૪. નિસ્સગ્ગિયકણ્ડો

૧. ચીવરવગ્ગો

૧. પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૯. સમિતાવિનાતિ સમિતપાપેન. ગોતમકચેતિયં નામ ગોતમયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારો વુચ્ચતિ.

૪૬૧. નવમં વા દસમં વાતિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં. સચે ભવેય્યાતિ સચે કસ્સચિ કઙ્ખા ભવેય્ય. વુત્તસદિસન્તિ દસમં વાતિ વુત્તસદિસં પરિચ્છેદસદિસં, ‘‘વુત્તસદિસમેવા’’તિપિ લિખન્તિ. ધારેતુન્તિ એત્થ આહાતિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો.

૪૬૩. સૂચિયા પટિસામનન્તિ સૂચિઘરે સંગોપનં, ઇદઞ્ચ સૂચિકમ્મસ્સ સબ્બસ્સ પરિનિટ્ઠિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. એતન્તિ નટ્ઠચીવરં. એતેસમ્પીતિ નટ્ઠચીવરાદીનિ પરામસતિ, તેન ચીવરપલિબોધાભાવં દસ્સેતિ. દુતિયસ્સ પલિબોધસ્સાતિ આવાસપલિબોધસ્સ. એત્થ ચ નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં, ઉબ્ભતસ્મિં કથિનેતિ દ્વીહિ પદેહિ દ્વિન્નં પલિબોધાનં અભાવદસ્સનેન અત્થતકથિનસ્સ પઞ્ચમાસબ્ભન્તરે યાવ ચીવરપલિબોધઆવાસપલિબોધેસુ અઞ્ઞતરં ન ઉપચ્છિજ્જતિ, તાવ અતિરેકચીવરં ધારેતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. પક્કમનં અન્તો અસ્સાતિ પક્કમનન્તિકા, એવં સેસાપિ વેદિતબ્બા. વિત્થારો પનેત્થ આગતટ્ઠાને આવિ ભવિસ્સતિ.

દસાહપરમં કાલન્તિ અચ્ચન્તસંયોગવચનં. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ…પે… દસાહપરમભાવોતિ ઇદં દસાહપરમતાપદસ્સ અત્થમત્તદસ્સનં, દસાહપરમભાવોતિ ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતીતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. અયમત્થોતિઆદિ દસાહપરમપદસ્સેવ અધિપ્પેતત્થદસ્સનવસેન વુત્તં. તત્થ એત્તકો કાલોતિ ‘‘દસાહપરમતા’’તિ વુત્તો યો કાલો, સો એત્તકો કાલોતિ અત્થો.

ખોમન્તિ ખોમસુત્તેહિ વાયિતં ખોમપટચીવરં, તં વાકમયન્તિ વદન્તિ. કપ્પાસસુત્તેહિ વાયિતં કપ્પાસિકં, એવં સેસાનિપિ. કમ્બલન્તિ એળકાદીનં લોમમયસુત્તેન વાયિતપટં. ભઙ્ગન્તિ ખોમસુત્તાદીનિ સબ્બાનિ, એકચ્ચાનિ વા મિસ્સેત્વા વાયિતં ચીવરં. ભઙ્ગમ્પિ વાકમયમેવાતિ કેચિ. દુકૂલં પત્તુણ્ણં સોમારપટં ચીનપટં ઇદ્ધિજં દેવદિન્નન્તિ ઇમાનિ પન છ ચીવરાનિ એતેસઞ્ઞેવ અનુલોમાનીતિ વિસું ન વુત્તાનિ. દુકૂલઞ્હિ સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા. ‘‘પત્તુણ્ણં કોસેય્યવિસેસો’’તિ અભિધાનકોસે વુત્તં. સોમારદેસે, ચીનદેસે ચ જાતવત્થાનિ સોમારચીનપટાનિ. પત્તુણ્ણાદીનિ તીણિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિજન્તિ એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તચીવરં. કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં, દેવદિન્નઞ્ચ ખોમાદીનં અઞ્ઞતરં હોતીતિ તેસં સબ્બેસં અનુલોમાનિ. મનુસ્સાનં પકતિવિદત્થિં સન્ધાય ‘‘દ્વે વિદત્થિયો’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના દીઘતો વડ્ઢકીહત્થપ્પમાણં વિત્થારતો તતો ઉપડ્ઢપ્પમાણં વિકપ્પનુપગન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિ ‘‘સુગતવિદત્થિ નામ ઇદાનિ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ તિસ્સો વિદત્થિયો, વડ્ઢકીહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થો હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૮-૩૪૯) કુટિકારસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં વુત્તં, તસ્મા સુગતઙ્ગુલેન દ્વાદસઙ્ગુલા સુગતવિદત્થિ વડ્ઢકીહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થોતિ સિદ્ધં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સુગતઙ્ગુલેન અટ્ઠઙ્ગુલં વડ્ઢકીહત્થપ્પમાણ’’ન્તિ આગતટ્ઠાનેહિ ચ સમેતિ.

તં અતિક્કામયતોતિ એત્થ તન્તિ ચીવરં, કાલં વા પરામસતિ. તસ્સ યો અરુણોતિ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ યો અતિક્કન્તો અરુણો. ચીવરુપ્પાદદિવસેન સદ્ધિન્તિ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ આદિભૂતેન અતિક્કન્તઅરુણેન સદ્ધિન્તિ અત્થો, ઇદઞ્ચ ભગવતા ‘‘દસાહપરમ’’ન્તિ વત્વા પુન ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને’’તિ વુત્તત્તા પુબ્બાપરસંસન્દનત્થં સદ્દતો ગમ્મમાનમ્પિ ‘‘ચીવરુપ્પાદદિવસેન સદ્ધિ’’ન્તિ એવં વુત્તં. ‘‘દસમે અરુણે’’તિ વુત્તે એવ હિ દસાહપરમેન સદ્ધિં સમેતિ. દિવસપરિયોસાનસ્સ અવધિભૂતઅનાગતારુણવસેન હિ દિવસં અતિક્કન્તં નામ હોતિ, ન પન દિવસસ્સ આદિભૂતારુણવસેન પરિવાસાદીસુ તથા અગ્ગહણતો, ઇધ પન ભગવતા દિવસસ્સ આદિઅન્તપરિચ્છેદદસ્સનવસેન ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને’’તિ વુત્તં, તસ્મા અટ્ઠકથાયં દિવસસ્સ આદિભૂતં તંદિવસનિસ્સિતમ્પિ અરુણં ગહેત્વા ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ વુત્તં. અરુણોતિ ચેત્થ સૂરિયુગ્ગમનસ્સ પુરેચરો વડ્ઢનઘનરત્તો પભાવિસેસોતિ દટ્ઠબ્બો.

વચનીયોતિ સઙ્ઘાપેક્ખો. વચનભેદોતિ ‘‘ઞત્તિયં દ્વે આપત્તિયો સરતી’’તિઆદિના વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

૪૬૮. ‘‘ન ઇધ સઞ્ઞા રક્ખતી’’તિ ઇદં વેમતિકઞ્ચ અનતિક્કન્તસઞ્ઞઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. યોપિ એવંસઞ્ઞી તસ્સપીતિ યો અનતિક્કન્તસઞ્ઞી, વેમતિકો વા, તસ્સપીતિ અત્થો. અનટ્ઠતો અવિલુત્તસ્સ વિસેસમાહ ‘‘પસય્હાવહારવસેના’’તિ. થેય્યાવહારવસેન ગહિતમ્પિ ઇધ નટ્ઠં.

અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વાતિઆદિ નિસીદનસન્થતં સન્ધાય વુત્તં. યેન હિ પુરાણસન્થતસ્સ સામન્તા સુગતવિદત્થિં અનાદિયિત્વા નવં નિસીદનસન્થતં કતં, તસ્સ તં નિસ્સગ્ગિયમ્પિ તતો અઞ્ઞસ્સ પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિકરન્તિ સિજ્ઝનતો અયમત્થો સબ્બનિસ્સગ્ગિયેસુપિ સિજ્ઝતિ.

૪૬૯. તિચીવરં અધિટ્ઠાતુન્તિ સઙ્ઘાટિઆદિનામેન અધિટ્ઠાતું. ‘‘ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ ઇમિના નામેન ન વિકપ્પેતું, એતેન વિકપ્પિતતિચીવરો તેચીવરિકો ન હોતિ. તસ્સ તસ્મિં અધિટ્ઠિતતિચીવરે વિય અવિપ્પવાસાદિના કત્તબ્બવિધિ ન કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ, ન પન વિકપ્પને દોસોતિ. તતો પરન્તિ ચતુમાસતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાતન્તિ કેચિ વદન્તિ, અઞ્ઞે પન ‘‘વિકપ્પેત્વા યાવ આગામિવસ્સાનં, તાવ ઠપેતુમેવ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, અપરે પન ‘‘વિકપ્પને ન દોસો, તથા વિકપ્પિતં પરિક્ખારાદિનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ.

મુટ્ઠિપઞ્ચકન્તિ મુટ્ઠિયા ઉપલક્ખિતં પઞ્ચકં, ચતુહત્થે મિનિત્વા પઞ્ચમં હત્થં મુટ્ઠિં કત્વા મિનિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘મુટ્ઠિહત્થાનં પઞ્ચકં મુટ્ઠિપઞ્ચકં, તસ્મા પઞ્ચપિ હત્થે મુટ્ઠિં કત્વાવ મિનિતબ્બા’’તિ વદન્તિ. મુટ્ઠિત્તિકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. દ્વિહત્થેન અન્તરવાસકેન તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેતું સક્કાતિ આહ ‘‘પારુપનેના’’તિઆદિ. અતિરેકન્તિ સુગતચીવરપ્પમાણતો અધિકં. ઊનકન્તિ મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિતો ઊનકં, તેન ચ તેસુ તિચીવરાધિટ્ઠાનં ન રુહતીતિ દસ્સેતિ.

ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામીતિ ઇમં સઙ્ઘાટિઅધિટ્ઠાનં ઉક્ખિપામિ પરિચ્ચજામીતિ અત્થો. કાયવિકારં કરોન્તેનાતિ હત્થેન ચીવરં પરામસન્તેન, ચાલેન્તેન વા. વાચાય અધિટ્ઠાતબ્બાતિ એત્થ કાયેનપિ ચાલેત્વા વાચમ્પિ ભિન્દિત્વા કાયવાચાહિ અધિટ્ઠાનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં ‘‘કાયેન અફુસિત્વા’’તિ વુત્તત્તા. દુવિધન્તિ અહત્થપાસહત્થપાસવસેન દુવિધં. તત્થ હત્થપાસો નામ અડ્ઢતેય્યહત્થો વુચ્ચતિ. દ્વાદસહત્થન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ઇધ ન સમેતિ. ‘‘સામન્તવિહારે’’તિ ઇદં ઠપિતટ્ઠાનસલ્લક્ખણયોગ્ગે ઠિતં સન્ધાય વુત્તં. તતો દૂરે ઠિતમ્પિ ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. તત્થપિ ચીવરસ્સ ઠપિતભાવસલ્લક્ખણમેવ પમાણં. ન હિ સક્કા સબ્બથા ઠાનં સલ્લક્ખેતું. એકસ્મિં વિહારે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞસ્મિં ઠપિતન્તિ અધિટ્ઠાતું ન વટ્ટતિ. કેચિ પન ‘‘તથાપિ અધિટ્ઠિતે ન દોસો’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ, વીમંસિતબ્બં. અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહીતિ પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિ, તેનેવ ‘‘ઇમં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પરિક્ખારચોળસ્સ પચ્ચુદ્ધારં દસ્સેતિ. એતેન ચ તેચીવરધુતઙ્ગં પરિહરન્તેન પંસુકૂલાદિવસેન લદ્ધં વત્થં દસાહબ્ભન્તરે કત્વા રજિત્વા પારુપિતું અસક્કોન્તેન પરિક્ખારચોળવસેન અધિટ્ઠહિત્વાવ દસાહં અતિક્કમેતબ્બં, ઇતરથા નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ દસ્સેતિ. તેનેવ ‘‘રજિતકાલતો પન પટ્ઠાય નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ, ધુતઙ્ગચોરો નામ હોતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫) વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તં. ‘‘પુન અધિટ્ઠાતબ્બાની’’તિ ઇદઞ્ચ સઙ્ઘાટિઆદિતિચીવરનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતુકામસ્સ વસેન વુત્તં, ઇતરસ્સ પન પુરિમાધિટ્ઠાનમેવ અલન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પુન અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના કપ્પબિન્દુપિ દાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

બદ્ધસીમાયં અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિસમ્ભવતો ન તત્થ દુપ્પરિહારતાતિ આહ ‘‘અબદ્ધસીમાયં દુપ્પરિહાર’’ન્તિ.

અતિરિત્તપ્પમાણાય છેદનકં પાચિત્તિયન્તિ આહ ‘‘અનતિરિત્તપ્પમાણા’’તિ. તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ વસ્સિકમાસતો પરં અધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા, ઇમિના ચતુન્નં વસ્સિકમાસાનં ઉપરિ અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતીતિ વિઞ્ઞાયતિ તતો પચ્ચુદ્ધરાયોગા. યઞ્ચ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનાપિ, કણ્ડુપટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનાપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, તં સમન્તપાસાદિકાયં નત્થિ. પરિવારટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘અત્થાપત્તિ હેમન્તે આપજ્જતિ, નો ગિમ્હે’’તિ એત્થ ઇદં વુત્તં ‘‘કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમે પાટિપદદિવસે વિકપ્પેત્વા ઠપિતં વસ્સિકસાટિકં નિવાસેન્તો હેમન્તે આપજ્જતિ, કુરુન્દિયં પન ‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’તિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તં, ‘ચતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતુ’ન્તિ હિ વુત્ત’’ન્તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૩૨૩). તત્થ મહાઅટ્ઠકથાયં નિવાસનપચ્ચયા દુક્કટં વુત્તં, કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન અપચ્ચુદ્ધારપચ્ચયા, તસ્મા કુરુન્દિયં વુત્તનયેનાપિ વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેપિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ પઞ્ઞાયતિ. અધિટ્ઠાનવિજહનેસુ ચ વસ્સાનમાસઆબાધાનં વિગમેન વિજહનં માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ ન ઉદ્ધટં, તસ્મા સમન્તપાસાદિકાયં આગતનયેન યાવ પચ્ચુદ્ધારા અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતીતિ ગહેતબ્બં. નહાનત્થાય અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘વણ્ણભેદમત્તરત્તાપિ ચેસા વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘દ્વે પન ન વટ્ટન્તી’’તિ ઇમિના સઙ્ઘાટિઆદીસુ વિય દુતિયે અધિટ્ઠાનં ન રુહતિ, અતિરેકચીવરં હોતીતિ દસ્સેતિ. મહાપચ્ચરિયં ચીવરવસેન પરિભોગકિચ્ચસ્સ અભાવં સન્ધાય અનાપત્તિ વુત્તા સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણે વિય. યં પન ‘‘પચ્ચત્થરણમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં સેનાસનત્થાયેવાતિ નિયમિતં ન હોતિ નવસુ ચીવરેસુ ગહિતત્તા, તસ્મા અત્તનો નામેન અધિટ્ઠહિત્વા નિદહિત્વા પરિક્ખારચોળં વિય યથા તથા વિનિયુજ્જિતબ્બમેવાતિ ગહેતબ્બં. પાવારો કોજવોતિ ઇમેસમ્પિ પચ્ચત્થરણાદીનં લોકેપિ વોહરણતો સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણતો વિસું ગહણં કતં.

‘‘હીનાયાવત્તનેના’’તિ ઇદં અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપજ્જિત્વા ભિક્ખુપટિઞ્ઞાય ઠિતસ્સ ચેવ તિત્થિયપક્કન્તસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ ભિક્ખુનિભાવે નિરપેક્ખતાય ગિહિલિઙ્ગતિત્થિયલિઙ્ગગ્ગહણં સન્ધાય વુત્તં. સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય ગિહિભાવૂપગમનં સન્ધાય વુત્તન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં તદાપિસ્સ ઉપસમ્પન્નત્તા, ચીવરસ્સ ચ તસ્સ સન્તકત્તાવિજહનતો. પમાણચીવરસ્સાતિ પચ્છિમપ્પમાણં સન્ધાય વુત્તં. દ્વે ચીવરાનિ પારુપન્તસ્સાતિ ગામપ્પવેસે દિગુણં કત્વા સઙ્ઘાટિયો પારુપનં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘એસ નયો’’તિ ઇમિના પમાણયુત્તેસુ યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિઆદિઅત્થં સઙ્ગણ્હાતિ.

અઞ્ઞં પચ્છિમપ્પમાણં નામ નત્થીતિ સુત્તે આગતં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તમેવ વિભાવેતું ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં, તં ન સમેતિ, સઙ્ઘાટિઆદીનં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિહેટ્ઠિમપ્પમાણસ્સ સુત્તે અનાગતત્તાતિ અધિપ્પાયો.

મહન્તં વા ખુદ્દકં કરોતીતિ એત્થ અતિમહન્તં ચીવરં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિપચ્છિમપ્પમાણયુત્તં કત્વા સમન્તતો છિન્દનેનાપિ વિચ્છિન્દનકાલે છિજ્જમાનટ્ઠાનં છિદ્દસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ એવાતિ સિજ્ઝતિ, ‘‘ઘટેત્વા છિન્દતિ, ન ભિજ્જતી’’તિ વચનેન ચ સમેતિ. પરિક્ખારચોળં પન વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણતો ઊનં કત્વા છિન્નં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ અધિટ્ઠાનસ્સ અનિસ્સયત્તા. તાનિ પુન બદ્ધાનિ ઘટિતાનિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘વસ્સિકસાટિકચીવરે દ્વિધા છિન્ને યદિપિ એકેકં ખણ્ડં પચ્છિમપચ્છિમપ્પમાણં પહોતિ, એકસ્મિંયેવ ખણ્ડે અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતિ, ન ઇતરે, ‘‘દ્વે પન ન વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તત્તા. નિસીદનકણ્ડુપ્પટિચ્છાદીસુપિ એસેવ નયોતિ વદન્તિ.

સમ્મુખે પવત્તા સમ્મુખાતિ પચ્ચત્તવચનં, તઞ્ચ વિકપ્પનવિસેસનં, તસ્મા ‘‘સમ્મુખે’’તિ ભુમ્મત્થે નિસ્સક્કવચનં કત્વાપિ અત્થં વદન્તિ, અભિમુખેતિ અત્થો. અથ વા સમ્મુખેન અત્તનો વાચાય એવ વિકપ્પના સમ્મુખાવિકપ્પના. પરમ્મુખેન વિકપ્પના પરમ્મુખાવિકપ્પનાતિ કરણત્થેનાપિ અત્થો દટ્ઠબ્બો, અયમેવ પાળિયા સમેતિ. સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવન્તિ આસન્નદૂરભાવં. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતીતિ એત્તકેનેવ વિકપ્પનાકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા, અતિરેકચીવરં ન હોતીતિ દસાહાતિક્કમે ન નિસ્સગ્ગિયં જનેતીતિ અધિપ્પાયો. પરિભુઞ્જિતું…પે… ન વટ્ટતીતિ સયં અપચ્ચુદ્ધરણં પરિભુઞ્જને પાચિત્તિયં, અધિટ્ઠાને પરેસં વિસ્સજ્જને દુક્કટઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં.

પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તીતિ પરિભોગવિસ્સજ્જનઅધિટ્ઠાનાનિપિ. અપિ-સદ્દેન નિધેતુમ્પિ વટ્ટતીતિ અત્થો, એતેન ચ પચ્ચુદ્ધારેપિ કતે ચીવરમ્પિ વિકપ્પિતચીવરમેવ હોતિ, ન અતિરેકચીવરં. તં પન તિચીવરાદિનામેન અધિટ્ઠાતુકામેન અધિટ્ઠહિતબ્બં, ઇતરેન વિકપ્પિતચીવરમેવ કત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. કેચિ પન ‘‘યં વિકપ્પિતચીવરં, તં યાવ અપરિભોગકાલા અપચ્ચુદ્ધરાપેત્વાવ નિદહિતબ્બં, પરિભોગકાલે પન સમ્પત્તે પચ્ચુદ્ધરાપેત્વા અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. યદિ હિ તતો પુરેપિ પચ્ચુદ્ધરાપેય્ય, પચ્ચુદ્ધારેનેવ વિકપ્પનાય વિગતત્તા અતિરેકચીવરં નામ હોતિ, દસાહાતિક્કમે ચ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. તસ્મા યં અપરિભુઞ્જિત્વાવ ઠપેતબ્બં, તદેવ વિકપ્પેતબ્બં, પચ્ચુદ્ધારે ચ કતે અન્તોદસાહેયેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. યઞ્ચ અટ્ઠકથાયં ‘તતો પભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તી’તિઆદિ વુત્તં, તં પાળિયા વિરુજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તમેવ. પાળિયઞ્હિ ‘‘અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ (પારા. ૪૬૯) ચ ‘‘સામં ચીવરં વિકપ્પેત્વા અપચ્ચુદ્ધારણં પરિભુઞ્જેય્ય પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૩૭૩) ચ ‘‘અનાપત્તિ સો વા દેતિ, તસ્સ વા વિસ્સાસન્તો પરિભુઞ્જતી’’તિ (પાચિ. ૩૭૪) ચ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા, અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘ઇમં ચીવરં વા વિકપ્પનં વા પચ્ચુદ્ધરામી’’તિઆદિના પચ્ચુદ્ધારં અદસ્સેત્વા ‘‘મય્હં સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા’’તિ એવં અત્તનો સન્તકત્તં અમોચેત્વાવ પરિભોગાદિવસેનેવ પચ્ચુદ્ધારસ્સ વુત્તત્તા, ‘‘તતો પભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તી’’તિ અધિટ્ઠાનં વિનાપિ વિસું પરિભોગસ્સ, નિદહનસ્સ ચ વુત્તત્તા વિકપ્પનાનન્તરમેવ પચ્ચુદ્ધરાપેત્વા અનધિટ્ઠહિત્વા એવ તિચીવરવિરહિતં વિકપ્પનારહં ચીવરં પરિભુઞ્જિતું, નિદહિતુઞ્ચ ઇદં પાટેક્કં વિનયકમ્મન્તિ ખાયતિ. અપિચ બહૂનં પત્તાનં વિકપ્પેતું, પચ્ચુદ્ધારેતુઞ્ચ વુત્તત્તા પચ્ચુદ્ધારેન તેસં અતિરેકપત્તતા દસ્સિતાતિ સિજ્ઝતિ તેસુ એકસ્સેવ અધિટ્ઠાતબ્બતો. તસ્મા અટ્ઠકથાયં આગતનયેનેવ ગહેતબ્બં.

પઞ્ઞત્તિકોવિદો ન હોતીતિ એવં વિકપ્પિતે ‘‘અનન્તરમેવ એવં પચ્ચુદ્ધરિતબ્બ’’ન્તિ વિનયકમ્મં ન જાનાતિ. તેનાહ ‘‘ન જાનાતિ પચ્ચુદ્ધરિતુ’’ન્તિ, ઇમિનાપિ ચેતં વેદિતબ્બં ‘‘વિકપ્પનાનન્તરમેવ પચ્ચુદ્ધારો કાતબ્બો’’તિ.

અવિસેસેન વુત્તવચનન્તિ તિચીવરાદીનં સાધારણવચનેન વુત્તવચનં. યં પનેત્થ ‘‘વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતી’’તિ વત્વા તં વિરોધાસઙ્કં નિવત્તેતું ‘‘તિચીવરસઙ્ખેપેન…પે… વિકપ્પનાય ઓકાસો દિન્નો હોતી’’તિ વુત્તં, તં ‘‘અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતી’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ તિચીવરમ્પિ વિકપ્પેતીતિ અયમત્થો ન સિજ્ઝતિ, ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) વિસેસેત્વા વુત્તત્તા. યં પન અધિટ્ઠાતબ્બં, તં અધિટ્ઠાતિ. યં તિચીવરવિરહિતં, તં વિકપ્પેતબ્બં, તં વિકપ્પેતીતિ એવમત્થો સિજ્ઝતીતિ. તસ્મા એત્થ પુબ્બાપરવિરોધો ન દિસ્સતિ સામઞ્ઞવચનસ્સ વુત્તાવસેસેયેવ અવતિટ્ઠનતો. યં પનેત્થ તિચીવરસ્સાપિ વિકપ્પનવિધિં દસ્સેતું ‘‘તિચીવરં તિચીવરસઙ્ખેપેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તિચીવરસઙ્ખેપેન પરિહરિયમાનેસુ એકમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતું ન વટ્ટતિ, તિચીવરતો પન એકં વા સકલમેવ વા અપનેત્વા અપરં તિચીવરં તિચીવરસઙ્ખેપેન પરિહરિતુકામસ્સ વા તિચીવરાધિટ્ઠાનં મુઞ્ચિત્વા પરિક્ખારચોળવસેનેવ સબ્બચીવરં પરિભુઞ્જિતુકામસ્સ વા પુરિમં અધિટ્ઠિતચીવરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતું વટ્ટતીતિ એવમધિપ્પાયેન ‘‘તિચીવરે એકેન ચીવરેન વિપ્પવસિતુકામો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં સિયા, ઇચ્ચેતં પાળિયા સદ્ધિં સમેતિ. અથ પુનપિ તદેવ તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠાતુકામો હુત્વા વિપ્પવાસસુખત્થં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તં સિયા, તં ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) ઇમિના વચનેન ન સમેતિ. યદિ હિ સેસચીવરાનિ વિય તિચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બં સિયા, ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ ઇદં વચનમેવ નિરત્થકં સિયા સેસચીવરેહિ તિચીવરસ્સ વિસેસાભાવા. તસ્મા ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ ઇદં તિચીવરવિરહિતમેવ સન્ધાય વુત્તં. તિચીવરં પન વિકપ્પેતું ન વટ્ટતીતિ વિઞ્ઞાયતિ, તેનેવ દુતિયકથિનસિક્ખાપદસ્સ અનાપત્તિવારે ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ ઇદં ન વુત્તં, વીમંસિત્વા યથા પાળિયા સદ્ધિં ન વિરુજ્ઝતિ, તથા એત્થ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો.

તુય્હં દેમીતિઆદીસુ પરિચ્ચત્તત્તા મનસા અસમ્પટિચ્છન્તેપિ સમ્પદાનભૂતસ્સેવ સન્તકં હોતિ, સો ઇચ્છિતક્ખણે ગહેતું લભતિ. ઇત્થન્નામસ્સાતિ પરમ્મુખે ઠિતં સન્ધાય વદતિ. યસ્સ પન રુચ્ચતીતિઆદિ ઉભોહિપિ પરિચ્ચત્તતાય અસ્સામિકતં સન્ધાય વુત્તં.

‘‘તં ન યુજ્જતી’’તિ ઇદં અન્તોદસાહે એવ વિસ્સાસગ્ગહણં સન્ધાય અનાપત્તિવારસ્સ આગતત્તા, ઇધ નિસ્સગ્ગિયચીવરસ્સ કપ્પિયભાવકરણત્થં લેસેન ગહિતત્તા ચ વુત્તં, કેચિ પન ‘‘પરેહિ સભાગેન અચ્છિન્ને, વિસ્સાસગ્ગહિતે ચ પુન લદ્ધે દોસો ન દિસ્સતી’’તિ વદન્તિ. અનધિટ્ઠાનેનાતિ કાયવાચાહિ કત્તબ્બસ્સ અકરણેનાતિ અધિપ્પાયો. ચીવરસ્સ અત્તનો સન્તકતા, જાતિપમાણયુત્તતા, છિન્નપલિબોધભાવો, અતિરેકચીવરતા, દસાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૭૩. દુતિયે અવિપ્પવાસેતિ અવિપ્પવાસે નિપ્ફાદેતબ્બે, વિપ્પવાસદોસાભાવે સાધેતબ્બે કત્તબ્બા સમ્મુતીતિ અત્થો.

૪૭૫. પટિસિદ્ધપરિયાપન્નેનાતિ વિપ્પવસિતું પટિસિદ્ધેસુ તીસુ ચીવરેસુ અન્તોગધેન, એકેન ચ અવયવે સમુદાયોપચારં દસ્સેતિ.

૪૭૮-૯. એત્તાવતાતિ ‘‘પરિક્ખિત્તો’’તિ ઇમિના. ‘‘સભાયેતિ લિઙ્ગબ્યત્તયેન સભા વુત્તા’’તિ વત્વા પુન સયમ્પિ ‘‘સભાયે’’તિ ઇમિના વોહરન્તો સભા-સદ્દસ્સ પરિયાયો સભાય-સદ્દો નપુંસકલિઙ્ગયુત્તો અત્થીતિ દસ્સેતિ. ‘‘સભાયન્તિ લિઙ્ગબ્યત્તયેન સભા વુત્તા’’તિ વા પાઠો. લિઙ્ગબ્યત્તયેન સભાતિ ચ લિઙ્ગન્તરયુત્તો સભાસદ્દપરિયાયો સભાયસદ્દોતિ અત્થો.

સભાયં ગચ્છતીતિ સભં ગચ્છતિ. વસિતબ્બં નત્થીતિ ચીવરહત્થપાસેયેવ વસિતબ્બં નત્થીતિ અત્થો. તસ્સાતિ વીથિયા. સભાયસ્સ ચ દ્વારસ્સ ચ હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બન્તિ એત્થ સભાયદ્વારાનમન્તરે વીથિ ગેહાપિ ગહિતા એવ હોન્તિ આદિપરિયોસાનાનં ગહિતત્તા. એત્થ ચ દ્વારવીથિઘરેસુ વસન્તેન ગામપ્પવેસનસહસેય્યાદિદોસં પરિહરિત્વા સુપટિચ્છન્નતાદિયુત્તેનેવ ભવિતબ્બં, સભા પન યદિ સબ્બેસં વસનત્થાય સાલાસદિસા કતા, અન્તરારામે વિય યથાસુખં વસિતું વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. પરિક્ખિત્તતાય ચ એકૂપચારતં, અપરિક્ખિત્તતાય નાનૂપચારતઞ્ચ નિવેસનાદીસુપિ અતિદિસન્તો આહ ‘‘એતેનેવૂપાયેના’’તિઆદિ. નિવેસનાદીનિ બહિગામતો સન્નિવિટ્ઠાનિ ગહિતાનિ અન્તોગામે ઠિતાનં ગામગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા. સબ્બત્થાતિ ગામનિગમનિવેસનાદીસુ પન્નરસસુ. પરિક્ખેપાદીતિ આદિ-સદ્દેન અપરિક્ખેપસ્સેવ ગહણં, ન એકકુલાદીનમ્પિ તેસં એકૂપચારતાનાનૂપચારતાનિમિત્તતાભાવા. એત્થ ચ સત્થસ્સ કતિપાહં કત્થચિ નિવિટ્ઠસ્સેવ પરિક્ખેપો હોતિ, ન ગચ્છન્તસ્સ.

૪૮૨-૭. ગામતો બહિ ઇસ્સરાનં સમુદ્દતીરાદીસુ કતભણ્ડસાલા ઉદોસિતોતિ આહ ‘‘યાનાદીન’’ન્તિઆદિ. મુણ્ડચ્છદનપાસાદોતિ નાતિઉચ્ચો ચન્દિકઙ્ગણયુત્તો સિખરકૂટમાલાદિવિરહિતો પાસાદો.

૪૮૯. પરિયાદિયિત્વાતિ અજ્ઝોત્થરિત્વા. નદીપરિહારોતિ વિસુંગામાદીનં વિય નદીપરિહારસ્સ અવુત્તત્તા ચીવરહત્થપાસો એવાતિ વદન્તિ, અઞ્ઞે પન ‘‘ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન નદીપરિહારોપિ વિસું સિદ્ધો, નદિયા હત્થપાસો ન વિજહિતબ્બો’’તિ વદન્તિ. વિહારસીમન્તિ અવિપ્પવાસસીમં સન્ધાયાહ. એત્થ ચ વિહારસ્સ નાનાકુલસન્તકભાવેપિ અવિપ્પવાસસીમાપરિચ્છેદબ્ભન્તરે સબ્બત્થ ચીવરઅવિપ્પવાસસમ્ભવતો તસ્સા પધાનત્તા તત્થ સત્થપરિહારો ન લબ્ભતીતિ ‘‘વિહારં ગન્ત્વા વસિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘સત્થસમીપે’’તિ ઇદં યથાવુત્તં અબ્ભન્તરપરિચ્છેદવસેન વુત્તં. પાળિયં નાનાકુલસ્સ સત્થો હોતિ, સત્થે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બન્તિ એત્થ સત્થહત્થપાસો ગહિતો.

૪૯૦. એકકુલસ્સ ખેત્તેતિ અપરિક્ખિત્તં સન્ધાય વદતિ.

૪૯૧-૪. વિહારો નામ ઉપચારસીમા. તત્થ યસ્મિં વિહારેતિ તસ્સ અન્તોપરિવેણાદિં સન્ધાય વુત્તં, એકકુલાદિસન્તકતા ચેત્થ કારાપકાનં વસેન. છાયાય ફુટ્ઠોકાસસ્સાતિ ઉજુકં અવક્ખિત્તલેડ્ડુપાતબ્ભન્તરં સન્ધાય વદતિ.

અગમનપથેતિ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તેતું ન સક્કુણેય્યકે સમુદ્દમજ્ઝે યે દીપકા, તેસૂતિ યોજના. ઇતરસ્મિન્તિ પુરત્થિમદિસાય ચીવરે. ‘‘ઉપોસથકાલે…પે… વડ્ઢતી’’તિ ઇમિના ચીવરવિપ્પવાસસત્તબ્ભન્તરતો સમાનસંવાસાય સત્તબ્ભન્તરસીમાય અચ્ચન્તવિસદિસતં દસ્સેતિ. તથા હિ બહૂસુ ભિક્ખૂસુ એકતો નિસીદિત્વા સમન્તા સત્તબ્ભન્તરપરિચ્છેદેસુ યથાસકં ચીવરં ઠપેત્વા પરિહરન્તેસુ એકેકસ્સ ભિક્ખુનો નિસિન્નોકાસતો પટ્ઠાય પચ્ચેકં સત્તબ્ભન્તરસ્સ પરિચ્છેદો અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસો અનેકવિધો હોતિ, ન એકો પરિસપરિયન્તતો પટ્ઠાય અનિમિતબ્બત્તા. તેનેવ તત્થ પરિસવસેન વુડ્ઢિ, હાનિ વા ન હોતિ, ન એવં સત્તબ્ભન્તરસીમાય. સા હિ યોજનિકાયપિ પરિસપરિયન્તતોવ પટ્ઠાય સમન્તા સત્તબ્ભન્તરપઅચ્છિન્ના એકાવ હોતિ. તેનેવ સા પરિસવસેન વડ્ઢતિ, હાયતિ ચ, તસ્મા અઞ્ઞાવ સત્તબ્ભન્તરસીમા અઞ્ઞો સત્તબ્ભન્તરતો પરિચ્છિન્નો ચીવરવિપ્પવાસપરિહારો અબ્ભોકાસોતિ વેદિતબ્બં. યઞ્ચેત્થ વત્તબ્બં, તં ખન્ધકે સીમાકથાયમેવ (મહાવ. ૧૪૩) વક્ખામ.

૪૯૫. નદિં ઓતરતીતિ હત્થપાસં મુઞ્ચિત્વા ઓતરતિ. બહિગામે ઠપેત્વાતિ અપારુપિતબ્બતાય વુત્તં. વિનયકમ્મં કાતબ્બન્તિ ઉત્તરાસઙ્ગે ચ બહિગામે ઠપિતસઙ્ઘાટિયઞ્ચ પઠમં વિનયકમ્મં કત્વા પચ્છા ઉત્તરાસઙ્ગં નિવાસેત્વા અન્તરવાસકે કાતબ્બં. એત્થ ચ બહિગામે ઠપિતસ્સાપિ વિનયકમ્મવચનતો પરમ્મુખાપિ ઠિતં વિસ્સજ્જિતું, નિસ્સટ્ઠં દાતુઞ્ચ વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. દહરાનં ગમને સઉસ્સાહત્તા ‘‘નિસ્સયો પન ન પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ વુત્તં. મુહુત્તં…પે… પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ સઉસ્સાહત્તે ગમનસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા વુત્તં. તેસં પન પુરારુણાવ ઉટ્ઠહિત્વા સઉસ્સાહેન ગચ્છન્તાનં અરુણે અન્તરા ઉટ્ઠિતેપિ ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ ‘‘યાવ અરુણુગ્ગમના સયન્તી’’તિ વુત્તત્તા. તેનેવ ‘‘ગામં પવિસિત્વા…પે… ન પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વાતિઆદિમ્હિ સઉસ્સાહત્તા ગમનક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધિ ન વુત્તા. ધેનુભયેનાતિ તરુણવચ્છગાવીનં અભિધાવિત્વા સિઙ્ગેન પહરણભયેન. નિસ્સયો ચ પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ એત્થ ધેનુભયાદીહિ ઠિતાનં યાવ ભયવૂપસમા ઠાતબ્બતો ‘‘અન્તોઅરુણેયેવ ગમિસ્સામી’’તિ નિયમેતું અસક્કુણેય્યત્તા વુત્તં. યત્થ પન એવં નિયમેતું સક્કા, તત્થ અન્તરારુણે ઉગ્ગતેપિ નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ ભેસજ્જત્થાય ગામપ્પવિટ્ઠદહરાનં વિય. અન્તોસીમાયં ગામન્તિ અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિતો પચ્છા પતિટ્ઠાપિતગામં સન્ધાય વદતિ ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ ઠપેત્વા સમ્મન્નિતબ્બતો. પવિટ્ઠાનન્તિ આચરિયન્તેવાસિકાનં વિસું વિસું ગતાનં અવિપ્પવાસસીમત્તા નેવ ચીવરાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ, સઉસ્સાહતાય નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. અન્તરામગ્ગેતિ ધમ્મં સુત્વા આગચ્છન્તાનં અન્તરામગ્ગે.

‘‘ઇધ અપચ્ચુદ્ધરણ’’ન્તિ ઇમિના અધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનિ વિય પચ્ચુદ્ધરણમ્પિ કાયેન વા વાચાય વા કત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. કાયવાચાહિ કત્તબ્બસ્સ અકરણતોતિ ઇદં કાયવાચાસમુટ્ઠાનં વુત્તં. અધિટ્ઠિતતિચીવરતા, અનત્થતકથિનતા, અલદ્ધસમ્મુતિતા, રત્તિવિપ્પવાસોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯૭. તતિયે પાળિયં ચીવરપચ્ચાસા નિક્ખિપિતુન્તિ ચીવરપચ્ચાસાય સતિયા નિક્ખિપિતુન્તિ અત્થો. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુનાતિ એત્થ દુતિયકથિને વિય સામિવસેનેવ કરણવચનસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

૪૯૯-૫૦૦. તુય્હં દમ્મીતિ દિન્નન્તિ ‘‘તુય્હં, ભન્તે, અકાલચીવરં દમ્મી’’તિ એવં દિન્નં, એતમ્પિ કાલે આદિસ્સ દિન્નં નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો. ઇદં પન અટ્ઠકથાવચનં, પાળિયં ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ ઇદઞ્ચ ‘‘અકાલચીવર’’ન્તિ વચનસામઞ્ઞતો લબ્ભમાનં સબ્બમ્પિ દસ્સેતું અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં પઠમઅનિયતે સોતસ્સ રહો વિય. સઙ્ઘસ્સ હિ કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં અકાલે ઉપ્પન્નચીવરં વિય સમ્મુખીભૂતેહિ વુત્થવસ્સેહિ, અવુત્થવસ્સેહિ ચ સબ્બેહિપિ ભાજેતબ્બતાસામઞ્ઞેન અકાલચીવરં નામ હોતીતિ દસ્સનત્થં અત્થુદ્ધારવસેન પાળિયં ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ વુત્તં, ન પન ‘‘તતો ભાજેત્વા લદ્ધચીવરમ્પિ અકાલે લદ્ધચીવરમ્પિ વુત્થવસ્સાનં એકમાસપરિહારં, પઞ્ચમાસપરિહારં વા ન લભતિ, પચ્ચાસાચીવરે અસતિ દસાહપરિહારમેવ લભતી’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં, અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ વચનસામઞ્ઞતો લબ્ભમાનં સબ્બં અત્થુદ્ધારવસેન દસ્સેતું ‘‘એકપુગ્ગલસ્સ વા ઇદં તુય્હં દમ્મીતિ દિન્ન’’ન્તિ વુત્તં, ન પન તથાલદ્ધં વા અકાલે લદ્ધં વા અનત્થતકથિનાનં દસાહબ્ભન્તરે અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ દસ્સેતુન્તિ વેદિતબ્બં ઇતરથા પાળિઅટ્ઠકથાહિ વિરુજ્ઝનતો. તથા હિ અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદે અકાલે ઉપ્પન્નમ્પિ અચ્ચેકચીવરં ‘‘યાવચીવરકાલસમયં નિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૬૪૮) વુત્તં, તસ્સ અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘પવારણમાસસ્સ જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિયં ઉપ્પન્નસ્સ અચ્ચેકચીવરસ્સ અનત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકા પઞ્ચ માસા ચ પરિહારો વુત્તો, તમેવ પરિહારં સન્ધાય ‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાય પન ઉપ્પન્નં અનચ્ચેકચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ઠપિતચીવરમ્પિ એતં પરિહારં લભતિયેવા’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૪૬-૬૪૯) વુત્તં. તસ્મા કાલેપિ અકાલેપિ ચ યથાતથા લદ્ધં અતિરેકચીવરં વુત્થવસ્સાનં એકમાસં, પઞ્ચમાસં વા યથારહં પરિહારં લભતિ એવાતિ ગહેતબ્બં.

એવં પન અવત્વા પદભાજનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ એવન્તિ યં અટ્ઠકથાયં ‘‘તતો ચે ઉત્તરી’’તિ ઇમસ્સ માસપરમતો ઉત્તરીતિ અત્થો વુત્તો, તં પરામસતિ. પદભાજનિયં એવમત્થં અવત્વા અઞ્ઞથા અત્થો વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. તાવ ઉપ્પન્નં પચ્ચાસાચીવરન્તિ પચ્ચત્તવચનં. ‘‘મૂલચીવર’’ન્તિ ઇદં ઉપયોગવચનં. અત્તનો ગતિકં કરોતીતિ અનન્તરા દુતિયદિવસાદીસુ ઉપ્પન્નં પચ્ચાસાચીવરં માસપરમં મૂલચીવરં ઠપેતું અદત્વા અત્તનો દસાહપરમતાય એવ પતિટ્ઠાપેતીતિ અત્તનો ગતિકં કરોતીતિ. તતો ઉદ્ધં મૂલચીવરન્તિ એત્થ પન મૂલચીવરન્તિ પચ્ચત્તવચનં. તઞ્હિ વીસતિમદિવસતો ઉદ્ધં દ્વાવીસતિમદિવસાદીસુ ઉપ્પન્નં પચ્ચાસાચીવરં અત્તના સદ્ધિં એકતો સિબ્બેત્વા ઘટિતં દસાહપરમં ગન્તું અદત્વા નવાહપરમતાદિવસેન અત્તનો ગતિકં કરોતિ, એકતો અસિબ્બેત્વા વિસું ઠપિતં પન પચ્ચાસાચીવરં દસાહપરમમેવ.

પાળિયં દસાહાતિ દસાહેન. એકાદસે ઉપ્પન્નેતિઆદીસુ એકાદસાહે ઉપ્પન્નેતિઆદિના અત્થો, અયમેવ વા પાઠો ગહેતબ્બો. એકવીસે ઉપ્પન્ને…પે… નવાહા કારેતબ્બન્તિઆદિ પચ્ચાસાચીવરસ્સ ઉપ્પન્નદિવસં ઠપેત્વા વુત્તં. તેનેવ ‘‘તિંસે…પે… તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અઞ્ઞં પચ્ચાસાચીવરં…પે… કારેતબ્બ’’ન્તિ ઇદં સતિયા એવ પચ્ચાસાય વુત્તં. સચે પન ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ચીવરં ન લભિસ્સામી’’તિ ઇચ્છિતટ્ઠાનતો પચ્ચાસાય ઉપચ્છિન્નાય અઞ્ઞત્થાપિ યેન કેનચિ ઉપાયેન પચ્ચાસં ઉપ્પાદેતિ, મૂલચીવરં ન અધિટ્ઠાતબ્બં, સબ્બથા પચ્ચાસાય ઉપચ્છિન્નાય દસાહાતિક્કન્તં મૂલચીવરં તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. પચ્ચાસાચીવરમ્પિ પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ પઠમતરં ઉપ્પન્નં વિસભાગં સન્ધાય વદતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞં અઞ્ઞં, અયમેવ વા પાઠો. અઙ્ગં પનેત્થ પઠમકથિને વુત્તસદિસમેવ. કેવલઞ્હિ તત્થ દસાહાતિક્કમો, ઇધ માસાતિક્કમોતિ અયં વિસેસો.

તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૩-૫. ચતુત્થે પાળિયં ભત્તવિસ્સગ્ગન્તિ ભત્તસ્સ ઉદરે વિસ્સજ્જનં, પવેસનં અજ્ઝોહરણં ભત્તકિચ્ચન્તિ અત્થો, ભોજનપરિયોસાનેન ભત્તસ્સ વિસ્સજ્જનન્તિપિ વદન્તિ. તત્થ નામ ત્વન્તિ સો નામ ત્વં, તાય નામ ત્વન્તિ વા અત્થો. પિતા ચ માતા ચ પિતરો, પિતૂનં પિતા ચ માતા ચ પિતામહા, તે એવ યુગળટ્ઠેન યુગો, તસ્મા યાવ સત્તમા પિતામહયુગા પિતામહાવટ્ટાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ પિતામહગ્ગહણેન માતામહો ચ પિતામહી માતામહી ચ ગહિતાવ હોન્તિ. સત્તમયુગતો પરં ‘‘અઞ્ઞાતકા’’તિ વેદિતબ્બં. યાતિ ભિક્ખુની. પિતુ માતા પિતામહી, માતુ પિતા માતામહો.

પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ દુક્કટન્તિ ‘‘ધોવા’’તિ આણાપનવાચાય એકાય એવ તદનુગુણસ્સ સબ્બસ્સાપિ પયોગસ્સ આણત્તત્તા વુત્તં.

૫૦૬. તદવિનાભાવતો ધોવનસ્સ ‘‘કાયવિકારં કત્વા’’તિ ચ ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થે’’તિ ચ વુત્તત્તા કાયેન ધોવાપેતુકામતં અપ્પકાસેત્વા દાનખિપનપેસનાદિં કરોન્તસ્સ ચ દ્વાદસહત્થં ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા બહિ ઠત્વા કાયવાચાહિ આણાપેત્વા ખિપનપેસનાદિં કરોન્તસ્સ ચ અનાપત્તિ એવ.

એકેન વત્થુનાતિ પઠમકતેન. પઞ્ચસતાનિ પમાણં એતાસન્તિ પઞ્ચસતા. ભિક્ખુભાવતો પરિવત્તલિઙ્ગાપિ ભિક્ખુની ભિક્ખૂનં સન્તિકે એકતોઉપસમ્પન્ના એવ.

૫૦૭. તાવકાલિકં ગહેત્વાતિ અત્તના કતિપાહં પારુપનાદિઅત્થાય તાવકાલિકં યાચિત્વા. પુરાણચીવરતા, ઉપચારે ઠત્વા અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા આણાપનં, તસ્સા ધોવાપનાદીનિ ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૮. પઞ્ચમે અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ ગણમ્હા ઓહીયનસિક્ખાપદે (પાચિ. ૬૯૧-૬૯૨) અપઞ્ઞત્તે. કોટ્ઠાસસમ્પત્તીતિ કેસાદિપઞ્ચકોટ્ઠાસાનં કલ્યાણતા. હત્થતલેયેવ દસ્સેત્વાતિ હત્થતલતો સેસકાયસ્સ અદસ્સનં દીપેતિ.

૫૧૦. વિહત્થતાયાતિ વિહતતાય, અમિસ્સિતતાય અપટિસરણતાયાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સમભિતુન્નત્તા’’તિ, બ્યધિતત્તાતિ અત્થો. પરિવત્તેતબ્બં પરિવત્તં, તદેવ પારિવત્તકં, પરિવત્તેત્વા દિય્યમાનન્તિ અત્થો.

પુરિમસિક્ખાપદે વિય ઇધ દ્વાદસહત્થો ઉપચારનિયમો નત્થીતિ આહ ‘‘ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા’’તિ. અઞ્ઞત્ર પારિવત્તકાતિ યં અન્તમસો હરીટકખણ્ડમ્પિ દત્વા વા ‘‘દસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા વા પરિવત્તકં ગણ્હાતિ, તં ઠપેત્વા. ‘‘તં અચિત્તકભાવેન ન સમેતી’’તિ ઇમિના ઞાતિભાવાજાનનાદીસુ વિય ભિક્ખુનીભાવાજાનનાદિવસેનાપિ અચિત્તકતં પકાસેતિ.

૫૧૩-૪. તિકઞ્ચ તં પાચિત્તિયઞ્ચાતિ તિકપાચિત્તિયં, પાચિત્તિયતિકન્તિ અત્થો. પત્તત્થવિકાદીતિ અનધિટ્ઠાનુપગં સન્ધાય વદતિ. કો પન વાદો પત્તત્થવિકાદીસૂતિ મહતિયાપિ તાવ ભિસિચ્છવિયા અનધિટ્ઠાનુપગત્તા અનાપત્તિ, વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણવિરહિતતાય અનધિટ્ઠાતબ્બેસુ કિમેવ વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. પત્તત્થવિકાદીનિ પન વિકપ્પનુપગપચ્છિમાનિ ગણ્હિતું ન વટ્ટતિ એવ. પટિગ્ગહણં કિરિયા, અપરિવત્તનં અકિરિયા. વિકપ્પનુપગચીવરતા, પારિવત્તકાભાવો, અઞ્ઞાતિકાય હત્થતો ગહણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૧૫. છટ્ઠે પટુ એવ પટ્ટો. પાળિયં ધમ્મનિમન્તનાતિ સમણેસુ વત્તબ્બાચારધમ્મમત્તવસેન નિમન્તના, દાતુકામતાય કતનિમન્તના ન હોતીતિ અત્થો. તેનેવ ‘‘વિઞ્ઞાપેસ્સતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતતો હિ વિઞ્ઞત્તિ નામ હોતિ.

૫૧૭. ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા આગન્તબ્બ’’ન્તિ ઇમિના ભૂતગામવિકોપનં અનુઞ્ઞાતન્તિ આહ ‘‘નેવ ભૂતગામપાતબ્યતાયા’’તિઆદિ. પઠમં સુદ્ધચિત્તેન લિઙ્ગં ગહેત્વા પચ્છા લદ્ધિં ગણ્હન્તોપિ તિત્થિયપક્કન્તકો એવાતિ આહ ‘‘નિવાસેત્વાપિ લદ્ધિ ન ગહેતબ્બા’’તિ.

યં આવાસં પઠમં ઉપગચ્છતીતિ એત્થાપિ વિહારચીવરાદિઅત્થાય પવિસન્તેનપિ તિણાદીહિ પટિચ્છાદેત્વાવ ગન્તબ્બં, ન ત્વેવ નગ્ગેન આગન્તબ્બન્તિ સામઞ્ઞતો દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા. ચિમિલિકાહીતિ પટપિલોતિકાહિ. પરિભોગેનેવાતિ અઞ્ઞં ચીવરં અલભિત્વા પરિભુઞ્જનેન. પરિભોગજિણ્ણન્તિ યથા તં ચીવરં પરિભુઞ્જિયમાનં ઓભગ્ગવિભગ્ગતાય અસારુપ્પં હોતિ, એવં જિણ્ણં.

૫૨૧. અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ એત્થાપિ ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ ઇદં અનુવત્તતિ એવાતિ આહ ‘‘અત્તનો ઞાતકપવારિતે’’તિઆદિ. ઇધ પન અઞ્ઞસ્સ અચ્છિન્નનટ્ઠચીવરસ્સ અત્થાય અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતે વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તીતિ અત્થો ગહેતબ્બો, ઇતરથા ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ ઇમિના વિસેસો ન ભવેય્ય. તેનેવ અનન્તરસિક્ખાપદે વક્ખતિ ‘‘અટ્ઠકથાસુ પન ઞાતકપરિવાતટ્ઠાને…પે… પમાણમેવ વટ્ટતીતિ વુત્તં, તં પાળિયા ન સમેતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૨૬) ચ ‘‘યસ્મા પનિદં સિક્ખાપદં અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિંયેવ પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ઇધ ‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’તિ ન વુત્ત’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૨૬) ચ. વિકપ્પનુપગચીવરતા, સમયાભાવો, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૨-૫૨૪. સત્તમે પાળિયં પગ્ગાહિકસાલન્તિ દુસ્સાપણં. તઞ્હિ વાણિજકેહિ દુસ્સાનિ પગ્ગહેત્વા દસ્સનટ્ઠાનતાય ‘‘પગ્ગાહિકસાલા’’તિ વુચ્ચતિ. અસ્સ ચીવરસ્સાતિ સાદિતબ્બચીવરસ્સ. ‘‘તિચીવરિકેના’’તિ ઇમિના અચ્છિન્નતિચીવરતો અઞ્ઞસ્સ વિહારાદીસુ નિહિતસ્સ ચીવરસ્સ અભાવં દસ્સેતિ. યદિ ભવેય્ય, વિઞ્ઞાપેતું ન વટ્ટેય્ય. તાવકાલિકં નિવાસેત્વા અત્તનો ચીવરં ગાહેતબ્બં, તાવકાલિકમ્પિ અલભન્તસ્સ ભૂતગામવિકોપનં કત્વા તિણપણ્ણેહિ છદનં વિય વિઞ્ઞાપનમ્પિ વટ્ટતિ એવ. અઞ્ઞેનાતિ અચ્છિન્નઅસબ્બચીવરેન. દ્વે નટ્ઠાનીતિ અધિકારતો વુત્તં ‘‘દ્વે સાદિતબ્બાની’’તિ.

૫૨૬. પાળિયા ન સમેતીતિ ‘‘અનાપત્તિ ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ ઇમાય પાળિયા ન સમેતિ તતુત્તરિવિઞ્ઞાપનઆપત્તિપ્પસઙ્ગે એવ વુત્તત્તા. ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ ન વુત્ત’’ન્તિ ઇદં અઞ્ઞસ્સત્થાય તતુત્તરિ વિઞ્ઞાપને નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં હોતીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ, તઞ્ચ પાચિત્તિયં યેસં અત્થાય વિઞ્ઞાપેતિ, તેસં વા સિયા, વિઞ્ઞાપકસ્સેવ વા, ન તાવ તેસં તેહિ અવિઞ્ઞાપિતત્તા, નાપિ વિઞ્ઞાપકસ્સ અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ અવિઞ્ઞાપિતત્તા. તસ્મા અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપેન્તસ્સાપિ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં ન દિસ્સતિ. પાળિયં પન ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અત્તનો સાદિયનપટિબદ્ધતાવસેન પવત્તત્તા ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ અનાપત્તિવારે ન વુત્તન્તિ વદન્તિ, તઞ્ચ યુત્તં વિય દિસ્સતિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. તતુત્તરિચીવરતા, અચ્છિન્નાદિકારણતા, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૮-૫૩૧. અટ્ઠમે યો કત્તાતિ દાયકં સન્ધાય વુત્તં. પટો એવ પટકો. ‘‘અપ્પગ્ઘં ચેતાપેતી’’તિ ઇદં નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયા અનાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં, વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા પન દુક્કટમેવ. ‘‘પુબ્બે અપ્પવારિતો’’તિ હિ સુત્તે વિઞ્ઞત્તિકારણં વુત્તં. માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘ચીવરે ભિય્યોકમ્યતા, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાની’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ઉપક્ખટસિક્ખાપદ) અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિતા પકાસિતા, કેચિ પન ‘‘દાયકેન દાતુકામોમ્હીતિ અત્તનો સન્તિકે અવુત્તેપિ યદગ્ઘનકં સો દાતુકામો, તદગ્ઘનકં આહરાપેતું વટ્ટતિ એવા’’તિ વદન્તિ, તં રાજસિક્ખાપદટ્ઠકથાયપિ ન સમેતિ, દૂતેન વા દાયકેન વા ‘‘આયસ્મન્તં ઉદ્દિસ્સ ચીવરચેતાપન્નં આભત’’ન્તિ આરોચિતેપિ મુખવેવટિયકપ્પિયકારકાદીનં સન્તિકા આહરાપનસ્સ તત્થ પટિક્ખિત્તત્તા. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘ઇમે દ્વે અનિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકા નામ, એતેસુ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બં…પે… ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બા. દેસનામત્તમેવ ચેતં ‘દૂતેન ચીવરચેતાપન્નં પહિણેય્યા’તિ સયં આહરિત્વાપિ પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાય દદન્તેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. મુખવેવટિયકપ્પિયકારકાદયો હિ દાયકેન પરિચ્ચત્તેપિ વત્થુમ્હિ ‘‘અસુકસ્સ સન્તિકે ચીવરપિણ્ડપાતાદિં ગણ્હથા’’તિ અનિદ્દિટ્ઠત્તા એવ ‘‘ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બા’’તિ વુત્તં, ન પન તસ્સ વત્થુનો મુખવેવટિયાદીનં સન્તકત્તા, તસ્મા ઇધાપિ દાયકેન વા દૂતેન વા ‘‘યં ઇચ્છથ, તં વદથા’’તિ અપ્પવારિતસ્સ વદતો દુક્કટમેવ. અગ્ઘવડ્ઢનકન્તિ ચીવરે અગ્ઘવડ્ઢનકં નિસ્સાય પવત્તં ઇદં સિક્ખાપદં, ન પિણ્ડપાતાદીસુ તેસુ અગ્ઘવડ્ઢનસ્સ દુક્કટમત્તત્તા, પણીતપિણ્ડપાતે સુદ્ધિકપાચિત્તિયત્તા ચાતિ ગહેતબ્બં. તેનેવ ‘‘ચીવરે ભિય્યોકમ્યતા’’તિ અઙ્ગં વુત્તં.

પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૩. નવમે પાળિયં પચ્ચેકચીવરચેતાપન્નાતિ પચ્ચેકં નિયમેત્વા ચીવરચેતાપન્ના, એકેકેન વિસું વિસું નિયમિતા ચીવરચેતાપન્નાતિ અત્થો. ઉભોવ સન્તા એકેનાતિ ઉભો એકતોવ સન્તા, ઉભો એકતો હુત્વાતિ અત્થો.

દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૭. દસમે ‘‘અજ્જણ્હો’’તિ ‘‘અજ્જ નો’’તિ વત્તબ્બે હ-કારાગમં, ન-કારસ્સ ચ ણ-કારં કત્વા વુત્તોતિ આહ ‘‘અજ્જ એકદિવસં અમ્હાક’’ન્તિ.

૫૩૮-૯. યં વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેન ચીવરં ચેતાપેત્વા ઇત્થન્નામં ભિક્ખું ચીવરેન અચ્છાદેહીતિ ઇદં આગમનસુદ્ધિં દસ્સેતું વુત્તં, સચે હિ ‘ઇદં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’તિ પેસેય્ય, આગમનસ્સ અસુદ્ધત્તા અકપ્પિયવત્થું આરબ્ભ ભિક્ખુના કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ, તં નિસ્સગ્ગિયવત્થુદુક્કટવત્થુભૂતં અકપ્પિયચીવરચેતાપન્નં ‘‘અસુકસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’’તિ એવં આગમનસુદ્ધિયા અસતિ, સિક્ખાપદે આગતનયેન દૂતવચને ચ અસુદ્ધે સબ્બથા પટિક્ખેપો એવ કાતું વટ્ટતિ, ન પન ‘‘ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ વત્તું, તદનુસારેન ન વેય્યાવચ્ચકરઞ્ચ નિદ્દિસિતું આગમનદૂતવચનાનં ઉભિન્નં અસુદ્ધત્તા. પાળિયં આગતનયેન પન આગમનસુદ્ધિયા સતિ દૂતવચને અસુદ્ધેપિ સિક્ખાપદે આગતનયેન સબ્બં કાતું વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તેન ચ યથા દૂતવચનાસુદ્ધિયમ્પિ આગમને સુદ્ધે વેય્યાવચ્ચકરમ્પિ નિદ્દિસિતું વટ્ટતિ, એવં આગમનાસુદ્ધિયમ્પિ દૂતવચને સુદ્ધે વટ્ટતિ એવાતિ અયમત્થો અત્થતો સિદ્ધોવ હોતિ, ઉભયસુદ્ધિયં વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ઉભયાસુદ્ધિપક્ખમેવ સન્ધાય માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

યં પનેત્થ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૩૭-૫૩૯) ‘‘આગમનસ્સ સુદ્ધિયા વા અસુદ્ધિયા વા વિસેસપ્પયોજનં ન દિસ્સતી’’તિઆદિ વુત્તં, તં માતિકાટ્ઠકથાવચનસ્સ અધિપ્પાયં અસલ્લક્ખેત્વા વુત્તં યથાવુત્તનયેન આગમનસુદ્ધિઆદિના સપ્પયોજનત્તા. યો પનેત્થ ‘‘મૂલસામિકેન કપ્પિયવોહારવસેન, પેસિતસ્સ દૂતસ્સ અકપ્પિયવોહારવસેન ચ વદતોપિ કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ભવેય્યા’’તિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો વુત્તો, સો અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો એવ ન હોતિ અભિમતત્તા. તથા હિ સિક્ખાપદે એવ ‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ આયસ્મા ચીવરચેતાપન્ન’’ન્તિ અકપ્પિયવોહારેન વદતો દૂતસ્સ કપ્પિયેન કમ્મેન વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિસિતબ્બો વુત્તો આગમનસ્સ સુદ્ધત્તા, આગમનસ્સાપિ અસુદ્ધિયં પન કપ્પિયેનાપિ કમ્મેન વેય્યાવચ્ચકરો ન નિદ્દિસિતબ્બોતિ અત્થેવ આગમનસ્સ સુદ્ધિઅસુદ્ધીસુ પયોજનં. કથં પન દૂતવચનેન આગમનસુદ્ધિ વિઞ્ઞાયતીતિ? નાયં ભારો. દૂતેન હિ અકપ્પિયવોહારેનેવ વુત્તે એવ આગમનસુદ્ધિ ગવેસિતબ્બા, ન ઇતરથા, તત્થ ચ તસ્સ વચનક્કમેન પુચ્છિત્વા ચ યુત્તિઆદીહિ ચ સક્કા વિઞ્ઞાતું. ઇધાપિ હિ સિક્ખાપદે ‘‘ચીવરચેતાપન્નં આભત’’ન્તિ દૂતવચનેનેવ ચીવરં કિણિત્વા દાતું પેસિતભાવો વિઞ્ઞાયતિ. યદિ હિ સબ્બથા આગમનસુદ્ધિ ન વિઞ્ઞાયતિ, પટિક્ખેપો એવ કત્તબ્બોતિ.

પાળિયઞ્ચ ‘‘ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામા’’તિઆદિ દૂતવચનસ્સ અકપ્પિયત્તેપિ આગમનસુદ્ધિયા સતિ પટિપજ્જનવિધિદસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘એસો ખો…પે… ન વત્તબ્બો ‘તસ્સ દેહી’’’તિઆદિ અકપ્પિયવત્થુસાદિયનપરિમોચનત્થં વુત્તં. ‘‘સઞ્ઞત્તો’’તિઆદિ ‘‘એવં દૂતેન પુન વુત્તે એવ ચોદેતું વટ્ટતિ, ન ઇતરથા’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘ન વત્તબ્બો ‘દેહિ મે ચીવરં…પે… ચેતાપેહિ મે ચીવર’’’ન્તિ ઇદં દૂતેનાભતરૂપિયં પટિગ્ગહેતું અત્તના નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકત્તાવ ‘‘દેહિ મે ચીવરં…પે… ચેતાપેહિ મે ચીવર’’ન્તિ વદન્તો રૂપિયસ્સ પકતત્તા તેન રૂપિયેન પરિવત્તેત્વા ‘‘દેહિ ચેતાપેહી’’તિ રૂપિયસંવોહારં સમાપજ્જન્તો નામ હોતીતિ તં દોસં દૂરતો પરિવજ્જેતું વુત્તં રૂપિયપટિગ્ગહણેન સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સટ્ઠરૂપિયે વિય. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘ન વત્તબ્બો ઇમં વા ઇમં વા આહરા’’તિ. તસ્મા ન ઇદં વિઞ્ઞત્તિદોસં પરિવજ્જેતું વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, ‘‘અત્થો મે, આવુસો, ચીવરેના’’તિપિ અવત્તબ્બતાપસઙ્ગતો, તેનેવ દૂતનિદ્દિટ્ઠેસુ રૂપિયસંવોહારસઙ્કાભાવતો અઞ્ઞં કપ્પિયકારકં ઠપેત્વાપિ આહરાપેતબ્બન્તિ વુત્તં. તત્થાપિ ‘‘દૂતેન ઠપિતરૂપિયેન ચેતાપેત્વા ચીવરં આહરાપેહી’’તિ અવત્વા કેવલં ‘‘ચીવરં આહરાપેહી’’તિ એવં આહરાપેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો. ઠાનં ભઞ્જતીતિ એત્થ ઠાનન્તિ ઠિતિયા ચ કારણસ્સ ચ નામં, તસ્મા આસને નિસીદનેન ઠાનમ્પિ કુપ્પતિ, આગતકારણમ્પિ તેસં ન વિઞ્ઞાયતિ. ઠિતં પન અકોપેત્વા આમિસપટિગ્ગહણાદીસુ આગતકારણમેવ ભઞ્જતિ, ન ઠાનં. તેનાહ ‘‘આગતકારણં ભઞ્જતી’’તિ. કેચિ પન ‘‘આમિસપટિગ્ગહણાદિના ઠાનમ્પિ ભઞ્જતી’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ.

યતસ્સ ચીવરચેતાપન્નન્તિઆદિ યેન અત્તના વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિટ્ઠો, ચીવરઞ્ચ અનિપ્ફાદિતં, તસ્સ કત્તબ્બવિધિદસ્સનં. એવં ભિક્ખુના વત્થુસામિકાનં વુત્તે તે ચોદેત્વા દેન્તિ, વટ્ટતિ ‘‘સામિકા ચોદેત્વા દેન્તી’’તિ અનાપત્તિયં વુત્તત્તા. તેન ચ યો સયં અચોદેત્વા ઉપાસકાદીહિ પરિયાયેન વત્વા ચોદાપેતિ, તેસુ સત્તક્ખત્તુમ્પિ ચોદેત્વા ચીવરં દાપેન્તેસુ તસ્સ અનાપત્તિ સિદ્ધા હોતિ સિક્ખાપદસ્સ અનાણત્તિકત્તા.

કેનચિ અનિદ્દિટ્ઠો અત્તનો મુખેનેવ બ્યાવટભાવં વેય્યાવચ્ચકરત્તં પત્તો મુખવેવટિકો. ‘‘અવિચારેતુકામતાયા’’તિ ઇમિના વિજ્જમાનમ્પિ દાતું અનિચ્છન્તા અરિયાપિ વઞ્ચનાધિપ્પાયં વિના વોહારતો નત્થીતિ વદન્તીતિ દસ્સેતિ. ભેસજ્જક્ખન્ધકે મેણ્ડકસેટ્ઠિવત્થુમ્હિ (મહાવ. ૨૯૯) વુત્તં ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનમેવ (મહાવ. ૨૯૯) મેણ્ડકસિક્ખાપદં નામ. કપ્પિયકારકાનં હત્થેતિ દૂતેન નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકે સન્ધાય વુત્તં, ન પન ભિક્ખુના નિદ્દિટ્ઠે, અનિદ્દિટ્ઠે વાતિ. તેનાહ ‘‘એત્થ ચ ચોદનાય પમાણં નત્થી’’તિઆદિ.

સયં આહરિત્વા દદન્તેસૂતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાયા’’તિ ઇમિના ચીવરત્થાયેવ ન હોતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના વત્થુસામિના નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકભેદેસુપિ પિણ્ડપાતાદીનમ્પિ અત્થાય દિન્ને ચ ઠાનચોદનાદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

‘‘સઙ્ઘં વા…પે… અનામસિત્વા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સઙ્ઘસ્સ વિહારત્થાય દેમા’’તિઆદિના આમસિત્વા વદન્તેસુ પટિક્ખિપિતબ્બમેવ. ‘‘સઙ્ઘો સમ્પટિચ્છતી’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, ગણાદીસુપિ સઙ્ઘસ્સત્થાય સમ્પટિચ્છન્તેસુપિ પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ દુક્કટમેવ. સારત્થદીપનિયં ‘‘પટિગ્ગહણે પાચિત્તિય’’ન્તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૫૩૭-૫૩૯) વુત્તં, તં ન યુત્તં સઙ્ઘચેતિયાદીનં અત્થાય દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા. ચોદેતીતિ તસ્સ દોસાભાવં ઞત્વાપિ કોધેન વા લોભેન વા ભણ્ડદેય્યન્તિ ચોદેતિ. સો એવ હિ મુસાવાદાદિપચ્ચયા પાચિત્તિયદુક્કટાદિઆપત્તીહિ સાપત્તિકો હોતિ, ગીવાતિસઞ્ઞાય પન વત્વા નિદ્દોસભાવં ઞત્વા વિરમન્તસ્સ નત્થિ આપત્તિ.

તળાકં ખેત્તે પવિટ્ઠત્તા ‘‘ન સમ્પટિચ્છિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ચત્તારો પચ્ચયે સઙ્ઘો પરિભુઞ્જતૂતિ દેતિ, વટ્ટતીતિ એત્થ ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચતુપચ્ચયપરિભોગત્થાય તળાકં દમ્મી’’તિ વા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતું તળાકં દમ્મી’’તિ વા ‘‘ઇતો તળાકતો ઉપ્પન્ને ચત્તારો પચ્ચયે દમ્મી’’તિ વા વત્તુમ્પિ વટ્ટતિ, ઇદઞ્ચ સઙ્ઘસ્સ પરિભોગત્થાય દિય્યમાનઞ્ઞેવ સન્ધાય વુત્તં, પુગ્ગલસ્સ પન એવમ્પિ દિન્નં તળાકખેત્તાદિ ન વટ્ટતિ. સુદ્ધચિત્તસ્સ પન ઉદકપરિભોગત્થં કૂપપોક્ખરણીઆદયો વટ્ટન્તિ. ‘‘સઙ્ઘસ્સ તળાકં અત્થિ, તં કથ’’ન્તિ હિ આદિના સબ્બત્થ સઙ્ઘવસેનેવ વુત્તં. હત્થેતિ વસે.

‘‘ઠપેથાતિ વુત્તે’’તિ ઇદં સામીચિવસેન વુત્તં, અવુત્તેપિ ઠપેન્તસ્સ દોસો નત્થિ. તેનાહ ‘‘ઉદકં વારેતું લબ્ભતી’’તિ. સસ્સકાલેપિ તાસેત્વા મુઞ્ચિતું વટ્ટતિ, અમુઞ્ચતો પન ભણ્ડદેય્યં. પુન દેતીતિ અચ્છિન્દિત્વા પુન દેતિ, એવમ્પિ વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના ‘‘યેન કેનચિ ઇસ્સરેન ‘પરિચ્ચત્તમિદં ભિક્ખૂહિ, અસ્સામિક’ન્તિસઞ્ઞાય અત્તના ગહેત્વા દિન્નં વટ્ટતી’’તિ દસ્સેતિ. કપ્પિયવોહારેપિ વિનિચ્છયં વક્ખામાતિ પાઠસેસો.

ઉદકવસેનાતિ ઉદકપરિભોગત્થં. ‘‘સુદ્ધચિત્તાન’’ન્તિ ઇદં સહત્થેન ચ અકપ્પિયવોહારેન ચ કરોન્તે સન્ધાય વુત્તં. સસ્સસમ્પાદનત્થન્તિ એવં અસુદ્ધચિત્તાનમ્પિ પન સયં અકત્વા કપ્પિયવોહારેન આણાપેતું વટ્ટતિ એવ. ‘‘કપ્પિયકારકં ઠપેતું ન વટ્ટતી’’તિ ઇદં સહત્થાદિના કતતળાકત્તા ‘‘અસારુપ્પ’’ન્તિ વુત્તં, ઠપેન્તસ્સ, પન તં પચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તસ્સપિ વા સઙ્ઘસ્સ આપત્તિ ન વિઞ્ઞાયતિ, અટ્ઠકથાપમાણેન વા એત્થ આપત્તિ ગહેતબ્બા. લજ્જિભિક્ખુનાતિ લજ્જિનાપિ, પગેવ અલજ્જિના મત્તિકુદ્ધરણાદીસુ કારાપિતેસૂતિ અધિપ્પાયો. નવસસ્સેતિ અકતપુબ્બે કેદારે. ‘‘કહાપણે’’તિ ઇમિના ધઞ્ઞુટ્ઠાપને તસ્સેવ અકપ્પિયન્તિ દસ્સેતિ, ધઞ્ઞુટ્ઠાપને ચસ્સ પયોગેપિ દુક્કટમેવ, ન કહાપણુટ્ઠાપને વિય.

‘‘કસથ વપથા’’તિ વચને સબ્બેસમ્પિ અકપ્પિયં સિયાતિ આહ ‘‘અવત્વા’’તિ. એત્તકો નામ ભાગોતિ એત્થ એત્તકો કહાપણોતિ ઇદમ્પિ સન્ધાય વદતિ. તથા વુત્તેપિ હિ તદા કહાપણાનં અવિજ્જમાનત્તા આયતિં ઉપ્પન્નં અઞ્ઞેસં વટ્ટતિ એવ. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ તં અકપ્પિય’’ન્તિ. તસ્સ પન સબ્બપયોગેસુ, પરિભોગેસુપિ દુક્કટં. કેચિ પન ‘‘ધઞ્ઞપરિભોગે એવ આપત્તિ, ન પુબ્બપયોગે’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, યેન મિનનરક્ખણાદિપયોગેન પચ્છા ધઞ્ઞપરિભોગે આપત્તિ હોતિ, તસ્સ પયોગસ્સ કરણે અનાપત્તિયા અયુત્તત્તા. પરિયાયકથાય પન સબ્બત્થ અનાપત્તિ. તેનેવ ‘‘એત્તકેહિ વીહીહિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ આહરથા’’તિ નિયમવચને અકપ્પિયં વુત્તં, કહાપણવિચારણેપિ એસેવ નયો. વત્થુ ચ એવરૂપં નામ સંવિજ્જતિ, કપ્પિયકારકો નત્થીતિ વત્તબ્બન્તિઆદિવચનઞ્ચેત્થ સાધકં.

વનં દમ્મિ…પે… વટ્ટતીતિ એત્થ નિવાસટ્ઠાનત્તા પુગ્ગલસ્સાપિ સુદ્ધચિત્તેન ગહેતું વટ્ટતિ. સીમં દેમાતિ વિહારસીમાદિસાધારણવચનેન વુત્તત્તા ‘‘વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

‘‘વેય્યાવચ્ચકર’’ન્તિઆદિના વુત્તેપિ પુગ્ગલસ્સપિ દાસં ગહેતું વટ્ટતિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આરામિક’’ન્તિ (પારા. ૬૧૯; મહાવ. ૨૭૦) વિસેસેત્વા અનુઞ્ઞાતત્તા, તઞ્ચ ખો પિલિન્દવચ્છેન ગહિતપરિભુત્તક્કમેન, ન ગહટ્ઠાનં દાસપરિભોગક્કમેન. ખેત્તાદયો પન સબ્બે સઙ્ઘસ્સેવ વટ્ટન્તિ પાળિયં પુગ્ગલિકવસેન ગહેતું અનનુઞ્ઞાતત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. વિહારસ્સ દેમાતિ સઙ્ઘિકવિહારં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) સુત્તન્તેસુ આગતપટિક્ખેપો ભગવતા આપત્તિયાપિ હેતુભાવેન કતોતિ ભગવતો અધિપ્પાયં જાનન્તેહિ સઙ્ગીતિમહાથેરેહિ ખેત્તપટિગ્ગહણાદિનિસ્સિતો અયં સબ્બોપિ પાળિમુત્તવિનિચ્છયો વુત્તોતિ ગહેતબ્બો. કપ્પિયકારકસ્સ નિદ્દિટ્ઠભાવો, દૂતેન અપ્પિતતા, તતુત્તરિ વાયામો, તેન પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

રાજસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચીવરવગ્ગો પઠમો.

૨. કોસિયવગ્ગો

૧. કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૪૨. દુતિયસ્સ પઠમે પાળિયં કોસિયકારકેતિ કોસકારકપાણાનં કોસતો નિબ્બત્તત્તા કોસિયેન સુત્તેન વત્થાદિં કરોન્તે. સઙ્ઘાતન્તિ વિનાસં.

૫૪૪. ‘‘અવાયિમ’’ન્તિ વુત્તત્તા વાયિત્વા કરણે અનાપત્તિ. મિસ્સેત્વાતિ એળકલોમેહિ મિસ્સેત્વા. પટિલાભેનાતિ પરિનિટ્ઠાનેન ‘‘પરિયોસાપેતિ, નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ (પારા. ૫૪૫) વુત્તત્તા, કોસિયમિસ્સકતા, અત્તનો અત્થાય સન્થતસ્સ કરણકારાપનં, પટિલાભો ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૪૭-૫૫૨. દુતિયઞ્ચ તતિયઞ્ચ ઉત્તાનમેવ. તત્થ પન ઓદાતાદિમિસ્સકસઞ્ઞાય સુદ્ધકાળકાનઞ્ઞેવ સન્થતસ્સ કરણવસેન ચેત્થ દ્વેભાગતો અધિકેસુ સુદ્ધકાળકેસુ અનધિકસઞ્ઞાય સન્થતસ્સ કરણવસેન ચ અચિત્તકતા વેદિતબ્બા.

૪. છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫૭. ચતુત્થે હદ કરીસુસ્સગ્ગે, મિહ સેચનેતિ ધાતુઅત્થં સન્ધાયાહ ‘‘વચ્ચમ્પિ પસ્સાવમ્પિ કરોન્તી’’તિ. ઊનકછબ્બસ્સેસુ અતિરેકછબ્બસ્સસઙ્કિતાદિવસેનેત્થ અચિત્તકતા વેદિતબ્બા.

છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૬૫. પઞ્ચમે તત્થ સન્દિસ્સિસ્સતીતિ સકાય કતિકાય અયુત્તકારિતાવસેન વિઞ્ઞૂહિ સન્દિસ્સિસ્સતીતિ અત્થો. અરઞ્ઞકઙ્ગાદીનિ તીણિ પાળિયં સેનાસનાદિપચ્ચયત્તયસ્સ આદિઅઙ્ગવસેન વુત્તાનિ, સેસાનિપિ તે સમાદિયિંસુ એવાતિ વેદિતબ્બં.

૫૬૬. પિહયન્તાતિ પત્થયન્તા. સન્થતસ્સ અવાયિમત્તા, સેનાસનપરિક્ખારત્તા ચ ચીવરતા, અધિટ્ઠાતબ્બતા ચ નત્થીતિ આહ ‘‘ચતુત્થચીવરસઞ્ઞિતાયા’’તિ, વિપલ્લાસસઞ્ઞાયાતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘ઇદં નિસીદનસન્થતં નામ નવસુ ચીવરેસુ નિસીદનચીવરમેવ, નાઞ્ઞં. નિસીદનસિક્ખાપદેપિ (પાચિ. ૫૩૧ આદયો) ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે વિય ‘નિસીદનં નામ સદસં વુચ્ચતી’તિ ચ અટ્ઠકથાયઞ્ચસ્સ ‘સન્થતસદિસં સન્થરિત્વા એકસ્મિં અન્તે સુગતવિદત્થિયા વિદત્થિમત્તે પદેસે દ્વીસુ ઠાનેસુ ફાલેત્વા તિસ્સો દસા કરીયન્તિ, તાહિ દસાહિ સદસં નામ વુચ્ચતી’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૩૧) ચ વુત્તત્તા’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં ઇધ પમાણનિયમસ્સ અવુત્તત્તા, સન્થતસ્સ ચ અવાયિમચીવરત્તા, અધિટ્ઠાનુપગત્તાભાવા અટ્ઠકથાયં અવુત્તત્તા ચ. નિસીદનચીવરં પન છન્નં ચીવરાનં ખણ્ડપિલોતિકાનિ પમાણયુત્તમેવ સન્થરિત્વા સન્થતં વિય કરોન્તિ. તેનેવ ‘‘સન્થતસદિસ’’ન્તિ સદિસગ્ગહણં કતં, તસ્મા તદેવ ચીવરં અધિટ્ઠાનુપગઞ્ચ, ન ઇદન્તિ ગહેતબ્બં.

૫૬૭. સુગતવિદત્થિકં અનાદાય આદિયન્તિસઞ્ઞાય, સુગતવિદત્થિઊને અનૂનન્તિસઞ્ઞાય ચ વસેનેત્થ અચિત્તકતા વેદિતબ્બા. વિતાનાદીનઞ્ઞેવ અત્થાય કરણે અનાપત્તિવચનતો નિપજ્જનત્થાય કરોતોપિ આપત્તિ એવ. પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ કોસિયેસુ સુદ્ધકાળકાનઞ્ચ વત્થૂનં અકપ્પિયત્તા વુત્તં. તેનેવ પાળિયં ‘‘અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૫૪૫, ૫૫૦) તત્થ તત્થ વુત્તં, ઇતરેસુ પન દ્વીસુ ‘‘અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. તત્થ ચતુત્થે અઞ્ઞસ્સત્થાય કરણેપિ અનાપત્તિ, પઞ્ચમે તત્થ દુક્કટન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિસ્સટ્ઠદાનવચનતો પન ગહણે દોસો નત્થિ, પરિભુઞ્જને ચ વિજટેત્વા કપ્પિયવસેન કતે ન દોસો.

નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૭૨. છટ્ઠે પાળિયં ‘‘અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સા’’તિ ઇદં વત્થુવસેન વુત્તં. નિવાસટ્ઠાને લદ્ધાનિપિ તિયોજનતો પરં હરિતું ન વટ્ટતિ એવ. અસન્તે હારકેતિ અનુરૂપતો વુત્તં. સન્તેપિ હારકે હરતો નત્થિ દોસો. આપત્તિયેવાતિ અનાણત્તેન હટત્તા. પક્ખદ્વયસ્સપિ કારણમાહ ‘‘સઉસ્સાહત્તા’’તિ, અનુપરતગમનિચ્છત્તાતિ અત્થો. સુદ્ધચિત્તપક્ખસ્સેવ કારણમાહ ‘‘અચિત્તકત્તા’’તિ. ન સમેતીતિ ‘‘અનાપત્તિ, અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ એત્તકસ્સેવ પરિહરણે વુત્તત્તા. અગચ્છન્તેતિ ઠિતે. હેટ્ઠાતિ ભૂમિયા.

૫૭૫. તં હરન્તસ્સાતિ પઠમં પટિલાભટ્ઠાનતો પટ્ઠાય તિયોજનતો ઉદ્ધં હરન્તસ્સાતિ અત્થો. તથા હરન્તસ્સ હિ ચોરેહિ અચ્છિન્દિત્વા પુન દિન્નટ્ઠાનતો તિયોજનં હરિતું વટ્ટતિ. કેચિ પન ‘‘માતિકાટ્ઠકથાયં અઙ્ગેસુ ‘પઠમપ્પટિલાભો’તિ વુત્તત્તા દુતિયપટિલાભટ્ઠાનતો તિયોજનાતિક્કમેપિ અનાપત્તી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, દુતિયપટિલાભસ્સાપિ પટિલાભટ્ઠાને પવિસનતો વાસત્થાય ગમનટ્ઠાનતો પુન ગમને વિય. કાયબન્ધનાદીનન્તિ દ્વિપટલકાયબન્ધનાદીનં અન્તરે પક્ખિત્તં પસિબ્બકે પક્ખિત્તસદિસં, ન કતભણ્ડન્તિ વુત્તં, તથા નિધાનમુખન્તિ. અકતભણ્ડતા, પઠમપ્પટિલાભો, તિયોજનાતિક્કમનં, આહરણપચ્ચાહરણં, અવાસાધિપ્પાયતાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૧. સત્તમે પાળિયં અનાપત્તિવારે અપરિભુત્તં કતભણ્ડં ધોવાપેતીતિ એત્થ પરિભુત્તસ્સ કમ્બલાદિકતભણ્ડસ્સ ધોવાપનં પુરાણચીવરધોવાપનસિક્ખાપદેન આપત્તિકરન્તિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘અપરિભુત્તં કતભણ્ડ’’ન્તિ વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૩-૪. અટ્ઠમે સુવણ્ણમયકહાપણેન કહાપણોપિ રજતે એવ સઙ્ગય્હતીતિ આહ ‘‘સોવણ્ણમયો વા’’તિ. રૂપિયમયો વાતિ રજતેન રૂપં સમુટ્ઠપેત્વા કતકહાપણો. પાકતિકો નામ એતરહિ પકતિકહાપણો.

ઇચ્ચેતં સબ્બમ્પીતિ સિક્ખાપદેન, વિભઙ્ગેન ચ વુત્તં સબ્બમ્પિ નિદસ્સેતિ. તસ્સ ચતુબ્બિધં નિસ્સગ્ગિયવત્થૂતિ ઇમિનાવ સમ્બન્ધો, ન પન અનન્તરેન ‘‘રજત’’ન્તિ પદેન. ઇદાનિ તં ચતુબ્બિધં નિસ્સગ્ગિયવત્થું સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘રજત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ કિઞ્ચાપિ હેટ્ઠા રજતમાસકોવ વુત્તો, ન કેવલં રજતં, તથાપિ સિક્ખાપદે ‘‘જાતરૂપરજત’’ન્તિ પદેનેવ વુત્તન્તિ તમ્પિ દસ્સેતું ‘‘રજત’’ન્તિ ઇદં વિસું વુત્તં. પદભાજને પન માતિકાપદેનેવ સિદ્ધત્તા તં અવત્વા તેન સહ સઙ્ગય્હમાનમેવ દસ્સેતું ‘‘રજતં નામ કહાપણો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. જાતરૂપમાસકોતિ સુવણ્ણમયકહાપણો. વુત્તપ્પભેદોતિ ‘‘રૂપિયમયો વા પાકતિકો વા’’તિઆદિના વુત્તપ્પભેદો. પટોવ પટકો, વત્થં. દુક્કટમેવાતિ પટિગ્ગાહકસ્સેવ પટિગ્ગહણપચ્ચયા દુક્કટં, પરિભોગે પન પઞ્ચસહધમ્મિકેહિ પટિગ્ગહિતાનં ધઞ્ઞવિરહિતમુત્તાદીનં કારણા ઉપ્પન્નપચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તાનં સબ્બેસમ્પિ દુક્કટમેવ. કેચિ પન ‘‘ધઞ્ઞમ્પિ પઞ્ચસહધમ્મિકેહિ પટિગ્ગહિતં મુત્તાદિખેત્તાદિ વિય સબ્બેસમ્પિ પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ, કેવલં સઙ્ઘિકભૂમિયં કપ્પિયવોહારેન ચ ઉપ્પન્નસ્સ ધઞ્ઞસ્સ વિચારણમેવ સન્ધાય ‘તસ્સેવેતં અકપ્પિય’ન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ.

એકો સતં વા સહસ્સં વાતિઆદિ રૂપિયે હેટ્ઠિમકોટિયા પવત્તનાકારં દસ્સેતું વુત્તં, ન પન ‘‘એવં પટિપજ્જિતબ્બમેવા’’તિ દસ્સેતું. ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહી’’તિ વુત્તે ઉગ્ગણ્હાપનં હોતીતિ આહ ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહીતિ ન વત્તબ્બ’’ન્તિ. કપ્પિયઞ્ચ…પે… હોતીતિ યસ્મા અસાદિતત્તા તતો ઉપ્પન્નપચ્ચયા વટ્ટન્તિ, તસ્મા કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં. યસ્મા પન દુબ્બિચારણાય સતિ તતો ઉપ્પન્નમ્પિ ન કપ્પતિ, તસ્મા અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતન્તિ વેદિતબ્બં.

‘‘ન તેન કિઞ્ચિ કપ્પિયભણ્ડં ચેતાપિત’’ન્તિ ઇમિના ચેતાપિતં ચે, નત્થિ પરિભોગૂપાયો ઉગ્ગહેત્વા અનિસ્સટ્ઠરૂપિયેન ચેતાપિતત્તા. ઈદિસઞ્હિ સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સજ્જનં કત્વાવ છડ્ડેત્વા પાચિત્તિયં દેસેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. કેચિ પન ‘‘યસ્મા નિસ્સગ્ગિયવત્થું પટિગ્ગહેત્વાપિ ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડં સઙ્ઘે નિસ્સટ્ઠં કપ્પિયકારકેહિ નિસ્સટ્ઠરૂપિયં પરિવત્તેત્વા આનીતકપ્પિયભણ્ડસદિસં હોતિ, તસ્મા વિનાવ ઉપાયં ભાજેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં પત્તચતુક્કાદિકથાય (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૯) ન સમેતિ. તત્થ રૂપિયેન પરિવત્તિતપત્તસ્સ અપરિભોગોવ દસ્સિતો, ન નિસ્સજ્જનવિધાનન્તિ. ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વાતિ કપ્પિયકારકેહિ વડ્ઢિયા પયોજનં સન્ધાય વુત્તં. અકપ્પિયન્તિ તેન વત્થુના ગહિતત્તા વુત્તં.

૫૮૫. ‘‘પતિતોકાસં અસમન્નાહરન્તેના’’તિ ઇદં નિરપેક્ખભાવદસ્સનપરન્તિ વેદિતબ્બં. અસન્તસમ્ભાવનાયાતિ પરિયાયાદિના અભૂતારોચનં સન્ધાય વુત્તં. થેય્યપરિભોગોતિ પચ્ચયસામિના ભગવતા અનનુઞ્ઞાતત્તા વુત્તં. ઇણપરિભોગોતિ ભગવતા અનુઞ્ઞાતમ્પિ કત્તબ્બં અકત્વા પરિભુઞ્જનતો વુત્તં, તેન ચ પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં વિપજ્જતીતિ દસ્સેતિ. પરિભોગે પરિભોગેતિ કાયતો મોચેત્વા મોચેત્વા પરિભોગે. પચ્છિમયામેસુ પચ્ચવેક્ખિતબ્બન્તિ યોજના. ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ એત્થ ‘‘હિય્યો યં મયા ચીવરં પરિભુત્ત’’ન્તિઆદિનાપિ અતીતપચ્ચવેક્ખણા વટ્ટતીતિ વદન્તિ. પરિભોગે પરિભોગેતિ ઉદકપતનટ્ઠાનતો અન્તોપવેસનેસુ, નિસીદનસયનેસુ ચ. સતિપચ્ચયતા વટ્ટતીતિ પચ્ચવેક્ખણસતિયા પચ્ચયત્તં લદ્ધું વટ્ટતિ. પટિગ્ગહણે ચ પરિભોગે ચ પચ્ચવેક્ખણાસતિ અવસ્સં લદ્ધબ્બાતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘સતિં કત્વા’’તિઆદિ. કેચિ પન ‘‘સતિપચ્ચયતા પચ્ચયે સતિ ભેસજ્જપરિભોગસ્સ કારણે સતી’’તિ એવમ્પિ અત્થં વદન્તિ, તેસમ્પિ પચ્ચયે સતીતિ પચ્ચયસબ્ભાવસલ્લક્ખણે સતીતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો પચ્ચયસબ્ભાવમત્તેન સીલસ્સ અસુજ્ઝનતો. ‘‘પરિભોગે અકરોન્તસ્સેવ આપત્તી’’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સ ભેદો દસ્સિતો, ન પચ્ચયસન્નિસ્સ્સિસીલસ્સ, તસ્સ અતીતપચ્ચવેક્ખણાય વિસુજ્ઝનતો. એતસ્મિં, પન સેસપચ્ચયેસુ ચ ઇણપરિભોગાદિવચનેન પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સેવ ભેદોતિ એવમિમેસં નાનાકરણં વેદિતબ્બં.

એવં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ વિસુદ્ધિં દસ્સેત્વા તેનેવ પસઙ્ગેન સબ્બાપિ વિસુદ્ધિયો દસ્સેતું ‘‘ચતુબ્બિધા હિ સુદ્ધી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુજ્ઝતિ દેસનાદીહિ, સોધીયતીતિ વા સુદ્ધિ, ચતુબ્બિધસીલં. તેનાહ ‘‘દેસનાય સુજ્ઝનતો’’તિઆદિ. એત્થ દેસનાગ્ગહણેન વુટ્ઠાનમ્પિ છિન્નમૂલાનં અભિક્ખુતાપટિઞ્ઞાપિ સઙ્ગહિતા. છિન્નમૂલાનમ્પિ હિ પારાજિકાપત્તિવુટ્ઠાનેન હેટ્ઠા પરિરક્ખિતં ભિક્ખુસીલં વિસુદ્ધં નામ હોતિ, તેન તેસં મગ્ગપટિલાભોપિ સમ્પજ્જતિ.

દાતબ્બટ્ઠેન દાયં, તં આદિયન્તીતિ દાયાદા. સત્તન્નં સેક્ખાનન્તિ એત્થ કલ્યાણપુથુજ્જનાપિ સઙ્ગહિતા તેસં આણણ્યપરિભોગસ્સ દાયજ્જપરિભોગે સઙ્ગહિતત્તાતિ વેદિતબ્બં. ધમ્મદાયાદસુત્તન્તિ ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસદાયાદા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૯) પવત્તં સુત્તં. તત્થ મા મે આમિસદાયાદાતિ એવં મે-સદ્દં આનેત્વા અત્થો ગહેતબ્બો. એવઞ્હિ તથા વુત્તત્થસાધકં હોતિ.

લજ્જિના સદ્ધિં પરિભોગોતિ ધમ્મામિસવસેન મિસ્સભાવો. અલજ્જિના સદ્ધિન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘આદિતો પટ્ઠાય હિ અલજ્જી નામ નત્થી’’તિ ઇમિના દિટ્ઠદિટ્ઠેસુ આસઙ્કા નામ ન કાતબ્બા, દિટ્ઠસુતાદિકારણે સતિ એવ કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. અત્તનો ભારભૂતા સદ્ધિવિહારિકાદયો. સચે ન ઓરમતીતિ અગતિગમનેન ધમ્મામિસપરિભોગતો ન ઓરમતિ. ‘‘આપત્તિ નામ નત્થી’’તિ ઇદં અલજ્જીનં ધમ્મેન ઉપ્પન્નપચ્ચયં, ધમ્મકમ્મઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. તેસમ્પિ હિ કુલદૂસનાદિસમુપ્પન્નપચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તાનં, વગ્ગકમ્માદિં કરોન્તાનઞ્ચ આપત્તિ એવ.

‘‘ધમ્મિયાધમ્મિયપરિભોગો પચ્ચયવસેન વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા હેટ્ઠા લજ્જિપરિભોગો પચ્ચયવસેન ચ એકકમ્માદિવસેન ચ વુત્તો એવાતિ વેદિતબ્બં. તેનેવ દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં ચોદકચુદિતકભાવે ઠિતા દ્વે અલજ્જિનો ધમ્મપરિભોગમ્પિ સન્ધાય ‘‘એકસમ્ભોગપરિભોગા હુત્વા જીવથા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬) વુત્તા તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં ધમ્મામિસપરિભોગે વિરોધાભાવા. લજ્જીનમેવ હિ અલજ્જિના સહ તદુભયપરિભોગા ન વટ્ટન્તીતિ.

ધમ્મપરિભોગોતિ ‘‘એકકમ્મં એકુદ્દેસો’’તિઆદિના (પારા. ૫૫, ૯૨, ૧૭૨) વુત્તસંવાસો ચેવ નિસ્સયગ્ગહણદાનાદિકો સબ્બો નિરામિસપરિભોગો ચ વેદિતબ્બો. ‘‘ન સો આપત્તિયા કારેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા લજ્જિનો અલજ્જિપગ્ગહે આપત્તીતિ વેદિતબ્બં. ઇતરોપીતિ લજ્જીપિ. તસ્સાપિ અત્તાનં પગ્ગણ્હન્તસ્સ અલજ્જિનો, ઇમિના ચ લજ્જિનો વણ્ણભણનાદિલાભં પટિચ્ચ આમિસગરુકતાય વા ગેહસિતપેમેન વા તં અલજ્જિં પગ્ગણ્હન્તો લજ્જી સાસનં અન્તરધાપેતિ નામાતિ દસ્સેતિ. એવં ગહટ્ઠાદીસુ ઉપત્થમ્ભિતો અલજ્જી બલં લભિત્વા પેસલે અભિભવિત્વા નચિરસ્સેવ સાસનં ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં કરોતીતિ.

‘‘ધમ્મપરિભોગોપિ તત્થ વટ્ટતી’’તિ ઇમિના આમિસપરિભોગતો ધમ્મપરિભોગોવ ગરુકો, તસ્મા અતિવિય અલજ્જિવિવેકેન કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ. ‘‘ધમ્માનુગ્ગહેન ઉગ્ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા અલજ્જુસ્સન્નતાય સાસને ઓસક્કન્તે, લજ્જીસુ ચ અપ્પહોન્તેસુ અલજ્જિમ્પિ પકતત્તં ગણપૂરકં ગહેત્વા ઉપસમ્પદાદિકરણેન ચેવ કેચિ અલજ્જિનો ધમ્મામિસપરિભોગેન સઙ્ગહેત્વા સેસાલજ્જિગણસ્સ નિગ્ગહેન ચ સાસનં પગ્ગણ્હિતું વટ્ટતિ એવ.

કેચિ પન ‘‘કોટિયં ઠિતો ગન્થોતિ વુત્તત્તા ગન્થપરિયાપુણનમેવ ધમ્મપરિભોગો, ન એકકમ્માદિ. તસ્મા અલજ્જીહિપિ સદ્ધિં ઉપોસથાદિકં કમ્મં કાતું વટ્ટતિ, આપત્તિ નત્થી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, એકકમ્માદીસુ બહૂસુ ધમ્મપરિભોગેસુ અલજ્જિનાપિ સદ્ધિં કત્તબ્બાવત્થાયુત્તં ધમ્મપરિભોગં દસ્સેતું ઇધ નિદસ્સનવસેન ગન્થસ્સેવ સમુદ્ધટત્તા. ન હિ એકકમ્માદિકો વિધિ ધમ્મપરિભોગો ન હોતીતિ સક્કા વત્તું અનામિસત્તા ધમ્મામિસેસુ અપરિયાપન્નસ્સ કસ્સચિ અભાવા. તેનેવ અટ્ઠસાલિનિયં ધમ્મપટિસન્ધારકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૫૧)‘‘કમ્મટ્ઠાનં કથેતબ્બં, ધમ્મો વાચેતબ્બો…પે… અબ્ભાનવુટ્ઠાનમાનત્તપરિવાસા દાતબ્બા, પબ્બજ્જારહો પબ્બાજેતબ્બો, ઉપસમ્પદારહો ઉપસમ્પાદેતબ્બો…પે… અયં ધમ્મપટિસન્ધારો નામા’’તિ એવં સઙ્ઘકમ્માદિપિ ધમ્મકોટ્ઠાસે દસ્સિતં. તેસુ પન ધમ્મકોટ્ઠાસેસુ યં ગણપૂરણાદિવસેન અલજ્જિનો અપેક્ખિત્વા ઉપોસથાદિ વા તેસં સન્તિકા ધમ્મુગ્ગહણનિસ્સયગ્ગહણાદિ વા કરીયતિ, તં ધમ્મો ચેવ પરિભોગો ચાતિ ધમ્મપરિભોગોતિ વુચ્ચતિ, એતં તથારૂપપચ્ચયં વિના કાતું ન વટ્ટતિ, કરોન્તસ્સ અલજ્જિપરિભોગો ચ હોતિ દુક્કટઞ્ચ. યં પન અલજ્જિસતં અનપેક્ખિત્વા તજ્જનીયાદિનિગ્ગહકમ્મં વા પરિવાસાદિઉપકારકમ્મં વા ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદાનાદિ વા કરીયતિ, તં ધમ્મો એવ, નો પરિભોગો. એતં અનુરૂપાનં કાતું વટ્ટતિ, આમિસદાનં વિય આપત્તિ નત્થિ. નિસ્સયદાનમ્પિ તેરસસમ્મુતિદાનાદિ ચ વત્તપટિવત્તસાદિયનાદિપરિભોગસ્સાપિ હેતુત્તા ન વટ્ટતિ.

યો પન મહાઅલજ્જી ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુ સાસનં કરોતિ, તસ્સ સદ્ધિવિહારિકાદીનં ઉપસમ્પદાદિઉપકારકમ્મમ્પિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદાનાદિ ચ કાતું ન વટ્ટતિ, આપત્તિ એવ હોતિ, નિગ્ગહકમ્મમેવ કાતબ્બં. તેનેવ અલજ્જિપગ્ગહોપિ પટિક્ખિત્તો. ધમ્મામિસપરિભોગવિવજ્જનેનાપિ હિ દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહો અધિપ્પેતો, સો ચ પેસલાનં ફાસુવિહારસદ્ધમ્મટ્ઠિતિવિનયાનુગ્ગહાદિઅત્થાય એતદત્થત્તા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા. તસ્મા યં યં દુમ્મઙ્કૂનં ઉપત્થમ્ભાય પેસલાનં અફાસુવિહારાય સદ્ધમ્મપરિહાનાદિઅત્થાય હોતિ, તં સબ્બમ્પિ પરિભોગો વા હોતુ અપરિભોગો વા કાતું ન વટ્ટતિ, એવં કરોન્તા સાસનં અન્તરધાપેન્તિ, આપત્તિઞ્ચ આપજ્જન્તિ. ધમ્મામિસપરિભોગેસુ ચેત્થ અલજ્જીહિ એકકમ્માદિધમ્મપરિભોગો એવ પેસલાનં અફાસુવિહારસદ્ધમ્મપરિહાનાદિઅત્થાય હોતિ, ન તથા આમિસપરિભોગો. ન હિ અલજ્જીનં પચ્ચયપરિભોગમત્તેન પેસલાનં અફાસુવિહારાદિ હોતિ, યથાવુત્તધમ્મપરિભોગેન પન હોતિ, તપ્પરિવજ્જનેન ચ ફાસુવિહારાદયો. તથા હિ કતસિક્ખાપદવીતિક્કમા અલજ્જિપુગ્ગલા ઉપોસથાદીસુ પવિટ્ઠા ‘‘તુમ્હે કાયદ્વારે, વચીદ્વારે ચ વીતિક્કમં કરોથા’’તિઆદિના ભિક્ખૂહિ વત્તબ્બા હોન્તિ, યથા વિનયઞ્ચ અતિટ્ઠન્તા સઙ્ઘતો બહિકરણાદિવસેન સુટ્ઠુ નિગ્ગહેતબ્બા, તથા અકત્વા તેહિ સહ સંવસન્તાપિ અલજ્જિનોવ હોન્તિ ‘‘એકોપિ અલજ્જી અલજ્જિસતમ્પિ કરોતી’’તિઆદિવચનતો (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૫). યદિ હિ તે એવં ન નિગ્ગહિતા સિયું, સઙ્ઘે કલહાદિં વડ્ઢેત્વા ઉપોસથાદિસામગ્ગીકમ્મપટિબાહનાદિના પેસલાનં અફાસું કત્વા કમેન તે દેવદત્તવજ્જિપુત્તકાદયો વિય પરિસં વડ્ઢેત્વા અત્તનો વિપ્પટિપત્તિં ધમ્મતો વિનયતો દીપેન્તા સઙ્ઘભેદાદિમ્પિ કત્વા નચિરસ્સેવ સાસનં અન્તરધાપેય્યું, તેસુ પન સઙ્ઘતો બહિકરણાદિવસેન નિગ્ગહિતેસુ સબ્બોપાયં ઉપદ્દવો ન હોતિ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘દુસ્સીલપુગ્ગલે નિસ્સાય ઉપોસથો ન તિટ્ઠતિ, પવારણા ન તિટ્ઠતિ, સઙ્ઘકમ્માનિ નપ્પવત્તન્તિ, સામગ્ગી ન હોતિ…પે… દુસ્સીલેસુ પન નિગ્ગહિતેસુ સબ્બોપિ અયં ઉપદ્દવો ન હોતિ, તતો પેસલા ભિક્ખૂ ફાસુ વિહરન્તી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૩૯).

તસ્મા એકકમ્માદિધમ્મપરિભોગોવ આમિસપરિભોગતોપિ અતિવિય અલજ્જિવિવેકેન કાતબ્બો, આપત્તિકરો ચ સદ્ધમ્મપરિહાનિહેતુત્તાતિ વેદિતબ્બં.

અપિચ ઉપોસથો ન તિટ્ઠતિ, પવારણા ન તિટ્ઠતિ, સઙ્ઘકમ્માનિ નપ્પવત્તન્તીતિ એવં અલજ્જીહિ સદ્ધિં સઙ્ઘકમ્માકરણસ્સ અટ્ઠકથાયં પકાસિતત્તાપિ ચેતં સિજ્ઝતિ, તથા પરિવત્તલિઙ્ગસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુનુપસ્સયં ગચ્છન્તસ્સ પટિપત્તિકથાયં ‘‘આરાધિકા ચ હોન્તિ સઙ્ગાહિકા લજ્જિનિયો, તા કોપેત્વા અઞ્ઞત્થ ન ગન્તબ્બં. ગચ્છતિ ચે, ગામન્તરનદીપારરત્તિવિપ્પવાસગણઓહીયનાપત્તીહિ ન મુચ્ચતિ…પે… અલજ્જિનિયો હોન્તિ, સઙ્ગહં પન કરોન્તિ, તાપિ પરિચ્ચજિત્વા અઞ્ઞત્થ ગન્તું લબ્ભતી’’તિ એવં અલજ્જિનીસુ દુતિયિકાગહણાદીસુ સંવાસાપત્તિપરિહારાય નદીપારગમનાદિગરુકાપત્તિટ્ઠાનાનં અનુઞ્ઞાતત્તા તતોપિ અલજ્જિસંવાસાપત્તિ એવ સદ્ધમ્મપરિહાનિહેતુતો ગરુકતરાતિ વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ લહુકાપત્તિટ્ઠાનં, અનાપત્તિટ્ઠાનં વા પરિહરિતું ગરુકાપત્તિટ્ઠાનવીતિક્કમં આચરિયા અનુજાનન્તિ, તથા અસંવાસપદસ્સ અટ્ઠકથાયં ‘‘સબ્બેહિપિ લજ્જિપુગ્ગલેહિ સમં સિક્ખિતબ્બભાવતો સમસિક્ખાતા નામ. એત્થ યસ્મા સબ્બેપિ લજ્જિનો એતેસુ કમ્માદીસુ સહ વસન્તિ, ન એકોપિ તતો બહિદ્ધા સન્દિસ્સતિ, તસ્મા તાનિ સબ્બાનિપિ ગહેત્વા એસો સંવાસો નામા’’તિ એવં લજ્જીહેવ એકકમ્માદિસંવાસો વટ્ટતીતિ પકાસિતો.

યદિ એવં, કસ્મા અસંવાસિકેસુ અલજ્જી ન ગણિતોતિ? નાયં વિરોધો, યે ગણપૂરકે કત્વા કતં કમ્મં કુપ્પતિ, તેસં પારાજિકાદિઅપકતત્તાનઞ્ઞેવ અસંવાસિકત્તે ગહિતત્તા. અલજ્જિનો પન પકતત્તભૂતાપિ સન્તિ, તે ચે ગણપૂરણા હુત્વા કમ્મં સાધેન્તિ, કેવલં કત્વા અગતિગમનેન કરોન્તાનં આપત્તિકરા હોન્તિ સભાગાપત્તિઆપન્ના વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં. યસ્મા અલજ્જિતઞ્ચ લજ્જિતઞ્ચ પુથુજ્જનાનં ચિત્તક્ખણપટિબદ્ધં, ન સબ્બકાલિકં. સઞ્ચિચ્ચ હિ વીતિક્કમચિત્તે ઉપ્પન્ને અલજ્જિનો ‘‘ન પુન ઈદિસં કરિસ્સામી’’તિ ચિત્તેન લજ્જિનો ચ હોન્તિ, તેસુ ચ યે પેસલેહિ ઓવદિયમાનાપિ ન ઓરમન્તિ, પુનપ્પુનં વીતિક્કમન્તિ, તે એવ અસંવસિતબ્બા, ન ઇતરે લજ્જિધમ્મે ઓક્કન્તત્તા. તસ્માપિ અલજ્જિનો અસંવાસિકેસુ અગણેત્વા તપ્પરિવજ્જનત્થં સોધેત્વાવ ઉપોસથાદિકરણં અનુઞ્ઞાતં. તથા હિ ‘‘પારિસુદ્ધિં આયસ્મન્તો આરોચેથ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૩૪) અપરિસુદ્ધાય પરિસાય ઉપોસથકરણસ્સ અયુત્તતા પકાસિતા, ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તિ સો આવિકરેય્ય…પે… ફાસુ હોતી’’તિ (મહાવ. ૧૩૪) એવં અલજ્જિમ્પિ લજ્જિધમ્મે પતિટ્ઠાપેત્વા ઉપોસથકરણપ્પકારો ચ વુત્તો, ‘‘કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધા…પે… પરિસુદ્ધેત્થાયસ્મન્તો’’તિ (પારા. ૪૪૨, ૪૫૮, ૬૬૨; પાચિ. ૫૫૧, ૫૭૫, ૬૫૫) ચ પારિસુદ્ધિઉપોસથે ‘‘પરિસુદ્ધો અહં ભન્તે, પરિસુદ્ધોતિ મં ધારેથા’’તિ (મહાવ. ૧૬૮) ચ એવં ઉપોસથં કરોન્તાનં પરિસુદ્ધતા ચ પકાસિતા, વચનમત્તેન અનોરમન્તાનઞ્ચ ઉપોસથપવઆરણટ્ઠપનવિધિ ચ વુત્તા, સબ્બથા લજ્જિધમ્મં અનોક્કમન્તેહિ સંવાસસ્સ અયુત્તતાય નિસ્સયદાનગ્ગહણપટિક્ખેપો, તજ્જનીયાદિનિગ્ગહકમ્મકરણઞ્ચ ઉક્ખેપનીયકમ્મકરણેન સાનુવત્તકપરિસસ્સ અલજ્જિસ્સ અસંવાસિકત્તપાપનવિધિ ચ વુત્તા. તસ્મા યથાવુત્તેહિ સુત્તનયેહિ, અટ્ઠકથાવચનેહિ ચ પકતત્તેહિપિ અપકતત્તેહિપિ સબ્બેહિ અલજ્જીહિ એકકમ્માદિસંવાસો ન વટ્ટતિ, કરોન્તાનં આપત્તિ એવ દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહત્થાયેવ સબ્બસિક્ખાપદાનં પઞ્ઞત્તત્તાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. તેનેવ દુતિયસઙ્ગીતિયં પકતત્તાપિ અલજ્જિનો વજ્જિપુત્તકા યસત્થેરાદીહિ મહન્તેન વાયામેન સઙ્ઘતો વિયોજિતા. ન હિ તેસુ પારાજિકાદિઅસંવાસિકા અત્થિ તેહિ દીપિતાનં દસન્નં વત્થૂનં (ચૂળવ. ૪૫૨) લહુકાપત્તિવિસયત્તા.

તસ્સ પન સન્તિકેતિ મહારક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે. ખરપત્તન્તિ ખરસઙ્ખાતં સુવણ્ણપતિરૂપકં વત્થુ. દાયકેહિ અસતિયા દિન્નં રૂપિયં તેહિ પુન સકસઞ્ઞાય ગણ્હન્તે અદાતું, નિસ્સગ્ગિયવત્થું ગણ્હાહીતિ દાતુઞ્ચ ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘તવ ચોળકં પસ્સાહી’’તિ. એવં વત્વાપિ પન નટ્ઠવત્થુસ્મિં વિય નિસ્સજ્જિતબ્બાભાવેપિ આપત્તિ દેસેતબ્બાવ. અસતિયાપિ હિ તં વત્થું વત્થાદિના સહત્થેન ગહેત્વા ‘‘ઇદં દેમી’’તિ દિન્નં, તદા પરિચ્ચાગસબ્ભાવતો દાનમેવ હોતિ ‘‘અપ્પગ્ઘં દસ્સામી’’તિ મહગ્ઘસ્સ દાને વિય. પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ ચ અસતિયા દિય્યમાનત્તે ઞાતેપિ અદિન્નાદાનં ન હોતિ દાયકેહિ દિન્નત્તા, તસ્મા રૂપિયં નિસ્સગ્ગિયમેવ હોતિ. કેચિ પન ‘‘ઈદિસં નામ ન હોતિ, તેનેવ ચેત્થ ‘તવ ચોળકં પસ્સા’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં નો નક્ખમતિ, વીમંસિતબ્બં.

૫૮૬. એકપરિચ્છેદાનીતિ સિયા કિરિયત્તં, સિયા અકિરિયત્તઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. જાતરૂપરજતભાવો, અત્તુદ્દેસિકતા, ગહણાદીસુ અઞ્ઞતરભાવોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૭. નવમે જાતરૂપાદિચતુબ્બિધનિસ્સગ્ગિયવત્થુ ઇધ રૂપિયગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘જાતરૂપરજતપરિવત્તન’’ન્તિ. પટિગ્ગહિતપરિવત્તનેતિ કપ્પિયવોહારેન, અકપ્પિયવોહારેન વા પટિગ્ગહિતસ્સ રૂપિયસ્સ પરિવત્તને.

૫૮૯. પાળિયં ઘનકતન્તિ ઇટ્ઠકાદિ. રૂપિયં નામ સત્થુવણ્ણોતિઆદીસુ કિઞ્ચાપિ કેવલં રજતં ન ગહિતં, તથાપિ રૂપિયપદેનેવ તં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સુદ્ધો રૂપિયસંવોહારો એવ વુત્તોતિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિઆદિમ્હિ વિનિચ્છયં વક્ખામાતિ પાઠસેસો.

૫૯૧. પાળિયં રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિ અત્તના દિય્યમાનં સકસન્તકં સન્ધાય વુત્તં. રૂપિયં ચેતાપેતીતિ પરસન્તકં. એસ નયો સેસેસુપિ. તત્થ અરૂપિય-સદ્દેન દુક્કટવત્થુમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. પચ્છિમે પન તિકે ‘‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી અરૂપિયં ચેતાપેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇમિના નયેન સબ્બત્થ યોજના વેદિતબ્બા. ઇમસ્મિઞ્ચ તિકે અરૂપિય-સદ્દેન કપ્પિયવત્થુયેવ ગહિતં, ન મુત્તાદિદુક્કટવત્થુ અન્તે ‘‘પઞ્ચન્નં સહ અનાપત્તી’’તિ વુત્તત્તા. કિઞ્ચાપિ દુક્કટવત્થુ ન ગહિતં, તથાપિ દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થું, કપ્પિયવત્થુના દુક્કટવત્થુઞ્ચ પરિવત્તયતો દુક્કટં, નયતો સિદ્ધમેવ હોતિ. તઞ્ચ દુક્કટવત્થુમ્હિ તથસઞ્ઞાય વા અતથસઞ્ઞાય વા વિમતિયા વા પરિવત્તેન્તસ્સપિ હોતિયેવ અચિત્તકત્તા ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ. પઞ્ચન્નં સહાતિ પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સહ.

ઇદાનિ ‘‘નિસ્સગ્ગિયવત્થુના દુક્કટવત્થું વા’’તિઆદિના વુત્તસ્સ અત્થસ્સ પાળિયં સરૂપેન અનાગતત્તેપિ નયતો લબ્ભમાનતં દસ્સેતું ‘‘યો હિ અય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ યસ્મા રૂપિયેન પરિવત્તિતં અરૂપિયં નિસ્સટ્ઠમ્પિ સબ્બેસમ્પિ અકપ્પિયત્તા નિસ્સગ્ગિયમેવ ન હોતિ નિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બસ્સેવ નિસ્સજ્જિતબ્બતો, કેવલં પન ઇદં છડ્ડેત્વા પાચિત્તિયમેવ પરિવત્તકેન દેસેતબ્બં, તસ્મા ‘‘રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી અરૂપિયં ચેતાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિ તિકો ભગવતા ન વુત્તો, તીસુપિ પદેસુ પરિવત્તિયમાનસ્સ અરૂપિયત્તેન નિસ્સગ્ગિયવચનાયોગા રૂપિયસ્સેવ નિસ્સજ્જિતબ્બતો. રૂપિયસ્સેવ હિ નિસ્સટ્ઠસ્સ આરામિકાદીહિ પટિપજ્જનવિધિ પાળિયં દસ્સિતો, ન અરૂપિયસ્સ. તસ્મા પાચિત્તિયમત્તસમ્ભવદસ્સનત્થમેવ પનેત્થ અટ્ઠકથાયં ‘‘અવુત્તોપિ અયં…પે… તિકો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં, ન પન તસ્સ વત્થુનો નિસ્સગ્ગિયતાદસ્સનત્થં. તેનેવ પત્તચતુક્કે ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયં કાતુ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અયં અમ્હાકં ખન્તિ. અત્તનો વા હીતિઆદિ દુતિયતિકાનુલોમેનેવ તતિયત્તિકસ્સ સિજ્ઝનપ્પકારં સમત્થેતું વુત્તં. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યસ્મા હિ યથા અત્તનો અરૂપિયેન પરસ્સ રૂપિયં ચેતાપેન્તસ્સ એકસ્મિં અન્તે રૂપિયસમ્ભવતો ‘‘રૂપિયસંવોહારો કતો એવ હોતી’’તિ દુતિયત્તિકો વુત્તો, એવં અત્તનો રૂપિયેન પરસ્સ અરૂપિયં ચેતાપેન્તસ્સાપિ હોતીતિ તતિયો તિકો વત્તબ્બો ભવેય્ય, સો પન દુતિયત્તિકેનેવ એકતો રૂપિયપક્ખસામઞ્ઞેન સિજ્ઝતીતિ પાળિયં ન વુત્તોતિ. તત્થ એકન્તેન રૂપિયપક્ખેતિ એકેન અન્તેન રૂપિયપક્ખે, ‘‘એકતો રૂપિયપક્ખે’’તિ વા પાઠો.

ઇદાનિ દુતિયત્તિકે અરૂપિયપદસ્સ અત્થભૂતેસુ દુક્કટવત્થુકપ્પિયવત્થૂસુ દુક્કટવત્થુના રૂપિયાદિપરિવત્તને આપત્તિભેદં દસ્સેતું ‘‘દુક્કટવત્થુના’’તિઆદિ આરદ્ધં. દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થુન્તિઆદિ પન દુક્કટવત્થુના પરિવત્તનપ્પસઙ્ગે પાળિયં અવુત્તસ્સાપિ અત્થસ્સ નયતો લબ્ભમાનતં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ ઇમિનાતિ રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદેન, તેન ચ દુક્કટસ્સ અચિત્તકતમ્પિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞત્ર સહધમ્મિકેહીતિ ‘‘પઞ્ચન્નં સહ અનાપત્તી’’તિ વચનતો વુત્તં, તેનાપિ કયવિક્કયસિક્ખાપદસ્સ કપ્પિયવત્થુનિસ્સિતતં એવ સાધેતિ. ઇમં…પે… રૂપિયચેતાપનઞ્ચ સન્ધાય વુત્તન્તિ પકતેન સમ્બન્ધો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. તત્થાતિ કયવિક્કયસિક્ખાપદે (પારા. ૫૯૩).

એવં દુક્કટવત્થુના રૂપિયાદિપરિવત્તને આપત્તિભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કપ્પિયવત્થુનાપિ દસ્સેતું ‘‘કપ્પિયવત્થુના પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તેનેવાતિ કપ્પિયવત્થુના એવ. ‘‘રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વા’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં. મુત્તાદિદુક્કટવત્થુમ્પિ ઉગ્ગહેત્વા કારિતમ્પિ પઞ્ચન્નમ્પિ ન વટ્ટતિ એવ. સમુટ્ઠાપેતીતિ સયં ગન્ત્વા, ‘‘ઇમં કહાપણાદિં કમ્મકારાનં દત્વા બીજં સમુટ્ઠાપેહી’’તિ એવં અઞ્ઞં આણાપેત્વા વા સમુટ્ઠાપેતિ. મહાઅકપ્પિયોતિ અત્તનાવ બીજતો પટ્ઠાય દૂસિતત્તા અઞ્ઞસ્સ મૂલસામિકસ્સ અભાવતો વુત્તં. સો હિ ચોરેહિ અચ્છિન્નોપિ પુન લદ્ધો જાનન્તસ્સ કસ્સચિપિ ન વટ્ટતિ. યદિ હિ વટ્ટેય્ય, તળાકાદીસુ વિય અચ્છિન્નો વટ્ટતીતિ આચરિયા વદેય્યું. ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેનાતિ સઙ્ઘે નિસ્સજ્જનેન, ચોરાદિઅચ્છિન્દનાદિના ચ કપ્પિયં કાતું ન સક્કા, ઇદઞ્ચ તેન રૂપેન ઠિતં, તમ્મૂલિકેન વત્થુમુત્તાદિરૂપેન ઠિતઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. દુક્કટવત્થુમ્પિ હિ તમ્મૂલિકકપ્પિયવત્થુઞ્ચ ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન તેન રૂપેન કપ્પિયં કાતું. યદિ પન સો ભિક્ખુ તેન કપ્પિયવત્થુદુક્કટવત્થુના પુન રૂપિયં ચેતાપેય્ય, તં રૂપિયં નિસ્સજ્જાપેત્વા અઞ્ઞેસં કપ્પિયં કાતુમ્પિ સક્કા ભવેય્યાતિ દટ્ઠબ્બં.

પત્તં કિણાતીતિ એત્થ ‘‘ઇમિના કહાપણાદિના કમ્મારકુલતો પત્તં કિણિત્વા એહી’’તિ આરામિકાદીહિ કિણાપનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. તેનેવ રાજસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં ‘‘એત્તકેહિ કહાપણેહિ સાટકે આહર, એત્તકેહિ યાગુઆદીનિ સમ્પાદેહીતિ વદતિ, યં તે આહરન્તિ, સબ્બેસં અકપ્પિયં. કસ્મા? કહાપણાનં વિચારિતત્તા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯) વુત્તં. ઇમિના પન વચનેન યં માતિકાટ્ઠકથાયં રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદં ‘‘અનાણત્તિક’’ન્તિ વુત્તં, તં ન સમેતિ. ન કેવલઞ્ચ ઇમિના, પાળિયાપિ તં ન સમેતિ. પાળિયઞ્હિ નિસ્સટ્ઠરૂપિયેન આરામિકાદીહિ સપ્પિયાદિં પરિવત્તાપેતું ‘‘સો વત્તબ્બો ‘આવુસો, ઇમં જાનાહી’તિ. સચે સો ભણતિ ‘ઇમિના કિં આહરીયતૂ’તિ, ન વત્તબ્બો ‘ઇમં વા ઇમં વા આહરા’તિ. કપ્પિયં આચિક્ખિતબ્બં ‘સપ્પિ વા’’’તિઆદિના રૂપિયસંવોહારં પરિમોચેત્વાવ વુત્તં. ‘‘ઇમિના રૂપિયેન કિં આહરીયતૂ’’તિ પુચ્છન્તો ‘‘ઇમં આહરા’’તિ વુત્તેપિ અધિકારતો ‘‘ઇમિના રૂપિયેન ઇમં આહરા’’તિ ભિક્ખૂહિ આણત્તો એવ હોતીતિ તં રૂપિયસંવોહારં પરિવજ્જેતું ‘‘ન વત્તબ્બો ‘ઇમં વા ઇમં વા આહરા’’’તિ પટિક્ખેપો કતો, અનાપત્તિવારેપિ ‘‘કપ્પિયકારકસ્સ આચિક્ખતી’’તિ ન વુત્તં. કયવિક્કયસિક્ખાપદે (પારા. ૫૯૫) પન તથા વુત્તં, તસ્મા ઇદં સાણત્તિકં કયવિક્કયમેવ અનાણત્તિકન્તિ ગહેતબ્બં.

મૂલસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તાતિ યેન ઉગ્ગહિતમૂલેન પત્તો કીતો, તસ્સ મૂલસ્સ સઙ્ઘમજ્ઝે અનિસ્સટ્ઠત્તા, એતેન રૂપિયમેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં, ન તમ્મૂલિકં અરૂપિયન્તિ દસ્સેતિ. યદિ હિ તેન રૂપિયેન અઞ્ઞં રૂપિયં ચેતાપેય્ય, તં રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદે આગતનયેનેવ નિસ્સજ્જાપેત્વા સેસેહિ પરિભુઞ્જિતબ્બં ભવેય્યાતિ. ‘‘મૂલસ્સ અસમ્પટિચ્છિતત્તા’’તિ ઇમિના મૂલસ્સ ગિહિસન્તકત્તં, તેનેવ પત્તસ્સ રૂપિયસંવોહારાનુપ્પન્નતઞ્ચ દસ્સેતિ. પઞ્ચસહધમ્મિકસન્તકેનેવ હિ રૂપિયસંવોહારદોસો. તત્થ ચ અત્તનો સન્તકે પાચિત્તિયં, ઇતરત્થ દુક્કટં.

નિસ્સજ્જીતિ દાનવસેન વુત્તં, ન વિનયકમ્મવસેન. તેનેવ ‘‘સપ્પિસ્સ પૂરેત્વા’’તિ વુત્તં. યં અત્તનો ધનેન પરિવત્તેતિ, તસ્સ વા ધનસ્સ રૂપિયભાવો, પરિવત્તનપરિવત્તાપનેસુ અઞ્ઞતરભાવો ચાતિ ઇમાનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ.

રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૯૩-૫. દસમે પાળિયં જાનાહીતિ ઇદાનેવ ઉપધારેહિ, ઇદં પચ્છા છડ્ડેતું ન સક્કાતિ અધિપ્પાયો. ઇમિનાતિ ભિક્ખુના દિય્યમાનં વુત્તં. ઇમન્તિ પરેન પટિદિય્યમાનં. સેસઞાતકેસુ સદ્ધાદેય્યવિનિપાતસમ્ભવતો તદભાવટ્ઠાનમ્પિ દસ્સેતું ‘‘માતરં પન પિતરં વા’’તિ વુત્તં. ન સક્કા તં પટિક્ખિપિતુન્તિ એત્થ યથા રૂપિયં ભતકાનં દત્વા અસ્સામિકભૂમિયં અયોબીજસમુટ્ઠાપને ભતિયા ખણન્તાનં સન્તિકા ગહિતભણ્ડકભાવેપિ પાચિત્તિયં હોતિ, એવમિધાપીતિ કેચિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. યઞ્હિ અસ્સામિકભૂમિં ખણિત્વા સમુટ્ઠાપિતં અયોબીજં, તં ભતકાનં સન્તકં નામ હોતિ, તદત્થઞ્ચ તેસં રૂપિયં દેન્તસ્સ રૂપિયસંવોહારોવ હોતિ અકપ્પિયવોહારેન રજનચ્છલ્લિઆદીનં આહરાપને કયવિક્કયો વિય, તાદિસમ્પિ પરભણ્ડં ઇધ વત્થધોવનાદીસુ નત્થિ, તસ્મા અટ્ઠકથાપમાણેનેવેત્થ પાચિત્તિયં ગહેતબ્બં.

૫૯૭. પુઞ્ઞં ભવિસ્સતીતિ દેતીતિ એત્થ સચે ભિક્ખુ અત્તનો ભણ્ડસ્સ અપ્પગ્ઘતં ઞત્વાપિ અકથેત્વા ‘‘ઇદાનેવ ઉપપરિક્ખિત્વા ગણ્હ, મા પચ્છા વિપ્પટિસારી હોહી’’તિ વદતિ, ઇતરો ચ અત્તનો દિય્યમાનસ્સ મહગ્ઘતં અજાનન્તો ‘‘ઊનં વા અધિકં વા તુમ્હાકમેવા’’તિ દત્વા ગચ્છતિ, ભિક્ખુસ્સ અનાપત્તિ ઉપનન્દસ્સ વિય પરિબ્બાજકવત્થુગ્ગહણે. વિપ્પટિસારિસ્સ પુન સકસઞ્ઞાય આગતસ્સ યં અધિકં ગહિતં, તં દાતબ્બં. યેન યં પરિવત્તેતિ, તેસં ઉભિન્નં કપ્પિયવત્થુતા, અસહધમ્મિકતા, કયવિક્કયાપજ્જનઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો કોસિયવગ્ગો દુતિયો.