ધમ્મુદ્દેસવારકથા

ફસ્સપઞ્ચમકરાસિવણ્ણના

‘‘તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતી’’તિઆદિકાય પાળિયા ફસ્સાદીનં કામાવચરતાદિદસ્સને ન તપ્પરભાવો, સભાવદસ્સને એવ પન તપ્પરભાવોતિ દસ્સેતિ ‘‘ન હિ ફસ્સાદીન’’ન્તિઆદિના.

ચિત્તકિરિયાભાવેનાતિ ચિત્તબ્યાપારભાવેન. ફસ્સસ્સ સમ્પજ્જનમુપ્પજ્જનમેવ. સન્નિપતિતપ્પવત્તિયા પચ્ચયો હોતીતિ એતેન ચિત્તારમ્મણસન્નિપાતકારણં ફસ્સો ચિત્તારમ્મણસન્નિપાતોતિ વુત્તોતિ દસ્સેતિ. ફસ્સો હિ ચિત્તસ્સ આરમ્મણે ફુસનાકારેનેવ પવત્તિતો તસ્સ આરમ્મણે સન્નિપતિતપ્પવત્તિયા પચ્ચયોતિ ચ વુચ્ચતિ. સા ચસ્સ ફુસનાકારપ્પવત્તિ સાખગ્ગે ઠિતં દિસ્વા ભૂમિસણ્ઠિતસ્સ અવીરકપુરિસસ્સ જઙ્ઘચલનં, અમ્બિલઅમ્બપક્કાદિં ખાદન્તં દિસ્વા મુખે ખેળુપ્પત્તિ, દયાલુકસ્સ પરં હઞ્ઞમાનં દિસ્વા સરીરકમ્પનન્તિ એવમાદીસુ પરિબ્યત્તા હોતિ. તબ્બિસેસભૂતા રૂપધમ્માતિ યથા પટિહનનવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં આસન્નતરં ઉપ્પજ્જમાનેસુ રૂપધમ્મવિસેસેસુ સઙ્ઘટ્ટનપરિયાયો, એવં ચિત્તારમ્મણાનં વિસયકરણવિસયભાવપ્પત્તિ પટિહનનાકારેન હોતિ. સો ચ ચિત્તનિસ્સિતો ધમ્મવિસેસો સઙ્ઘટ્ટનપરિયાયેન વુત્તો, યદાહ ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ. કેચિ પન ‘‘સઙ્ઘટ્ટનરસો ફસ્સો પઞ્ચદ્વારિકોવ, ન ઇતરો વત્થારમ્મણસઙ્ઘટ્ટનાભાવતો’’તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ ઉપચારસિદ્ધત્તા સઙ્ઘટ્ટનસ્સ. ઇતરથા પઞ્ચદ્વારિકસ્સપિ તં ન સમ્ભવેય્યાતિ. ઇન્દ્રિયમનસિકારેસુ યથાપવત્તમાનેસુ તંતંઆરમ્મણે વિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તેસં તથાપવત્તિયેવ વિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવકરણં.

‘‘યં ખો, ભિક્ખવે, ઇમે પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં વુચ્ચતિ કામાનં અસ્સાદો’’તિઆદિવચનતો (અ. નિ. ૯.૩૪) સુખવેદનાવ અસ્સાદોતિ આહ ‘‘અસ્સાદભાવતો’’તિ. ફુસનાદિભાવેન આરમ્મણગ્ગહણં એકદેસાનુભવનન્તિ અનુપચરિતમેવ ફસ્સાદીનં અનુભવનકિચ્ચમાહ.

નિમિત્તેનાતિ નીલાદિના દીઘાદિના ચ નિમિત્તેન. એતેનુપાયેનાતિ યથા ઞાણપ્પધાને ચિત્તુપ્પાદે સઞ્ઞા ઞાણમનુવત્તતિ, એવં સમાધિપ્પધાને સમાધિન્તિ દસ્સેતિ.

પબન્ધતીતિ પટ્ઠપેતિ સમ્પયુત્તધમ્મે સકસકકિચ્ચે પટ્ઠપેતિ. તેનેવ હિ તદત્થં વિવરન્તો ‘‘પવત્તેતી’’તિ આહ.

વિજ્જમાનતાવાચી હોતિ-સદ્દો, વિજ્જમાનતા ચ સઙ્ખતધમ્માનં ઉપ્પજ્જનેન વિના નત્થીતિ ‘‘ચિત્તં ન તથા અત્થતો નુપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. તેન યસ્મા ચિત્તં ન નુપ્પજ્જતિ ઉપ્પજ્જતિ એવ, તસ્મા ચિત્તં હોતીતિ વુત્તન્તિ અયમેત્થ અટ્ઠકથાય અત્થો. એવમવટ્ઠિતે હોતિ-ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દાનં સમાનત્થત્તેન ન કિઞ્ચિ પયોજનં દિસ્સતિ. અથ વા ભવનં નામ સત્તા, સત્તા ચ ઉપ્પાદાદિના સમઙ્ગિતાતિ ફસ્સાદીનં ખણત્તયપરિયાપન્નતા ‘‘ફસ્સો હોતી’’તિઆદીસુ હોતિ-સદ્દેન વુત્તા. તત્થ યો ભાવો ઉપ્પાદસમઙ્ગી, ન સો ન હોતિ નામ, તસ્મા ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન વુચ્ચમાનસ્સ અત્થસ્સ હોતિ-સદ્દવચનીયતા ન ન સમ્ભવતિ. ઉપ્પન્નં હોતીતિ એત્થ પન કિઞ્ચાપિ ઉપ્પન્ન-સદ્દેનેવ ઉપ્પાદાદિસમઙ્ગિતા વુચ્ચતિ, તબ્ભાવાનતિવત્તિ પન હોતિ-સદ્દેન વુત્તા ખણત્તયવીતિવત્તેપિ ઉપ્પન્ન-સદ્દસ્સ વત્તનતો, તસ્મા ન એત્થ ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન સમાનત્થતાસબ્ભાવદસ્સનં વિય ઉપ્પજ્જતિદસ્સનમ્પિ વિરુજ્ઝતિ પાકટકરણભાવતો. ઇતરથા ‘‘ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ ઇમિનાવ ચિત્તસ્સ વિજ્જમાનભાવો દસ્સિતોતિ કિં પુન વિજ્જમાનભાવદસ્સનેનાતિ ન ન સક્કા વત્તું, સમયવવત્થાનવસેન સવિસેસં વુત્તમ્પિ ચિત્તં ફસ્સાદીહિ સહુપ્પત્તિયા સુટ્ઠુતરં નિબ્બિસેસન્તિ દસ્સેતું ચિત્તસ્સ પુન વચનં. ઉદ્દિટ્ઠધમ્માનંયેવ ચેત્થ નિદ્દેસવારે વિભજનં, ન વિભઙ્ગે વિય પાળિયા આરુળ્હસબ્બપદાનન્તિ ‘‘ઉદ્દેસવારે સઙ્ગણ્હનત્થં નિદ્દેસવારે વિભજનત્થ’’ન્તિ અયમ્પિ અત્થો નિચ્ચલો. તથા હિ ‘‘યસ્મિં સમયે રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’’તિઆદીસુ મગ્ગાદયો ન વિભત્તા. અપિચ અધિપતિભાવેન ઇન્દ્રિયેસુ વિય ફસ્સવેદનાસઞ્ઞાચેતનાહિ સહ સબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણરાસિયં ગહેતબ્બત્તા સમયવવત્થાને વુત્તમ્પિ ચિત્તં ફસ્સપઞ્ચમકે વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ઝાનઙ્ગરાસિવણ્ણના

વિતક્કનન્તિ વિતક્કનકિરિયા, સા ચ વિતક્કસ્સ અત્તનો પચ્ચયેહિ પવત્તિમત્તમેવાતિ ભાવનિદ્દેસો વસવત્તિભાવનિવારણાય હોતિ. યસ્મિં આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપેતિ, તં તસ્સ ગહણયોગ્યં કરોન્તો વિતક્કો આકોટેન્તો વિય પરિવત્તેન્તો વિય ચ હોતીતિ તસ્સ આકોટનલક્ખણતા પરિયાહનનરસતા ચ વુત્તા. ઇદઞ્ચ લક્ખણં કિચ્ચસન્નિસ્સિતં કત્વા વુત્તં. ધમ્માનઞ્હિ સભાવવિનિમુત્તા કાચિ કિરિયા નામ નત્થિ, તથા ગહેતબ્બાકારો. બોધનેય્યજનાનુરોધેન પન પરમત્થતો એકસભાવોપિ સભાવધમ્મો પરિયાયવચનેહિ વિય સમારોપિતરૂપેહિ બહૂહિ પકારેહિ પકાસીયતિ. એવઞ્હિ સો સુટ્ઠુ પકાસિતો હોતીતિ.

વિપ્ફારો નામ વિતક્કસ્સ થિનમિદ્ધપટિપક્ખો આરમ્મણે અનોલીનતા અસઙ્કોચો, સો પન અભિનિરોપનભાવતો ચલનં વિય હોતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘વિપ્ફારવાતિ વિચલનયુત્તો’’તિ વુત્તં. ઉપચારપ્પનાસુ સન્તાનેન પવત્તિયન્તિ એતેન યથા અપુબ્બારમ્મણે પઠમાભિનિપાતભૂતો વિતક્કો વિપ્ફારવા હોતિ, ન તથા એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે નિરન્તરં અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તિયં, નાતિવિપ્ફારવા પન તત્થ હોતિ સન્નિસિન્નભાવતોતિ દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘નિચ્ચલો હુત્વા’’તિઆદિ.

‘‘પીતિસુખેન અભિસન્દેતી’’તિઆદિવચનતો (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૪૨૭) પીતિયા ફરણં કાયવિસયન્તિ યથા તં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પણીતરૂપેહી’’તિ વુત્તં.

વિસારસ્સ બ્યગ્ગભાવસ્સ પટિપક્ખો સભાવો અવિસારો, ન વિસારાભાવમત્તં. અવિસારાવિક્ખેપાનં સમાધાનભાવતો અત્થતો વિસેસાભાવેપિ સમુખેન સમ્પયુત્તમુખેન ચ ઉભયં વુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘અવિસા…પે… વિક્ખેપો’’તિ વુત્તં. વિસેસતોતિ અતિસયેનાતિ વા અત્થો ગહેતબ્બો. સુખઞ્હિ સમાધિસ્સ વિસેસકારણં ‘‘સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૯; અ. નિ. ૩.૯૬; ૬.૧૦; ૧૧.૧૨) વચનતો.

ઇન્દ્રિયરાસિવણ્ણના

તત્થાતિ સદ્દહનસઙ્ખાતે અધિમોક્ખલક્ખણે. પુગ્ગલો સદ્દહતીતિ ઇમિનાપિ સદ્ધાય આહિતવિસેસાનં તંસમ્પયુત્તધમ્માનં સદ્દહનકિરિયાય કત્તુભાવમેવ વિભાવેતિ. અવયવબ્યાપારો હિ સમુદાયે વોહરીયતીતિ. ન કેવલં પસાદનીયવત્થુસ્મિં અપ્પસાદનાકારપ્પવત્તમેવ અકુસલં અસ્સદ્ધિયં, અથ ખો અપ્પસાદનીયવત્થુસ્મિં પસાદનાકારપ્પવત્તમ્પીતિ દસ્સેતું ‘‘મિચ્છાધિમોક્ખો’’તિ વુત્તં. તેન પૂરણાદીસુ પસાદસ્સ અસ્સદ્ધિયતમાહ. પસાદભૂતોતિ એતેન અપ્પસાદભૂતં અસ્સદ્ધિયં નિવત્તેતિ. વત્થુગતોતિ ઇમિના મિચ્છાધિમોક્ખં. ‘‘પસાદભૂતો નિચ્છયો’’તિ ઇમિના પન વિભાવિતમેવત્થં પાકટં કરોન્તો ‘‘ન યેવાપનકાધિમોક્ખો’’તિ આહ. અકાલુસ્સિયં પસાદો, તં પન અસઙ્ખોભભાવતો ‘‘અનાવિલભાવો’’તિ વુત્તં. તઞ્હિ સમ્પયુત્તેસુ વિદહન્તી સદ્ધા અકાલુસ્સિયપચ્ચુપટ્ઠાના. એવમેતન્તિ અધિમુચ્ચનાકારેન પન ગહેતબ્બત્તા અધિમુત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના. બુદ્ધાદિવત્થૂનીતિ એત્થ ઇધલોકપરલોકકમ્મફલસમ્બન્ધાપિ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સદ્ધાહત્થો, મહાનામ, અરિયસાવકો’’તિ, ‘‘સદ્ધીધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૪), ‘‘સદ્ધા બીજં તપો વુટ્ઠી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૯૭; સુ. નિ. ૭૭) એવમાદિવચનતો કુસલધમ્માનં આદાનાદીસુ હત્થાદયો વિય સદ્ધા દટ્ઠબ્બા.

‘‘ઇધ ભિક્ખુના કમ્મં કત્તબ્બં હોતિ. તસ્સ એવં હોતિ ‘કમ્મં ખો મે કત્તબ્બં ભવિસ્સતિ, કમ્મં ખો પન મે કરોન્તસ્સ ન સુકરં બુદ્ધાનં સાસનં મનસિ કાતું, હન્દાહં વીરિયં આરભામિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૩૫) –

આદિકા અનુરૂપપચ્ચવેક્ખણા.

તંમૂલકાનીતિ ગન્તબ્બમગ્ગાદિમૂલકાનિ. એત્થ ચ મગ્ગો ગન્તબ્બો હોતીતિઆદયો અટ્ઠકથાયં દસ્સનવસેનેવ વુત્તા, ન પાળિયં આગતાનુક્કમેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

કરણાદિકાલે વિય ચિરકતાદિઆરમ્મણં વિભૂતં કત્વા પવત્તન્તી સતિ તં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠન્તી અનિસ્સજ્જન્તી ચ હોતિ. યં આરમ્મણં સમ્મુટ્ઠં, તં પિલવિત્વા ગતં વિય ચલિતં વિય ચ હોતિ, તપ્પટિપક્ખભાવેન પન અસમ્મુટ્ઠન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઉદકે અલાબુ વિયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સારણન્તિ એતેન ‘‘સરન્તિ તાયા’’તિ ઇમમેવત્થં વિભાવેતિ. સરણકિરિયાય હિ પવત્તમાનાનં ધમ્માનં તત્થ આધિપચ્ચભાવેન સતિ પચ્ચયો. તસ્સા હિ તથા પચ્ચયભાવે સતિ તે ધમ્મા સારિતા અસમ્મુટ્ઠકતા અપિલાવિતાહોન્તીતિ. ‘‘ઇમેહિ નામ હેતૂહિ પચ્ચયેહિ ચ એતે ધમ્મા સમ્ભવન્તી’’તિ સમ્ભવતો. ‘‘ઇમં નામ ફલં નિબ્બત્તેન્તી’’તિ ફલતો ધમ્મા ઉપ્પજ્જનેન વિપચ્ચનેન ચ નિપ્ફન્ના નામ હોન્તીતિ. વત્થુભૂતાતિ આરમ્મણભૂતા.

સતિપિ સબ્બેસં સારમ્મણધમ્માનં આરમ્મણગ્ગહણે ન ચિત્તં વિય પરે પરિચ્છિજ્જગાહિનોતિ ‘‘પરિચ્છિન્નોપલદ્ધિવસેન જાનાતી’’તિ ચિત્તં વુત્તં. ચેતસિકેસુ હિ કેચિ વિસયં પરિચ્છિજ્જ ગહેતું ન સક્કોન્તિ, કેચિ પન પરિચ્છેદમત્તેયેવ તિટ્ઠન્તિ, ન વિઞ્ઞાણં વિય વિસયં ગણ્હન્તીતિ યે આસઙ્કિતબ્બા, તેસુ તદભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ન સઞ્ઞા…પે… વિજ્ઝનવસેના’’તિ આહ.

પીતિયા ચ સોમનસ્સભાવો આપજ્જતીતિ ઇદં પીતિ ચ સોમનસ્સઞ્ચ પીતિસોમનસ્સન્તિ પીતિસોમનસ્સાનં તુલ્યયોગં સન્ધાય વુત્તં. સોમનસ્સસ્સેવ પન ‘‘આજઞ્ઞરથો’’તિ વિય પીતિયુત્તં સોમનસ્સં પીતિસોમનસ્સન્તિ પધાનભાવો ઇચ્છિતોતિ ન પીતિયા સોમનસ્સભાવપ્પત્તિ. ન હિ પધાને વિજ્જમાને અપ્પધાનં ઉપયુજ્જતિ, પીતિગ્ગહણઞ્ચેત્થ પીતિયુત્તસ્સ સોમનસ્સસ્સ યેભુય્યેન ભાવતો પરિબ્યત્તકિચ્ચતો ચ કતં, ન ચ નિપ્પીતિકસોમનસ્સસ્સ અસઙ્ગહો. રુળ્હીસદ્દેસુ કિરિયાય અનચ્ચન્તિકભાવતો. પીતિયા પન ઉપલક્ખણભાવેન અયમત્થો સુટ્ઠુ યુજ્જતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પીતિઉપલક્ખિતં વા’’તિઆદિ.

પવત્તં ઉપાદિન્નક્ખન્ધં. ચિરટ્ઠિતિકં હોતીતિ એતેન ન કેવલં અનુપાલેતબ્બધમ્માનં ખણટ્ઠિતિયાયેવ, અથ ખો પબન્ધાનુપચ્છેદસ્સપિ જીવિતં કારણન્તિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞથા હિ આયુક્ખયમરણં ન યુજ્જેય્યાતિ. અવિસેસેનાતિ કારણવિસેસાનપેક્ખેન જીવિતિન્દ્રિયતાસામઞ્ઞેન. યદિપિ અરૂપાસઞ્ઞભવેસુ રૂપારૂપધમ્મા નપ્પવત્તન્તિ, તેહિ પન પુરિમપચ્છિમભવેસુ ચરિમપઠમધમ્મા સમાનજાતિયેન અબ્યવહિતતાય નિરન્તરાયેવ નામ હોન્તીતિ ‘‘યાવ પરિનિબ્બાનં અવિચ્છિન્નં પવત્તતી’’તિ વુત્તં. અનુપાલનાદિકસ્સાતિ અનુપાલનપવત્તનટ્ઠપનાનિયેવ વદતિ. જીવમાનવિસેસપ્પચ્ચયભાવતોતિ સહજાતાનં જીવમાનતાવિસેસસ્સ પચ્ચયભાવતો. ઇન્દ્રિયબદ્ધસ્સ હિ મતરૂપતો કમ્મજસ્સ ચ ઉતુજાદિતો વિસેસો જીવિતિન્દ્રિયકતોતિ.

મગ્ગઙ્ગરાસિવણ્ણના

અવિપરીતનિય્યાનિકભાવેનાતિ ઇદં સમ્મા-સદ્દસ્સ દિટ્ઠિ-આદિસદ્દાનઞ્ચ સમાનાધિકરણતાવસેન દિટ્ઠિઆદીનં અવિસેસભૂતસ્સ નિય્યાનિકભાવસ્સ સમ્મા-સદ્દેન વિસેસિતબ્બત્તા વુત્તં. અવિપરીતત્થો હિ સમ્મા-સદ્દો, ન નિય્યાનિકત્થોતિ. અવિપરીતનિય્યાનિકત્થો એવ વા સમ્મા-સદ્દો. અનેકત્થા હિ નિપાતાતિ. એવમેવાતિ અવિપરીતનિય્યાનિકભાવેન.

બલરાસિવણ્ણના

પતિસ્સવો વચનસમ્પટિગ્ગહોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘સપ્પતિસ્સવં પતિસ્સવભૂતં તંસભાગઞ્ચ યં કિઞ્ચિ ગારવ’’ન્તિ આહ. તત્થ તત્થ પાકટભાવેનાતિ અજ્ઝત્તભૂતેસુ જાતિયાદીસુ બહિદ્ધાભૂતેસુ ભિક્ખુઆદીસુ હિરોત્તપ્પાનં અનુરૂપપચ્ચવેક્ખણવસેન સસમ્ભારપથવીઆદીસુ પથવીધાતુઆદીનં વિય વિભૂતકિચ્ચભાવેનાતિ અત્થો.

મૂલરાસિવણ્ણના

એવઞ્હિ ઉપમાય સમેતીતિ યથા અસુચિમ્હિ પતિતપુરિસસ્સ સતિપિ કાયેન અલ્લીયને ભાવો અનલ્લીનો, એવં અલોભોપિ આરમ્મણકરણવસેન ગહિતેપિ આરમ્મણે અલગ્ગભાવેન અનલ્લીનભાવો અનલ્લીનાકારો એવ પવત્તતિ. એવંસભાવો હિ સો ધમ્મોતિ. કિઞ્ચિ દુસ્સીલ્યં દોસસમુટ્ઠાનં સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં દોસૂપનિસ્સયન્તિ ‘‘દોસસમુટ્ઠાનતં દોસૂપનિસ્સયતઞ્ચા’’તિ વુત્તં. તેન અદોસો દોસસ્સેવ ઉજુવિપચ્ચનીકો, તંમુખેન દુસ્સીલ્યસ્સાતિ દસ્સેતિ.

તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવનાતિ યો સો એકત્તુપગતો પઠમજ્ઝાનાદિઅપ્પનાચિત્તુપ્પાદો આસન્નૂપચારાહિતવિસેસો નીવરણાદિપરિપન્થવિસુદ્ધિયા વિસુદ્ધો, તદાવરણવિસયવિરહેન ચ સમપ્પવત્તઅપ્પનાસમાધિસઙ્ખાતં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપન્નો, એવં પટિપન્નત્તા એવ તત્થુપગમનેન તત્થ ચ પક્ખન્દો, વિસોધેતબ્બસ્સ વિક્ખેપસ્સ કિલેસસંસગ્ગસ્સ ચ અભાવતો વિસોધનસમાધાનએકત્તુપટ્ઠાનબ્યાપારવિરહેન વિસુદ્ધિસમથપટિપત્તિએકત્તુપટ્ઠાનાકારે અજ્ઝુપેક્ખન્તો અભિબ્યત્તરૂપાય સહજાતતત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતો, તસ્મિંયેવ જાતા સમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા યુગનદ્ધધમ્મા. તે યથા અઞ્ઞં અનતિવત્તમાના હુત્વા પવત્તન્તિ, એવં ભાવના બ્રૂહના. તથા યાનિ તત્થ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ નાનાકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા વિમુત્તિરસેન એકરસાનિ હુત્વા પવત્તાનિ. યઞ્ચ તત્થ તદુપગં, તેસં અનતિવત્તનએકરસભાવાનં અનુચ્છવિકં વીરિયં વાહીયતિ પવત્તીયતિ, યા ચસ્સ તસ્મિં ખણે પવત્તા પગુણબલવભાવાપત્તિસઙ્ખાતા આસેવના. સબ્બેસં એતેસં આકારાનં ભાવના ઉપ્પાદના વડ્ઢના, અયં તત્થ જાતાનં…પે… આસેવનટ્ઠેન ભાવના નામ.

યસ્મા પનાયં ભાવનાકારો ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદી’’તિઆદિનાપિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૮) પાળિયં આગતો એવ, ઞાણેન ચ સંકિલેસવોદાનેસુ તં તં આદીનવં આનિસંસઞ્ચ દિસ્વા તથા તથા નિપ્ફાદેતબ્બો, તસ્મા ‘‘એવં વુત્તાય પઞ્ઞાસાધનાય ભાવનાયા’’તિ વુત્તં. અપ્પવત્તીતિ યસ્મિં ધમ્મે સતિ યથાવુત્તા ભાવના નપ્પવત્તતિ, સો ધમ્મો પટિપક્ખભાવનાપરામસનેન અભાવનાતિ વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ અભાવમત્તસ્સ અમોહો પટિપક્ખોતિ યુજ્જતીતિ. તપ્પટિપક્ખભૂતા અકુસલા કામચ્છન્દાદયો દટ્ઠબ્બા. પમાદવિસેસો વા અભાવના. સો હિ ‘‘કુસલાનં વા ધમ્માનં અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મ’’ન્તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠોતિ.

એકન્તેન અલબ્ભનેય્યદસ્સનત્થં ‘‘જરાધમ્મો’’તિ વુત્તં. તથા હિ પાળિયં ‘‘જાતિધમ્માનં, ભિક્ખવે, સત્તાનં એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૭૩) ઇચ્છિતાલાભો વિભત્તો. અલોભાનુભાવેન કાયાનુપસ્સનાય, અમોહાનુભાવેન ચિત્તધમ્માનુપસ્સનાય સિદ્ધિ પાકટાયેવાતિ અપાકટં અદોસાનુભાવેન વેદનાનુપસ્સનાસિદ્ધિં વિભાવેન્તો ‘‘સુખવિપરિણામે’’તિઆદિમાહ. અયઞ્ચ યોજના અલોભાદીનં વિસેસપચ્ચયતં સન્ધાય કતા, અવિસેસેન પન સબ્બે સબ્બેસં પચ્ચયા. સભાવતો સઙ્કપ્પતો ચ ઉપ્પન્નસ્સ દુક્ખસ્સ અસહનવસેનેવ ઉપ્પજ્જતીતિ દોસો તંદસ્સનસ્સ આસન્નપટિપક્ખો, ન રાગો વિય દૂરપટિપક્ખો.

કમ્મપથરાસિવણ્ણના

અભિજ્ઝાદયો વિય અનભિજ્ઝાદયોપિ ન એકન્તં કમ્મપથભૂતાયેવાતિ આહ ‘‘કમ્મપથતાતંસભાગતાહી’’તિ. મનોકમ્મપથભાવેન પવત્તનકમ્મભાવતો હિ એતેસં કમ્મપથરાસિભાવેન સઙ્ગહો, ન સબ્બદા કમ્મપથાયેવાતિ. તેન યો અઞ્ઞોપિ ધમ્મો અનિયતો કમ્મપથભાવેન પાકટો ચ, તસ્સપિ કમ્મપથતાવચનં ન વિરુજ્ઝતીતિ દસ્સેતિ.

પસ્સદ્ધાદિયુગલવણ્ણના

સમન્તિ સમ્મા. ચેતિયવન્દનાદિઅત્થન્તિ ચેતિયવન્દનાદિહેતુ. સમથચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનવસેન તબ્ભેદવસેન ચ સબ્બકમ્મટ્ઠાનભાવનાભિયુત્તાનં મુદુમજ્ઝિમતિક્ખિન્દ્રિયતાદિભેદવસેન સબ્બયોગીનં ચિત્તસ્સ લીનુદ્ધચ્ચાદિકાલવસેન સબ્બદા હિતાહિતધમ્મૂપલક્ખણભાવતો યથાસભાવં પટિવેધભાવતો ચ સતિસમ્પજઞ્ઞાનં પારિબન્ધકહરણભાવનાવડ્ઢનાનિ અવિસેસતો દટ્ઠબ્બાનિ. યથા અપ્પનાકોસલ્લેન વિના સમથો સમથમન્તરેન યથાભૂતાવબોધો ચ નત્થીતિ નાનાક્ખણિકા સમાધિપઞ્ઞા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વિસેસકારણં, એવં પટિવેધે એકક્ખણિકાપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં નિમિત્તભાવેના’’તિ. પઞ્ઞાય હિ સાતિસયં અવભાસિયમાને વિસયે સમાધિ એકત્તવસેન અપ્પેતું સક્કોતિ, સમાધિમ્હિ ચ મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપન્ને પઞ્ઞા આરમ્મણેસુ વિસદા વહતીતિ. સમં પવત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનેન સમં અવિસમં એકરસભાવેન પવત્તા. અઞ્ઞમઞ્ઞસહાયભાવૂપગમનેન યોગિનો મનોરથધુરાકડ્ઢને રથધુરાકડ્ઢને વિય આજાનેય્યયુગો યુગલકો હુત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તમાનેન નદ્ધા બદ્ધા વિયાતિ વા યુગનદ્ધા. અધિચિત્તમનુયુત્તેહિ વીરિયસમાધયો સમં યોજેતબ્બાતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં પુબ્બે ગહિતાપિ તે પુન ગહિતાતિ દસ્સેતું વીરિયસમાધિયોજનત્થાયાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તં પન સમાધિવીરિયયોગસ્સ વિભાવનં હોતીતિ ‘‘યોગવચનત્થાયાતિ અત્થો’’તિ આહ.

યેવાપનકવણ્ણના

યથા તથા વાતિ સમ્મા મિચ્છા વા. અનધિમુચ્ચન્તોતિ ‘‘ઇદં કરિસ્સામિ, એતં કરિસ્સામી’’તિ એવં પવત્તપુબ્બભાગસન્નિટ્ઠાનહેતુકેન પયોગકાલસન્નિટ્ઠાનેન અનિચ્છિનન્તો. યત્થ હિ અનિચ્છયો, તત્થ અપ્પટિપત્તિ એવાતિ. સંસપ્પનં સંસયો. સો હિ ‘‘આસપ્પના પરિસપ્પના’’તિ વુત્તો. અસતિપિ બ્યાપારે તત્રમજ્ઝત્તતાય સતિ તંસમ્પયુત્તધમ્મા સકસકકિચ્ચવસેન અનૂનાનધિકતાય અલીનઅનુદ્ધતતાય ચ સંવત્તન્તીતિ સા તેસં તથાપવત્તિયા પચ્ચયભૂતા ઊનાધિકભાવં નિવારેતિ વિયાતિ ઊનાધિકનિવારણરસા વુત્તા. તથા પવત્તિપચ્ચયત્તાયેવ તેસુ ધમ્મેસુ મજ્ઝત્તતાતિ ચ વુત્તા.

ઝાનપદસ્સાતિ ઝાનસદ્દસ્સ. તેસૂતિ પઞ્ચસુ. પઞ્ચ હિ અઙ્ગાનિ ઝાનપદસ્સ અત્થોતિ ઇદં સંવણ્ણિયમાનત્તાયેવ ઇમં ચિત્તુપ્પાદં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ સબ્બસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે પઞ્ચેવ ઝાનઙ્ગાનિ. પદસમૂહો વાક્યં, પદકોટ્ઠાસો વા ફસ્સપઞ્ચમકાદિ ધમ્મરાસિ. વુત્તં પૂરિતન્તિ છપણ્ણાસાદિતાય પૂરણવસેન. ફસ્સપચ્ચયા વેદના ‘‘ફુટ્ઠો વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતી’’તિઆદિવચનતો (સં. નિ. ૪.૯૩) ફસ્સો વેદનાદીનં પચ્ચયો. યદિપિ છન્દાદયો યથાવુત્તરાસિકિચ્ચાભાવતો તેસુ ન વત્તબ્બા, વિસું રાસિઅન્તરભાવેન પન સરૂપતો વત્તબ્બાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા ‘‘વુત્તાનમ્પી’’તિઆદિમાહ.

ધમ્મુદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.