૧૦. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૭. દસમે ‘‘અજ્જણ્હો’’તિ ‘‘અજ્જ નો’’તિ વત્તબ્બે હ-કારાગમં, ન-કારસ્સ ચ ણ-કારં કત્વા વુત્તોતિ આહ ‘‘અજ્જ એકદિવસં અમ્હાક’’ન્તિ.

૫૩૮-૯. યં વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેન ચીવરં ચેતાપેત્વા ઇત્થન્નામં ભિક્ખું ચીવરેન અચ્છાદેહીતિ ઇદં આગમનસુદ્ધિં દસ્સેતું વુત્તં, સચે હિ ‘ઇદં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’તિ પેસેય્ય, આગમનસ્સ અસુદ્ધત્તા અકપ્પિયવત્થું આરબ્ભ ભિક્ખુના કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ, તં નિસ્સગ્ગિયવત્થુદુક્કટવત્થુભૂતં અકપ્પિયચીવરચેતાપન્નં ‘‘અસુકસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’’તિ એવં આગમનસુદ્ધિયા અસતિ, સિક્ખાપદે આગતનયેન દૂતવચને ચ અસુદ્ધે સબ્બથા પટિક્ખેપો એવ કાતું વટ્ટતિ, ન પન ‘‘ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ વત્તું, તદનુસારેન ન વેય્યાવચ્ચકરઞ્ચ નિદ્દિસિતું આગમનદૂતવચનાનં ઉભિન્નં અસુદ્ધત્તા. પાળિયં આગતનયેન પન આગમનસુદ્ધિયા સતિ દૂતવચને અસુદ્ધેપિ સિક્ખાપદે આગતનયેન સબ્બં કાતું વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તેન ચ યથા દૂતવચનાસુદ્ધિયમ્પિ આગમને સુદ્ધે વેય્યાવચ્ચકરમ્પિ નિદ્દિસિતું વટ્ટતિ, એવં આગમનાસુદ્ધિયમ્પિ દૂતવચને સુદ્ધે વટ્ટતિ એવાતિ અયમત્થો અત્થતો સિદ્ધોવ હોતિ, ઉભયસુદ્ધિયં વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ઉભયાસુદ્ધિપક્ખમેવ સન્ધાય માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

યં પનેત્થ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૩૭-૫૩૯) ‘‘આગમનસ્સ સુદ્ધિયા વા અસુદ્ધિયા વા વિસેસપ્પયોજનં ન દિસ્સતી’’તિઆદિ વુત્તં, તં માતિકાટ્ઠકથાવચનસ્સ અધિપ્પાયં અસલ્લક્ખેત્વા વુત્તં યથાવુત્તનયેન આગમનસુદ્ધિઆદિના સપ્પયોજનત્તા. યો પનેત્થ ‘‘મૂલસામિકેન કપ્પિયવોહારવસેન, પેસિતસ્સ દૂતસ્સ અકપ્પિયવોહારવસેન ચ વદતોપિ કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ભવેય્યા’’તિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો વુત્તો, સો અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો એવ ન હોતિ અભિમતત્તા. તથા હિ સિક્ખાપદે એવ ‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ આયસ્મા ચીવરચેતાપન્ન’’ન્તિ અકપ્પિયવોહારેન વદતો દૂતસ્સ કપ્પિયેન કમ્મેન વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિસિતબ્બો વુત્તો આગમનસ્સ સુદ્ધત્તા, આગમનસ્સાપિ અસુદ્ધિયં પન કપ્પિયેનાપિ કમ્મેન વેય્યાવચ્ચકરો ન નિદ્દિસિતબ્બોતિ અત્થેવ આગમનસ્સ સુદ્ધિઅસુદ્ધીસુ પયોજનં. કથં પન દૂતવચનેન આગમનસુદ્ધિ વિઞ્ઞાયતીતિ? નાયં ભારો. દૂતેન હિ અકપ્પિયવોહારેનેવ વુત્તે એવ આગમનસુદ્ધિ ગવેસિતબ્બા, ન ઇતરથા, તત્થ ચ તસ્સ વચનક્કમેન પુચ્છિત્વા ચ યુત્તિઆદીહિ ચ સક્કા વિઞ્ઞાતું. ઇધાપિ હિ સિક્ખાપદે ‘‘ચીવરચેતાપન્નં આભત’’ન્તિ દૂતવચનેનેવ ચીવરં કિણિત્વા દાતું પેસિતભાવો વિઞ્ઞાયતિ. યદિ હિ સબ્બથા આગમનસુદ્ધિ ન વિઞ્ઞાયતિ, પટિક્ખેપો એવ કત્તબ્બોતિ.

પાળિયઞ્ચ ‘‘ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામા’’તિઆદિ દૂતવચનસ્સ અકપ્પિયત્તેપિ આગમનસુદ્ધિયા સતિ પટિપજ્જનવિધિદસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘એસો ખો…પે… ન વત્તબ્બો ‘તસ્સ દેહી’’’તિઆદિ અકપ્પિયવત્થુસાદિયનપરિમોચનત્થં વુત્તં. ‘‘સઞ્ઞત્તો’’તિઆદિ ‘‘એવં દૂતેન પુન વુત્તે એવ ચોદેતું વટ્ટતિ, ન ઇતરથા’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘ન વત્તબ્બો ‘દેહિ મે ચીવરં…પે… ચેતાપેહિ મે ચીવર’’’ન્તિ ઇદં દૂતેનાભતરૂપિયં પટિગ્ગહેતું અત્તના નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકત્તાવ ‘‘દેહિ મે ચીવરં…પે… ચેતાપેહિ મે ચીવર’’ન્તિ વદન્તો રૂપિયસ્સ પકતત્તા તેન રૂપિયેન પરિવત્તેત્વા ‘‘દેહિ ચેતાપેહી’’તિ રૂપિયસંવોહારં સમાપજ્જન્તો નામ હોતીતિ તં દોસં દૂરતો પરિવજ્જેતું વુત્તં રૂપિયપટિગ્ગહણેન સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સટ્ઠરૂપિયે વિય. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘ન વત્તબ્બો ઇમં વા ઇમં વા આહરા’’તિ. તસ્મા ન ઇદં વિઞ્ઞત્તિદોસં પરિવજ્જેતું વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, ‘‘અત્થો મે, આવુસો, ચીવરેના’’તિપિ અવત્તબ્બતાપસઙ્ગતો, તેનેવ દૂતનિદ્દિટ્ઠેસુ રૂપિયસંવોહારસઙ્કાભાવતો અઞ્ઞં કપ્પિયકારકં ઠપેત્વાપિ આહરાપેતબ્બન્તિ વુત્તં. તત્થાપિ ‘‘દૂતેન ઠપિતરૂપિયેન ચેતાપેત્વા ચીવરં આહરાપેહી’’તિ અવત્વા કેવલં ‘‘ચીવરં આહરાપેહી’’તિ એવં આહરાપેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો. ઠાનં ભઞ્જતીતિ એત્થ ઠાનન્તિ ઠિતિયા ચ કારણસ્સ ચ નામં, તસ્મા આસને નિસીદનેન ઠાનમ્પિ કુપ્પતિ, આગતકારણમ્પિ તેસં ન વિઞ્ઞાયતિ. ઠિતં પન અકોપેત્વા આમિસપટિગ્ગહણાદીસુ આગતકારણમેવ ભઞ્જતિ, ન ઠાનં. તેનાહ ‘‘આગતકારણં ભઞ્જતી’’તિ. કેચિ પન ‘‘આમિસપટિગ્ગહણાદિના ઠાનમ્પિ ભઞ્જતી’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ.

યતસ્સ ચીવરચેતાપન્નન્તિઆદિ યેન અત્તના વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિટ્ઠો, ચીવરઞ્ચ અનિપ્ફાદિતં, તસ્સ કત્તબ્બવિધિદસ્સનં. એવં ભિક્ખુના વત્થુસામિકાનં વુત્તે તે ચોદેત્વા દેન્તિ, વટ્ટતિ ‘‘સામિકા ચોદેત્વા દેન્તી’’તિ અનાપત્તિયં વુત્તત્તા. તેન ચ યો સયં અચોદેત્વા ઉપાસકાદીહિ પરિયાયેન વત્વા ચોદાપેતિ, તેસુ સત્તક્ખત્તુમ્પિ ચોદેત્વા ચીવરં દાપેન્તેસુ તસ્સ અનાપત્તિ સિદ્ધા હોતિ સિક્ખાપદસ્સ અનાણત્તિકત્તા.

કેનચિ અનિદ્દિટ્ઠો અત્તનો મુખેનેવ બ્યાવટભાવં વેય્યાવચ્ચકરત્તં પત્તો મુખવેવટિકો. ‘‘અવિચારેતુકામતાયા’’તિ ઇમિના વિજ્જમાનમ્પિ દાતું અનિચ્છન્તા અરિયાપિ વઞ્ચનાધિપ્પાયં વિના વોહારતો નત્થીતિ વદન્તીતિ દસ્સેતિ. ભેસજ્જક્ખન્ધકે મેણ્ડકસેટ્ઠિવત્થુમ્હિ (મહાવ. ૨૯૯) વુત્તં ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનમેવ (મહાવ. ૨૯૯) મેણ્ડકસિક્ખાપદં નામ. કપ્પિયકારકાનં હત્થેતિ દૂતેન નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકે સન્ધાય વુત્તં, ન પન ભિક્ખુના નિદ્દિટ્ઠે, અનિદ્દિટ્ઠે વાતિ. તેનાહ ‘‘એત્થ ચ ચોદનાય પમાણં નત્થી’’તિઆદિ.

સયં આહરિત્વા દદન્તેસૂતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાયા’’તિ ઇમિના ચીવરત્થાયેવ ન હોતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના વત્થુસામિના નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકભેદેસુપિ પિણ્ડપાતાદીનમ્પિ અત્થાય દિન્ને ચ ઠાનચોદનાદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

‘‘સઙ્ઘં વા…પે… અનામસિત્વા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સઙ્ઘસ્સ વિહારત્થાય દેમા’’તિઆદિના આમસિત્વા વદન્તેસુ પટિક્ખિપિતબ્બમેવ. ‘‘સઙ્ઘો સમ્પટિચ્છતી’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, ગણાદીસુપિ સઙ્ઘસ્સત્થાય સમ્પટિચ્છન્તેસુપિ પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ દુક્કટમેવ. સારત્થદીપનિયં ‘‘પટિગ્ગહણે પાચિત્તિય’’ન્તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૫૩૭-૫૩૯) વુત્તં, તં ન યુત્તં સઙ્ઘચેતિયાદીનં અત્થાય દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા. ચોદેતીતિ તસ્સ દોસાભાવં ઞત્વાપિ કોધેન વા લોભેન વા ભણ્ડદેય્યન્તિ ચોદેતિ. સો એવ હિ મુસાવાદાદિપચ્ચયા પાચિત્તિયદુક્કટાદિઆપત્તીહિ સાપત્તિકો હોતિ, ગીવાતિસઞ્ઞાય પન વત્વા નિદ્દોસભાવં ઞત્વા વિરમન્તસ્સ નત્થિ આપત્તિ.

તળાકં ખેત્તે પવિટ્ઠત્તા ‘‘ન સમ્પટિચ્છિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ચત્તારો પચ્ચયે સઙ્ઘો પરિભુઞ્જતૂતિ દેતિ, વટ્ટતીતિ એત્થ ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચતુપચ્ચયપરિભોગત્થાય તળાકં દમ્મી’’તિ વા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતું તળાકં દમ્મી’’તિ વા ‘‘ઇતો તળાકતો ઉપ્પન્ને ચત્તારો પચ્ચયે દમ્મી’’તિ વા વત્તુમ્પિ વટ્ટતિ, ઇદઞ્ચ સઙ્ઘસ્સ પરિભોગત્થાય દિય્યમાનઞ્ઞેવ સન્ધાય વુત્તં, પુગ્ગલસ્સ પન એવમ્પિ દિન્નં તળાકખેત્તાદિ ન વટ્ટતિ. સુદ્ધચિત્તસ્સ પન ઉદકપરિભોગત્થં કૂપપોક્ખરણીઆદયો વટ્ટન્તિ. ‘‘સઙ્ઘસ્સ તળાકં અત્થિ, તં કથ’’ન્તિ હિ આદિના સબ્બત્થ સઙ્ઘવસેનેવ વુત્તં. હત્થેતિ વસે.

‘‘ઠપેથાતિ વુત્તે’’તિ ઇદં સામીચિવસેન વુત્તં, અવુત્તેપિ ઠપેન્તસ્સ દોસો નત્થિ. તેનાહ ‘‘ઉદકં વારેતું લબ્ભતી’’તિ. સસ્સકાલેપિ તાસેત્વા મુઞ્ચિતું વટ્ટતિ, અમુઞ્ચતો પન ભણ્ડદેય્યં. પુન દેતીતિ અચ્છિન્દિત્વા પુન દેતિ, એવમ્પિ વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના ‘‘યેન કેનચિ ઇસ્સરેન ‘પરિચ્ચત્તમિદં ભિક્ખૂહિ, અસ્સામિક’ન્તિસઞ્ઞાય અત્તના ગહેત્વા દિન્નં વટ્ટતી’’તિ દસ્સેતિ. કપ્પિયવોહારેપિ વિનિચ્છયં વક્ખામાતિ પાઠસેસો.

ઉદકવસેનાતિ ઉદકપરિભોગત્થં. ‘‘સુદ્ધચિત્તાન’’ન્તિ ઇદં સહત્થેન ચ અકપ્પિયવોહારેન ચ કરોન્તે સન્ધાય વુત્તં. સસ્સસમ્પાદનત્થન્તિ એવં અસુદ્ધચિત્તાનમ્પિ પન સયં અકત્વા કપ્પિયવોહારેન આણાપેતું વટ્ટતિ એવ. ‘‘કપ્પિયકારકં ઠપેતું ન વટ્ટતી’’તિ ઇદં સહત્થાદિના કતતળાકત્તા ‘‘અસારુપ્પ’’ન્તિ વુત્તં, ઠપેન્તસ્સ, પન તં પચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તસ્સપિ વા સઙ્ઘસ્સ આપત્તિ ન વિઞ્ઞાયતિ, અટ્ઠકથાપમાણેન વા એત્થ આપત્તિ ગહેતબ્બા. લજ્જિભિક્ખુનાતિ લજ્જિનાપિ, પગેવ અલજ્જિના મત્તિકુદ્ધરણાદીસુ કારાપિતેસૂતિ અધિપ્પાયો. નવસસ્સેતિ અકતપુબ્બે કેદારે. ‘‘કહાપણે’’તિ ઇમિના ધઞ્ઞુટ્ઠાપને તસ્સેવ અકપ્પિયન્તિ દસ્સેતિ, ધઞ્ઞુટ્ઠાપને ચસ્સ પયોગેપિ દુક્કટમેવ, ન કહાપણુટ્ઠાપને વિય.

‘‘કસથ વપથા’’તિ વચને સબ્બેસમ્પિ અકપ્પિયં સિયાતિ આહ ‘‘અવત્વા’’તિ. એત્તકો નામ ભાગોતિ એત્થ એત્તકો કહાપણોતિ ઇદમ્પિ સન્ધાય વદતિ. તથા વુત્તેપિ હિ તદા કહાપણાનં અવિજ્જમાનત્તા આયતિં ઉપ્પન્નં અઞ્ઞેસં વટ્ટતિ એવ. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ તં અકપ્પિય’’ન્તિ. તસ્સ પન સબ્બપયોગેસુ, પરિભોગેસુપિ દુક્કટં. કેચિ પન ‘‘ધઞ્ઞપરિભોગે એવ આપત્તિ, ન પુબ્બપયોગે’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, યેન મિનનરક્ખણાદિપયોગેન પચ્છા ધઞ્ઞપરિભોગે આપત્તિ હોતિ, તસ્સ પયોગસ્સ કરણે અનાપત્તિયા અયુત્તત્તા. પરિયાયકથાય પન સબ્બત્થ અનાપત્તિ. તેનેવ ‘‘એત્તકેહિ વીહીહિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ આહરથા’’તિ નિયમવચને અકપ્પિયં વુત્તં, કહાપણવિચારણેપિ એસેવ નયો. વત્થુ ચ એવરૂપં નામ સંવિજ્જતિ, કપ્પિયકારકો નત્થીતિ વત્તબ્બન્તિઆદિવચનઞ્ચેત્થ સાધકં.

વનં દમ્મિ…પે… વટ્ટતીતિ એત્થ નિવાસટ્ઠાનત્તા પુગ્ગલસ્સાપિ સુદ્ધચિત્તેન ગહેતું વટ્ટતિ. સીમં દેમાતિ વિહારસીમાદિસાધારણવચનેન વુત્તત્તા ‘‘વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

‘‘વેય્યાવચ્ચકર’’ન્તિઆદિના વુત્તેપિ પુગ્ગલસ્સપિ દાસં ગહેતું વટ્ટતિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આરામિક’’ન્તિ (પારા. ૬૧૯; મહાવ. ૨૭૦) વિસેસેત્વા અનુઞ્ઞાતત્તા, તઞ્ચ ખો પિલિન્દવચ્છેન ગહિતપરિભુત્તક્કમેન, ન ગહટ્ઠાનં દાસપરિભોગક્કમેન. ખેત્તાદયો પન સબ્બે સઙ્ઘસ્સેવ વટ્ટન્તિ પાળિયં પુગ્ગલિકવસેન ગહેતું અનનુઞ્ઞાતત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. વિહારસ્સ દેમાતિ સઙ્ઘિકવિહારં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) સુત્તન્તેસુ આગતપટિક્ખેપો ભગવતા આપત્તિયાપિ હેતુભાવેન કતોતિ ભગવતો અધિપ્પાયં જાનન્તેહિ સઙ્ગીતિમહાથેરેહિ ખેત્તપટિગ્ગહણાદિનિસ્સિતો અયં સબ્બોપિ પાળિમુત્તવિનિચ્છયો વુત્તોતિ ગહેતબ્બો. કપ્પિયકારકસ્સ નિદ્દિટ્ઠભાવો, દૂતેન અપ્પિતતા, તતુત્તરિ વાયામો, તેન પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

રાજસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચીવરવગ્ગો પઠમો.