતિ આહ ‘‘રૂપસઞ્ઞા…પે… ન અત્થો’’તિ.

ઇધ ઉગ્ઘાટિતકસિણવસેન પરિત્તાનન્તતા હોતિ નિપ્પરિયાયદેસનત્તાતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં પરિત્તકસિણુગ્ઘાટિતે કથમાકાસાનઞ્ચાયતનવચનન્તિ? તત્થાપિ અનન્તફરણસબ્ભાવતો. તેનેવાહ ‘‘અનન્તફરણતાસબ્ભાવે’’તિ. યદિ સબ્બત્થ અનન્તફરણતા અત્થિ, અથ કસ્મા ‘‘અનન્તો આકાસો’’તિ ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘સમયવવત્થાપના’’તિઆદિ. તત્થ પટિપત્તીતિ ઝાનભાવનાકારમાહ.

૨૬૬. ઉગ્ઘાટભાવો ઉગ્ઘાટિમં. યથા પાકિમં.

૨૬૮. આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાતિક્કમતો તતિયાતિ પદુદ્ધારં કત્વા યુત્તિતો આગમતો ચ તદત્થં વિભાવેતું ‘‘તદતિક્કમતો હી’’તિઆદિમાહ. આરુપ્પસમાપત્તીનં આરમ્મણાતિક્કમેન પત્તબ્બત્તા વિસેસતો આરમ્મણે દોસદસ્સનં તદેવ અતિક્કમિતબ્બન્તિ અયં યુત્તિ, આરમ્મણે પન અતિક્કન્તે તદારમ્મણં ઝાનમ્પિ અતિક્કન્તમેવ હોતિ. ભાવનાય આરમ્મણસ્સ વિગમનં અપનયનં વિભાવના. પાળિયન્તિ વિભઙ્ગે. નનુ ચ પાળિયં ‘‘તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ અવિસેસેન વુત્તં ‘‘ન આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ. ‘‘ન તઞ્ઞેવવિઞ્ઞાણન્તિ વિસેસવચનેન અયમત્થો સિદ્ધો’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતન’’ન્તિઆદિમાહ.

અરૂપાવચરકુસલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તેભૂમકકુસલવણ્ણના

૨૬૯. સત્તહિ મહાવારેહીતિ પટિચ્ચસહજાતપચ્ચયનિસ્સયસંસટ્ઠસમ્પયુત્તપઞ્હાવારેહિ અનુલોમપચ્ચનીયઅનુલોમપચ્ચનીયપચ્ચનીયાનુલોમાદિનયા અનુલોમાદિનયા. ભારદ્વાજગોતમાદયો અટ્ઠચત્તાલીસ લોકે ગોત્તાનિ મૂલભૂતાનિ, તથા કટ્ઠકલાપાદયો અટ્ઠચત્તાલીસેવ ચરણાનીતિ આહ ‘‘અટ્ઠચત્તાલીસ’’ન્તિઆદિ. તત્થ તેસન્તિ ભબ્બાભબ્બાનં. દ્વારસીસેન દ્વારવન્તાનિ ગય્હન્તીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘તંતંદ્વારાનિ વા કાયાદીની’’તિ. અચિત્તીકારેન વા કતં હીનં, અજ્ઝુપેક્ખનેન કતં મજ્ઝિમં, સક્કચ્ચકતં પણીતં. આમિસકિઞ્જક્ખાદિહેતુ વા કતં હીનં, પુઞ્ઞફલકામતાય કતં મજ્ઝિમં, કત્તબ્બમિચ્ચેવ અરિયભાવે ઠિતેન કતં પણીતં. ભવસમ્પત્તિલોભેન વા પવત્તિતં હીનં, અલોભજ્ઝાસયેન પવત્તિતં મજ્ઝિમં, પરહિતાય પવત્તિતં પણીતં. પરિત્તકતં વા હીનં, મત્તસો કતં મજ્ઝિમં, અધિમત્તસો કતં પણીતં. મહગ્ગતેસુ પન પટિલદ્ધમત્તં હીનં, નાતિસુભાવિતં મજ્ઝિમં, સુભાવિતં વસિપ્પત્તં પણીતં. ઇમેસુપિ એકેકસ્સ હીનાદિકસ્સ આયૂહનનાનત્તાદિવસેન હીનાદિભેદો લબ્ભતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. સમ્પયુત્તધમ્માનં વસેનાતિ યો ચિત્તપ્પભાવિતો ચિત્તસમ્પયુત્તાનં ચિત્તાધિપતેય્યભાવો, સો તંનિમિત્તે ચિત્તે ઉપચરિતોતિ એવં વા એત્થ અત્થો.

તેભૂમકકુસલવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

લોકુત્તરકુસલવણ્ણના

૨૭૭. ‘‘કેનટ્ઠેન લોકુત્તર’’ન્તિઆદિ પટિસમ્ભિદાવચનં (પટિ. મ. ૨.૪૩) અટ્ઠકથાય આભતં, તસ્મા તત્થ ‘‘તિવિધોપિ અનુત્તરધમ્મો લોકં તરતી’’તિઆદિના સઙ્ગહિતોતિ તં તીહિ પદેહિ યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘લોકં તરતીતિ એતેના’’તિઆદિમાહ. એકેકસ્મિં યોજેતબ્બો લોકસ્સ અન્તગમનાદિતાય મગ્ગાદીસુપિ લબ્ભમાનત્તા. મગ્ગેયેવ વા તિવિધોપિ અત્થો યોજેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. અનતિવત્તનાદીતિ આદિ-સદ્દેન ઇન્દ્રિયાનં એકરસતા તદુપગવીરિયવાહનં આસેવનાતિ ઇમે તયો ભાવનાવિસેસે સઙ્ગણ્હાતિ. યસ્મા ચેતે ભાવનાવિસેસા સંકિલેસવોદાનેસુ વટ્ટવિવટ્ટેસુ ચ તંતંઆદીનવાનિસંસદસ્સનભૂતાય પુબ્બભાગપઞ્ઞાય સમ્પાદિતેન ઞાણવિસેસેન નિપ્ફજ્જન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં…પે… વડ્ઢેતી’’તિ.

નિસ્સયો હોતીતિ રુક્ખો વિય સાખાય આધારભાવેન વોહરીયતીતિ અત્થો. ફલઞાણફલઙ્ગાનં નિસ્સયવચનં નિસ્સયપચ્ચયત્તા. તતોયેવ નિસ્સયભાવતો પતિટ્ઠાભાવતો. અરિયફલસન્નિસ્સયેન હિ અરિયા કતકિચ્ચા સુટ્ઠુ નિબ્બિન્નસબ્બભવાપિ ચિરતરં લોકે પરહિતાય તિટ્ઠન્તિ. કિલેસાનં ઓધિસો પજહનકાપિ અરિયમગ્ગા અવિસેસેન સબ્બાકુસલાનં સબ્બકુસલપટિપક્ખતાય અઞ્ઞમગ્ગપ્પહાતબ્બેસુપિ કેનચિ પહાનાકારેન પવત્તન્તીતિ તં પહાનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘ઇતરેસં વિજ્જુતોભાસેન વિય તમસ્સા’’તિ આહ. યેન પાળિયં હેટ્ઠિમમગ્ગઞાણાનં વિજ્જૂપમતા દસ્સિતા. યદિ એવં ઉપરિમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા ઇતરેતિ ઇધાધિપ્પેતા. ન તેસં સમુચ્છેદવચનં યુત્તં. ન હિ ભાવનાય પહાતબ્બે દસ્સનમગ્ગો સમુચ્છિન્દિતું સક્કોતિ. તથા ચ સતિ દસ્સનેન પહાતબ્બા એવ તે સિયું. અથ તદઙ્ગપ્પહાનં અધિપ્પેતં, યેન ‘‘વિજ્જુતોભાસેન વિય તમસ્સા’’તિ વુત્તં, તં પુબ્બભાગવિપસ્સનાય એવ સિદ્ધં ન ચ યુત્તં લોકુત્તરમગ્ગો તદઙ્ગવસેન કિલેસે પજહતીતિ. વિક્ખમ્ભનેપિ એસેવ નયો, અનુલોમઞાણેનેવ તસ્સ સાતિસયં સાધિતત્તા. અથ પન પઠમમગ્ગવજ્ઝા એવ કિલેસા ઇતરેતિ અધિપ્પેતા, એવં સન્તે તેસં ઇતરભાવોવ ન સિયા, ન ચ અનપાયગમનીયા નામ કિલેસા દસ્સનેન પહાતબ્બા અત્થિ, નાપિ પઠમમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા તેન વિજ્જુતોભાસેન વિય તમો સમુચ્છિન્દિતબ્બાતિ વત્તું યુત્તન્તિ ઉપપરિક્ખિતબ્બોયં ‘‘ઇતરેસં…પે… સમુચ્છેદો’’તિ. લોકિયજ્ઝાનમ્પિ ન વિના પટિપદાય ઇજ્ઝતીતિ ઇદં અધિપ્પાયવસેન નેતબ્બં નેય્યત્થત્તાતિ તં અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો ‘‘અકતાધિકારસ્સા’’તિ આહ. તેન યથાવુત્તવચનસ્સ ચ સપ્પદેસતં દસ્સેતિ. નનુ ચ કતાધિકારસ્સ અરિયસ્સ મગ્ગેન સમિજ્ઝમાનમ્પિ ઝાનં મગ્ગપટિપદાવસેન પટિપદાસહિતમેવાતિ. ન વિના પટિપદાય ઇજ્ઝતીતિ સક્કા વત્તું, તેનેતં વચનં નિપ્પદેસમેવાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘કતાધિકારસ્સ પના’’તિઆદિ. ઇદાનિ તસ્સ વચનસ્સ અધિપ્પાયવસેન ગહેતબ્બત્થતા પાળિતોપિ વિઞ્ઞાયતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથાવુત્ત…પે… કતા’’તિ.

‘‘યો કોચીતિ અવિસેસવચન’’ન્તિ તસ્સ અપવાદં દસ્સેન્તો ‘‘સકિં દ્વિક્ખત્તુ’’ન્તિ આદિમાહ. પરિચ્છિન્દિત્વા ગહણં પરિજાનનં. નામરૂપવવત્થાપનાદીનન્તિ નામરૂપવવત્થાપનપચ્ચયપરિગ્ગહલક્ખણપટિવેધનિકન્તિપરિયાદાનાનં. કિચ્છસિદ્ધિતોતિ નામરૂપવવત્થાપનાદીનં કેસઞ્ચિ સબ્બેસમ્પિ વા કિચ્છસિદ્ધિતો. એસ નયો દુતિયવારાદીસુપિ યથાસમ્ભવં. સુખસિદ્ધિયમ્પીતિ નામરૂપવવત્થાપનાદીનં કિચ્છસિદ્ધિ મગ્ગપાતુભાવદન્ધભાવસ્સ કારણભાવે અનેકન્તિકા. વિપસ્સનાસહગતિન્દ્રિયાનં પન મન્દતા તસ્સ એકન્તકારણન્તિ દસ્સેતિ.

એતદન્તત્તા પટિપદાયાતિ એતેન નિપ્પરિયાયતો પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિસઙ્ખાતાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચિરાચિરપ્પવત્તિવસેન મગ્ગસ્સ ખિપ્પદન્ધાભિઞ્ઞતા વુત્તાતિ દસ્સેતિ. પુરિમાનન્તિ પુરિમવારાનં, લક્ખણપટિવેધાદીનંયેવ વા. હેટ્ઠિમકોટિયા તિક્ખત્તું કિલેસવિક્ખમ્ભને સતિ દુક્ખાપટિપદાભાવો, ન તતો હેટ્ઠાતિ નિચ્છિતત્તા આહ ‘‘તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનવારતાવસેના’’તિ. તસ્સ સુખાપટિપદા વેદિતબ્બા ઉક્કંસવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

યસ્મિં પુગ્ગલે વિસંવાદનભેદનાનિટ્ઠાનત્થનિયોજનાનં પવત્તિ, તત્થ સિનેહવિરહેનેવ તેસં પવત્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અસઙ્ગહિતો હોતીતિ મુસાવાદાદીનં વિસંવાદનાદિકિચ્ચતાય લૂખતા ચ અપરિગ્ગહતા ચ વુત્તા. તપ્પટિપક્ખવિરુદ્ધસભાવત્તા સમ્માવાચાય સિનિદ્ધભાવતા પરિગ્ગાહકસભાવતા. સદ્ધાવિસેસયોગતો વા તસ્સા સિનિદ્ધભાવો દટ્ઠબ્બો. સમુટ્ઠાપેતીતિ પવત્તેતિ. જીવમાનો વા સત્તો, સમ્પયુત્તધમ્મા વા વોદાયન્તિ એતેન સયં વા વોદાયતીતિ વોદાનં.

૨૮૫. તણ્હાદિટ્ઠીહિ પતિટ્ઠાનં. અવસેસકિલેસાભિસઙ્ખારેહિ આયૂહના. સસ્સતદિટ્ઠિયા પતિટ્ઠાનં. ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા આયૂહના. લીનવસેન પતિટ્ઠાનં. ઉદ્ધચ્ચવસેન આયૂહના. કામસુખાનુયોગવસેન પતિટ્ઠાનં. અત્તકિલમથાનુયોગવસેન આયૂહના. સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારવસેન પતિટ્ઠાનં. સબ્બલોકિયકુસલાભિસઙ્ખારવસેન આયૂહનાતિ ઓઘતરણસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તેસુ પકારન્તરેસુ ઇધ અવુત્તાનં વસેનપિ પતિટ્ઠાનાયૂહના વેદિતબ્બા.

અથ વા કિલેસગ્ગહણેન તણ્હાસસ્સતદિટ્ઠિસબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા ગહિતા તંસભાગતાય તદેકટ્ઠતાય ચ. તથા અભિસઙ્ખારગ્ગહણેન અવસેસકિલેસઉચ્છેદદિટ્ઠિસબ્બલોકિયકુસલાભિસઙ્ખારા. લીનુદ્ધચ્ચકામસુખત્તકિલમથાનુયોગાનં વિસું વુત્તત્તા તેહિ ન યોજેતબ્બન્તિ કિલેસાભિસઙ્ખારવસેન પતિટ્ઠાનાયૂહને વત્વા તણ્હાદિટ્ઠીનં તત્થ વિસેસપચ્ચયતં દીપેતું તદુભયવસેનપિ યોજના કતા. નયદસ્સનં વા એતં તત્થ દટ્ઠબ્બં. એવમિતરેપિ પકારા યોજેતબ્બાતિ. ‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૪.૧૧૨, ૧૧૪) અઙ્ગ-સદ્દસ્સ કારણત્થતા દટ્ઠબ્બા.

૨૯૯. મુસાવાદાદીનિ ભાસમાનો કરોતિ નામ કિં વક્ખમાનં કિરિયં, કા પન સાતિ? મુસાવાદાદિકિરિયાતિ વિદિતોવાયમત્થો. એવં વા એત્થ યોજના દટ્ઠબ્બા.

૩૦૧. નિપ્ફાદિતપચ્ચયાનન્તિ ચીવરાદિપચ્ચયાનં. કુહનવત્થૂનીતિ પાપિચ્છતં નિસ્સાય લૂખચીવરાદિસેવનવસેન ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો અરહા’’તિઆદિના (પારા. ૨૨૪) અત્તાનં અરિયગુણસામન્તં કત્વા ભણનવસેન વિસેસલાભિનો વિય અત્તનો પરિહરણવસેન ચ પવત્તા અકુસલચિત્તુપ્પાદા પરેસં વિમ્હાપનકારણાનિ કુહનવત્થૂનિ.

૩૪૩. સતિપિ સગુણારમ્મણેહિ મગ્ગસ્સ અનિમિત્તનામલાભે ન નિપ્પરિયાયેન વિપસ્સના અનિમિત્તનામિકાતિ આગમનતો મગ્ગો અનિમિત્તનામં ન લભતીતિ આહ ‘‘ન પન સગુણારમ્મણેહિ…પે… સિદ્ધં હોતી’’તિ. યસ્મા પન આગમનતો સુઞ્ઞતં અપ્પણિહિતન્તિ લદ્ધનામસ્સ મગ્ગસ્સ સગુણતો આરમ્મણતો ચ તંનામાભાવો ન કદાચિપિ અત્થિ, તસ્મા નામત્તયપારિપૂરિહેતુઆગમનતો નામલાભોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘પરિપુણ્ણનામસિદ્ધિહેતુત્તા’’તિ. સબ્બેસન્તિ સબ્બવિમોક્ખમુખાગતાનમ્પિ મગ્ગાનં. નામત્તયયોગોતિ સુઞ્ઞતાપણિહિતાનિમિત્તનામયોગો. વવત્થાનં અસઙ્કરો.

૩૫૦. નિમિત્તધમ્મા સઙ્ખારા તેહિ સનિમિત્તા સવિગ્ગહા વિય ઉપટ્ઠહન્તીતિ તેસં અભાવિતભાવનસ્સ ભાવિતભાવનસ્સ ચ ઉપટ્ઠહનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘સમૂહાદી’’તિઆદિમાહ. તેન ચ ‘‘વિમોક્ખેન સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્તં હોતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૩૫૦) વુત્તં, ન ‘‘તસ્મિં વિમોક્ખે’’તિ, તસ્મા ‘‘અનિમિત્તવિમોક્ખોતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનં આહા’’તિ વુત્તં. ઇતરત્થાપિ એસેવ નયો. અનિમિત્તસ્સ અનિમિત્તભાવાભાવો નત્થીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ચ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય અનિમિત્તવિમોક્ખભાવો પરિયાયેનાતિ નિપ્પરિયાયદેસનાય તસ્સા અનિમિત્તભાવાભાવો અત્થિ એવ, એવઞ્ચ સતિ ‘‘અનિમિત્તસ્સ અનિમિત્તનામદાનાભાવો’’તિ ચ ન ન સક્કા વત્તુન્તિ ઉપમાસંસન્દનં સુટ્ઠુતરં યુજ્જતિ, તથા અનિમિત્તેન મગ્ગસ્સ અનિમિત્તભાવો ન યુજ્જતિયેવ. તેનાહ ‘‘પરમત્થતો નામં દાતું ન સક્કોતી’’તિ? સચ્ચમેતં, પરિયાયસિદ્ધંયેવ પન અનિચ્ચાનુપસ્સનાય અનિમિત્તભાવં ગહેત્વા મગ્ગસોધનવસેનાયમનુયોગો કતો ‘‘અનિમિત્તવિમોક્ખસ્સ અનિમિત્તભાવાભાવો નત્થીતિવિરુદ્ધં વિય હોતી’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘અનિમિત્તં…પે… દીપિતો હોતી’’તિ સયમેવ વક્ખતીતિ. સામઞ્ઞન્તિ ઉપમોપમિતબ્બાનં સમ્બન્ધમાહ. ન મગ્ગાધિપતીતિ મગ્ગો અધિપતિ મગ્ગાધિપતીતિ છન્દચિત્તાનં અયં સમઞ્ઞા નત્થીતિ અત્થો. ન ચ તેહિ મગ્ગસ્સાતિ છન્દચિત્તેહિ મગ્ગો અધિપતિ એતસ્સાતિ મગ્ગાધિપતીતિ અયં સમઞ્ઞા મગ્ગસ્સ નત્થિ. કસ્મા? તેસં છન્દચિત્તાનં અમગ્ગઙ્ગત્તા.

ઝાનસ્સ સુઞ્ઞતાદિનામકત્તાતિ એતેન ઇન્દ્રિયબલાદીનમ્પિ મગ્ગસમ્પયોગતો સુઞ્ઞતાદિનામકતા દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં. સતિપિ પચ્ચનીકામસને ન તસ્સ મગ્ગસ્સ તં પરિબ્યત્તં યથા સરસતાતિ આહ ‘‘સરસપ્પધાનો’’તિ. દ્વીહીતિ સરસપચ્ચનીકેહિ. અઞ્ઞનિરપેક્ખેહીતિ આગમનનિરપેક્ખેહિ. તસ્માતિ યસ્મા સરસતોવ નામલાભે અવવત્થાનાપત્તિ સબ્બસ્સ મગ્ગસ્સ સબ્બનામભાવાપત્તિ હોતિ, તસ્મા. અત્તાભિ…પે… મગ્ગાતિ તેન આગમનતો નામલાભસ્સ પચ્ચનીકતો નામલાભભાવં દસ્સેતિ. સરસન્તરેતિ અનિમિત્તભાવાદિકે. પચ્ચનીકસહિતેન સરસેનાતિ સુઞ્ઞતાપ્પણિહિતભાવેહિ તદાગમનેહિ. નિમિત્તગ્ગહણાનિવારણાતિ સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહસ્સ અનિસેધનતો. સુઞ્ઞતાપ્પણિહિતસ્સેવ મગ્ગસ્સ વુત્તત્તા અનિચ્ચતો વુટ્ઠહન્તસ્સ મગ્ગો ઇધ અસઙ્ગહિતો સિયાતિ આસઙ્કિત્વા આહ ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સના’’તિઆદિ. સઙ્ખારેહિ વુટ્ઠાનં ન સિયા, લક્ખણેહિ એવ વુટ્ઠાનં સિયાતિ અધિપ્પાયો, લક્ખણપટિવેધો ન સિયા અતદારમ્મણત્તાતિ અત્થો. સઙ્ખારાનઞ્હિ હુત્વા અભાવઉદયબ્બયપટિપીળનાવસવત્તનાકારેસુ અનિચ્ચતાદિલક્ખણવોહારો.

આકારવન્તેસુ ગહિતેસુ તદાકારોપિ ગહિતોયેવ હોતીતિ આહ ‘‘લક્ખણાનિપિ પટિવિદ્ધાનિ હોન્તિ તદાકારસઙ્ખારગ્ગહણતો’’તિ. યથાવુત્તાધિપ્પાયેનાતિ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના ‘‘સઙ્ખારેસૂ’’તિઆદિનાવ વુત્તપ્પકારાધિપ્પાયેન. વિસુન્તિ સઙ્ખારેહિ વિનિવત્તેત્વા.

લોકુત્તરકુસલં

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

પઞ્ચધા ઉદ્દિસતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે અજ્ઝત્તદુકવસેન રૂપદુકવસેન ચ ભિન્દિત્વા અભિન્દિત્વા ચ નિમિત્તવચનેનેવ ઉદ્દિસતિ પવત્તસ્સપિ સઙ્ખારનિમિત્તભાવાનતિવત્તનતો વુટ્ઠાતબ્બતાસામઞ્ઞતો ચ. તેનેવ ઉપાદિન્નાનુપાદિન્નવસેન પવત્તં દ્વિધા કત્વા નિદ્દિસિત્વાપિ ‘‘અયં તાવ નિમિત્તે વિનિચ્છયો’’તિ નિમિત્તવસેનેવ નિગમેતિ. એત્થ ચ નિમિત્તં અજ્ઝત્તબહિદ્ધા, પવત્તં પન અજ્ઝત્તમેવાતિ અયમેતેસં વિસેસો. બોજ્ઝઙ્ગાદિવિસેસન્તિ બોજ્ઝઙ્ગઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાનં અસદિસતં. અસમાપજ્જિતુકામતાસઙ્ખાતા વિતક્કાદિવિરાગભાવના અસમાપજ્જિતુકામતાવિરાગભાવના. ઇતરસ્સાતિ પાદકજ્ઝાનાદિકસ્સ. અતબ્ભાવતોતિ યથાવુત્તવિરાગભાવનાભાવસ્સ અભાવતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા મગ્ગાસન્નાય વિપસ્સનાય સોમનસ્સસહગતત્તે મગ્ગસ્સ પઠમાદિજ્ઝાનિકતા ચ ઉપેક્ખાસહગતત્તે પઞ્ચમજ્ઝાનિકતા એવ ચ તબ્બસેન ચ બોજ્ઝઙ્ગાદીનં વિસેસોતિ તેસં નિયમે આસન્નકારણં પધાનકારણઞ્ચ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના, ન એવં પાદકજ્ઝાનાદયોતિ.

ઇદાનિ અપાદકપઠમજ્ઝાનપાદકાનં પકિણ્ણકસઙ્ખારપઠમજ્ઝાનાનિ સમ્મસિત્વા નિબ્બત્તિતાનઞ્ચ મગ્ગાનં એકન્તેન પઠમજ્ઝાનિકભાવતો વિપસ્સનાનિયમોયેવેત્થ એકન્તિકો પધાનઞ્ચાતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘વિપસ્સનાનિયમેનેવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇતરેતિ દુતિયજ્ઝાનિકાદિમગ્ગા. પાદકજ્ઝાનાતિક્કન્તાનં અઙ્ગાનં અસમાપજ્જિતુકામતાવિરાગભાવનાભૂતા વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અધિટ્ઠાનભૂતેન પાદકજ્ઝાનેન આહિતવિસેસા મગ્ગસ્સ ઝાનઙ્ગાદિવિસેસનિયામિકા હોતીતિ ‘‘પાદકજ્ઝાનવિપસ્સનાનિયમેહી’’તિ વુત્તં. યથા ચ અધિટ્ઠાનભૂતેન પાદકજ્ઝાનેન, એવં આરમ્મણભૂતેન સમ્મસિતજ્ઝાનેન ઉભયસબ્ભાવે અજ્ઝાસયવસેન આહિતવિસેસા વિપસ્સના નિયમેતીતિ આહ ‘‘એવં સેસવાદેસુપિ…પે… યોજેતબ્બો’’તિ.

પાદકજ્ઝાનસઙ્ખારેસૂતિ પઠમજ્ઝાનસઙ્ખારેસુ. ‘‘પઠમજ્ઝાનં પાદકં કત્વા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૩૫૦) હિ વુત્તં. તંતંવિરાગાવિરાગભાવનાભાવેનાતિ વિતક્કાદીનં વિરજ્જનાવિરજ્જનભાવનાભાવેન. તેન આરમ્મણજ્ઝાનસ્સપિ વિપસ્સનાય વિસેસાધાનં ઉપનિસ્સયતમાહ.

પાદકજ્ઝાનસમ્મસિતજ્ઝાનાનિયેવ બોજ્ઝઙ્ગાદિવિસેસાનં ઉપનિસ્સયો કારણન્તિ પાદકજ્ઝાનસમ્મસિતજ્ઝાનુપનિસ્સયો, તસ્સ સબ્ભાવે. તદભાવાભાવતોતિ તસ્સ અજ્ઝાસયસ્સ અભાવાભાવતો.

ચતુત્થજ્ઝાનિકસ્સ મગ્ગસ્સ આરુપ્પે અરૂપજ્ઝાનમેવ પાદકં સિયાતિ આહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનિકવજ્જાન’’ન્તિ. અરિયમગ્ગસ્સ ઓળારિકઙ્ગાતિક્કમનૂપનિસ્સયા વિપસ્સનાય અધિટ્ઠાનારમ્મણભૂતા દુતિયજ્ઝાનાદયો. પઞ્ચહિ અઙ્ગેહીતિ પઞ્ચહિ ઝાનઙ્ગેહિ. ‘‘તંતંવાદેહિ પઞ્ઞાપિયમાનાનિ પાદકજ્ઝાનાદીનિ વાદસહચારિતાય ‘વાદા’તિ વુચ્ચન્તી’’તિ અધિપ્પાયેન ‘‘તયોપેતે વાદે’’તિ આહ. વદન્તિ એતેહીતિ વા વાદકરણભૂતાનિ પાદકજ્ઝાનાદીનિ વાદા.

વિપાકસન્તાનસ્સ…પે… સુસઙ્ખતત્તાતિ એતેન યસ્મિં સન્તાને કમ્મં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ ઉપ્પજ્જમાનમેવ કિઞ્ચિ વિસેસાધાનં કરોતીતિ દીપેતિ. યતો તસ્મિંયેવ સન્તાને તસ્સ વિપાકો, નાઞ્ઞત્થ.

પુરિમાનુલોમં વિય તન્તિ યથા ગોત્રભુટ્ઠાને ઉપ્પન્નાનુલોમતો પુરિમઅનુલોમઞાણં તં ગોત્રભુટ્ઠાને ઉપ્પન્નાનુલોમં અનુબન્ધતિ, એવં. તદપીતિ ગોત્રભુટ્ઠાને ઉપ્પન્નાનુલોમઞાણમ્પિ અઞ્ઞં અનુલોમઞાણમેવ અનુબન્ધેય્ય, તસ્સ અનન્તરં ઉપ્પજ્જેય્ય. સા ભૂમીતિ સા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધસઙ્ખાતા કિલેસાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય ભૂમિ. એકો ભવોતિ ગહેત્વા વુત્તન્તિ એતેન સત્ત ભવે દ્વે ભવેતિ ઇદમ્પિ અધિપ્પાયવસેન નેતબ્બત્થં, ન યથારુતવસેનાતિ દસ્સેતિ. તત્થાયં અધિપ્પાયો – એકવારં કામાવચરદેવેસુ એકવારં મનુસ્સેસૂતિ એવમ્પિ મિસ્સિતૂપપત્તિવસેન તેસુ એકિસ્સા એવ ઉપપત્તિયા અયં પરિચ્છેદો. યં પન ‘‘ન તે ભવં અટ્ઠમમાદિયન્તી’’તિ (ખુ. પા. ૬.૯; સુ. નિ. ૨૩૨) વુત્તં, તમ્પિ કામાવચરભવંયેવ સન્ધાયાહ. મહગ્ગતભવાનં પરિચ્છેદો નત્થીતિ વદન્તિ. તથા ‘‘ઠપેત્વા દ્વે ભવે’’તિ એત્થાપિ કામાવચરદેવમનુસ્સભવાનં મિસ્સકવસેનેવ, તસ્મા કામધાતુયં યે દ્વે ભવાતિ કામાવચરદેવમનુસ્સવસેન યે દ્વે ભવાતિ અત્થો. પુરિમવિકપ્પેસુ પુગ્ગલભેદેન પટિપદા ભિન્દિત્વા કસ્સચિ ચલતીતિ, કસ્સચિ ન ચલતીતિ કત્વા ‘‘ચલતિ એવા’’તિ અવધારણમન્તરેન અત્થો વુત્તો. યસ્મા પન અટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૩૫૦ લોકુત્તરકુસલપકિણ્ણકકથા) ‘‘યથા ચ પટિપદા, એવં અધિપતિપિ ચલતિ એવા’’તિ વુત્તં, તસ્મા સબ્બેસમ્પિ પટિપદાસુ અભેદેન ગહિતાસુ એકન્તેન ચલનં સમ્ભવતીતિ ‘‘ચલતિચ્ચેવ વુત્તં, ન ન ચલતી’’તિ તતિયવિકપ્પો ચલનાવધારણો વુત્તો.

લોકુત્તરકુસલપકિણ્ણકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમમગ્ગવીસતિમહાનયવણ્ણના

૩૫૭. ઝાનમગ્ગાદિપરિયાયેહિ કથિતે બોજ્ઝનકાતિ અધિપ્પેતા, વિસેસતો પુબ્બભાગે ‘‘ઝાનં ભાવેમિ મગ્ગં ભાવેમી’’તિ પવત્તજ્ઝાસયા હોન્તીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘યસ્સ પુબ્બભાગે’’તિઆદિમાહ.

૩૫૮. ઉપનિસ્સયવસેનાતિ તથા ચિત્તપ્પવત્તિસઙ્ખાતેન પુબ્બભાગાભિસઙ્ખારેન. તેનેવાહ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ. તદનુરૂપબલાતિ અધિપતિપચ્ચયલાભેન સત્તિવિસેસયોગમાહ. યદિ પુબ્બભાગાભિસઙ્ખારવસેન છન્દાદીનં અધિપતિભાવો, કિમત્થમેતેયેવ એવં વુત્તા, નનુ સદ્ધાદીનમ્પિ પુબ્બભાગાભિસઙ્ખારો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘સેસધમ્માન’’ન્તિઆદિ. અતંસભાવત્તાતિ સમ્પયુત્તેહિ સાતિસયમનુવત્તિતબ્બભાવરહિતત્તા. કિઞ્ચાપિ હિ સદ્ધાદયોપિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતાય સમ્પયુત્તેહિ અનુવત્તયન્તિ, એકસ્મિં પન ચિત્તુપ્પાદે સમધુરેન અઞ્ઞેન વિના સમ્પયુત્તેહિ અનુવત્તનીયભાવો ન તેસં યથા છન્દાદીનન્તિ તેયેવ અધિપતિભાવેન વુત્તા. એવઞ્ચ કત્વા ઇન્દ્રિયસહજાતાધિપતિપચ્ચયાનં વિસેસો પરિબ્યત્તો હોતિ.

ચતુમગ્ગનયસહસ્સવણ્ણના

૩૬૨. માનસ્સ દિટ્ઠિસદિસા પવત્તિ. તથા હિ સો અધિપતિ વિય અઞ્ઞાધિપતિના દિટ્ઠિયા સહ નપ્પવત્તતીતિ. એકદેસ…પે… ઉપમા હોતિ, ન સબ્બસામઞ્ઞેન, ઇતરથા સૂરિયત્થઙ્ગમને અન્ધકારાવત્થરણં વિય અગ્ગમગ્ગતિરોધાને સચ્ચપટિચ્છાદકતમપ્પવત્તિ આપજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞે અઞ્ઞે. ‘‘આનીતં ઇદં સુત્ત’’ન્તિ વિભત્તિ પરિણામેતબ્બા. યથાવુત્તનયેનાતિ ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન. ન ઉપમાય વુત્તત્તાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ન ઉપમાય વુત્તભાવતો. યથાવુત્તનયેનાતિ વા એતસ્મિં સુત્તે વુત્તપ્પકારેન નયેન ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાયં ઉપમાય ન વુત્તત્તા. અવયવા વિય હોન્તિ, યેન તે ચેતસિ નિયુત્તા, ચિત્તસ્સ એતેતિ ચ ચેતસિકાતિઆદિના વુચ્ચન્તિ, ન પન ‘‘ફસ્સિકા’’તિઆદિનાતિ દટ્ઠબ્બં.

કુસલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.