વિમતિવિનોદની-ટીકા (દુતિયો ભાગો)

૫. પાચિત્તિયકણ્ડં

૧. મુસાવાદવગ્ગો

૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧. મુસાવાદવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે ખુદ્દકાનન્તિ એત્થ ‘‘ખુદ્દક-સદ્દો બહુ-સદ્દપરિયાયો’’તિ વદન્તિ. તત્થાતિ તેસુ વગ્ગેસુ, ખુદ્દકેસુ વા. ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ હેતુનો વિપક્ખેપિ નિબ્બાને વત્તનતો અનેકન્તિકત્તે પરેહિ વુત્તે ‘‘ન મયા અયં હેતુ વુત્તો’’તિ તં કારણં પટિચ્છાદેતું પુન ‘‘જાતિધમ્મતોતિ મયા વુત્ત’’ન્તિઆદીનિ વદતિ. ‘‘સમ્પજાન’’ન્તિ વત્તબ્બે અનુનાસિકલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘જાનન્તો’’તિ.

૨. સમ્પજાનમુસાવાદેતિ અત્તના વુચ્ચમાનસ્સ અત્થસ્સ વિતથભાવં પુબ્બેપિ જાનિત્વા, વચનક્ખણે ચ જાનન્તસ્સ મુસાવાદભણને. તેનાહ ‘‘જાનિત્વા’’તિઆદિ. મુસાવાદેતિ ચ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, તસ્મા મુસાભણનનિમિત્તં પાચિત્તિયન્તિ એવમેત્થ, ઇતો પરેસુપિ ઈદિસેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩. વદન્તિ એતાયાતિ વાચાતિ આહ ‘‘મિચ્છા’’તિઆદિ. ‘‘ધનુના વિજ્ઝતી’’તિઆદીસુ વિય ‘‘ચક્ખુના દિટ્ઠ’’ન્તિ પાકટવસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઓળારિકેના’’તિ.

૧૧. ગતો ભવિસ્સતીતિ એત્થાપિ સન્નિટ્ઠાનતો વુત્તત્તા મુસાવાદો જાતો. આપત્તિન્તિ પાચિત્તિયાપત્તિં, ન દુબ્ભાસિતં. જાતિઆદીહિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ પરં દવા વદન્તસ્સ હિ તં હોતિ. ચારેસુન્તિ ઉપનેસું. વત્થુવિપરીતતા, વિસંવાદનપુરેક્ખારતા, યમત્થં વત્થુકામો, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિઞ્ઞાપનપયોગો ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. વત્થુવિપરીતતાય હિ અસતિ વિસંવાદનપુરેક્ખારતાય વિઞ્ઞાપિતેપિ મુસાવાદો ન હોતિ, દુક્કટમત્તમેવ હોતિ. તસ્મા સાપિ અઙ્ગમેવાતિ ગહેતબ્બં. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનત્થં મુસા ભણન્તસ્સ પારાજિકં, પરિયાયેન થુલ્લચ્ચયં, અમૂલકેન પારાજિકેન અનુદ્ધંસનત્થં સઙ્ઘાદિસેસો, સઙ્ઘાદિસેસેનાનુદ્ધંસનઓમસવાદાદીસુ પાચિત્તિયં, અનુપસમ્પન્નેસુ દુક્કટં, ઉક્કટ્ઠહીનજાતિઆદીહિ દવા અક્કોસન્તસ્સ દુબ્ભાસિતં, કેવલં મુસા ભણન્તસ્સ ઇધ પાચિત્તિયં વુત્તં.

મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૩. દુતિયે પુબ્બે પતિટ્ઠિતારપ્પદેસં પુન અરે પત્તેતિ પઠમં ભૂમિયં પતિટ્ઠિતનેમિપ્પદેસે પરિવત્તેત્વા પુન ભૂમિયં પતિટ્ઠિતેતિ અત્થો.

૧૫. પુબ્બેતિ અટ્ઠુપ્પત્તિયં. પુપ્ફછડ્ડકા નામ ગબ્ભમલાદિહારકા. તચ્છકકમ્મન્તિ પાસાણકોટ્ટનાદિવડ્ઢકીકમ્મં. હત્થમુદ્દાગણનાતિ અઙ્ગુલિસઙ્કોચનેનેવ ગણના. અચ્છિદ્દકગણના નામ એકટ્ઠાનદસટ્ઠાનાદીસુ સારિયો ઠપેત્વા અનુક્કમેન ગણના. આદિ-સદ્દેન સઙ્કલનપટઉપ્પાદનવોક્લનભાગહારાદિવસેન પવત્તા પિણ્ડગણના ગહિતા. યસ્સ સા પગુણા, સો રુક્ખમ્પિ દિસ્વા ‘‘એત્તકાનિ એત્થ પણ્ણાની’’તિ જાનાતિ. યભ-મેથુનેતિ વચનતો આહ ‘‘ય-કાર-ભ-કારે’’તિઆદિ.

૧૬. ન પુરિમેનાતિ મુસાવાદસિક્ખાપદેન. સોપિ આપત્તિયાતિ ઉપસગ્ગાદિવિસિટ્ઠેહિપિ વદન્તો પાચિત્તિયાપત્તિયાવ કારેતબ્બો.

૨૬. દુબ્ભાસિતન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા પાળિયં અનાગતેહિપિ પરમ્મુખા વદન્તસ્સપિ દુબ્ભાસિતમેવાતિ આચરિયા વદન્તિ તતો લામકાપત્તિયા અભાવા, અનાપત્તિયાપેત્થ ભવિતું અયુત્તત્તા. સબ્બસત્તાતિ એત્થ વચનત્થવિદૂહિ તિરચ્છાનાદયોપિ ગહિતા.

૩૫. અનુસાસનીપુરેક્ખારતાય વા પાપગરહિતાય વા વદન્તાનં ચિત્તસ્સ લહુપરિવત્તિભાવતો અન્તરન્તરા કોપે ઉપ્પન્નેપિ અનાપત્તિ. કાયવિકારમત્તેનપિ ઓમસનસમ્ભવતો ‘‘તિસમુટ્ઠાનં, કાયકમ્મ’’ન્તિ ચ વુત્તં. પરિવારે પન ‘‘ચતુત્થેન આપત્તિસમુટ્ઠાનેન…પે… દુબ્ભાસિતં આપજ્જેય્યાતિ. ન હીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિઆદિના (પરિ. ૨૭૬) ઇતરાનિ સમુટ્ઠાનાનિ પટિક્ખિપિત્વા પઞ્ચમસ્સેવ વુત્તત્તા આહ ‘‘દુબ્ભાસિતાપત્તિ પનેત્થ વાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતી’’તિ. દવકમ્યતાય હિ કાયવાચાચિત્તેહિ ઓમસન્તસ્સપિ વાચાચિત્તમેવ આપત્તિયા અઙ્ગં હોતિ, ન પન કાયો વિજ્જમાનોપિ ધમ્મદેસનાપત્તિ વિય કેવલં કાયવિકારેનેવ. ઓમસન્તસ્સ પન કિઞ્ચાપિ ઇધ દુબ્ભાસિતાપત્તિયા અનાપત્તિ, અથ ખો કાયકીળાપટિક્ખેપસિક્ખાપદેન દુક્કટમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ઉપસમ્પન્નં જાતિઆદીહિ અનઞ્ઞાપદેસેન અક્કોસનં, તસ્સ જાનનં, અત્થપુરેક્ખારતાદીનં અભાવોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૬. તતિયે ભણ્ડનં જાતં એતેસન્તિ ભણ્ડનજાતા. પિસતીતિ પિસુણા, વાચા, સમગ્ગે ભિન્ને કરોતીતિ અત્થો. તાય વાચાય સમન્નાગતો પિસુણો, તસ્સ કમ્મં પેસુઞ્ઞન્તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

ઇધાપિ જાતિઆદીહિ દસહિ વત્થૂહિ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરન્તસ્સેવ પાચિત્તિયં, ઇતરેહિ અક્કોસવત્થૂહિ દુક્કટં. અનક્કોસવત્થૂહિ પન ઉપસંહરન્તસ્સ દુક્કટમેવાતિ વદન્તિ. જાતિઆદીહિ અનઞ્ઞાપદેસેન અક્કોસન્તસ્સ ભિક્ખુનો સુત્વા ભિક્ખુસ્સ ઉપસંહરણં, પિયકમ્યતાભેદાધિપ્પાયેસુ અઞ્ઞતરતા, તસ્સ વિજાનનાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫. ચતુત્થે પુરિમબ્યઞ્જનેન સદિસન્તિ ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ એત્થ અનિચ્ચ-સદ્દેન સદિસં ‘‘વેદના અનિચ્ચા’’તિ એત્થ અનિચ્ચ-સદ્દં વદતિ. અક્ખરસમૂહોતિ અવિભત્તિકો વુત્તો. પદન્તિ વિભત્તિઅન્તં વુત્તં.

એકં પદન્તિ ગાથાપદમેવ સન્ધાય વદતિ. પદગણનાયાતિ ગાથાપદગણનાય. અપાપુણિત્વાતિ સદ્ધિં અકથેત્વા. એતેન ગાથાય પચ્છિમપાદે વુચ્ચમાને સામણેરો પઠમપાદાદિં વદતિ, આપત્તિયેવ, તસ્મિં નિસ્સદ્દે એવ ઇતરેન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

અટ્ઠકથાનિસ્સિતોતિ સઙ્ગીતિત્તયારુળ્હં પોરાણટ્ઠકથં સન્ધાય વદતિ. ઇદાનિપિ ‘‘યથાપિ દીપિકો નામ, નિલીયિત્વા ગણ્હતે મિગે’’તિ (મિ. પ. ૬.૧.૫; વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૭; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૪; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૭; પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૬૩) એવમાદિકં અટ્ઠકથાવચનં અત્થેવ, બુદ્ધઘોસાચરિયાદીહિ પોરાણટ્ઠકથાનયેન વુત્તમ્પિ ઇધ સઙ્ગહેતબ્બન્તિ વદન્તિ. પાળિનિસ્સિતોતિ ઉદાનવગ્ગસઙ્ગહાદિકો. વિવટ્ટૂપનિસ્સિતન્તિ નિબ્બાનનિસ્સિતં. થેરસ્સાતિ નાગસેનત્થેરસ્સ. મગ્ગકથાદીનિ પકરણાનિ.

૪૬. પાળિયં અક્ખરાયાતિઆદિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, અક્ખરેનાતિઆદિના અત્થો ગહેતબ્બો.

૪૮. ઉપચારં મુઞ્ચિત્વાતિ પરિસાય દ્વાદસહત્થં મુઞ્ચિત્વા એકતો ઠિતસ્સ વા નિસિન્નસ્સ વા અનુપસમ્પન્નસ્સ અકથેત્વા અઞ્ઞે ઉદ્દિસ્સ ભણન્તસ્સાપિ અનાપત્તિ. સચે પન દૂરે નિસિન્નમ્પિ ઉદ્દિસ્સ ભણતિ, આપત્તિ એવ. ઓપાતેતીતિ સદ્ધિં કથેતિ. અનુપસમ્પન્નતા, વુત્તલક્ખણધમ્મં પદસો વાચનતા, એકતો ભણનઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦-૫૧. પઞ્ચમે તત્રિદં નિદસ્સનન્તિ સેસો. દિરત્તતિરત્તન્તિ એત્થ દિરત્તગ્ગહણં વચનાલઙ્કારત્થં, નિરન્તરં તિસ્સોવ રત્તિયો વસિત્વા ચતુત્થદિવસાદીસુ સયન્તસ્સેવ આપત્તિ, ન એકન્તરિકાદિવસેન સયન્તસ્સાતિ દસ્સનત્થમ્પીતિ દટ્ઠબ્બં. દિરત્તવિસિટ્ઠઞ્હિ તિરત્તં વુચ્ચમાનં, તેન અનન્તરિકમેવ તિરત્તં દીપેતીતિ. પઞ્ચહિ છદનેહીતિ ઇટ્ઠકસિલાસુધાતિણપણ્ણેહિ. વાચુગ્ગતવસેનાતિ પગુણવસેન. દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધો વડ્ઢકીહત્થેન ગહેતબ્બો. એકૂપચારો એકેન મગ્ગેન પવિસિત્વા અબ્ભોકાસં અનુક્કમિત્વા સબ્બત્થ અનુપરિગમનયોગ્ગો, એતં બહુદ્વારમ્પિ એકૂપચારોવ. તત્થ પન કુટ્ટાદીહિ રુન્ધિત્વા વિસું દ્વારં યોજેન્તિ, નાનૂપચારો હોતિ. સચે પન રુન્ધતિ એવ, વિસું દ્વારં ન યોજેન્તિ, ‘‘એતમ્પિ એકૂપચારમેવ મત્તિકાદીહિ પિહિતદ્વારો વિય ગબ્ભો’’તિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞથા ગબ્ભે પવિસિત્વા પમુખાદીસુ નિપન્નાનુપસમ્પન્નેહિ સહસેય્યાપરિમુત્તિયા ગબ્ભદ્વારં મત્તિકાદીહિ પિદહાપેત્વા ઉટ્ઠિતે અરુણે વિવરાપેન્તસ્સપિ અનાપત્તિ ભવેય્યાતિ.

તેસં પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ આપત્તીતિ એત્થ કેચિ ‘‘અનુટ્ઠહનેન અકિરિયસમુટ્ઠાના આપત્તિ વુત્તા તસ્મિં ખણે સયન્તસ્સ કિરિયાભાવા. ઇદઞ્હિ સિક્ખાપદં સિયા કિરિયાય સમુટ્ઠાતિ, સિયા અકિરિયાય સમુટ્ઠાતિ. કિરિયાસમુટ્ઠાનતા ચસ્સ તબ્બહુલવસેન વુત્તાતિ વદતિ. યથા ચેતં, એવં દિવાસયનમ્પિ. અનુટ્ઠહનેન, હિ દ્વારાસંવરણેન ચેતં અકિરિયસમઉટ્ઠાનમ્પિ હોતી’’તિ વદન્તિ. ઇદઞ્ચ યુત્તં વિય દિસ્સતિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

‘‘ઉપરિમતલેન સદ્ધિં અસમ્બદ્ધભિત્તિકસ્સા’’તિ ઇદં સમ્બદ્ધભિત્તિકે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ઉપરિમતલે સયિતસ્સ સઙ્કા એવ નત્થીતિ ‘‘હેટ્ઠાપાસાદે’’તિઆદિ વુત્તં. નાનૂપચારેતિ બહિ નિસ્સેણિયા આરોહણીયે.

સભાસઙ્ખેપેનાતિ સભાકારેન. ‘‘અડ્ઢકુટ્ટકે’’તિ ઇમિના સણ્ઠાનં દસ્સેતિ. યત્થ તીસુ દ્વીસુ વા પસ્સેસુ ભિત્તિયો બદ્ધા, છદનં વા અસમ્પત્તા અડ્ઢભિત્તિ, ઇદં અડ્ઢકુટ્ટકં નામ. વાળસઙ્ઘાટો નામ પરિક્ખેપસ્સ અન્તો થમ્ભાદીનં ઉપરિ વાળરૂપેહિ કતસઙ્ઘાટો. પરિક્ખેપસ્સ બહિગતેતિ એત્થ યસ્મિં પસ્સે પરિક્ખેપો નત્થિ, તત્થ સચે ભૂમિતો વત્થુ ઉચ્ચં હોતિ, ઉભતો ઉચ્ચવત્થુતો હેટ્ઠા ભૂમિયં નિબ્બકોસબ્ભન્તરેપિ અનાપત્તિ એવ તત્થ સેનાસનવોહારાભાવતો. અથ વત્થુ નીચં ભૂમિસમમેવ સેનાસનસ્સ હેટ્ઠિમતલે તિટ્ઠતિ, તત્થ પરિક્ખેપરહિતદિસાય નિબ્બકોસબ્ભન્તરે સબ્બત્થ આપત્તિ હોતિ, પરિચ્છેદાભાવતો પરિક્ખેપસ્સ બહિ એવ અનાપત્તીતિ દટ્ઠબ્બં. પરિમણ્ડલં વાતિઆદિ મજ્ઝે ઉદકપતનત્થાય આકાસઙ્ગણવન્તં સેનાસનં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારેતિ એકેકગબ્ભસ્સ દ્વીસુ પસ્સેસુ પમુખેન ગમનં પરિચ્છિન્દિત્વા દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધતો અનૂનં કુટ્ટં કત્વા આકાસઙ્ગણેન પવેસં કરોન્તિ, એવં અકતોતિ અત્થો. ગબ્ભપરિક્ખેપોતિ ચતુરસ્સપાસાદાદીસુ સમન્તા ઠિતગબ્ભભિત્તિયો સન્ધાય વુત્તં.

પાટેક્કસન્નિવેસાતિ એકેકદિસાય ગબ્ભપાળિયો ઇતરદિસાસુ ગબ્ભપાળીનં અભાવેન, ભાવેપિ વા અઞ્ઞમઞ્ઞભિત્તિચ્છદનેહિ અસમ્બન્ધતાય પાટેક્કસન્નિવેસા નામ વુચ્ચતિ. તં…પે… સન્ધાય વુત્તન્તિ તત્થ પાચિત્તિયેન અનાપત્તીતિ વુત્તં, ન દુક્કટેન. તાદિસાય હિ ગબ્ભપાળિયા પમુખં તીસુ દિસાસુ ભિત્તીનં અભાવેન એકદિસાય ગબ્ભભિત્તિમત્તેન સબ્બચ્છન્નં ચૂળપરિચ્છન્નં નામ હોતિ. તસ્મા દુક્કટમેવ. યદિ પન તસ્સ પમુખસ્સ ઇતરદિસાસુપિ એકિસ્સં, સબ્બાસુ વા ભિત્તિં કરોન્તિ, તદા સબ્બચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નાદિભાવતો પાચિત્તિયમેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ભૂમિયં વિના જગતિયા પમુખં સન્ધાયાતિ એત્થ ઉચ્ચવત્થું અકત્વા ભૂમિયં કતગેહસ્સ પમુખં સન્ધાય અપરિક્ખિત્તે પાચિત્તિયેન અનાપત્તીતિ ઇદં કથિતં. ઉચ્ચવત્થુકં ચે પમુખં હોતિ, તેન વત્થુના પરિક્ખિત્તસઙ્ખ્યમેવ પમુખં ગચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. તત્થાતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં. જગતિયા પમાણં વત્વાતિ પકતિભૂમિયા નિપન્નો યથા જગતિયા ઉપરિ સયિતં ન પસ્સતિ, એવં ઉચ્ચાતિઉચ્ચવત્થુસ્સ ઉબ્બેધપ્પમાણં વત્વા. એકદિસાય ઉજુકમેવ દીઘં કત્વા સન્નિવેસિતો પાસાદો એકસાલસન્નિવેસો. દ્વીસુ, તીસુ વા ચતૂસુપિ વા દિસાસુ સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાનાદિવસેન કતા દ્વિસાલાદિસન્નિવેસા વેદિતબ્બા. સાલપ્પભેદદીપનમેવ ચેત્થ પુરિમતો વિસેસોતિ. પરિક્ખેપો વિદ્ધસ્તોતિ પમુખસ્સ પરિક્ખેપં સન્ધાય વદતિ.

૫૩. ઉપડ્ઢચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નં સેનાસનં દુક્કટસ્સ આદિં વત્વા પાળિયં દસ્સિતત્તા તતો અધિકં સબ્બચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નાદિકમ્પિ સબ્બં પાળિયં અવુત્તમ્પિ પાચિત્તિયસ્સેવ વત્થુભાવેન દસ્સિતં સિક્ખાપદસ્સ પણ્ણત્તિવજ્જત્તા, ગરુકે ઠાતબ્બતો ચાતિ વેદિતબ્બં. સત્ત પાચિત્તિયાનીતિ પાળિયં વુત્તપાચિત્તિયદ્વયં સામઞ્ઞતો એકત્તેન ગહેત્વા વુત્તં.

૫૪. પાળિયં ‘‘તતિયાય રત્તિયા પુરારુણા નિક્ખમિત્વા પુન વસતી’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, અનિક્ખમિત્વા પન પુરારુણા ઉટ્ઠહિત્વા અન્તોછદને નિસિન્નસ્સાપિ પુનદિવસે સહસેય્યેન અનાપત્તિ એવ. સેનમ્બમણ્ડપવણ્ણં હોતીતિ સીહળદીપે કિર ઉચ્ચવત્થુકો સબ્બચ્છન્નો સબ્બઅપરિચ્છન્નો એવંનામકો સન્નિપાતમણ્ડપો અત્થિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. એત્થ ચતુત્થભાગો ચૂળકં, દ્વે ભાગા ઉપડ્ઢં, તીસુ ભાગેસુ દ્વે ભાગા યેભુય્યન્તિ ઇમિના નયેન ચૂળકચ્છન્નપરિચ્છન્નતાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. પાચિત્તિયવત્થુકસેનાસનં, તત્થ અનુપસમ્પન્નેન સહ નિપજ્જનં, ચતુત્થદિવસે સૂરિયત્થઙ્ગમનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

સહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫. છટ્ઠે માતુગામેન સદ્ધિં ચતુત્થદિવસે સયન્તસ્સાપિ ઇમિના સિક્ખાપદેન એકાવ આપત્તિ. કેચિ પન પુરિમસિક્ખાપદેનાપીતિ દ્વે આપત્તિયો વદન્તિ, તં ન યુત્તં ‘‘અનુપસમ્પન્નેના’’તિ અનિત્થિલિઙ્ગેન વુત્તત્તા નપુંસકેન પન ચતુત્થદિવસે સયન્તસ્સ સદુક્કટપાચિત્તિયં વત્તું યુત્તં. કિઞ્ચાપેત્થ પાળિયં પણ્ડકવસેનેવ દુક્કટં વુત્તં, તદનુલોમિકા પન પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકેન સહ સયન્તસ્સ ઇમિના દુક્કટં, પુરિમેન ચતુત્થદિવસે સદુક્કટપાચિત્તિયં. ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકો ઇત્થિગતિકોવાતિ અયં અમ્હાકં ખન્તિ. મતિત્થિયા અનાપત્તીતિ વદન્તિ. પાચિત્તિયવત્થુકસેનાસનં, તત્થ માતુગામેન સદ્ધિં નિપજ્જનં, સૂરિયત્થઙ્ગમનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૦. સત્તમે ન યક્ખેનાતિઆદીનં ‘‘અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞુના’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞુના પુરિસવિગ્ગહેન, ન યક્ખાદિનાપીતિ એવમત્થો ગહેતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. તાદિસેનપિ હિ સહ ઠિતાય દેસેતું ન વટ્ટતિ. તંતંદેસભાસાય અત્થં યથારુચિ વટ્ટતિ એવ.

ઇરિયાપથાપરિવત્તનં, પુરિસં વા દ્વાદસહત્થૂપચારે અપક્કોસાપનં એત્થ અકિરિયા. વુત્તલક્ખણસ્સ ધમ્મસ્સ છન્નં વાચાનં ઉપરિ દેસના, વુત્તલક્ખણો માતુગામો, ઇરિયાપથપઅવત્તનાભાવો, વિઞ્ઞૂપુરિસાભાવો, અપઞ્હવિસ્સજ્જનાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૭. અટ્ઠમે અન્તરાતિ પરિનિબ્બાનકાલતો પુબ્બેપિ. અતિકડ્ઢિયમાનેનાતિ ‘‘વદથ, ભન્તે, કિં તુમ્હેહિ અધિગત’’ન્તિ એવં નિપ્પીળિયમાનેન અતિબદ્ધિયમાનેન. તથારૂપે પચ્ચયે સતિ વત્તબ્બમેવ. સુતપરિયત્તિસીલગુણન્તિ એત્થ અત્થકુસલતા સુતગુણો, પાળિપાઠકુસલતા પરિયત્તિગુણોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ચિત્તક્ખેપસ્સ વા અભાવા’’તિ ઇમિના ખિત્તચિત્તવેદનાટ્ટતાપિ અરિયાનં નત્થીતિ દસ્સેતિ.

પુબ્બે અવુત્તેહીતિ ચતુત્થપારાજિકે અવુત્તેહિ. ઇદઞ્ચ સિક્ખાપદં પણ્ણત્તિઅજઆનનવસેન એકન્તતો અચિત્તકસમુટ્ઠાનમેવ હોતિ અરિયાનં પણ્ણત્તિવીતિક્કમાભાવા. ઝાનલાભીનઞ્ચ સત્થુ આણાવીતિક્કમપટિઘચિત્તસ્સ ઝાનપરિહાનતો ભૂતારોચનં ન સમ્ભવતિ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ ભૂતતા, અનુપસમ્પન્નસ્સ આરોચનં, તઙ્ખણવિજાનના, અનઞ્ઞાપદેસોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૮. નવમે તત્થ ભવેય્યાતિ તત્થ કસ્સચિ મતિ એવં ભવેય્ય. અટ્ઠકથાવચનમેવ ઉપપત્તિતો દળ્હં કત્વા પતિટ્ઠપેન્તો ‘‘ઇમિનાપિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ.

૮૨. આદિતો પઞ્ચ સિક્ખાપદાનીતિ પાણાતિપાતાદીનિ પઞ્ચ. સેસાનીતિ વિકાલભોજનાદીનિ. સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદિ અજ્ઝાચારોવ. અન્તિમવત્થું અનજ્ઝાપન્નસ્સ ભિક્ખુનો સવત્થુકો સઙ્ઘાદિસેસો, અનુપસમ્પન્નસ્સ આરોચનં, ભિક્ખુસમ્મુતિયા અભાવોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૬. દસમે અપ્પપંસુમત્તિકાય પથવિયા અનાપત્તિવત્થુભાવેન વુત્તત્તા ઉપડ્ઢપંસુમત્તિકાયપિ પાચિત્તિયમેવાતિ ગહેતબ્બં. ન હેતં દુક્કટવત્થૂતિ સક્કા વત્તું જાતાજાતવિનિમુત્તાય તતિયપથવિયા અભાવતો.

વટ્ટતીતિ ઇમસ્મિં ઠાને પોક્ખરણિં ખણાતિ ઓકાસસ્સ અનિયમિતત્તા વટ્ટતિ. ઇમં વલ્લિં ખણાતિ પથવીખણનં સન્ધાય વુત્તત્તા ઇમિનાવ સિક્ખાપદેન આપત્તિ, ન ભૂતગામસિક્ખાપદેન. ઉભયમ્પિ સન્ધાય વુત્તે પન દ્વેપિ પાચિત્તિયા હોન્તિ. ઉદકપપ્પટકોતિ ઉદકે અન્તોભૂમિયં પવિટ્ઠે તસ્સ ઉપરિભાગં છાદેત્વા તનુકપંસુ વા મત્તિકા વા પટલં હુત્વા પતમાના તિટ્ઠતિ, તસ્મિં ઉદકે સુક્ખેપિ તં પટલં વાતેન ચલમાના તિટ્ઠતિ, તં ઉદકપપ્પટકો નામ.

અકતપબ્ભારેતિ અવળઞ્જનટ્ઠાનદસ્સનત્થં વુત્તં. તાદિસે એવ હિ વમ્મિકસ્સ સમ્ભવોતિ. મૂસિકુક્કરં નામ મૂસિકાહિ ખનિત્વા બહિ કતપંસુરાસિ. અચ્છદનન્તિઆદિવુત્તત્તા ઉજુકં આકાસતો પતિતવસ્સોદકેન ઓવટ્ઠમેવ જાતપથવી હોતિ, ન છદનાદીસુ પતિત્વા તતો પવત્તઉદકેન તિન્તન્તિ વેદિતબ્બં. મણ્ડપત્થમ્ભન્તિ સાખામણ્ડપત્થમ્ભં. ઉચ્ચાલેત્વાતિ ઉક્ખિપિત્વા. તતોતિ પુરાણસેનાસનતો.

૮૮. મહામત્તિકન્તિ ભિત્તિલેપનં. જાતપથવિતા, તથાસઞ્ઞિતા, ખણનખણાપનાનં અઞ્ઞતરન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.

૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૯. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે નિગ્ગહેતું અસક્કોન્તોતિ સાખટ્ઠકવિમાને સાખાય છિજ્જમાનાય છિજ્જન્તે તત્થ અછેદનત્થાય દેવતાય ઉપનીતં પુત્તં દિસ્વાપિ કુઠારિનિક્ખેપવેગં નિવત્તેતું અસક્કોન્તોતિ અત્થો. રુક્ખધમ્મેતિ રુક્ખસ્સ પવત્તિયં. રુક્ખાનં વિય છેદનાદીસુ અકુપ્પનઞ્હિ રુક્ખધમ્મો નામ.

ઉપ્પતિતન્તિ ઉપ્પન્નં. ભન્તન્તિ ધાવન્તં. વારયેતિ નિગ્ગણ્હેય્ય. ઇતરોતિ ઉપ્પન્નં કોધં અનિગ્ગણ્હન્તો રાજઉપરાજાદીનં રસ્મિમત્તગ્ગાહકજનો વિય ન ઉત્તમસારથીતિ અત્થો. વિસટં સપ્પવિસન્તિ સરીરે દાઠાવણાનુસારેન વિત્થિણ્ણં બ્યાપેત્વા ઠિતં કણ્હસપ્પવિસં વિય. જહાતિ ઓરપારન્તિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયસઞ્ઞોજનાનિ તતિયમગ્ગેન જહાતિ. ‘‘ઓરપાર’’ન્તિ હિ ઓરિમતીરં વુચ્ચતિ. અથ વા સોતિ તતિયમગ્ગેન કોધં વિનેત્વા ઠિતો ભિક્ખુ અરહત્તમગ્ગેન ઓરપારં જહાતીતિ અત્થો. તત્થ ઓરં નામ સકત્તભાવો, અજ્ઝત્તિકાનિ વા આયતનાનિ. પારં નામ પરઅત્તભાવો, બાહિરાનિ વા આયતનાનિ. તદુભયે પન છન્દરાગં જહન્તો ‘‘જહાતિ ઓરિમપાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

૯૦. ભવન્તીતિ વડ્ઢન્તિ. અહુવુન્તીતિ બભૂવુ. તેનાહ ‘‘જાતા વડ્ઢિતા’’તિ. ભૂતાનં ગામોતિ મહાભૂતાનં હરિતતિણાદિભાવેન સમગ્ગાનં સમૂહો. તબ્બિનિમુત્તસ્સ ગામસ્સ અભાવં દસ્સેતું ‘‘ભૂતા એવ વા ગામો’’તિ વુત્તં. પાતબ્ય-સદ્દસ્સ પા પાનેતિ ધાત્વત્થં સન્ધાયાહ ‘‘પરિભુઞ્જિતબ્બતા’’તિ. સા ચ પાતબ્યતા છેદનાદિ એવ હોતીતિ આહ ‘‘તસ્સા…પે… ભૂતગામસ્સ જાતા છેદનાદિપચ્ચયા’’તિ.

૯૧. જાત-સદ્દો એત્થ વિજાતપરિયાયોતિ ‘‘પુત્તં વિજાતા ઇત્થી’’તિઆદીસુ વિય પસૂતવચનોતિ આહ ‘‘પસૂતાની’’તિ, નિબ્બત્તપણ્ણમૂલાનીતિ અત્થો.

તાનિ દસ્સેન્તોતિ તાનિ બીજાનિ દસ્સેન્તો. કારિયદસ્સનમુખેનેવ કારણઞ્ચ ગહિતન્તિ આહ ‘‘બીજતો નિબ્બત્તેન બીજં દસ્સિત’’ન્તિ.

૯૨. ‘‘બીજતો સમ્ભૂતો ભૂતગામો બીજ’’ન્તિ ઇમિના ઉત્તરપદલોપેન ‘‘પદુમગચ્છતો નિબ્બત્તં પુપ્ફં પદુમ’’ન્તિઆદીસુ વિયાયં વોહારોતિ દસ્સેતિ. યં બીજં ભૂતગામો નામ હોતીતિ નિબ્બત્તપણ્ણમૂલં સન્ધાય વદતિ. યથારુતન્તિ યથાપાઠં.

‘‘સઞ્ચિચ્ચા’’તિ વુત્તત્તા સરીરે લગ્ગભાવં ઞત્વાપિ ઉટ્ઠહતિ, ‘‘તં ઉદ્ધરિસ્સામી’’તિસઞ્ઞાય અભાવતો વટ્ટતિ. અનન્તક-ગ્ગહણેન સાસપમત્તિકા ગહિતા, નામઞ્હેતં તસ્સા સેવાલજાતિયા. મૂલપણ્ણાનં અભાવેન ‘‘અસમ્પુણ્ણભૂતગામો નામા’’તિ વુત્તં. સો બીજગામેન સઙ્ગહિતોતિ. અવડ્ઢમાનેપિ ભૂતગામમૂલકત્તા વુત્તં ‘‘અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ. નાળિકેરસ્સ આવેણિકં કત્વા વદતિ.

સેલેય્યકં નામ સિલાય સમ્ભૂતા એકા ગન્ધજાતિ. પુપ્ફિતકાલતો પટ્ઠાયાતિ વિકસિતકાલતો પભુતિ. છત્તકં ગણ્હન્તોતિ વિકસિતં ગણ્હન્તો. મકુળં પન રુક્ખત્તચં અકોપેન્તેનપિ ગહેતું ન વટ્ટતિ, ફુલ્લં વટ્ટતિ. હત્થકુક્કુચ્ચેનાતિ હત્થચાપલ્લેન.

‘‘પાનીયં ન વાસેતબ્બ’’ન્તિ ઇદં અત્તનો પિવનપાનીયં સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતિ અનુગ્ગહિતત્તા. તેનાહ ‘‘અત્તના ખાદિતુકામેના’’તિ. યેસં રુક્ખાનં સાખા રુહતીતિ મૂલં અનોતારેત્વા પણ્ણમત્તનિગ્ગમનમત્તેનપિ વડ્ઢતિ. તત્થ કપ્પિયમ્પિ અકરોન્તો છિન્નનાળિકેરવેળુદણ્ડાદયો કોપેતું વટ્ટતિ.

‘‘ચઙ્કમિતટ્ઠાનં દસ્સેસ્સામી’’તિ વુત્તત્તા કેવલં ચઙ્કમનાધિપ્પાયેન વા મગ્ગગમનાધિપ્પાયેન વા અક્કમન્તસ્સ, તિણાનં ઉપરિ નિસીદનાધિપ્પાયેન નિસીદન્તસ્સ ચ દોસો નત્થિ.

સમણકપ્પેહીતિ સમણાનં કપ્પિયવોહારેહિ, અબીજનિબ્બટ્ટબીજાનિપિ કપ્પિયભાવતો ‘‘સમણકપ્પાની’’તિ વુત્તાનિ. અબીજં નામ તરુણઅમ્બફલાદીનિ. નિબ્બટ્ટેતબ્બં વિયોજેતબ્બં બીજં યસ્મિં, તં પનસાદિ નિબ્બટ્ટબીજં નામ. કપ્પિયન્તિ વત્વાવાતિ પુબ્બકાલકિરિયાવસેન વુત્તેપિ વચનક્ખણેવ અગ્ગિસત્થાદિના બીજગામે વણં કાતબ્બન્તિ વચનતો પન પુબ્બે કાતું ન વટ્ટતિ, તઞ્ચ દ્વિધા અકત્વા છેદનભેદનમેવ દસ્સેતબ્બં. કરોન્તેન ચ ભિક્ખુના ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ યાય કાયચિ ભાસાય વુત્તેયેવ કાતબ્બં. બીજગામપરિમોચનત્થં પુન કપ્પિયં કારેતબ્બન્તિ કારાપનસ્સ પઠમમેવ અધિકતત્તા. ‘‘કટાહેપિ કાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા કટાહતો નીહતાય મિઞ્જાય વા બીજે વા યત્થ કત્થચિ વિજ્ઝિતું વટ્ટતિ એવ. ભૂતગામો, ભૂતગામસઞ્ઞિતા, વિકોપનં વા વિકોપાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના

૯૪. દુતિયે અઞ્ઞં વચનન્તિ યં દોસવિભાવનત્થં પરેહિ વુત્તવચનં તં તસ્સ અનનુચ્છવિકેન અઞ્ઞેન વચનેન પટિચરતિ.

૯૮. યદેતં અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણવસેન પવત્તવચનં, તદેવ પુચ્છિતમત્થં ઠપેત્વા અઞ્ઞં વદતિ પકાસેતીતિ અઞ્ઞવાદકન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણસ્સેતં નામ’’ન્તિ. તુણ્હીભૂતસ્સેતં નામન્તિ તુણ્હીભાવસ્સેતં નામં, અયમેવ વા પાઠો. અઞ્ઞવાદકં આરોપેતુન્તિ અઞ્ઞવાદે આરોપેતું. વિહેસકન્તિ વિહેસકત્તં.

૯૯. પાળિયં ન ઉગ્ઘાટેતુકામોતિ પટિચ્છાદેતુકામો.

૧૦૦. અનારોપિતે અઞ્ઞવાદકેતિ વુત્તદુક્કટં પાળિયં આગતઅઞ્ઞેનઞ્ઞપટિચરણવસેન યુજ્જતિ, અટ્ઠકથાયં આગતનયેન પન મુસાવાદેન અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરન્તસ્સ પાચિત્તિયેન સદ્ધિં દુક્કટં, આરોપિતે ઇમિનાવ પાચિત્તિયં. કેચિ પન ‘‘મુસાવાદપાચિત્તિયેન સદ્ધિં પાચિત્તિયદ્વય’’ન્તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. આદિકમ્મિકસ્સપિ મુસાવાદે ઇમિનાવ અનાપત્તીતિ દટ્ઠબ્બં. ધમ્મકમ્મેન આરોપિતતા, આપત્તિયા વા વત્થુના વા અનુયુઞ્જિયમાનતા, છાદેતુકામતાય અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણં, તુણ્હીભાવો ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૦૩. તતિયે ચિન્તાયનત્થસ્સ ઝે-ધાતુસ્સ અનેકત્થતાય ઓલોકનત્થસમ્ભવતો વુત્તં ‘‘ઓલોકાપેન્તી’’તિ. છન્દાયાતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસોતિ આહ ‘‘છન્દેના’’તિ.

૧૦૫. ભિક્ખું લામકતો ચિન્તાપનત્થં અઞ્ઞેસં તં અવણ્ણકથનં ઉજ્ઝાપનં નામ. અઞ્ઞેસં પન અવત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમુલ્લપનવસેન ભિક્ખુનો દોસપ્પકાસનં ખિય્યનં નામાતિ અયમેતેસં ભેદો.

૧૦૬. અઞ્ઞં અનુપસમ્પન્નં ઉજ્ઝાપેતીતિ અઞ્ઞેન અનુપસમ્પન્નેન ઉજ્ઝાપેતિ. તસ્સ વા તં સન્તિકેતિ તસ્સ અનુપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકે તં સઙ્ઘેન સમ્મતં ઉપસમ્પન્નં ખિય્યતિ. ઇધાપિ મુસાવાદેન ઉજ્ઝાપનાદીનં સમ્ભવતો દુક્કટટ્ઠાનાનિ ચ આદિકમ્મિકસ્સ અનાપત્તિ ચ ઇમિના એવ સિક્ખાપદેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બં સબ્બત્થ મુસાવાદપાચિત્તિયસ્સ અનિવત્તિતો. ધમ્મકમ્મેન સમ્મતતા, ઉપસમ્પન્નતા, અગતિગમનાભાવો, તસ્સ અવણ્ણકામતા, યસ્સ સન્તિકે વદતિ. તસ્સ ઉપસમ્પન્નતા, ઉજ્ઝાપનં વા ખિય્યનં વાતિ ઇમાનેત્થ છ અઙ્ગાનિ.

ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૦. ચતુત્થે અપઞ્ઞાતેતિ અપ્પસિદ્ધે. ઇમં પન અટ્ઠ માસે મણ્ડપાદીસુ ઠપનસઙ્ખાતં અત્થવિસેસં ગહેત્વા ભગવતા પઠમમેવ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિ અધિપ્પાયં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠમાસે’’તિઆદિવચનેન અનુપઞ્ઞત્તિસદિસેન પકાસેત્વા વિસું અનુપઞ્ઞત્તિ ન વુત્તા. પરિવારે પનેતં અનુજાનનવચનં અનુપઞ્ઞત્તિટ્ઠાનન્તિ ‘‘એકા અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ (પરિ. ૬૫-૬૭) વુત્તં.

નવવાયિમોતિ અધુના સુત્તેન વીતકચ્છેન પલિવેઠિતમઞ્ચો. ઓનદ્ધોતિ કપ્પિયચમ્મેન ઓનદ્ધો. તે હિ વસ્સેન સીઘં ન નસ્સન્તિ. ‘‘ઉક્કટ્ઠઅબ્ભોકાસિકો’’તિ ઇદં તસ્સ સુખપટિપત્તિદસ્સનમત્તં, ઉક્કટ્ઠસ્સાપિ પન ચીવરકુટિ વટ્ટતેવ. કાયાનુગતિકત્તાતિ ભિક્ખુનો તત્થેવ નિસીદનભાવં દીપેતિ, તેન ચ વસ્સભયેન સયં અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સ આપત્તીતિ દસ્સેતિ. અબ્ભોકાસિકાનં તેમનત્થાય નિયમેત્વા દાયકેહિ દિન્નમ્પિ અત્તાનં રક્ખન્તેન રક્ખિતબ્બમેવ.

‘‘વલાહકાનં અનુટ્ઠિતભાવં સલ્લક્ખેત્વા’’તિ ઇમિના ગિમ્હાનેપિ મેઘે ઉટ્ઠિતે અબ્ભોકાસે નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. તત્ર તત્રાતિ ચેતિયઙ્ગણાદિકે તસ્મિં તસ્મિં અબ્ભોકાસે નિયમેત્વા નિક્ખિત્તા. મજ્ઝતો પટ્ઠાય પાદટ્ઠાનાભિમુખાતિ યત્થ સમન્તતો સમ્મજ્જિત્વા અઙ્ગણમજ્ઝે સબ્બદા કચવરસ્સ સઙ્કડ્ઢનેન મજ્ઝે વાલિકા સઞ્ચિતા હોતિ. તત્થ કત્તબ્બવિધિદસ્સનત્થં વુત્તં. ઉચ્ચવત્થુપાદટ્ઠાનાભિમુખં વા વાલિકા હરિતબ્બા. યત્થ વા પન કોણેસુ વાલિકા સઞ્ચિતા, તત્થ તતો પટ્ઠાય અપરદિસાભિમુખા હરિતબ્બાતિ કેચિ અત્થં વદન્તિ. કેચિ પન ‘‘સમ્મટ્ઠટ્ઠાનસ્સ પદવળઞ્જેન અવિકોપનત્થાય સયં અસમ્મટ્ઠટ્ઠાને ઠત્વા અત્તનો પાદાભિમુખં વાલિકા હરિતબ્બાતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તત્થ ‘‘મજ્ઝતો પટ્ઠાયા’’તિ વચનસ્સ પયોજનં ન દિસ્સતિ.

૧૧૧. વઙ્કપાદતામત્તેન કુળીરપાદકસ્સ સેસેહિ વિસેસો, ન અટનીસુ પાદપ્પવેસનવિસેસેનાતિ દસ્સેતું ‘‘યો વા પન કોચી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સાતિ ઉપસમ્પન્નસ્સેવ.

નિસીદિત્વા…પે… પાચિત્તિયન્તિ એત્થ મેઘુટ્ઠાનાભાવં ઞત્વા ‘‘પચ્છા આગન્ત્વા ઉદ્ધરિસ્સામી’’તિ આભોગેન ગચ્છન્તસ્સ અનાપત્તિ, તેન પુનાગન્તબ્બમેવ. કપ્પં લભિત્વાતિ ‘‘ગચ્છ, મા ઇધ તિટ્ઠા’’તિ વુત્તવચનં લભિત્વા.

આવાસિકાનંયેવ પલિબોધોતિ આગન્તુકેસુ કિઞ્ચિ અવત્વા નિસીદિત્વા ‘‘આવાસિકા એવ ઉદ્ધરિસ્સન્તી’’તિ ગતેસુપિ આવાસિકાનમેવ પલિબોધો. મહાપચ્ચરિવાદે પન ‘‘ઇદં અમ્હાક’’ન્તિ અવત્વાપિ નિસિન્નાનમેવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સન્થરિત્વા વા સન્થરાપેત્વા વા’’તિ વુત્તત્તા અનાણત્તિયા પઞ્ઞાપિતત્તાપિ દુક્કટે કારણં વુત્તં. ઉસ્સારકોતિ સરભાણકો. સો હિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં પાળિપાઠં સારેતિ પવત્તેતીતિ ઉસ્સારકોતિ વુચ્ચતિ.

૧૧૨. વણ્ણાનુરક્ખણત્થં કતાતિ પટખણ્ડાદીહિ સિબ્બિત્વા કતા. ભૂમિયં અત્થરિતબ્બાતિ ચિમિલિકાય સતિ તસ્સા ઉપરિ, અસતિ સુદ્ધભૂમિયં અત્થરિતબ્બા. ‘‘સીહચમ્માદીનં પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપો’’તિ ઇમિના મઞ્ચપીઠાદીસુ અત્થરિત્વા પુન સંહરિત્વા ઠપનાદિવસેન અત્તનો અત્થાય પરિહરણમેવ ન વટ્ટતિ, ભૂમત્થરણાદિવસેન પરિભોગો પન અત્તનો પરિહરણં ન હોતીતિ દસ્સેતિ. ખન્ધકે હિ ‘‘અન્તોપિ મઞ્ચે પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ, બહિપિ મઞ્ચે પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તી’’તિ એવં અત્તનો અત્તનો અત્થાય મઞ્ચાદીસુ પઞ્ઞપેત્વા પરિહરણવત્થુસ્મિં –

‘‘ન, ભિક્ખવે, મહાચમ્માનિ ધારેતબ્બાનિ સીહચમ્મં બ્યગ્ઘચમ્મં દીપિચમ્મં. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૫૫) –

પટિક્ખેપો કતો. તસ્મા વુત્તનયેનેવેત્થ અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો. દારુમયપીઠન્તિ ફલકમયપીઠમેવ. પાદકથલિકન્તિ અધોતપાદં યસ્મિં ઘંસન્તા ધોવન્તિ, તં દારુફલકાદિ.

૧૧૩. ‘‘આગન્ત્વા ઉદ્ધરિસ્સામીતિ ગચ્છતી’’તિ વુત્તત્તા અઞ્ઞેનપિ કારણેન અનોતાપેન્તસ્સપિ આગમને સાપેક્ખસ્સ અનાપત્તિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘મઞ્ચાદીનં સઙ્ઘિકતા, વુત્તલક્ખણે દેસે સન્થરણં વા સન્થરાપનં વા, અપલિબુદ્ધતા, આપદાય અભાવો, નિરપેક્ખતા, લેડ્ડુપાતાતિક્કમો’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના) એવમેત્થ નિરપેક્ખતાય સદ્ધિં છ અઙ્ગાનિ વુત્તાનિ.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૬. પઞ્ચમે પાવારો કોજવોતિ પચ્ચત્થરણત્થાયેવ ઠપિતા ઉગ્ગતલોમા અત્થરણવિસેસા. એત્તકમેવ વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. સેનાસનતોતિ સબ્બપચ્છિમસેનાસનતો.

૧૧૭. કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તમેવત્થં સવિસેસં કત્વા દસ્સેતું ‘‘કિઞ્ચાપિ વુત્તો’’તિઆદિ આરદ્ધં. વત્તબ્બં નત્થીતિ રુક્ખમૂલસ્સ પાકટત્તા વુત્તં. પલુજ્જતીતિ વિનસ્સતિ.

૧૧૮. યેન મઞ્ચં વા પીઠં વા વીનન્તિ, તં મઞ્ચપીઠકવાનં. સિલુચ્ચયલેણન્તિ પબ્બતગુહા. ‘‘આપુચ્છનં પન વત્ત’’ન્તિ ઇમિના આપત્તિ નત્થીતિ દસ્સેતિ. વુત્તલક્ખણસેય્યા, તસ્સા સઙ્ઘિકતા, વુત્તલક્ખણે વિહારે સન્થરણં વા સન્થરાપનં વા, અપલિબુદ્ધતા, આપદાય અભાવો, અનપેક્ખસ્સ દિસાપક્કમનં, ઉપચારસીમાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ સત્ત અઙ્ગાનિ.

દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૯. છટ્ઠે અનુપવિસિત્વાતિ સમીપં પવિસિત્વા.

૧૨૨. ઉપચારં ઠપેત્વાતિ દિયડ્ઢહત્થૂપચારં ઠપેત્વા. સઙ્ઘિકવિહારતા, અનુટ્ઠાપનીયભાવજાનનં, સમ્બાધેતુકામતા, ઉપચારે નિસીદનં વા નિપજ્જનં વાતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૬. સત્તમે કોટ્ઠકાનીતિ દ્વારકોટ્ઠકાનિ.

૧૨૮. ‘‘સકલસઙ્ઘારામતો નિક્કડ્ઢિતું ન વટ્ટતી’’તિ ઇદં અનનુરૂપતો વુત્તં. પાપગરહિતાય હિ અકુપિતચિત્તેન નિક્કડ્ઢાપેન્તસ્સ ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તિ નત્થિ ‘‘કુપિતો અનત્તમનો’’તિ વુત્તત્તા. અઞ્ઞાપેક્ખા આપત્તિ ન દિસ્સતિ. પાળિયં ‘‘અલજ્જિં નિક્કડ્ઢતી’’તિઆદીસુ ચિત્તસ્સ લહુપરિવત્તિતાય અન્તરન્તરા કોપે ઉપ્પન્નેપિ અનાપત્તિ અલજ્જિતાદિપચ્ચયેનેવ નિક્કડ્ઢનસ્સ આરદ્ધત્તા. સઙ્ઘિકવિહારો, ઉપસમ્પન્નસ્સ ભણ્ડનકારકભાવાદિવિનિમુત્તતા, કોપેન નિક્કડ્ઢનં વા નિક્કડ્ઢાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૯. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ. સઙ્ઘિકો વિહારો, અસીસઘટ્ટવેહાસકુટિ, હેટ્ઠાપરિભોગતા, અપટાણિદિન્ને આહચ્ચપાદકે નિસીદનં વા નિપજ્જનં વાતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૩૫. નવમે ‘‘મહલ્લકો નામ વિહારો સસ્સામિકો’’તિ વુત્તત્તા સઞ્ઞાચિકાય કુટિયા અનાપત્તીતિ વદન્તિ. યસ્સાતિ વિહારસ્સ. સા અપરિપૂરૂપચારાપિ હોતીતિ વિવરિયમાનં કવાટં યં ભિત્તિં આહનતિ, સા સામન્તા કવાટવિત્થારપ્પમાણા ઉપચારરહિતાપિ હોતીતિ અત્થો. આલોકં વાતપાનં સન્ધેતિ ઘટયતીતિ આલોકસન્ધીતિ કવાટં વુચ્ચતિ. દ્વારવાતપાનૂપચારતો અઞ્ઞત્થ પુનપ્પુનં લિમ્પનાદિં કરોન્તસ્સ પિણ્ડગણનાય પાચિત્તિયં.

કેચિ પન ‘‘પાળિયં પાચિત્તિયસ્સ અવુત્તત્તા દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ. અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ સંવિધાતબ્બં. હરિતે ઠિતો અધિટ્ઠાતિ. આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ હરિતયુત્તે ખેત્તે ઠત્વા છાદેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘તાદિસે ખેત્તે વિહારં કરોન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ, તં પાળિયા ન સમેતિ.

૧૩૬. ઉજુકમેવ છાદનન્તિ છાદનમુખવટ્ટિતો પટ્ઠાય યાવ પિટ્ઠિવંસકૂટાગારકણ્ણિકાદિ, તાવ ઇટ્ઠકાદીહિ ઉજુકં છાદનં. ઇમિના પન યેન સબ્બસ્મિં વિહારે એકવારં છાદિતે તં છાદનં એકમગ્ગન્તિ ગહેત્વા પાળિયં ‘‘દ્વે મગ્ગે’’તિઆદિ વુત્તં. પરિયાયેન છાદનમ્પિ ઇમિનાવ નયેન યોજેતબ્બન્તિ વદન્તિ, તં ‘‘પુનપ્પુનં છાદાપેસી’’તિ ઇમાય પાળિયા ચ ‘‘સબ્બમ્પિ ચેતં છદનં છદનૂપરિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન ચ સમેતિ.

પાળિયં ‘‘મગ્ગેન છાદેન્તસ્સ પરિયાયેન છાદેન્તસ્સા’’તિ ઇદઞ્ચ ઇટ્ઠકાદીહિ, તિણપણ્ણેહિ ચ છાદનપ્પકારભેદદસ્સનત્થં વુત્તં. કેચિ પન ‘‘પન્તિયા છાદિતસ્સ છદનસ્સ ઉપરિ છદનમુખવટ્ટિતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં ઉજુકમેવ એકવારં છાદનં એકમગ્ગન્તિ ગહેત્વા ‘દ્વે મગ્ગે’તિઆદિ વુત્તં, ન પન સકલવિહારછાદનં. એસ નયો પરિયાયેન છાદનેપી’’તિ વદન્તિ, તં પાળિઅટ્ઠકથાહિ ન સમેતિ.

તતિયાય મગ્ગન્તિ એત્થ તતિયાયાતિ ઉપયોગત્થે સમ્પદાનવચનં, તતિયં મગ્ગન્તિ અત્થો. અયમેવ વા પાઠો. તિણપણ્ણેહિ લબ્ભતીતિ તિણપણ્ણેહિ છાદેત્વા ઉપરિ ઉલ્લિત્તાવલિત્તકરણં સન્ધાય વુત્તં. કેવલં તિણકુટિયા હિ અનાપત્તિ વુત્તા. તિણ્ણં મગ્ગાનન્તિ મગ્ગવસેન છાદિતાનં તિણ્ણં છદનાનં. તિણ્ણં પરિયાયાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. મહલ્લકવિહારતા, અત્તનો વાસાગારતા, ઉત્તરિ અધિટ્ઠાનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૪૦. દસમે માતિકાયં સપ્પાણકઉદકં તિણેન વા મત્તિકાય વા સિઞ્ચેય્ય, છડ્ડેય્યાતિ અત્થો. અથ વા ઉદકં ગહેત્વા બહિ સિઞ્ચેય્ય, તસ્મિઞ્ચ ઉદકે તિણં વા મત્તિકં વા આહરિત્વા પક્ખિપેય્યાતિ અજ્ઝાહરિત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘સકટભારમત્તઞ્ચેપી’’તિઆદિ. ઇદન્તિ તિણમત્તિકપક્ખિપનવિધાનં. વુત્તન્તિ માતિકાયં ‘‘તિણં વા મત્તિકં વા’’તિ એવં વુત્તં, અટ્ઠકથાસુ વા વુત્તં.

ઇદઞ્ચ સિક્ખાપદં બાહિરપરિભોગં સન્ધાય વત્થુવસેન વુત્તં અબ્ભન્તરપરિભોગસ્સ વિસું વક્ખમાનત્તા. તદુભયમ્પિ ‘‘સપ્પાણક’’ન્તિ કત્વા વધકચિત્તં વિનાવ સિઞ્ચને પઞ્ઞત્તત્તા ‘‘પણ્ણત્તિવજ્જ’’ન્તિ વુત્તં. વધકચિત્તે પન સતિ સિક્ખાપદન્તરેનેવ પાચિત્તિયં, ન ઇમિનાતિ દટ્ઠબ્બં. ઉદકસ્સ સપ્પાણકતા, ‘‘સિઞ્ચનેન પાણકા મરિસ્સન્તી’’તિ જાનનં, તાદિસમેવ ચ ઉદકં વિના વધકચેતનાય કેનચિદેવ કરણીયેન તિણાદીનં સિઞ્ચનન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો સેનાસનવગ્ગો દુતિયો.

‘‘ભૂતગામવગ્ગો’’તિપિ એતસ્સેવ નામં.

૩. ઓવાદવગ્ગો

૧. ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૪૪. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે તિરચ્છાનભૂતન્તિ તિરોકરણભૂતં, બાહિરભૂતન્તિ અત્થો. સમિદ્ધોતિ પરિપુણ્ણો. સહિતત્થો અત્થયુત્તો. અત્થગમ્ભીરતાદિના ગમ્ભીરો.

૧૪૫-૧૪૭. પરતોતિ ઉત્તરિ. કરોન્તોવાતિ પરિબાહિરે કરોન્તો. વિભઙ્ગેતિ ઝાનવિભઙ્ગે. ચરણન્તિ નિબ્બાનગમનાય પાદં.

યદસ્સાતિ યં અસ્સ. ધારેતીતિ અવિનસ્સમાનં ધારેતિ. પરિકથનત્થન્તિ પકિણ્ણકકથાવસેન પરિચ્છિન્નધમ્મકથનત્થં. તિસ્સો અનુમોદનાતિ સઙ્ઘભત્તાદીસુ દાનાનિસંસપ્પટિસંયુત્તા નિધિકુણ્ડસુત્તાદિ (ખુ. પા. ૮.૧ આદયો) -અનુમોદના, ગેહપ્પવેસમઙ્ગલાદીસુ મઙ્ગલસુત્તાદિ (ખુ. પા. ૫.૧ આદયો; સુ. નિ. મઙ્ગલસુત્ત) -અનુમોદના, મતકભત્તાદિઅમઙ્ગલેસુ તિરોકુટ્ટાદિ (ખુ. પા. ૭.૧ આદયો; પે. વ. ૧૪ આદયો) -અનુમોદનાતિ ઇમા તિસ્સો અનુમોદના. કમ્માકમ્મવિનિચ્છયોતિ પરિવારાવસાને કમ્મવગ્ગે (પરિ. ૪૮૨ આદયો) વુત્તવિનિચ્છયો. સમાધિવસેનાતિ સમથપુબ્બકવસેન. વિપસ્સનાવસેન વાતિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિઆદિકાય સુક્ખવિપસ્સનાય વસેન. અત્તનો સીલરક્ખણત્થં અપરાનપેક્ખતાય યેન કામં ગન્તું ચતસ્સો દિસા અરહતિ, અસ્સ વા સન્તિ, તાસુ વા સાધૂતિ ચાતુદ્દિસો.

અભિવિનયેતિ પાતિમોક્ખસંવરસઙ્ખાતે સંવરવિનયે, તપ્પકાસકે વા વિનયપિટકે. વિનેતુન્તિ સિક્ખાપેતું પકાસેતું. પગુણા વાચુગ્ગતાતિ પાઠતો ચ અત્થતો ચ પગુણા મુખે સન્નિધાપનવસેન વાચુગ્ગતા કાતબ્બા. અત્થમત્તવસેનપેત્થ યોજનં કરોન્તિ. અભિધમ્મેતિ લક્ખણરસાદિવસેન પરિચ્છિન્ને નામરૂપધમ્મે. પુબ્બે કિર મહાથેરા પરિયત્તિઅનન્તરધાનાય એકેકસ્સ ગણસ્સ દીઘનિકાયાદિએકેકધમ્મકોટ્ઠાસં નિય્યાતેન્તા ‘‘તુમ્હે એતં પાળિતો ચ અટ્ઠકથાતો ચ પરિહરથ, સક્કોન્તા ઉત્તરિપિ ઉગ્ગણ્હથા’’તિ એવં સકલધમ્મં ગન્થવસેન નિય્યાતેન્તિ, તત્થ તે ચ ભિક્ખૂ ગન્થનામેન દીઘભાણકા મજ્ઝિમભાણકાતિ વોહરીયન્તિ, તે ચ અત્તનો ભારભૂતં કોટ્ઠાસં પરિચ્ચજિત્વા અઞ્ઞં ઉગ્ગહેતું ન લભન્તિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘સચે મજ્ઝિમભાણકો હોતી’’તિઆદિ.

તત્થ હેટ્ઠિમા વા તયો વગ્ગાતિ મહાવગ્ગતો હેટ્ઠિમા સગાથકવગ્ગો (સં. નિ. ૧.૧ આદયો), નિદાનવગ્ગો (સં. નિ. ૨.૧ આદયો), ખન્ધવગ્ગોતિ (સં. નિ. ૩.૧ આદિયો) ઇમે તયો વગ્ગા. તિકનિપાતતો પટ્ઠાય હેટ્ઠાતિ એકકનિપાતદુકનિપાતે સન્ધાય વુત્તં. ધમ્મપદમ્પિ સહ વત્થુના જાતકભાણકેન અત્તનો જાતકેન સદ્ધિં ઉગ્ગહેતબ્બં. તતો ઓરં ન વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિવાદસ્સ અધિપ્પાયો. તતો તતોતિ દીઘનિકાયાદિતો. ઉચ્ચિનિત્વા ઉગ્ગહિતં સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા, ભિક્ખુનોપિ પુબ્બાપરાનુસન્ધિઆદિકુસલતાય ચ ન હોતીતિ ‘‘તં ન વટ્ટતી’’તિ પટિક્ખિત્તં. અભિધમ્મે કિઞ્ચિ ઉગ્ગહેતબ્બન્તિ ન વુત્તન્તિ એત્થ યસ્મા વિનયે કુસલત્તિકાદિવિભાગો, સુત્તન્તેસુ સમથવિપસ્સનામગ્ગો ચ અભિધમ્મપાઠં વિના ન વિઞ્ઞાયતિ, અન્ધકારે પવિટ્ઠકાલો વિય હોતિ, તસ્મા સુત્તવિનયાનં ગહણવસેન અભિધમ્મગ્ગહણં વુત્તમેવાતિ વિસું ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યથા ‘‘ભોજનં ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘બ્યઞ્જનં ખાદિતબ્બ’’ન્તિ અવુત્તમ્પિ વુત્તમેવ હોતિ તદવિનાભાવતો, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જનાયાતિ પરિમણ્ડલાનિ પરિપુણ્ણાનિ પદેસુ સિથિલધનિતાદિબ્યઞ્જનાનિ યસ્સં, તાય. પુરસ્સ એસાતિ પોરી, નગરવાસીનં કથાતિ અત્થો. અનેલગળાયાતિ એત્થ એલાતિ ખેળં તગ્ગળનવિરહિતાય. કલ્યાણવાક્કરણોતિ એત્થ વાચા એવ વાક્કરણં, ઉદાહરણઘોસો. કલ્યાણં મધુરં વાક્કરણમસ્સાતિ કલ્યાણવાક્કરણો. ઉપસમ્પન્નાય મેથુનેનેવ અભબ્બો હોતિ, ન સિક્ખમાનાસામણેરીસૂતિ આહ ‘‘ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગં વા’’તિઆદિ.

૧૪૮. ગરુકેહીતિ ગરુકભણ્ડેહિ. એકતોઉપસમ્પન્નાયાતિ ઉપયોગત્થે ભુમ્મવચનં. ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્ના નામ પરિવત્તલિઙ્ગા વા પઞ્ચસતસાકિયાનિયો વા. એતા પન એકતોઉપસમ્પન્ના ઓવદન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ.

૧૪૯. ન નિમન્તિતા હુત્વા ગન્તુકામાતિ નિમન્તિતા હુત્વા ભોજનપરિયોસાને ગન્તુકામા ન હોન્તિ, તત્થેવ વસિતુકામા હોન્તીતિ અત્થો. યતોતિ ભિક્ખુનુપસ્સયતો. યાચિત્વાતિ ‘‘તુમ્હેહિ આનીતઓવાદેનેવ મયમ્પિ વસિસ્સામા’’તિ યાચિત્વા. તત્થાતિ તસ્મિં ભિક્ખુનુપસ્સયે. અભિક્ખુકાવાસે વસ્સં વસન્તિયા પાચિત્તિયં, અપગચ્છન્તિયા દુક્કટં.

ઇમાસુ કતરાપત્તિ પરિહરિતબ્બાતિ ચોદનં પરિહરન્તો આહ ‘‘સા રક્ખિતબ્બા’’તિ. સા વસ્સાનુગમનમૂલિકા આપત્તિ રક્ખિતબ્બા, ઇતરાય અનાપત્તિકારણં અત્થીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘આપદાસુ હી’’તિઆદિ.

ઓવાદત્થાયાતિ ઓવાદે યાચનત્થાય. દ્વે તિસ્સોતિ દ્વીહિ તીહિ, કરણત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનં. પાસાદિકેનાતિ પસાદજનકેન કાયકમ્માદિના. સમ્પાદેતૂતિ તિવિધં સિક્ખં સમ્પાદેતુ. અસમ્મતતા, ભિક્ખુનિયા પરિપુણ્ણૂપસમ્પન્નતા, ઓવાદવસેન અટ્ઠગરુધમ્મદાનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૫૩. દુતિયે કોકનદન્તિ પદુમવિસેસં, તં કિર બહુપત્તં વણ્ણસમ્પન્નં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા કોકનદસઙ્ખાતં પદુમં, એવં ફુલ્લમુખપદુમં અવીતગુણગન્ધં નિમ્મલે અન્તલિક્ખે આદિચ્ચં વિય ચ અત્તનો તેજસા તપન્તં તતો એવ વિરોચમાનં અઙ્ગેહિ નિચ્છરણકજુતિયા અઙ્ગીરસં સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સાતિ. રજોહરણન્તિ સરીરે રજં પુઞ્છતીતિ રજોહરણન્તિ પુઞ્છનચોળસ્સ નામં. ઓભાસવિસ્સજ્જનપુબ્બકા ભાસિતગાથા ઓભાસગાથા નામ. વિસુદ્ધિમગ્ગાદીસુ (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૮૬) પન ‘‘રાગો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતી’’તિઆદિ ઓભાસગાથા વુત્તા, ન પનેસા ‘‘અધિચેતસો’’તિ ગાથા. અયઞ્ચ ચૂળપન્થકત્થેરસ્સ ઉદાનગાથાતિ ઉદાનપાળિયં નત્થિ, એકુદાનિયત્થેરસ્સ (થેરગા. ૧.૬૭ એકુદાનિયત્થેરગાથાવણ્ણના) નાયં ઉદાનગાથાતિ તત્થ વુત્તં. ઇધ પન પાળિયા એવ વુત્તત્તા થેરસ્સાપિ ઉદાનગાથાતિ ગહેતબ્બં. ઇધ ચ અગરુધમ્મેનાપિ ઓવદતો પાચિત્તિયમેવ. અત્થઙ્ગતસૂરિયતા, પરિપુણ્ણૂપસમ્પન્નતા, ઓવદનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૬૨. તતિયં ઉત્તાનમેવ. ઉપસ્સયૂપગમનં, પરિપુણ્ણૂપસમ્પન્નતા, સમયાભાવો, ગરુધમ્મેહિ ઓવદનન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૬૪. ચતુત્થે આમિસનિરપેક્ખમ્પિ આમિસહેતુ ઓવદતીતિસઞ્ઞાય ભણન્તસ્સપિ અનાપત્તિ સચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઉપસમ્પન્નતા, ધમ્મેન લદ્ધસમ્મુતિતા, અનામિસન્તરતા, અવણ્ણકામતાય એવં ભણનન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬૯. પઞ્ચમં ચીવરદાનસિક્ખાપદં ઉત્તાનમેવ.

૬. ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૭૬. છટ્ઠે કથિનવત્તન્તિ કથિનમાસે ચીવરં કરોન્તાનં સબ્રહ્મચારીનં સહાયભાવૂપગમનં સન્ધાય વુત્તં. વઞ્ચેત્વાતિ ‘‘તવ ઞાતિકાયા’’તિ અવત્વા ‘‘એકિસ્સા ભિક્ખુનિયા’’તિ એત્તકમેવ વત્વા ‘‘એકિસ્સા ભિક્ખુનિયા’’તિ સુત્વા તે અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞિનો અહેસુન્તિ આહ ‘‘અકપ્પિયે નિયોજિતત્તા’’તિ. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા સન્તકતા, નિવાસનપારુપનૂપગતા, વુત્તનયેન સિબ્બનં વા સિબ્બાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.