કામાવચરકુસલં

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

કમ્મદ્વારાનન્તિઆદિના પકાસેતબ્બસ્સ સરૂપં પકાસનુપાયઞ્ચ દસ્સેતિ. નિયતરૂપરૂપવસેનાતિ ધમ્મસઙ્ગહે નિદ્દિટ્ઠનિયતરૂપરૂપવસેન. અઞ્ઞથા કમ્મસમુટ્ઠાનિકકાયે હદયવત્થુપિ ગહેતબ્બં સિયા. એકસન્તતિપરિયાપન્નો ઉપાદિન્નકકાયો ઇધ ગહિતોતિ ચક્ખાયતનાદીતિ વુત્તેસુ એકો ભાવો હદયવત્થુ ચ ગહિતન્તિ ન સક્કા વત્તું ‘‘ચક્ખાયતનાદીનિ જીવિતપરિયન્તાની’’તિ સન્નિવેસસ્સ વિભાવિતત્તા.

વિપ્ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તરં વિઞ્ઞત્તિગ્ગહણસ્સ ઇચ્છિતત્તા ચલનાકારાવ વાયોધાતુ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતાતિ કદાચિ આસઙ્કેય્યાતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘પઠમજવનસમુટ્ઠિતા’’તિ આહ. દેસન્તરુપ્પત્તિહેતુભાવેન ચાલેતુન્તિ એતેન દેસન્તરુપ્પત્તિ ચલનં, તંનિમિત્તે ચ કત્તુભાવો ઉપચરિતોતિ દસ્સેતિ, અઞ્ઞથા ખણિકતા અબ્યાપારતા ચ ધમ્માનં ન સમ્ભવેય્યાતિ. તદભિમુખભાવવિકારવતીતિ તંદિસમભિમુખો તદભિમુખો, તસ્સ ભાવો તદભિમુખભાવો, સો એવ વિકારો, તંસમઙ્ગિની વાયોધાતુ તદભિમુખભાવવિકારવતી. ઇદાનિ તદભિમુખભાવવિકા રસ્સ વિઞ્ઞત્તિભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અધિપ્પાયસહભાવી’’તિઆદિ. એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના ઇમિસ્સા અત્થવણ્ણનાય લદ્ધગુણં દસ્સેતિ. તત્થ આવજ્જનસ્સાતિ મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ. યતો બાત્તિંસાતિઆદિના તસ્સ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકતા ન સક્કા પટિસેધેતુન્તિ દસ્સેતિ.

પચ્ચયો ભવિતું સમત્થોતિ એતેન યથાવુત્તવાયોધાતુયા થમ્ભનચલનસઙ્ખાતકિચ્ચનિપ્ફાદને તસ્સ આકારવિસેસસ્સ સહકારીકારણભાવમાહ. અનિદસ્સનસપ્પટિઘતાદયો વિય મહાભૂતાનં અવત્થાવિસેસમત્તં સો આકારવિસેસોતિ પરમત્થતો ન કિઞ્ચિ હોતીતિ ‘‘પરમત્થતો અભાવં દસ્સેતી’’તિ આહ. પરમત્થતો ચિત્તસમુટ્ઠાનભાવો પટિસેધિતો. કમ્મસમુટ્ઠાનાદિભાવસ્સ પન સમ્ભવોયેવ નત્થીતિ યથાવુત્તવિકારસ્સ પરમત્થતો સબ્ભાવે નકુતોચિસમુટ્ઠિતત્તા અપ્પચ્ચયત્તં આપન્નં. ન હિ રૂપં અપ્પચ્ચયં અત્થિ, અપ્પચ્ચયત્તે ચ સતિ નિચ્ચભાવો આપજ્જતિ, ન ચ નિબ્બાનવજ્જો અત્થો સભાવધમ્મો નિચ્ચો અત્થિ. ચિત્તસમુટ્ઠાનભાવો વિયાતિ વિઞ્ઞત્તિયા ચિત્તસમુટ્ઠાનઉપાદારૂપભાવો ઉપચારસિદ્ધોતિ દસ્સેતિ.

વિઞ્ઞત્તિયા કરણભૂતાય. યં કરણન્તિ યં ચિત્તકિરિયં ચિત્તબ્યાપારં. વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતત્તન્તિ ઇદમેસ કારેતીતિ યદેતં અધિપ્પાયવિભાવનં, એતં વિઞ્ઞત્તિવિકારરહિતેસુ રુક્ખચલનાદીસુ ન દિટ્ઠં, હત્થચલનાદીસુ પન દિટ્ઠં, તસ્મા વિપ્ફન્દમાનવણ્ણવિનિમુત્તો કોચિ વિકારો અત્થિ કાયિકકરણસઙ્ખાતસ્સ અધિપ્પાયસ્સ ઞાપકોતિ વિઞ્ઞાયતિ. ઞાપકો ચ હેતુ ઞાપેતબ્બમત્થં સયં ઞાતોયેવ ઞાપેતિ, ન સબ્ભાવમત્તેનાતિ વણ્ણગ્ગહણાનન્તરં વિકારગ્ગહણમ્પિ વિઞ્ઞાયતિ. તથા હિ વિસયભાવમાપન્નો એવ સદ્દો અત્થં પકાસેતિ, નેતરો. તેનેવાહ ‘‘ન હિ વિઞ્ઞત્તી’’તિઆદિ. યદિ પન ચિત્તજરૂપાનં ચલનાકારો વિઞ્ઞત્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિપ્ફન્દમાનવણ્ણારમ્મણત્તા તેનપિ સા ગહિતા સિયાતિ આસઙ્કાય નિવત્તનત્થં આહ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સા’’તિઆદિ.

તાલપણ્ણાદિરૂપાનીતિઆદિનાપિ વિઞ્ઞત્તિયા વિઞ્ઞાતબ્બતં મનોવિઞ્ઞાણેનેવ ચ વિઞ્ઞાતબ્બતં દસ્સેતિ. સઞ્જાનાતિ એતેનાતિ સઞ્ઞાણં, તસ્સ ઉદકાદિનો સઞ્ઞાણં તંસઞ્ઞાણં, તસ્સ આકારો તંસઞ્ઞાણાકારો, ઉદકાદિસહચારિપ્પકારો ચ સો તંસઞ્ઞાણાકારો ચાતિ ઉદકા…પે… કારો, તં ગહેત્વા જાનિત્વા. તદાકારસ્સાતિ ઉદકાદિઞાપનાકારસ્સ. યદિ યથાવુત્તવિકારગ્ગહણંયેવ કારણં અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ, અથ કસ્મા અગ્ગહિતસઙ્કેતસ્સ અધિપ્પાયગ્ગહણં ન હોતીતિ? ન કેવલં વિકારગ્ગહણમેવ અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સ કારણં, કિઞ્ચરહીતિ આહ ‘‘એતસ્સ પના’’તિઆદિ.

અથ પનાતિઆદિના વિઞ્ઞત્તિયા અનુમાનેન ગહેતબ્બતં દસ્સેતિ. સાધિપ્પાય…પે… નન્તરન્તિ અધિપ્પાયસહિતવિકારેન સહજાતવણ્ણાયતનગ્ગહણસઙ્ખાતસ્સ ચક્ખુદ્વારિકવિઞ્ઞાણસન્તાનસ્સ અનન્તરં. અધિપ્પાયગ્ગહણસ્સાતિ અધિપ્પાયવવત્થાપકસ્સ તતિયવારે જવનસ્સ. અધિપ્પાયસહભૂ વિકારાભાવે અભાવતોતિ એતેન યથાવુત્તવિકારં અધિપ્પાયગ્ગહણેન અનુમિનોતિ. એવં સતીતિઆદિના યથાનુમિતમત્થં નિગમનવસેન દસ્સેતિ. તત્થ ઉદકાદિગ્ગહણેનેવાતિ તાલપણ્ણાદીનં વણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધાનુગ્ગહિતેન ઉદકાદીનં તત્થ અત્થિભાવવિજાનનેનેવ. યથા તાલપણ્ણાદીનં ઉદકાદિસહચારિપ્પકારતં સઞ્ઞાણાકારો વિઞ્ઞાતોયેવ હોતિ નાનન્તરિયકત્તા, એવં વિપ્ફન્દમાનવણ્ણગ્ગહણાનન્તરેન પુરિમસિદ્ધસમ્બન્ધાનુગ્ગહિતેન ગન્તુકામતાદિઅધિપ્પાયવિજાનનેનેવ વિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞાતા હોતિ તદભાવે અભાવતોતિ ઉપમાયોજના.

સભાવભૂતન્તિ અન્વત્થભૂતં. દ્વિધાતિ વિઞ્ઞાપનતો વિઞ્ઞેય્યતો ચ. કાયવિઞ્ઞત્તિયા તથાપવત્તમાનાય ચેતનાસઙ્ખાતસ્સ કમ્મસ્સ કાયકમ્મભાવો નિપ્ફજ્જતિ તાય ઉપલક્ખિતબ્બત્તા, ન પન ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ કેનચિ પચ્ચયભાવતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મિં દ્વારે સિદ્ધા’’તિઆદિમાહ. તેન વચીદ્વારુપ્પન્નાપિ પાણાતિપાતાદયો સઙ્ગહિતાતિ તેસં સઙ્ગહિતભાવં દસ્સેતિ. અથ વા કાયદ્વારુપ્પન્નાય કાયકમ્મભૂતાય ચેતનાય વસેન ‘‘તેન દ્વારેન વિઞ્ઞાતબ્બભાવતો’’તિ વુત્તં, તસ્સાયેવ દ્વારન્તરુપ્પન્નાય વસેન ‘‘તેન દ્વારેન નામલાભતો’’તિ. મનોદ્વારાવજ્જનસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકભાવો નિચ્છિતોતિ ‘‘એકાદસન્નં કિરિયચિત્તાન’’ન્તિ આહ.

દ્વારન્તરચારિનોતિ દ્વારન્તરભાવેન પવત્તનકા. દ્વારસમ્ભેદાતિ દ્વારાનં સઙ્કરણતો. દ્વારાનઞ્હિ દ્વારન્તરભાવપ્પત્તિયા સતિ કાયદ્વારસ્સ વચીદ્વારાદિભાવો, વચીદ્વારસ્સ ચ કાયદ્વારાદિભાવો આપજ્જતીતિ તંતંદ્વારુપ્પન્નકમ્માનમ્પિ સઙ્કરો સિયા. તેનાહ ‘‘કમ્મસમ્ભેદોપી’’તિ. એવં સતિ કાયકમ્મં…પે… વવત્થાનં ન સિયા. યદિ કમ્માનિ કમ્મન્તરચારીનિ હોન્તિ, કાયકમ્માદિકસ્સ વચીકમ્માદિકભાવાપત્તિતો ‘‘કમ્મસમ્ભેદા દ્વારસમ્ભેદોપી’’તિ કાયકમ્મં કાયકમ્મદ્વારન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞવવત્થાનં ન સિયાતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘કમ્માનમ્પિ કમ્મન્તરચરણે એસેવ નયો’’તિ. કમ્મન્તરચરણં કમ્મન્તરૂપલક્ખણતા. તેનેવાહ ‘‘દ્વારભાવેના’’તિ. દ્વારન્તરચરણં દ્વારન્તરુપ્પત્તિ. દ્વારેતિ અત્તનો દ્વારે. અઞ્ઞસ્મિન્તિ દ્વારન્તરે. કમ્માનીતિ તંતંદ્વારિકકમ્માનિ. અઞ્ઞાનીતિ અઞ્ઞદ્વારિકકમ્માનિ. દ્વારે દ્વારાનિ ન ચરન્તીતિ દ્વારન્તરભાવેન નપ્પવત્તન્તિ, દ્વારન્તરં વા ન સઙ્કમન્તિ. કિઞ્ચાપિ વિઞ્ઞત્તિયા ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ યેન કેનચિ પચ્ચયેન ચેતનાય પચ્ચયભાવો નત્થિ, તથા પન વિઞ્ઞત્તિયા પવત્તમાનાય એવ પાણાતિપાતાદિ હોતિ, નાઞ્ઞથાતિ સિયા વિઞ્ઞત્તિયા હેતુભાવો ચેતનાયાતિ વુત્તં ‘‘દ્વારેહિ કારણભૂતેહી’’તિ. કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ કમ્મવવત્થાનસ્સેવ વા કારણભાવં સન્ધાય ‘‘દ્વારેહિ કારણભૂતેહી’’તિ વુત્તં. યદિપિ ‘‘દ્વારેહિ કમ્માની’’તિ વુત્તં, ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા’’તિ પન વુત્તત્તા કમ્મેહિપિ દ્વારાનિ વવત્થિતાનીતિ અયમત્થોપિ સિદ્ધોયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અદ્વારચારીહીતિ દ્વારાનં સયં વવત્થિતભાવમાહ, ન પન અવવત્થાનં, વવત્થાનમેવાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તં વવત્થાનં વિભાવેતિ કમ્માનપેક્ખાતિઆદિના. તત્થ સમયનિયમિતેન ચિત્તેન સમયો વિય દ્વારનિયમિતેહિ કમ્મેહિ દ્વારાનિ નિયમિતાનીતિ અયં સઙ્ખેપત્થો.

એવંસભાવત્તાતિ દ્વારભૂતેહિ કાયાદીહિ ઉપલક્ખણીયસભાવત્તા. આણત્તિ…પે… માનસ્સાતિ કાયવચીકમ્માનં વચીકાયવિઞ્ઞત્તીહિ પકાસેતબ્બતં આહ. કાયાદીહીતિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીહિ. તસ્માતિ યસ્મા દ્વારન્તરે ચરન્તાનિપિ કમ્માનિ સકેન દ્વારેન ઉપલક્ખિતાનેવ ચરન્તિ, તસ્મા. નાપિ કમ્મં દ્વારસ્સાતિ યસ્મિં દ્વારન્તરે કમ્મં ચરતિ, તસ્સ દ્વારસ્સ અનત્તનિયસ્સ. તંતંદ્વારમેવાતિ સકદ્વારમેવ. કમ્મસ્સાતિ સકસકકમ્મસ્સ. યદિ કમ્મેહિ દ્વારાનિ વવત્થિતાનિ, ‘‘કમ્મસ્સ અનિબદ્ધત્તા’’તિ ઇદં કથં નીયતીતિ આહ ‘‘પુબ્બે પના’’તિઆદિ.

સાતિ વિઞ્ઞત્તિ. તસ્સાતિ કમ્મસ્સ. કેનચિ પકારેનાતિ ચતુવીસતિયા પચ્ચયપ્પકારેસુ કેનચિ પકારેન. તંસહજાતાતિ એતેન કાયવિઞ્ઞત્તિયા સબ્ભાવેયેવ કાયકમ્મસ્સ સબ્ભાવો, નાઞ્ઞથાતિ પરિયાયેન વિઞ્ઞત્તિયા કમ્મસ્સ કારણભાવં વિભાવેતિ. તેનેવાહ ‘‘ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભાવેન વુત્તા’’તિ. યથાવુત્તનિયમેનાતિઆદિના કમ્મસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભાવે બ્યભિચારાભાવમાહ. તત્થ યથાવુત્તનિયમેનાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તપ્પકારેન વવત્થાનયુત્તિસઙ્ખાતેન નિયમેન. દ્વારચરણેતિ અઞ્ઞદ્વારચરણે.

કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

ચતૂહિ અઙ્ગેહીતિ એત્થ ‘‘સુભાસિતંયેવ ભાસતિ, નો દુબ્ભાસિતં. ધમ્મંયેવ, પિયંયેવ, સચ્ચંયેવ ભાસતિ, નો અલિક’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૩; સુ. નિ. સુભાસિતસુત્ત) યાનિ અઙ્ગાનિ સુત્તે વુત્તાનિ, તેસં ચેતનાસભાવં દસ્સેતું ‘‘સુભાસિતભાસના’’તિઆદિ વુત્તં. તથાપવત્તાતિ સુભાસિતભાસનાદિભાવેન પવત્તા. સહ સમ્ભૂતત્તાતિ સહેવ ઉપ્પન્નત્તા. ન હિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સદ્દરહિતા અત્થિ. તથા હિ ‘‘યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘વાચાગિરા બ્યપથો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૬૩૬) નાતિસુખુમંયેવ સદ્દવાચં વત્વા ‘‘યા તાય વાચાય વિઞ્ઞત્તી’’તિ, તાય સદ્ધિં યોજેત્વા વચીવિઞ્ઞત્તિયા વુત્તત્તા રૂપાયતનં વિય વત્થુપરિત્તતાદિના સદ્દાયતનમ્પિ અનિન્દ્રિયગોચરો અત્થીતિ ચ અધિપ્પાયેન ‘‘યા તાય…પે… વિઞ્ઞાયતી’’તિ આહ.

ઇદાનિ અવિસેસેન ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દસ્સ સોતવિઞ્ઞાણારમ્મણતા પાળિયં વુત્તાતિ વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો ન સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ મહાઅટ્ઠકથાવાદસ્સ પાળિયા વિરોધં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એવં સઙ્ગહકારસ્સ અધિપ્પાયે ઠત્વા મહાઅટ્ઠકથાવાદસ્સ પટિસેધેતબ્બતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો અધિપ્પાયે ઠત્વા તં પરિહરિતું ‘‘મહાઅટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિમાહ. સઙ્ઘટ્ટનાકારેન પવત્તાનં ભૂતાનં સદ્દસ્સ નિસ્સયભાવતો સઙ્ઘટ્ટનેન સહેવ સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ. તપ્પચ્ચયભાવોતિ ઉપાદિન્નકઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયભાવો. ચિત્તજપથવીધાતુયા ઉપાદિન્નકઘટ્ટને પચ્ચયો ભવિતું સમત્થો ચિત્તસમુટ્ઠાનમહાભૂતાનં એકો આકારવિસેસો અત્થિ. તદાકારત્તા હિ તેસં પથવીધાતુ ઉપાદિન્નકં ઘટ્ટેતીતિ ઇમમત્થં વુત્તાનુસારેન વેદિતબ્બત્તા ‘‘વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ વત્વા તમેવ વુત્તનયં ‘‘તબ્બિકારાન’’ન્તિઆદિના વિભાવેતિ. તત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પચ્ચયભાવો તપ્પચ્ચયભાવો વુત્તોતિ અત્થો. અઞ્ઞમ્પિ સબ્બં વિધાનન્તિ ‘‘ન ચિત્તસમુટ્ઠાનાતિ એતેન પરમત્થતો અભાવં દસ્સેતી’’તિઆદિના અત્તના વુત્તવિધાનં. અટ્ઠકથાયં પન વુત્તવિધાનં ‘‘હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બ’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તમેવાતિ.

અત્તનો અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ દેસન્તરે પારમ્પરિયેન ઉપ્પાદનં દેસન્તરુપ્પાદનપરમ્પરતા. લદ્ધાસેવનેનાતિ લદ્ધપુબ્બાભિસઙ્ખારેન. ચિત્તેનેવાતિ પઠમચિત્તેનેવ. ‘‘સત્ત જવનાનિ સત્ત અક્ખરાનિ નિબ્બત્તેન્તીતિ વાદં પટિક્ખિપિત્વા એકજવનવારપરિયાપન્નાનિ ચિત્તાનિ એકમક્ખરં નિબ્બત્તેન્તી’’તિ વદન્તિ. કિઞ્ચાપિ પઠમચિત્તેનપિ ઘટ્ટના નિપ્ફજ્જતિ, એકસ્સેવ પન બહુસો પવત્તનેન અત્થિ કોચિ વિસેસોતિ પુરિમજવનસમુટ્ઠિતાહિ ઘટ્ટનાહિ પટિલદ્ધાસેવનેન સત્તમજવનેન સમુટ્ઠિતા ઘટ્ટના પરિબ્યત્તમક્ખરં નિબ્બત્તેતીતિ ઉપત્થમ્ભનં નત્થીતિ ન સક્કા વત્તું. લદ્ધાભિસઙ્ખારેન પન પઠમચિત્તેનપિ ઘટ્ટના બલવતી હોતીતિ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચં નત્થી’’તિ વુત્તં સિયા, સબ્બમેતં વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મનોકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના

‘‘સબ્બાયપિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયા કાયવચીદ્વારભાવો વિય સબ્બસ્સપિ ચિત્તસ્સ મનોદ્વારભાવો સમ્ભવતી’’તિ દસ્સનત્થં અટ્ઠકથાયં ‘‘અયં નામ મનો મનોદ્વારં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બો’’તિ વત્વા તંદ્વારવન્તધમ્મદસ્સનત્થં ‘‘અયં નામ ચેતના’’તિઆદિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યસ્સ દ્વારં મનો, તં દસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ. યથા પન તિવિધચતુબ્બિધકાયવચીકમ્માનં દ્વારભાવતો કાયકમ્મદ્વારવચીકમ્મદ્વારાનિ વુત્તાનિ, એવં મનોકમ્મન્તિ વુત્તઅભિજ્ઝાદીનં દ્વારભાવતો વટ્ટહેતુભૂતલોકિયકુસલાકુસલસમ્પયુત્તમનો એવ મનોકમ્મદ્વારન્તિ સન્નિટ્ઠાનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ચેતનાય અત્તનો કિચ્ચં આરદ્ધાય સમ્પયુત્તાપિ તં તં સકિચ્ચં આરભન્તીતિ સા ને સકિચ્ચે પવત્તેતિ નામ, તથા પવત્તેન્તી ચ સમ્પયુત્તે એકસ્મિં આરમ્મણે અવિપ્પકિણ્ણે કરોતિ બ્યાપારેતિ ચાતિ વુચ્ચતિ, તથા સમ્પયુત્તાનં યથાવુત્તં અવિપ્પકિણ્ણકરણં સમ્પિણ્ડનં આયૂહનં બ્યાપારાપાદનં બ્યાપારણં ચેતયનન્તિ આયૂહનચેતયનાનં નાનત્તં દસ્સેન્તો ‘‘ફસ્સાદિધમ્મેહી’’તિઆદિમાહ. તથાકરણન્તિ યથા ફસ્સાદયો સકસકકિચ્ચે પસુતા ભવન્તિ, તથા કરણં. તેનેવ યથાવુત્તેન અવિપ્પકિણ્ણબ્યાપારણાકારેન સમ્પયુત્તાનં કરણં પવત્તનન્તિ દટ્ઠબ્બં. કમ્મક્ખયકરત્તાતિ કમ્મક્ખયકરમનસ્સ કમ્મદ્વારભાવો ન યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. યતો ‘‘કમ્મપથકથા લોકિયા એવા’’તિ વદન્તિ.

મનોકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમ્મકથાવણ્ણના

સમાનકાલાપિ કારણફલકિરિયા પુબ્બાપરકાલા વિય વત્તું યુત્તાયેવ. સેય્યથાપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદે ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. ચોપનકિરિયન્તિ વિઞ્ઞત્તિદ્વયં આહ. તસ્સા હિ ચિત્તસમુટ્ઠાનકાયસદ્દવાચાહિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીહિ એવ વા પુરિમપુરિમાહિ પવત્તેતબ્બત્તા ‘‘કાયવાચાહિ ચોપનકિરિયં કરોતી’’તિ વુત્તં તબ્બિકારાનં ભૂતાનં તથાપવત્તનતો. અથ વા કાયવાચાહીતિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીહિ. ચોપનકિરિયન્તિ રૂપકાયસ્સ થમ્ભનચલનકિરિયં ઉપાદિન્નકઘટ્ટનકિરિયઞ્ચ. એસા હિ કિરિયા ‘‘રૂપકાયં થમ્ભેતું ચાલેતું પચ્ચયો ભવિતું સમત્થો’’તિ, ‘‘ઉપાદિન્નકઘટ્ટનસ્સ પચ્ચયભૂતો’’તિ ચ વુત્તત્તા કાયવચીવિઞ્ઞત્તીહિ નિપ્ફજ્જતીતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ચોપનકિરિયાનિસ્સયભૂતા કાયવાચા’’તિ, ‘‘કાયાદીહિ કરણભૂતેહિ ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયં કરોન્તિ વાસિઆદીહિ વિય છેદનાદિ’’ન્તિ ચ ઇદમ્પિ વચનં સમત્થિતં ભવતિ. ન કેવલં ધરમાનતાવ સબ્ભાવો, અથ ખો મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નતાપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનિરોધિતેવા’’તિ આહ. અસમુચ્છિન્નતા ચ કાયાદીનં તદુપનિસ્સયકિલેસાસમુચ્છેદેનેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘કાયાદીહિ કરણભૂતેહિ ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયં કરોન્તી’’તિ એતેન ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયાનિબ્બત્તિદ્વારેન ચેતનાનિબ્બત્તિયેવ વુત્તાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘એવઞ્ચ…પે… યુજ્જન્તી’’તિ આહ. એવઞ્ચ કત્વા કાયે સતિ વાચાય સતીતિઆદિવચનં અનુલોમિતં હોતિ. યાય ચેતનાયાતિ કરણનિદ્દેસો પન કાયાદીનં ચોપનાભિજ્ઝાદિકિરિયાય ચ ચેતનાહેતુકત્તદસ્સનત્થં વુત્તોતિ.

સભાવતો ઉપકારકતો મગ્ગે સતિ સબ્ભાવતો ચ બોજ્ઝઙ્ગા મગ્ગે અન્તોગધાતિ આહ ‘‘ન ચ ન સક્કા’’તિઆદિ.

કમ્મપથં અપ્પત્તાનમ્પિ તંતંદ્વારે સંસન્દનન્તિ યથા કમ્મપથં પત્તાનં, એવં કમ્મપથં અપ્પત્તાનમ્પિ સતિપિ દ્વારન્તરુપ્પત્તિયં યથાસકં દ્વારેહેવ નામગ્ગહણન્તિ વદન્તિ, એવં સતિ અટ્ઠકથાય વિરોધો. દુતિયત્થસ્સ ચ અભાવો સિયા, તસ્મા તંતંદ્વારે સંસન્દનન્તિ યસ્મિં યસ્મિં દ્વારે કમ્મપથં અપ્પત્તા અકુસલચેતનાદયો પવત્તા, તાસં તેન તેનેવ દ્વારેન નામગ્ગહણં. તં પન તંતંદ્વારપક્ખિકભાવકરણતો તત્થ અવરોધનન્તિ વુત્તં. યથા હિ કમ્મપથં પત્તા કાયકમ્માદિસઙ્ખાતા ચેતના દ્વારન્તરે ઉપ્પન્નાપિ કાયકમ્માદિનામમેવ લભન્તિ, ન એવં કમ્મપથં અપ્પત્તા. તા પન યત્થ યત્થ દ્વારે ઉપ્પજ્જન્તિ, તેન તેનેવ દ્વારેન કાયદુચ્ચરિતં વચીદુચ્ચરિતન્તિઆદિનામં લભન્તિ. એવં નામગ્ગહણમેવ હિ તેસં તંતંદ્વારપક્ખિકકરણં વુત્તં. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘કિઞ્ચાપિ વચીદ્વારે ચોપનપ્પત્તં કમ્મપથં, અપ્પત્તતાય પન કાયકમ્મં ન હોતિ, કેવલં વચીદુચ્ચરિતં નામ હોતી’’તિ વુત્તં.

સતિપિ પાણાતિપાતાદિચેતનાય વચીદ્વારાદીસુ પવત્તિયં યથાવુત્તયેભુય્યતબ્બહુલવુત્તિયા કાયકમ્માદિભાવવવત્થાપનં કાયાદિકસ્સ તંતંદ્વારભાવવવત્થાપનઞ્ચ કમ્મદ્વારાભેદનં. તઞ્હિ કમ્મદ્વારાનં અસંકિણ્ણભાવેન પતિટ્ઠાપનં. યં સન્ધાય ‘‘આણત્તિસમુટ્ઠિતેસૂ’’તિ અટ્ઠકથાયં વક્ખતિ. કેચિ પન ‘‘એકેકસ્મિં દ્વારે અનેકેસં કમ્માનં પવત્તિદસ્સનમ્પિ દ્વારસંસન્દન’’ન્તિ વદન્તિ. યથા પવત્તો બ્યાપાદો કમ્મપથો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તૂ’’તિ પવત્તિ બ્યાપાદસ્સ દસ્સિતા. કાયદ્વારિકચેતનાય સહકારીકારણભાવતો કાયકમ્મવોહારલાભા, અભિજ્ઝાદીનં પરસન્તકસ્સ અત્તનો પરિણામનવસેન ‘‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તૂ’’તિઆદિના ચ અપ્પવત્તત્તા મનોકમ્મવોહારવિરહા, અચેતનાસભાવતો વા પાણાતિપાતાદિવસેન અબ્બોહારિકા, પાણાતિપાતાદિભાવેન ન વત્તબ્બાતિ અત્થો. એત્થાતિ અબ્બોહારિકભાવે.

દસવિધા ઇદ્ધિ…પે… તબ્બા વિત્થારેનાતિ અધિપ્પાયો.

તેનાધિપ્પેતન્તિ ‘‘અકુસલં વચીકમ્મં મનોદ્વારે સમુટ્ઠાતી’’તિ વદન્તેન અધિપ્પેતં. ‘‘ન ઉપોસથક્ખન્ધકે વુત્ત’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ તેન ઉપોસથક્ખન્ધકતો સુત્તં આહટન્તિ? કિઞ્ચાપિ આહટં, તત્થ અવુત્તોયેવ પન સો તેન વુત્તોતિ ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ અવુત્તમેવા’’તિઆદિમાહ.

‘‘સુગતિદુગ્ગતીસુ ઉપપજ્જનં સુકતદુક્કટકમ્મતો ન હોતિ, ખન્ધસિવાદીહિ પન હોતીતિ ગહેત્વા ‘નત્થિ દિન્ન’ન્તિઆદિના પરામસન્તસ્સ વસેન ‘મિચ્છાદિટ્ઠિ…પે… પરિભણ્ડાદીનિ કરોતી’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. અભિજ્ઝાદિપધાનત્તાતિ એતેન વિજ્જમાનેસુપિ બ્યાપાદાદીસુ યદા કાયવચીદ્વારેસુ ચેતના બલવતી હોતિ, ન તથા ઇતરે, તદા પધાનભાવતો ચેતના કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ ચ વોહારં લભતિ. સો ખો પનસ્સા પધાનભાવો પાણાતિપાતાદિસિદ્ધિયા વિઞ્ઞાયતિ. યદા પન તેસુયેવ દ્વારેસુ અભિજ્ઝાદયો બલવન્તો હોન્તિ, ન તથા ચેતના, તદા તત્થ વિજ્જમાનાપિ ચેતના અપધાનભાવતો કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ ચ વોહારં ન લભતિ. અભિજ્ઝાદયો પન પધાનભાવતો સતિપિ કાયઙ્ગવાચઙ્ગચોપને સકેન વવત્થાનેન મનોકમ્મન્ત્વેવ વુચ્ચન્તીતિ દસ્સેતિ. યે પન ‘‘તીસુપિ દ્વારેસુ કમ્મપથભાવેન અપ્પત્તિયા દ્વારત્તયેપિ કમ્મપથપ્પત્તમનોકમ્મેન સહ પવત્તિયા ચ ચેતના એત્થ કમ્મન્તિ ન વુચ્ચતી’’તિ વદન્તિ, તેહિ અભિજ્ઝાદીનં પધાનસભાવંયેવ સન્ધાય વુત્તં સિયા. અથ વા ચેતનાય નિપ્પરિયાયકમ્મભાવતો પરિયાયકમ્મે અનવરોધેતબ્બત્તા ‘‘અબ્બોહારિકા’’તિ વુત્તં. અત્તનો સભાવેનેવ પન સા એત્થાપિ કમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામી’’તિઆદિ (કથા. ૫૩૯). અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘તસ્મિં દ્વારે સિદ્ધા ચેતના’’તિઆદિના ચેતનાયેવ પધાનં કત્વા વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘સભાવેનેવ સા મનોકમ્મ’’ન્તિઆદિ. અથ વા કમ્મપથપ્પત્તઅભિજ્ઝાદીહિ કાયવચીદ્વારે સહજાતા ચેતના કાયવચીકમ્મવસેન અબ્બોહારિકા ચેતનાસઙ્ખાતમનોકમ્મત્તાતિ. યદિ અભિજ્ઝાદયો પધાના, ન ચેતના, એવં સતિ અભિજ્ઝાદયો ચેત્થ કમ્મં, ન ચેતના, અભિજ્ઝાદિપક્ખિકા વા સા સિયાતિ અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે’’તિઆદિ. ‘‘ચેતનાપિ…પે… મનોદ્વારે એવ સમુટ્ઠહન્તી’’તિ ઇદં મનોદ્વારે ચેતનાય અભિજ્ઝાદીહિ મનોકમ્મભાવે નિબ્બિસેસભાવદસ્સનન્તિ કત્વા ‘‘ચેતના…પે… અધિપ્પાયો’’તિ આહ. ચેતના ચેતનાકમ્મં, અભિજ્ઝાદયો ચેતનાસમ્પયુત્તકમ્મન્તિ એત્તકમેવ હિ એત્થ વિસેસોતિ. એત્થ ચ ચેતનાય કાયવચીકમ્મભાવો સિયાતિ આસઙ્કાય અભાવતો મનોદ્વારે અકુસલકાયવચીકમ્માનં અનુપ્પત્તિતો ચ અબ્બોહારિકાતિ ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

વિરતિવિસિટ્ઠાતિ વિરતિતો ચેતનાય પધાનભાવમાહ. તત્થ ‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના’’તિઆદિના (કથા. ૫૩૯) આગમમ્હિ ‘‘પાણાતિપાતાદિપટિપક્ખભૂતા’’તિ યુત્તિં દસ્સેતિ. યસ્મા ચ પટ્ઠાને ચેતનાવ ‘‘કમ્મપચ્ચયો’’તિ વુત્તા, ન વિરતિ, અભિજ્ઝાદયો વા, તસ્મા નિપ્પરિયાયેન કમ્મં ‘‘ચેતના’’તિ અનભિજ્ઝાદયો ‘‘ચેતનાપક્ખિકા વા’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. અસઙ્કરતો કમ્મદ્વારાનિ વવત્થપેન્તો ‘‘રક્ખતી’’તિ, વિપરિયાયેન ‘‘ભિન્દતી’’તિ વુત્તોતિ રક્ખણભિન્દનાનિ અનાસેત્વા નાસેત્વા ચ કથનન્તિ વુત્તાનીતિ.

કમ્મકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયો વિકપ્પો પઠમચતુત્થવિઞ્ઞાણદ્વારેસુયેવ લબ્ભતિ, ન ઇતરત્થ ‘‘સોતં ઘાન’’ન્તિઆદિના અવુત્તત્તા, ઇતરથાપિ વા અવિભત્તિકે નિદ્દેસે લબ્ભતિ. યતો સંવરવસેન પાતિમોક્ખસીલં પવત્તતિ, તં દુસ્સીલ્યન્તિ આહ ‘‘દુસ્સીલ્યં પાણાતિપાતાદિચેતના’’તિ. ઇતરા સંવરવિનિમુત્તા અભિજ્ઝાદોમનસ્સયુત્તા તપ્પધાના વા અકુસલધમ્મા સતિપટિપક્ખા અકુસલા ધમ્મા. આરમ્મણે ચિત્તવોસ્સગ્ગવસેન પવત્તો અકુસલચિત્તુપ્પાદો પમાદો. વીરિયપનોદનભાવતો થિનમિદ્ધં ‘‘કોસજ્જ’’ન્તિ વુત્તં, થિનમિદ્ધપ્પધાનો વા ચિત્તુપ્પાદો.

અસુદ્ધતાતિ અકેવલતા અઞ્ઞેન સમ્મિસ્સતા. દ્વારઞ્હિ દ્વારન્તરિકકમ્મસ્સ દ્વારં હોન્તં તેન મિસ્સિતં વિય હોતિ. તેનેવાહ ‘‘મુસાવાદાદિનોપિ કાયદ્વારે પવત્તિસબ્ભાવા’’તિ. કેચિ પન ‘‘અવિઞ્ઞેય્યમાનન્તરાનં દ્વારન્તરચિત્તાનં અન્તરન્તરા અપ્પવત્તિતો સુદ્ધન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં અનેકસ્સપિ જવનવારસ્સ કાયકમ્માદિભાવેન પબન્ધનવસેન પવત્તિ અત્થીતિ કત્વા વુત્તં. અવિરુદ્ધં હોતીતિ અકુસલકાયકમ્માદિભાવેન અવધારેત્વા અસંવરં વત્વા પુન તસ્સેવ વાચાઅસંવરદ્વારાદીસુ ઉપ્પત્તિવચનં કાયદ્વારૂપલક્ખિતો અસંવરો દ્વારન્તરે પવત્તોપિ કાયદ્વારિકો એવાતિ એવં સંવણ્ણનાય સતિ ન વિરુજ્ઝતીતિ અત્થો. ઇદાનિ તં અવિરુજ્ઝનાકારં ‘‘અસંવરો હી’’તિઆદિના વિભાવેતિ. સદ્વારેતિ અત્તનો દ્વારે. અસંવરો દ્વારન્તરે ઉપ્પજ્જમાનોપિ સદ્વારવસેન ઉપ્પન્નોતિ વુચ્ચતીતિ એતેન વાચાઅસંવરદ્વારે ઉપ્પન્નોપિ કાયિકો અસંવરો ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નોત્વેવ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. એસ નયો ઇતરત્થાપિ. કમ્મં અઞ્ઞદ્વારેતિ કમ્મસ્સ દ્વારન્તરચરણં પાકટન્તિ કત્વા વુત્તં.

એવં સતીતિ ચોપનસઙ્ખાતે કાયઅસંવરદ્વારે અસંવરોતિ એત્તકે એવ ગહિતે. કમ્મપથભાવપ્પત્તસ્સેવ કમ્મભાવો અટ્ઠકથાયં વુત્તોતિ આહ ‘‘કમ્મપથભાવપ્પત્તતાય વચીમનોકમ્મ’’ન્તિ. સેસન્તિ દ્વારન્તરાનુપલક્ખિતં. તથા ન વુચ્ચતીતિ કાયકમ્મન્તિ ન વુચ્ચતીતિ અત્થો. તત્થેવ વક્ખામાતિ કમ્મપથસંસન્દને વક્ખામ. ‘‘સો હિ કાયદ્વારે ચોપનપ્પત્તો અકુસલં કાયકમ્મં હોતી’’તિઆદિના (ધ. સ. અટ્ઠ. કમ્મપથસંસન્દનકથા) ‘‘ચોપનકાયઅસંવરદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિના ચ વચીકમ્માદીનઞ્ચ કમ્મપથપ્પત્તાનં અસંવરભૂતાનં કાયકમ્માદિભાવે આપન્ને ‘‘ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં અકુસલં વચીકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિના અપવાદેન નિવત્તિ દટ્ઠબ્બાતિ એવં વક્ખમાનતં સન્ધાયાહ. અન્તોગધતા દટ્ઠબ્બા પચ્ચયસન્નિસ્સિતઆજીવપારિસુદ્ધિસીલાનં ઞાણવીરિયેહિ સાધેતબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો.

અકુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના

સરસેન અત્તનો સભાવેન. યાય ચેતનાય પવત્તમાનસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ પચ્ચયભૂતેસુ મહાભૂતેસુ ઉપક્કમકરણહેતુ તંમહાભૂતપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકમહાભૂતા નુપ્પજ્જિસ્સન્તિ, સા તાદિસપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પાણાતિપાતો નામ. લદ્ધુપક્કમાનિ હિ ભૂતાનિ ન પુરિમભૂતાનિ વિય વિસદાનીતિ સમાનજાતિયાનં ભૂતાનં કારણં ન હોન્તીતિ. એકસ્સપિ પયોગસ્સ સહસા નિપ્ફાદનવસેન કિચ્ચસાધિકાય બહુક્ખત્તું પવત્તજવનેહિ લદ્ધાસેવનાય ચ સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય વસેન પયોગસ્સ મહન્તભાવો. સતિપિ કદાચિ ખુદ્દકે ચેવ મહન્તે ચ પાણે પયોગસ્સ સમભાવે મહન્તં હનન્તસ્સ ચેતના તિબ્બતરા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્થુસ્સ મહન્તભાવોતિ તદુભયં ચેતનાય બલવભાવેનેવ હોતીતિ આહ ‘‘પયોગ…પે… ભાવતો’’તિ. યથાવુત્તપચ્ચયવિપરિયાયેપીતિ પયોગવત્થુઆદિપચ્ચયાનં અમહત્તેપિ. તંતંપચ્ચયેહીતિ ગુણવન્તતાદિપચ્ચયેહિ. એત્થ ચ હન્તબ્બસ્સ ગુણવન્તતાય મહાસાવજ્જતા વત્થુમહન્તતાય વિય દટ્ઠબ્બા. કિલેસાનં ઉપક્કમાનં દ્વિન્નઞ્ચ મુદુતાય તિબ્બતાય ચ અપ્પસાવજ્જતા મહાસાવજ્જતા ચ યોજેતબ્બા. પાણો પાણસઞ્ઞિતા વધકચિત્તઞ્ચ પુબ્બભાગસમ્ભારા, ઉપક્કમો વધકચેતનાસમુટ્ઠાપિતો, પઞ્ચસમ્ભારવતી પાણાતિપાતચેતનાતિ સા પઞ્ચસમ્ભારવિનિમુત્તા દટ્ઠબ્બા. એસ નયો અદિન્નાદાનાદીસુપિ.

મન્તપરિજપ્પનેન પરસ્સ સન્તકહરણં વિજ્જામયો, વિના મન્તેન પરસન્તકસ્સ કાયવચીપયોગેહિ આકડ્ઢનં તાદિસઇદ્ધિયોગેન ઇદ્ધિમયો પયોગોતિ અદિન્નાદાનસ્સપિ છ પયોગા સાહત્થિકાદયો વેદિતબ્બા.

અભિભવિત્વા વીતિક્કમને મિચ્છાચારો મહાસાવજ્જો, ન તથા ઉભિન્નં સમાનચ્છન્દભાવે. ‘‘ચત્તારો સમ્ભારાતિ વુત્તત્તા અભિભવિત્વા વીતિક્કમને સતિપિ મગ્ગેનમગ્ગપટિપત્તિઅધિવાસને પુરિમુપ્પન્નસેવનાભિસન્ધિપયોગાભાવતો મિચ્છાચારો ન હોતિ અભિભુય્યમાનસ્સા’’તિ વદન્તિ. સેવનચિત્તે સતિ પયોગાભાવો ન પમાણં ઇત્થિયા સેવનપ્પયોગસ્સ યેભુય્યેન અભાવતો. પુરિસસ્સેવ હિ યેભુય્યેન સેવનપ્પયોગો હોતીતિ ઇત્થિયા પુરેતરં સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા નિપન્નાયપિ મિચ્છાચારો ન સિયાતિ આપજ્જતિ, તસ્મા પુરિસસ્સ વસેન ઉક્કંસતો ચત્તારો સમ્ભારા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞથા ઇત્થિયા પુરિસકિચ્ચકરણકાલે પુરિસસ્સપિ સેવનપ્પયોગાભાવતો મિચ્છાચારો ન સિયાતિ. કેચિ પન ‘‘અત્તનો રુચિયા પવત્તિતસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ, બલક્કારેન પવત્તિતસ્સ તીણીતિ સબ્બાનિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન ચત્તારી’’તિ વદન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

દુટ્ઠચિત્તસ્સ અમરણાધિપ્પાયસ્સ ફરુસકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ફરુસચેતના ફરુસવાચા. મરણાધિપ્પાયે પન સતિ અત્થસિદ્ધિતદભાવેસુ પાણાતિપાતા બ્યાપાદા ચ હોન્તીતિ. યં પતિ ફરુસવાચા પયુજ્જતિ, તસ્સ સમ્મુખાવ સીસં એતિ. ‘‘પરમ્મુખેપિ ફરુસવાચા હોતી’’તિ વદન્તિ.

યદિ ચેતનાય સબ્બદા કમ્મપથભાવાભાવતો અનિયતો કમ્મપથભાવોતિ કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં, નનુ અભિજ્ઝાદીનમ્પિ કમ્મપથં અપ્પત્તાનં અત્થિતાય અનિયતો કમ્મપથભાવોતિ તેસમ્પિ કમ્મપથરાસિયં અવચનં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, કમ્મપથતાતંસભાગતાહિ તેસં તત્થ વુત્તત્તા. યદિ એવં ચેતનાપિ તત્થ વત્તબ્બા સિયાતિ? સચ્ચમેતં, સા પન પાણાતિપાતાદિકાતિ પાકટો તસ્સા કમ્મપથભાવોતિ ન વુત્તં સિયા. ચેતનાય હિ ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામિ,’’‘‘તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના અકુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિવચનેહિ કમ્મભાવો દીપિતો. કમ્મંયેવ ચ સુગતિદુગ્ગતીનં તદુપ્પજ્જનસુખદુક્ખાનઞ્ચ પથભાવેન પવત્તં કમ્મપથોતિ વુચ્ચતીતિ પાકટો તસ્સા કમ્મપથભાવો. અભિજ્ઝાદીનં પન ચેતનાસમીહનભાવેન સુચરિતદુચ્ચરિતભાવો, ચેતનાજનિતતંબન્ધતિભાવેન સુગતિદુગ્ગતિતદુપ્પજ્જનસુખદુક્ખાનં પથભાવો ચાતિ ન તથા પાકટો કમ્મપથભાવોતિ તે એવ કમ્મપથરાસિભાવેન વુત્તા. અતથાજાતિયત્તા વા ચેતના તેહિ સદ્ધિં ન વુત્તા સિયા. વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

પાણાતિપાતાદીનં આરમ્મણાનેવ તબ્બિરતિઆરમ્મણાનીતિ પઞ્ચ સિક્ખાપદા પરિત્તારમ્મણા એવાતિ વચનેન અદિન્નાદાનાદીનં સત્તારમ્મણતાવચનસ્સ વિરોધં ચોદેતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘વીતિક્કમિતબ્બતોયેવ હિ વેરમણી નામ હોતી’’તિ. સયમેવ પરિહરિસ્સતીતિ સિક્ખાપદવિભઙ્ગે પઞ્હપુચ્છકવણ્ણનં સન્ધાય વદતિ. તત્થ હિ ‘‘યસ્મા સત્તોતિ સઙ્ખ્યં ગતે સઙ્ખારેયેવ આરમ્મણં કરોતિ, તસ્મા પરિત્તારમ્મણાતિ વુચ્ચન્તી’’તિ વુત્તં.

દુગ્ગતતાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘અલદ્ધાલાભો લદ્ધવિનાસો ઇચ્છિતાનં ભોગાનં કિચ્છપટિલાભો રાજાદીહિ સાધારણભોગતા દુક્ખવિહારો સાસઙ્કવિહારો’’તિ એવમાદયો સઙ્ગહિતા. કેચિ પન ‘‘દિટ્ઠેવ ધમ્મે ભોગજાનિઆદયો નિસ્સન્દફલ’’ન્તિ વદન્તિ.

કુસલકમ્મપથકથાવણ્ણના

તાસઞ્ચ વિરતીનં ચેતનાસમ્પયુત્તત્તા ચેતનાદ્વારેન સુગતિદુગ્ગતિતદુપ્પજ્જનસુખદુક્ખાનં પથભાવો યુત્તોતિ અધિપ્પાયો.

કમ્મપથસંસન્દનકથાવણ્ણના

તથાતિ કમ્મપથપ્પત્તાનં. કેચીતિ ધમ્મસિરિત્થેરં સન્ધાયાહ. સો હિ કમ્મપથપ્પત્તાનમેવ દુસ્સીલ્યાદીનં સુસીલ્યાદીનઞ્ચ કમ્મપથેહિ અત્થતો નાનત્તાભાવદસ્સનં, તેસં વા ફસ્સદ્વારાદીહિ અવિરોધભાવેન દીપનં કમ્મપથસંસન્દનન્તિ વદતિ. કમ્મપથતા નત્થીતિ એતેન યથાવુત્તાનં અસંવરસંવરાનં તેસં વાદે કમ્મપથસંસન્દને અસઙ્ગહિતતં દસ્સેતિ. યે પન સઙ્ગહં લભન્તિ, તેસં ગહણે પયોજનાભાવં દસ્સેતું ‘‘તિવિધ…પે… દસ્સનેના’’તિ વુત્તં. એવં પુરિમપક્ખે સઙ્ખેપતો દોસં વત્વા દુતિયપક્ખેપિ વત્તું ‘‘ન ચ દુચ્ચરિતાન’’ન્તિઆદિમાહ. તેન યે દુચ્ચરિતસુચરિતઅસંવરસંવરા અનુચરીયન્તિ, તેસં કાયકમ્માદિતા વિધીયતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પન્નો અસંવરો અકુસલં મનોકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિના હિ વુત્તન્તિ. યદિ ચાતિઆદિના અનવસેસપરિયાદાનાભાવમાહ. ઉપ્પત્તિ ન વત્તબ્બાતિ કમ્મપથ…પે… વદન્તેહિ ‘‘મનોકમ્મં છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પજ્જતી’’તિ ન વત્તબ્બન્તિ અત્થો. અથ વા યદિ કમ્મપથપ્પત્તાનેવ દુસ્સીલ્યાદીનિ કાયકમ્માદિનામેહિ અટ્ઠકથાયં વુત્તાનીતિ એવં વદન્તેહિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ મનોકમ્મસ્સ છફસ્સદ્વારવસેન ઉપ્પત્તિ ન વત્તબ્બાતિ અત્થો. તંતંકમ્મભાવસ્સ વુત્તત્તાતિ ‘‘તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં અકુસલં કાયકમ્મમેવ હોતી’’તિઆદિં (વિભ. ૯૧૩) સન્ધાયાહ.

કમ્મન્તરમ્પિ તંદ્વારિકકમ્મમેવ સિયાતિ પાણાતિપાતાદિકસ્સ વચીકમ્માદિભાવમાસઙ્કતિ. તસ્માતિ યસ્મા કેસઞ્ચિ અસંવરાનં સંવરાનઞ્ચ કમ્મપથતા નત્થિ, કાયદુચ્ચરિતાદીનઞ્ચ કમ્મપથેહિ નાનત્તાભાવદસ્સનેન પયોજનં નત્થિ, ન ચ દુચ્ચરિતાદીનં ફસ્સદ્વારાનં વસેન ઉપ્પત્તિ દીપિતા, ન ચાયં વિધિ નિરવસેસસઙ્ગાહિકા, કમ્માનઞ્ચ સઙ્કરો આપજ્જતિ, અટ્ઠકથાયઞ્ચ પુબ્બાપરવિરોધો, તસ્માતિ અત્થો. સમાનનામતા કાયકમ્માદિતા. સામઞ્ઞનામાવિજહનં કાયકમ્માદિભાવાવિજહનં. ઉભયેસન્તિ કમ્મપથાકમ્મપથાનં. ઉપ્પત્તિપરિયાયવચનાભાવતોતિ એતેન ફસ્સદ્વારઅસંવરદ્વારાદીનં તંદ્વારિકકમ્માનઞ્ચ અત્થતો નાનત્તાભાવેપિ તથા તથા પવત્તદેસનાવસેન તે વિચારિતાતિ દસ્સેતિ. ‘‘અકુસલં કાયકમ્મં પઞ્ચફસ્સદ્વારવસેન ન ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિકો દુતિયવિનિચ્છયો.

કાયે વાચાય ચ…પે… સિદ્ધિતોતિ એતેન ચોપનપ્પત્તં અકુસલં મનોકમ્મં ચોપનં અપ્પત્તતો વિસેસેત્વા દસ્સેતું ‘‘કાયવચીકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં, ન પન કાયવચીકમ્મભાવતોતિ દસ્સેતિ. તેન કાયવચીગહણં યથાવુત્તચોપનપ્પત્તં એવ વિભાવેતીતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ – ‘‘ચોપનપ્પત્તં અકુસલં કાયદ્વારે વચીદ્વારે ચ મનોકમ્મં હોતી’’તિ. તં-સદ્દે વુત્તે યં-સદ્દો અબ્યભિચારિતસમ્બન્ધતાય વુત્તોયેવ હોતીતિ કત્વા ‘‘યં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. ઉપ્પાદમત્તપરિચ્છિન્નેનાતિ છફસ્સદ્વારિકકમ્મેનાતિ અત્થો. મત્ત-સદ્દેન વિસેસનિવત્તિઅત્થેન મનોકમ્મતાવિસેસં નિવત્તેતિ. નિયમસ્સ એવ-સદ્દસ્સ અકતત્તા ‘‘કાયવચીકમ્મમેવ હોતી’’તિ અવુત્તત્તા. ઇદાનિ નિયમાકરણેન લદ્ધગુણં દસ્સેન્તો ‘‘ન પન સબ્બમ્પી’’તિઆદિમાહ.

‘‘નિયમસ્સ અકતત્તા’’તિઆદિ પુરિમનયોતિ અધિપ્પેતો. વત્તુઅધિપ્પાયાનુરોધિની સદ્દપ્પવત્તીતિ સમાસપદે એકદેસોપિ આકડ્ઢીયતિ અધિકારવસેનાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘કમ્મ-સદ્દમત્તેન સમ્બન્ધં કત્વા’’તિ વુત્તં. યં પન વદન્તીતિઆદિના એત્થ પદકારમતસ્સ અયુત્તતં દસ્સેતિ. તત્થ ચેતનાપક્ખિકાનન્તિ કાયવચીકમ્મભૂતચેતનાપક્ખિકાનં. સતન્તિ સમાનાનં. તંતંદ્વારકમ્મપથાનઞ્ચાતિ ઇદં ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ કમ્મપથભાવેન પવત્તં કાલં સન્ધાય વુત્તં, ન સબ્બદા, કમ્મપથભાવેનેવ પવત્તનતો. ચ-સદ્દેન વા અકમ્મપથસઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અથ વા તંતંદ્વારા ચ તંતંદ્વારકમ્મપથા ચ તંતંદ્વારકમ્મપથાતિ ‘‘તંતંદ્વારા’’તિ પદેન અકમ્મપથાનં સંવરાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તેન સભાવેનાતિ મનોકમ્મસ્સ દ્વારભાવેન, ન અત્તનોતિ અધિપ્પાયો. એવમિધાપીતિ ચિત્તજનિતો ચિત્તસમ્પયુત્તસ્સ કમ્મસ્સ દ્વારભાવો ચિત્તેપિ ઉપચરિતોતિ અત્થો. વત્તબ્બમેવ નત્થિ અનન્તરપચ્ચયભૂતમનોરહિતસ્સ ચિત્તસ્સ અભાવતોતિ.

દ્વારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમાભાવનિયમાભાવે સબ્બારમ્મણતાદીતિ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગણ્હાતિ. ન હિ…પે… અત્થીતિ પધાને અસમ્ભવતો અપ્પધાનં અધિકરીયતીતિ દસ્સેતિ.