નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

વિનયપિટકે

વિમતિવિનોદની-ટીકા (પઠમો ભાગો)

ગન્થારમ્ભકથા

કરુણાપુણ્ણહદયં, સુગતં હિતદાયકં;

નત્વા ધમ્મઞ્ચ વિમલં, સઙ્ઘઞ્ચ ગુણસમ્પદં.

વણ્ણના નિપુણાહેસું, વિનયટ્ઠકથાય યા;

પુબ્બકેહિ કતા નેકા, નાનાનયસમાકુલા.

તત્થ કાચિ સુવિત્થિણ્ણા, દુક્ખોગાહા ચ ગન્થતો;

વિરદ્ધા અત્થતો ચાપિ, સદ્દતો ચાપિ કત્થચિ.

કાચિ કત્થચિ અપુણ્ણા, કાચિ સમ્મોહકારિની;

તસ્મા તાહિ સમાદાય, સારં સઙ્ખેપરૂપતો.

લીનત્થઞ્ચ પકાસેન્તો, વિરદ્ધઞ્ચ વિસોધયં;

ઉપટ્ઠિતનયઞ્ચાપિ, તત્થ તત્થ પકાસયં.

વિનયે વિમતિં છેતું, ભિક્ખૂનં લહુવુત્તિનં;

સઙ્ખેપેન લિખિસ્સામિ, તસ્સા લીનત્થવણ્ણનં.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

વિનયસંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયં નમસ્સિતુકામો તસ્સ વિસિટ્ઠગુણયોગસન્દસ્સનત્થં યો કપ્પકોટીહિપીતિઆદિમાહ. વિસિટ્ઠગુણયોગેન હિ વન્દનારહભાવો, વન્દનારહે ચ કતા વન્દના યથાધિપ્પેતમત્થં સાધેતિ. એત્થ ચ સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપણામકરણપ્પયોજનં તત્થ તત્થ બહુધા પપઞ્ચેન્તિ આચરિયા, મયં પન ઇધાધિપ્પેતમેવ પયોજનં દસ્સયિસ્સામ. તસ્મા સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપણામકરણં યથાપટિઞ્ઞાતસંવણ્ણનાય અનન્તરાયેન પરિસમાપનત્થન્તિ વેદિતબ્બં. તથા હિ વુત્તં ‘‘તસ્સાનુભાવેન હતન્તરાયો’’તિ. રતનત્તયપણામકરણેન હિ રાગાદિદોસવિગમતો પઞ્ઞાદિગુણપાટવતો આયુઆદિવડ્ઢનતો પુઞ્ઞાતિસયભાવાદિતો ચ હોતેવ યથાપટિઞ્ઞાતસંવણ્ણનાય અનન્તરાયેન પરિસમાપનં.

તત્થ પઠમં તાવ ભગવતો વન્દનં કત્તુકામો ‘‘યો કપ્પકોટીહિપિ…પે… તસ્સા’’તિ આહ. ઇમિસ્સા પન વિનયદેસનાય કરુણાપ્પધાનઞાણસમુટ્ઠિતતાય કરુણાપ્પધાનમેવ થોમનં આરદ્ધં. એસા હિ આચરિયસ્સ પકતિ, યદિદં આરમ્ભાનુરૂપથોમના. કરુણાગ્ગહણેન ચેત્થ અપરિમેય્યપ્પભાવા સબ્બેપિ બુદ્ધગુણા નયતો સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા તંમૂલકત્તા સેસબુદ્ધગુણાનં. તત્થ યોતિ ઇમસ્સ અનિયમવચનસ્સ નાથોતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. કપ્પકોટીહિપિ અપ્પમેય્યં કાલન્તિ કપ્પકોટિગણનાવસેનપિ ‘‘એત્તકા કપ્પકોટિયો’’તિ પમેતું અસક્કુણેય્યં કાલં. અપિ-સદ્દેન પગેવ વસ્સગણનાયાતિ દસ્સેતિ. અપ્પમેય્યં કાલન્તિ ચ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં, તેન કપ્પકોટિગણનાવસેન પરિચ્છિન્દિતુમસક્કુણેય્યમપિ, અસઙ્ખ્યેય્યવસેન પન પરિચ્છિન્દિતબ્બતો સલક્ખં ચતુરસઙ્ખ્યેય્યકપ્પકાલં અચ્ચન્તમેવ નિરન્તરં પઞ્ચમહાપઅચ્ચાગાદિઅતિદુક્કરાનિ કરોન્તો ખેદં કાયિકં પરિસ્સમં પત્તોતિ દસ્સેતિ.

લોકહિતાયાતિ સત્તલોકસ્સ હિતાય. નાથતીતિ નાથો, વેનેય્યાનં હિતસુખં આસીસતીતિ અત્થો. અથ વા નાથતિ વેનેય્યગતે કિલેસે ઉપતાપેતિ, નાથતિ વા યાચતિ વેનેય્યે અત્તનો હિતકરણે યાચિત્વાપિ નિયોજેતીતિ નાથો, લોકપટિસરણો લોકસામી લોકનાયકોતિ વુત્તં હોતિ. મહાકારુણિકસ્સાતિ યો કરુણાય કમ્પિતહદયત્તા લોકહિતત્થં અતિદુક્કરકિરિયાય અનેકપ્પકારં તાદિસં દુક્ખં અનુભવિત્વા આગતો, તસ્સ મહાકારુણિકસ્સાતિ અત્થો. તત્થ કિરતીતિ કરુણા, પરદુક્ખં વિક્ખિપતિ અપનેતીતિ અત્થો. દુક્ખિતેસુ વા કિરિયતિ પસારિયતીતિ કરુણા. અથ વા કિણાતીતિ કરુણા, પરદુક્ખે સતિ કારુણિકં હિંસતિ વિબાધેતિ, વિનાસેતિ વા પરસ્સ દુક્ખન્તિ અત્થો. પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં કમ્પનં હદયખેદં કરોતીતિ વા કરુણા. અથ વા કમિતિ સુખં, તં રુન્ધતીતિ કરુણા. એસા હિ પરદુક્ખાપનયનકામતાલક્ખણા અત્તસુખનિરપેક્ખતાય કારુણિકાનં સુખં રુન્ધતિ વિબાધેતિ. કરુણાય નિયુત્તો કારુણિકો, મહન્તો કારુણિકો મહાકારુણિકો, તસ્સ નમો અત્થૂતિ પાઠસેસો.

એવં કરુણામુખેન સઙ્ખેપતો સકલસબ્બઞ્ઞુગુણેહિ ભગવન્તં થોમેત્વા ઇદાનિ સદ્ધમ્મં થોમેતું અસમ્બુધન્તિઆદિમાહ. તત્થ બુદ્ધનિસેવિતં યં અસમ્બુધં જીવલોકો ભવા ભવં ગચ્છતિ, તસ્સ ધમ્મવરસ્સ નમોતિ સમ્બન્ધો. તત્થ અસમ્બુધન્તિ અસમ્બુજ્ઝન્તો, યથાસભાવં અપ્પટિવિજ્ઝનતોતિ વુત્તં હોતિ. હેતુઅત્થો હેત્થ અન્તપચ્ચયો. યન્તિ અનિયમતો સપરિયત્તિકો નવલોકુત્તરધમ્મો કમ્મભાવેન નિદ્દિટ્ઠો. બુદ્ધનિસેવિતન્તિ તસ્સેવ વિસેસનં, સમ્માસમ્બુદ્ધેન, પચ્ચેકબુદ્ધસાવકબુદ્ધેહિપિ વા ગોચરાસેવનભાવનાસેવનાહિ યથારહં નિસેવિતં, અજહિતન્તિ અત્થો. તત્થ પરિયત્તિફલનિબ્બાનાનિ ગોચરાસેવનવસેનેવ નિસેવિતાનિ, મગ્ગો પન ભાવનાસેવનવસેનાપિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાદિવસેન ગોચરાસેવનવસેનાપિ નિસેવિતો. ભવાભવન્તિ ભવતો ભવં. અથ વા હીનપણીતાદિવસેન ખુદ્દકં મહન્તઞ્ચ ભવન્તિ અત્થો. વુડ્ઢત્થોપિ હિ અ-કારો દિસ્સતિ અસેક્ખા ધમ્માતિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૧) વિય. અથ વા ભવોતિ વુડ્ઢિ, અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ વા સસ્સતદિટ્ઠિ, અભવોતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. વુત્તપ્પકારો ભવો ચ અભવો ચ ભવાભવો, તં ભવાભવં. ગચ્છતીતિ ઉપગચ્છતિ. જીવલોકોતિ સત્તલોકો. અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસિનોતિ ધમ્મવિસેસનં. તત્થ ન વિદતિ ધમ્માનં યથાસભાવં ન વિજાનાતીતિ અવિજ્જા, અઞ્ઞાણં. સા આદિ યેસં તણ્હાદીનં, તેયેવ કિલિસ્સન્તિ એતેહિ સત્તાતિ કિલેસા, તેયેવ ચ સત્તાનં વિબાધનટ્ઠેન જાલસદિસાતિ જાલં, તં વિદ્ધંસેતિ સબ્બસો વિનાસેતિ સીલેનાતિ અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસી, તસ્સ.

નનુ ચેત્થ સપરિયત્તિકો નવલોકુત્તરધમ્મો અધિપ્પેતો, તત્થ ચ મગ્ગોયેવ કિલેસે વિદ્ધંસેતિ, નેતરેતિ ચે? વુચ્ચતે – મગ્ગસ્સાપિ નિબ્બાનમાગમ્મ કિલેસવિદ્ધંસનતો નિબ્બાનમ્પિ કિલેસે વિદ્ધંસેતિ નામ, મગ્ગસ્સ કિલેસવિદ્ધંસનકિચ્ચં ફલેન નિટ્ઠિતન્તિ ફલમ્પિ ‘‘કિલેસવિદ્ધંસી’’તિ વુચ્ચતિ, પરિયત્તિધમ્મોપિ કિલેસવિદ્ધંસનસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયત્તા ‘‘કિલેસવિદ્ધંસી’’તિ વત્તું અરહતીતિ ન કોચિ દોસો. ધમ્મવરસ્સ તસ્સાતિ પુબ્બે અનિયમિતસ્સ નિયામકવચનં. તત્થ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને ચતૂસુ અપાયેસુ સંસારદુક્ખે ચ અપતમાને ધારેતીતિ ધમ્મો. વુત્તપ્પકારો ધમ્મો એવ અત્તનો ઉત્તરિતરાભાવેન વરો પવરો અનુત્તરોતિ ધમ્મવરો, તસ્સ ધમ્મવરસ્સ નમો અત્થૂતિ અત્થો.

એવં સઙ્ખેપનયેનેવ સબ્બધમ્મગુણેહિ સદ્ધમ્મં થોમેત્વા ઇદાનિ અરિયસઙ્ઘં થોમેતું ગુણેહીતિઆદિમાહ. તત્થ ગુણેહિ યો યુત્તો, તમરિયસઙ્ઘં નમામીતિ સમ્બન્ધો. સીલાદયો ગુણા ચેત્થ લોકિયલોકુત્તરા અધિપ્પેતા. ‘‘વિમુત્તિવિમુત્તિઞાણ’’ન્તિ વત્તબ્બે એકદેસસરૂપેકસેસનયેન ‘‘વિમુત્તિઞાણ’’ન્તિ વુત્તં, આદિસદ્દપરિયાયેન પભુતિસદ્દેન વા વિમુત્તિગ્ગહણં વેદિતબ્બં. તત્થ વિમુત્તીતિ ફલં. વિમુત્તિઞાણન્તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. પભુતિ-સદ્દેન છળભિઞ્ઞાચતુપટિસમ્ભિદાદયો ગુણા સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. કુસલત્થિકાનં જનાનં પુઞ્ઞાતિસયવુડ્ઢિયા ખેત્તસદિસત્તા ખેત્તન્તિ આહ ‘‘ખેત્તં જનાનં કુસલત્થિકાન’’ન્તિ. ખિત્તં બીજં મહપ્ફલભાવકરણેન તાયતીતિ હિ ખેત્તં. અરિયસઙ્ઘન્તિ એત્થ આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ચ ઇરિયનતો, સદેવકેન લોકેન ‘‘સરણ’’ન્તિ અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો, ઉપગતાનઞ્ચ તદત્થસિદ્ધિતો અરિયા, અટ્ઠ અરિયપુગ્ગલા, અરિયાનં સઙ્ઘો સમૂહોતિ અરિયસઙ્ઘો, તં અરિયસઙ્ઘં.

ઇદાનિ રતનત્તયપણામજનિતં કુસલાભિસન્દં યથાધિપ્પેતે પયોજને નિયોજેત્વા અત્તના સંવણ્ણિયમાનસ્સ વિનયસ્સ સકલસાસનમૂલભાવદસ્સનમુખેન સંવણ્ણનાકરણસ્સાપિ સાસનમૂલતં દસ્સેતું ઇચ્ચેવમિચ્ચાદિગાથાદ્વયમાહ. પુઞ્ઞાભિસન્દન્તિ પુઞ્ઞોઘં, પુઞ્ઞપ્પવાહં પુઞ્ઞરાસિન્તિ અત્થો. તસ્સાનુભાવેનાતિ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ પુઞ્ઞપ્પવાહસ્સ આનુભાવેન બલેન હતન્તરાયો વિનયં વણ્ણયિસ્સન્તિ સમ્બન્ધો.

અટ્ઠિતસ્સ સુસણ્ઠિતસ્સ ભગવતો સાસનં યસ્મિં ઠિતે પતિટ્ઠિતં હોતીતિ યોજેતબ્બં. તત્થ યસ્મિન્તિ યસ્મિં વિનયપિટકે. ઠિતેતિ પાળિતો ચ અત્થતો ચ અનૂનં હુત્વા લજ્જીપુગ્ગલેસુ પવત્તનટ્ઠેન ઠિતે. સાસનન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સાસનં. અટ્ઠિતસ્સાતિ કામસુખલ્લિકત્તકિલમથાનુયોગસઙ્ખાતે અન્તદ્વયે અટ્ઠિતસ્સ, ‘‘પરિનિબ્બુતસ્સપિ ભગવતો’’તિપિ વદન્તિ. સુસણ્ઠિતસ્સાતિ અન્તદ્વયવિરહિતાય મજ્ઝિમાય પટિપદાય સુટ્ઠુ ઠિતસ્સ. અમિસ્સન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, નિકાયન્તરલદ્ધીહિ અસમ્મિસ્સં કત્વા અનાકુલં કત્વા વણ્ણયિસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. નિસ્સાય પુબ્બાચરિયાનુભાવન્તિ પુબ્બાચરિયેહિ સંવણ્ણિતં અટ્ઠકથં નિસ્સાય, ન અત્તનો બલેનાતિ અધિપ્પાયો.

અથ પોરાણટ્ઠકથાસુ વિજ્જમાનાસુ પુન વિનયસંવણ્ણના કિંપયોજનાતિ? આહ કામઞ્ચાતિઆદિ. તત્થ કામન્તિ એકન્તેન, યથિચ્છકં વા, સબ્બસોતિ વુત્તં હોતિ, તસ્સ સંવણ્ણિતોયં વિનયોતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. પુબ્બાચરિયાસભેહીતિ મહાકસ્સપત્થેરાદયો પુબ્બાચરિયા એવ અકમ્પિયટ્ઠેન ઉત્તમટ્ઠેન ચ આસભા, તેહિ પુબ્બાચરિયવરેહીતિ વુત્તં હોતિ. કીદિસા પન તે પુબ્બાચરિયાતિ? આહ ઞાણમ્બૂતિઆદિ. અગ્ગમગ્ગઞાણસઙ્ખાતેન અમ્બુના સલિલેન નિદ્ધોતાનિ નિસ્સેસતો આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન ધોતાનિ વિસોધિતાનિ રાગાદીનિ તીણિ મલાનિ કામાસવાદયો ચ ચત્તારો આસવા યેહિ તે ઞાણમ્બુનિદ્ધોતમલાસવા, તેહિ ખીણાસવેહીતિ અત્થો. ખીણાસવભાવેપિ ન એતે સુક્ખવિપસ્સકાતિ આહ ‘‘વિસુદ્ધવિજ્જાપટિસમ્ભિદેહી’’તિ. તત્થ વિજ્જાતિ તિસ્સો વિજ્જા, અટ્ઠ વિજ્જા વા. પટિસમ્ભિદાપ્પત્તેસુપિ મહાકસ્સપત્થેરાદીનં ઉચ્ચિનિત્વા ગહિતતાય તેસં સદ્ધમ્મસંવણ્ણને સામત્થિયં સાતિસયન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સદ્ધમ્મસંવણ્ણનકોવિદેહી’’તિ.

કિલેસજાતં, પરિક્ખારબાહુલ્લં વા સલ્લિખતિ તનું કરોતીતિ સલ્લેખો, અપ્પિચ્છતાદિગુણસમૂહો, ઇધ પન ખીણાસવાધિકારત્તા પરિક્ખારબાહુલ્લસ્સ સલ્લિખનવસેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો. સલ્લેખેન નિબ્બત્તં સલ્લેખિયં, તસ્મિં સલ્લેખિયે, ધુતઙ્ગપરિહરણાદિસલ્લેખપઅપત્તિયન્તિ વુત્તં હોતિ. નોસુલભૂપમેહીતિ સલ્લેખપટિપત્તિયા ‘‘અસુકસદિસા’’તિ નત્થિ સુલભા ઉપમા એતેસન્તિ નોસુલભૂપમા, તેહિ. મહાવિહારસ્સાતિ ઇમિના નિકાયન્તરં પટિક્ખિપતિ. વિહારસીસેન હેત્થ તત્થ નિવાસીનઞ્ચેવ તેહિ સમલદ્ધિકાનઞ્ચ સબ્બેસં ભિક્ખૂનં ગહણં દટ્ઠબ્બં. તસ્મા તેસં મહાવિહારવાસીનં દિટ્ઠિસીલવિસુદ્ધિયા પભવત્તેન સઞ્ઞાણભૂતત્તા ધમ્મસઙ્ગાહકા મહાકસ્સપત્થેરાદયો ‘‘મહાવિહારસ્સ ધજૂપમા’’તિ વુત્તા, તેહિ અયં વિનયો સંવણ્ણિતો સમ્મા અનૂનં કત્વા વણ્ણિતો. કથન્તિ આહ ‘‘ચિત્તેહિ નયેહી’’તિ. વિચિત્તેહિ નયેહિ સમ્બુદ્ધવરન્વયેહિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધવરં અનુગતેહિ, ભગવતો અધિપ્પાયાનુગતેહિ નયેહીતિ વુત્તં હોતિ.

એવં પોરાણટ્ઠકથાય અનૂનભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો સંવણ્ણનાય પયોજનવિસેસં અજ્ઝેસકઞ્ચ દસ્સેતું સંવણ્ણનાતિઆદિમાહ. તત્થ સઙ્ખતત્તાતિ રચિતત્તા. ન કઞ્ચિ અત્થં અભિસમ્ભુણાતીતિ ન કઞ્ચિ અત્થં સાધેતિ.

સંવણ્ણનં તઞ્ચાતિઆદિના અત્તનો સંવણ્ણનાય કરણપ્પકારં દસ્સેતિ. તત્થ તઞ્ચ ઇદાનિ વુચ્ચમાનં સંવણ્ણનં સમારભન્તો સકલાયપિ મહાઅટ્ઠકથાય ઇધ ગહેતબ્બતો મહાઅટ્ઠકથં તસ્સા ઇદાનિ વુચ્ચમાનાય સંવણ્ણનાય સરીરં કત્વા મહાપચ્ચરિયં યો વિનિચ્છયો વુત્તો, તથેવ કુરુન્દીનામાદીસુ વિસ્સુતાસુ અટ્ઠકથાસુ યો વિનિચ્છયો વુત્તો, તતોપિ વિનિચ્છયતો યુત્તમત્થં અપરિચ્ચજન્તો અન્તોગધત્થેરવાદં કત્વા સંવણ્ણનં સમ્મા સમારભિસ્સન્તિ પદત્થસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ અત્થો કથીયતિ એતાયાતિ અટ્ઠકથા ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા. મહાપચ્ચરિયન્તિ મહાપચ્ચરીનામિકં. એત્થ ચ પચ્ચરીતિ ઉળુમ્પં વુચ્ચતિ, તસ્મિં નિસીદિત્વા કતત્તા તમેવ નામં જાતં. ‘‘કુરુન્દીવલ્લિવિહારો નામ અત્થિ, તત્થ કતત્તા ‘કુરુન્દી’તિ નામં જાત’’ન્તિ વદન્તિ. આદિસદ્દેન અન્ધકટ્ઠકથં સઙ્ખેપટ્ઠકથઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

યુત્તમત્થન્તિ મહાઅટ્ઠકથાનયેન, ચતુબ્બિધવિનયયુત્તિયા વા યુત્તમત્થં. ‘‘અટ્ઠકથંયેવ ગહેત્વા સંવણ્ણનં કરિસ્સામી’’તિ વુત્તે અટ્ઠકથાસુ વુત્તત્થેરવાદાનં બાહિરભાવો સિયાતિ તેપિ અન્તોકત્તુકામો ‘‘અન્તોગધથેરવાદ’’ન્તિ આહ, થેરવાદેપિ અન્તોકત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

તં મેતિ ગાથાય સોતૂહિ પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેતિ. તત્થ ધમ્મપ્પદીપસ્સાતિ ધમ્મો એવ મોહન્ધકારવિદ્ધંસનતો પદીપસદિસત્તા પદીપો અસ્સાતિ ધમ્મપ્પદીપો, ભગવા, તસ્સ. પતિમાનયન્તાતિ પૂજેન્તા મનસા ગરું કરોન્તા નિસામેન્તુ સુણન્તુ.

બુદ્ધેનાતિઆદિના અત્તનો સંવણ્ણનાય આગમનસુદ્ધિદસ્સનમુખેન પમાણભાવં દસ્સેત્વા અનુસિક્ખિતબ્બતં દસ્સેતિ. તત્થ યથેવ બુદ્ધેન યો ધમ્મો વિનયો ચ વુત્તો, સો તસ્સ બુદ્ધસ્સ યેહિ પુત્તેહિ મહાકસ્સપત્થેરાદીહિ તથેવ ઞાતો, તેસં બુદ્ધપુત્તાનં મતિમચ્ચજન્તા સીહળટ્ઠકથાચરિયા યસ્મા પુરે અટ્ઠકથા અકંસૂતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ ધમ્મોતિ સુત્તાભિધમ્મે સઙ્ગણ્હાતિ. વિનયોતિ સકલં વિનયપિટકં. વુત્તોતિ પાળિતો ચ અત્થતો ચ બુદ્ધેન ભગવતા વુત્તો. ન હિ ભગવતા અબ્યાકતં નામ તન્તિપદં અત્થિ, તત્થ તત્થ ભગવતા પવત્તિતપકિણ્ણકદેસનાયેવ હિ અટ્ઠકથા. તથેવ ઞાતોતિ યથેવ બુદ્ધેન વુત્તો, તથેવ એકપદમ્પિ એકક્ખરમ્પિ અવિનાસેત્વા અધિપ્પાયઞ્ચ અવિકોપેત્વા ઞાતો વિદિતોતિ અત્થો. તેસં મતિમચ્ચજન્તાતિ તેસં બુદ્ધપુત્તાનં મતિસઙ્ખાતં થેરપરમ્પરાય ઉગ્ગહેત્વા આભતં અબ્બોચ્છિન્નં પાળિવણ્ણનાવસેન ચેવ પાળિમુત્તકવસેન ચ પવત્તં સબ્બં અટ્ઠકથાવિનિચ્છયં અપરિચ્ચજન્તા. અટ્ઠકથા અકંસૂતિ મહાઅટ્ઠકથામહાપચ્ચરિઆદિકા સીહળટ્ઠકથાયો અકંસુ. ‘‘અટ્ઠકથામકંસૂ’’તિપિ પાઠો, તત્થાપિ સોયેવત્થો.

તસ્માતિ યસ્મા તેસં બુદ્ધપુત્તાનં અધિપ્પાયં અવિકોપેત્વા પુરે અટ્ઠકથા અકંસુ, તસ્મા. યં અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, તં સબ્બમ્પિ પમાણન્તિ યોજના. હીતિ નિપાતમત્તં હેતુઅત્થસ્સ તસ્માતિ ઇમિનાયેવ પકાસિતત્તા, અવધારણત્થો વા, પમાણમેવાતિ. યદિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં સબ્બમ્પિ પમાણં, એવં સતિ તત્થ પમાદલેખાપિ પમાણં સિયાતિ આહ ‘‘વજ્જયિત્વાન પમાદલેખ’’ન્તિ, અપરાપરં લિખન્તેહિ પમાદેન સતિં અપચ્ચુપટ્ઠપેત્વા અઞ્ઞત્થ લિખિતબ્બં અઞ્ઞત્થ લિખનાદિવસેન પવત્તિતા પમાદલેખા નામ, સા ચ સમન્તપાસાદિકાયં તત્થ તત્થ સયમેવ આવિભવિસ્સતિ. પુન યસ્માતિ પદસ્સ સમ્બન્ધદસ્સનવસેન અયં અત્થયોજના – યસ્મા અટ્ઠકથાસુ વુત્તં ઇધ ઇમસ્મિં સાસને સિક્ખાસુ સગારવાનં પણ્ડિતાનં પમાણમેવ, યસ્મા ચ અયં વણ્ણનાપિ ભાસન્તરપરિચ્ચાગાદિમત્તવિસિટ્ઠતાય અત્થતો અભિન્ના, તતો એવ પમાણભૂતાવ હેસ્સતિ, તસ્મા અનુસિક્ખિતબ્બાતિ.

તતોતિ તાહિ અટ્ઠકથાહિ. ભાસન્તરમેવ હિત્વાતિ સીહળભાસંયેવ અપનેત્વા. વિત્થારમગ્ગઞ્ચ સમાસયિત્વાતિ પોરાણટ્ઠકથાસુ યથાઠાને વત્તબ્બમ્પિ પદત્થવિનિચ્છયાદિકં અતિવિત્થિણ્ણેન વચનક્કમેન ચેવ વુત્તમેવ અત્થનયં અપ્પમત્તકવિસેસેન પુનપ્પુનં કથનેન ચ તત્થ તત્થ પપઞ્ચિતં તાદિસં વિત્થારમગ્ગં પહાય સલ્લહુકેન અત્થવિઞ્ઞાપકેન પદક્કમેન ચેવ વુત્તનયસદિસં વત્તબ્બં અતિદિસિત્વા ચ સઙ્ખેપનયેનેવ વણ્ણયિસ્સામાતિ અધિપ્પાયો. સારત્થદીપનિયં પન વિનયટીકાયં ‘‘પોરાણટ્ઠકથાસુ ઉપરિ વુચ્ચમાનમ્પિ આનેત્વા તત્થ તત્થ પપઞ્ચિતં ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન…પે… ઉપસમ્પન્નોતિ ભિક્ખૂતિ એત્થ અપલોકનાદીનં ચતુન્નમ્પિ કમ્માનં વિત્થારકથા વિય તાદિસં વિત્થારમગ્ગં સઙ્ખિપિત્વા’’તિ વુત્તં, તં તન્તિક્કમં કઞ્ચિ અવોક્કમિત્વાતિ એત્થેવ વત્તું યુત્તં. અઞ્ઞત્થ પાળિયા વત્તબ્બં અઞ્ઞત્થ કથનઞ્હિ તન્તિક્કમં વોક્કમિત્વા કથનં નામ. તથા હિ વુત્તં ‘‘તથેવ વણ્ણિતું યુત્તરૂપં હુત્વા અનુક્કમેન આગતં પાળિં પરિચ્ચજિત્વા સંવણ્ણનતો સીહળટ્ઠકથાસુ અયુત્તટ્ઠાને વણ્ણિતં યથાઠાનેયેવ વણ્ણનતો ચ વુત્તં ‘તન્તિક્કમં કઞ્ચિ અવોક્કમિત્વા’’’તિ. તસ્મા યથાવુત્તનયેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો. કથં પન વિત્થારમગ્ગસ્સ સઙ્ખિપને વિનિચ્છયો ન હીયતીતિ? આહ ‘‘વિનિચ્છયં સબ્બમસેસયિત્વા’’તિ. સઙ્ખિપન્તોપિ પુનપ્પુનં વચનાદિમેવ સઙ્ખિપન્તો, વિનિચ્છયં પન અટ્ઠકથાસુ સબ્બાસુપિ વુત્તં સબ્બમ્પિ અસેસયિત્વા, કિઞ્ચિમત્તમ્પિ અપરિહાપેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તન્તિક્કમં કઞ્ચિ અવોક્કમિત્વાતિ કઞ્ચિ પાળિક્કમં અનતિક્કમિત્વા, અનુક્કમેનેવ પાળિં વણ્ણયિસ્સામાતિ અત્થો.

સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થન્તિ વેરઞ્જકણ્ડાદીસુ આગતાનં ઝાનકથાદીનં સુત્તન્તવચનાનં સીહળટ્ઠકથાસુ ‘‘સુત્તન્તિકાનં ભારો’’તિ વત્વા અવણ્ણિતબ્બટ્ઠાનં અત્થં તંતંસુત્તાનુરૂપં સબ્બસો પરિદીપયિસ્સામાતિ અધિપ્પાયો. હેસ્સતીતિ ભવિસ્સતિ, કરીયિસ્સતીતિ વા અત્થો. એત્થ ચ પઠમસ્મિં અત્થવિકપ્પે ‘‘ભાસન્તરપરિચ્ચાગાદિકં ચતુબ્બિધં કિચ્ચં નિપ્ફાદેત્વા સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં પરિદીપયન્તી અયં વણ્ણના ભવિસ્સતી’’તિ વણ્ણનાવસેન સમાનકત્તુકતા વેદિતબ્બા. પચ્છિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે પન ‘‘હેટ્ઠા વુત્તભાસન્તરપરિચ્ચાગાદિકં કત્વા સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં પરિદીપયન્તી અયં વણ્ણના અમ્હેહિ કરીયિસ્સતી’’તિ એવં આચરિયવસેન સમાનકત્તુકતા વેદિતબ્બા.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

બાહિરનિદાનકથા

ઇદાનિ સંવરવિનયપહાનવિનયાદીસુ બહૂસુ વિનયેસુ અત્તના ‘‘તં વણ્ણયિસ્સં વિનય’’ન્તિ એવં સંવણ્ણેતબ્બભાવેન પટિઞ્ઞાતં વિનયં દસ્સેન્તો આહ તત્થાતિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ યથાવુત્તાસુ ગાથાસુ. તાવ-સદ્દો પઠમન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે દટ્ઠબ્બો, તેન પઠમં વિનયં વવત્થપેત્વા પચ્છા તસ્સ વણ્ણનં કરિસ્સામાતિ દીપેતિ. વવત્થપેતબ્બોતિ નિયમેતબ્બો. તેનેતં વુચ્ચતીતિ યસ્મા વવત્થપેતબ્બો, તેન હેતુના એતં વિનયો નામાતિઆદિકં નિયામકવચનં વુચ્ચતીતિ અત્થો. અસ્સાતિ વિનયસ્સ. માતિકાતિ ઉદ્દેસો. સો હિ નિદ્દેસપદાનં જનનીઠાને ઠિતત્તા માતા વિયાતિ ‘‘માતિકા’’તિ વુચ્ચતિ.

ઇદાનિ સંવણ્ણેતબ્બમત્થં માતિકં પટ્ઠપેત્વા દસ્સેન્તો આહ વુત્તં યેનાતિઆદિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – એતં તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેરઞ્જાયં વિહરતીતિઆદિનિદાનવચનપટિમણ્ડિતં વિનયપિટકં યેન પુગ્ગલેન વુત્તં, યસ્મિં કાલે વુત્તં, યસ્મા કારણા વુત્તં, યેન ધારિતં, યેન ચ આભતં, યેસુ પતિટ્ઠિતં, એતં યથાવુત્તવિધાનં વત્વા તતો તેન સમયેનાતિઆદિપાઠસ્સ અત્થં અનેકપ્પકારતો દસ્સેન્તો વિનયસ્સ અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામીતિ.

એત્થ ચ વુત્તં યેન યદા યસ્માતિ ઇદં વચનં તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિઆદિનિદાનવચનમત્તં અપેક્ખિત્વા વત્તુકામોપિ વિસું અવત્વા ‘‘નિદાનેન આદિકલ્યાણં, ઇદમવોચાતિ નિગમનેન પરિયોસાનકલ્યાણ’’ન્તિ વચનતો નિદાનનિગમનાનિપિ સત્થુદેસનાય અનુવિધાનત્તા તદન્તોગધાનેવાતિ નિદાનસ્સાપિ વિનયપાળિયંયેવ અન્તોગધત્તા વુત્તં યેન યદા યસ્માતિ ઇદમ્પિ વિનયપિટકસમ્બન્ધંયેવ કત્વા માતિકં ઠપેતિ. માતિકાય હિ એતન્તિ વુત્તં વિનયપિટકંયેવ સામઞ્ઞતો સબ્બત્થ સમ્બન્ધમુપગચ્છતિ.

ઇદાનિ પન તં વિસું નીહરિત્વા દસ્સેન્તો તત્થ વુત્તં યેનાતિઆદિમાહ. તત્થાતિ તેસુ માતિકાપદેસુ. ઇદન્તિ તેન સમયેનાતિઆદિનિદાનવચનં. હિ-સદ્દો યસ્માતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો, યસ્મા બુદ્ધસ્સ ભગવતો અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ. અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતીતિ અત્તના પચ્ચક્ખં કત્વા વુત્તવચનં ન હોતિ. અથ વા અત્તનો પચ્ચક્ખકાલે ધરમાનકાલે વુત્તવચનં ન હોતિ. તદુભયેનાપિ ભગવતો વુત્તવચનં ન હોતીતિ અત્થો.

પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના

પઠમમહાસઙ્ગીતિ નામ ચેસાતિ એત્થ ચ-સદ્દો વત્તબ્બસમ્પિણ્ડનત્થો, ઉપઞ્ઞાસત્થો વા, ઉપઞ્ઞાસોતિ ચ વાક્યારમ્ભો વુચ્ચતિ. એસા હિ ગન્થકારાનં પકતિ, યદિદં કિઞ્ચિ વત્વા પુન અપરં વત્તુમારભન્તાનં ચ-સદ્દપ્પયોગો. યથાપચ્ચયં તત્થ તત્થ દેસિતત્તા વિપ્પકિણ્ણાનં ધમ્મવિનયાનં સભાગત્થવસેન સઙ્ગહેત્વા ગાયનં કથનં સઙ્ગીતિ, મહાવિસયત્તા પૂજનીયત્તા ચ મહતી સઙ્ગીતિ મહાસઙ્ગીતિ. દુતિયાદિં ઉપાદાય ચેસા ‘‘પઠમમહાસઙ્ગીતી’’તિ વુત્તા. નિદદાતિ દેસનં દેસકાલાદિવસેન અવિદિતં વિદિતં કત્વા નિદસ્સેતીતિ નિદાનં, તત્થ કોસલ્લત્થં.

વેનેય્યાનં મગ્ગફલુપ્પત્તિહેતુભૂતાવ કિરિયા નિપ્પરિયાયેન બુદ્ધકિચ્ચન્તિ આહ ‘‘ધમ્મચક્કપ્પવત્તનઞ્હિ આદિં કત્વા’’તિ. તત્થ સતિપટ્ઠાનાદિધમ્મો એવ પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં, ચક્કન્તિ વા આણા, તં ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મચક્કં, ધમ્મેન ઞાયેન ચક્કન્તિપિ ધમ્મચક્કં. કતબુદ્ધકિચ્ચેતિ નિટ્ઠિતબુદ્ધકિચ્ચે ભગવતિ લોકનાથેતિ સમ્બન્ધો. કુસિનારાયન્તિ સમીપત્થે એતં ભુમ્મવચનં. ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવનેતિ તસ્સ નગરસ્સ ઉપવત્તનભૂતં મલ્લરાજૂનં સાલવનુય્યાનં દસ્સેતિ. તત્થ નગરં પવિસન્તા ઉય્યાનતો ઉપેચ્ચ વત્તન્તિ ગચ્છન્તિ એતેનાતિ ‘‘ઉપવત્તન’’ન્તિ ઉય્યાનસ્સ ચ નગરસ્સ ચ મજ્ઝે સાલવનં વુચ્ચતિ. કુસિનારાય હિ દક્ખિણપચ્છિમદિસાય તં ઉય્યાનં હોતિ, તતો ઉય્યાનતો સાલવનરાજિવિરાજિતો મગ્ગો પાચીનાભિમુખો ગન્ત્વા નગરસ્સ દક્ખિણદ્વારાભિમુખો ઉત્તરેન નિવત્તો, તેન મગ્ગેન મનુસ્સા નગરં પવિસન્તિ, તસ્મા તં ‘‘ઉપવત્તન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તત્થ કિર ઉપવત્તને અઞ્ઞમઞ્ઞસંસટ્ઠવિટપાનં સમ્પન્નછાયાનં સાલપન્તીનમન્તરે ભગવતો પરિનિબ્બાનમઞ્ચો પઞ્ઞત્તો, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યમકસાલાનમન્તરે’’તિ. ઉપાદીયતિ કમ્મકિલેસેહીતિ ઉપાદિ, વિપાકક્ખન્ધા કટત્તા ચ રૂપં. તદેવ કમ્મકિલેસેહિ સમ્મા અપ્પહીનતાય સેસો, નત્થિ એત્થ ઉપાદિસેસોતિ અનુપાદિસેસા, નિબ્બાનધાતુ, તાય. ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચાયં કરણનિદ્દેસો. પરિનિબ્બાનેતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, પરિનિબ્બાનહેતુ તસ્મિં ઠાને સન્નિપતિતાનન્તિ અત્થો. સઙ્ઘસ્સ થેરો જેટ્ઠો સઙ્ઘત્થેરો. એત્થ ચ સઙ્ઘસદ્દસ્સ ભિક્ખુસતસહસ્સસદ્દસાપેક્ખત્તેપિ ગમકત્તા થેરસદ્દેન સમાસો યથા દેવદત્તસ્સ ગરુકુલન્તિ. આયસ્મા મહાકસ્સપો ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહં જનેસીતિ સમ્બન્ધો.

તથા ઉસ્સાહં જનનસ્સ કારણમાહ સત્તાહપરિનિબ્બુતેતિઆદિ. સત્ત અહાનિ સમાહટાનિ સત્તાહં, સત્તાહં પરિનિબ્બુતસ્સ અસ્સાતિ સત્તાહપરિનિબ્બુતો, સત્તાહપરિનિબ્બુતે સુભદ્દેન વુડ્ઢપબ્બજિતેન વુત્તવચનમનુસ્સરન્તોતિ સમ્બન્ધો. અલં, આવુસોતિઆદિના તેન વુત્તવચનં દસ્સેતિ. તત્થ અલન્તિ પટિક્ખેપવચનં. તેન મહાસમણેનાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં, તતો મહાસમણતો સુટ્ઠુ મુત્તા મયન્તિ અત્થો, ઉપદ્દુતા ચ હોમ તદાતિ અધિપ્પાયો, હોમાતિ વા અતીતત્થે વત્તમાનવચનં, અહુમ્હાતિ અત્થો. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતીતિ તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, હેતુ. ખોતિ અવધારણે, એતં કારણં વિજ્જતેવ, નો ન વિજ્જતીતિ અત્થો. કિં તં કારણન્તિ? આહ યં પાપભિક્ખૂતિઆદિ. એત્થ યન્તિ નિપાતમત્તં, કારણનિદ્દેસો વા, યેન કારણેન અન્તરધાપેય્યું, તદેતં કારણં વિજ્જતીતિ અત્થો. અતીતો અતિક્કન્તો સત્થા એત્થ, એતસ્સાતિ વા અતીતસત્થુકં, પાવચનં. પધાનં વચનં પાવચનં, ધમ્મવિનયન્તિ વુત્તં હોતિ. પક્ખં લભિત્વાતિ અલજ્જીપક્ખં લભિત્વા. ન ચિરસ્સેવાતિ ન ચિરેનેવ. યાવ ચ ધમ્મવિનયો તિટ્ઠતીતિ યત્તકં કાલં ધમ્મો ચ વિનયો ચ લજ્જીપુગ્ગલેસુ તિટ્ઠતિ.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતાતિ પરિનિબ્બાનમઞ્ચે નિપન્નેન ભગવતા વુત્તન્તિ અત્થો. દેસિતો પઞ્ઞત્તોતિ સુત્તાભિધમ્મપિટકસઙ્ગહિતસ્સ ધમ્મસ્સ ચેવ વિનયપિટકસઙ્ગહિતસ્સ વિનયસ્સ ચ અતિસજ્જનં પબોધનં દેસના. તસ્સેવ પકારતો ઞાપનં અસઙ્કરતો ઠપનં પઞ્ઞાપનં. સો વો મમચ્ચયેન સત્થાતિ સો ધમ્મવિનયો તુમ્હાકં મમચ્ચયેન સત્થા મયિ પરિનિબ્બુતે સત્થુકિચ્ચં સાધેસ્સતિ. સાસનન્તિ પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધવસેન તિવિધં સાસનં, નિપ્પરિયાયતો પન સત્તત્તિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા. અદ્ધનિયન્તિ અદ્ધાનક્ખમં, તદેવ ચિરટ્ઠિતિકં અસ્સ ભવેય્યાતિ સમ્બન્ધો.

ઇદાનિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન અત્તનો કતં અનુગ્ગહવિસેસં વિભાવેન્તો આહ યઞ્ચાહં ભગવતાતિઆદિ. તત્થ યઞ્ચાહન્તિ એતસ્સ અનુગ્ગહિતોતિ એતેન સમ્બન્ધો. તત્થ યન્તિ યસ્મા, યેન કારણેનાતિ વુત્તં હોતિ. કિરિયાપરામસનં વા એતં, તેન અનુગ્ગહિતોતિ એત્થ અનુગ્ગહણં પરામસતિ. ધારેસ્સસીતિઆદિકં ભગવતા મહાકસ્સપત્થેરેન સદ્ધિં ચીવરપરિવત્તનં કાતુકામેન વુત્તવચનં. ધારેસ્સસિ પન મે ત્વં કસ્સપાતિ ‘‘કસ્સપ, ત્વં ઇમાનિ પરિભોગજિણ્ણાનિ પંસુકૂલાનિ પારુપિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ વદતિ, તઞ્ચ ખો ન કાયબલં સન્ધાય, પટિપત્તિપૂરણં પન સન્ધાય એવમાહ. સાણાનિ પંસુકૂલાનીતિ મતકળેવરં પલિવેઠેત્વા છડ્ડિતાનિ તુમ્બમત્તે કિમયો પપ્ફોટેત્વા ગહિતાનિ સાણવાકમયાનિ પંસુકૂલચીવરાનિ. રથિકાદીનં યત્થ કત્થચિ પંસૂનં ઉપરિ ઠિતત્તા અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન તેસુ કૂલમિવાતિ પંસુકૂલં. અથ વા પંસુ વિય કુચ્છિતભાવં ઉલતિ ગચ્છતીતિ પંસુકૂલન્તિ પંસુકૂલસદ્દસ્સ અત્થો દટ્ઠબ્બો. નિબ્બસનાનીતિ નિટ્ઠિતવસનકિચ્ચાનિ, પરિભોગજિણ્ણાનીતિ અત્થો. એકમેવ તં ચીવરં અનેકાવયવત્તા બહુવચનં કતં. સાધારણપરિભોગેનાતિ અત્તના સમાનપરિભોગેન, સાધારણપરિભોગેન ચ સમસમટ્ઠપનેન ચ અનુગ્ગહિતોતિ સમ્બન્ધો.

ઇદાનિ નવાનુપુબ્બવિહારછળભિઞ્ઞાપ્પભેદે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે અત્તના સમસમટ્ઠપનત્થાય ભગવતા વુત્તં કસ્સપસંયુત્તે (સં. નિ. ૨.૧૫૨) આગતં પાળિં પેય્યાલમુખેન આદિગ્ગહણેન ચ સઙ્ખિપિત્વા દસ્સેન્તો આહ અહં, ભિક્ખવેતિઆદિ. તત્થ યાવદે આકઙ્ખામીતિ યાવદેવ આકઙ્ખામિ, યત્તકં કાલં ઇચ્છામીતિ અત્થો, ‘‘યાવદેવા’’તિપિ પાઠો. નવાનુપુબ્બવિહારછળભિઞ્ઞાપ્પભેદેતિ એત્થ નવાનુપુબ્બવિહારો નામ અનુપટિપાટિયા સમાપજ્જિતબ્બભાવતો એવંસઞ્ઞિતા નિરોધસમાપત્તિયા સહ અટ્ઠ રૂપારૂપસમાપત્તિયો. છળભિઞ્ઞા નામ આસવક્ખયઞાણેન સદ્ધિં પઞ્ચાભિઞ્ઞાયો. અત્તના સમસમટ્ઠપનેનાતિ ‘‘અહં યત્તકં કાલં યત્તકે સમાપત્તિવિહારે અભિઞ્ઞાયો ચ વળઞ્જેમિ, તથા કસ્સપોપી’’તિ એવં યથાવુત્તઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે અત્તના સમસમં કત્વા ઠપનેન, ઇદઞ્ચ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસામઞ્ઞેન થેરસ્સ પસંસામત્તેન વુત્તં, ન ભગવતા સદ્ધિં સબ્બથા સમતાય. ભગવતો હિ ગુણવિસેસં ઉપાદાય સાવકા પચ્ચેકબુદ્ધા ચ કલમ્પિ કલભાગમ્પિ ન ઉપેન્તિ, તસ્સ કિમઞ્ઞં આણણ્યં ભવિસ્સતિ અઞ્ઞત્ર ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ તસ્સાતિ તસ્સ અનુગ્ગહસ્સ, તસ્સ મેતિ વા અત્થો ગહેતબ્બો. પોત્થકેસુ હિ કેસુચિ ‘‘તસ્સ મે’’તિ પાઠો દિસ્સતિ. આણણ્યં અણણભાવો. સકકવચઇસ્સરિયાનુપ્પદાનેનાતિ એત્થ ચીવરસ્સ નિદસ્સનવસેન કવચસ્સેવ ગહણં કતં, સમાપત્તિયા નિદસ્સનવસેન ઇસ્સરિયં ગહિતં.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાળિયા વિભાવેન્તો આહ યથાહાતિઆદિ. તત્થ એકમિદાહન્તિ એત્થ ઇદન્તિ નિપાતમત્તં. એકં સમયન્તિ એકસ્મિં સમયેતિ અત્થો. પાવાયાતિ પાવાનગરતો. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નોતિ દીઘમગ્ગપ્પટિપન્નો. દીઘપરિયાયો હેત્થ અદ્ધાનસદ્દો. સબ્બં સુભદ્દકણ્ડં વિત્થારતો વેદિતબ્બન્તિ પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકે આગતં સુભદ્દકણ્ડં ઇધ આનેત્વા વિત્થારેતબ્બં.

તતો પરન્તિ સુભદ્દકણ્ડતો પરં. સબ્બં સુભદ્દકણ્ડં વિત્થારતો વેદિતબ્બન્તિ ઇમિના ‘‘યં ન ઇચ્છિસ્સામ, ન તં કરિસ્સામા’’તિ એતં પરિયન્તં સુભદ્દકણ્ડપાળિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અવસેસં ઉસ્સાહજનનપ્પકારપ્પવત્તં પાળિમેવ દસ્સેન્તો હન્દ મયં આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ પુરે અધમ્મો દિપ્પતીતિ એત્થ ‘‘અધમ્મો નામ દસકુસલકમ્મપથપટિપક્ખભૂતો અધમ્મો’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના) વુત્તં. ધમ્મસઙ્ગહણત્થં ઉસ્સાહજનનપ્પસઙ્ગત્તા પન ધમ્મવિનયાનં અસઙ્ગાયનહેતુદોસગણો સમ્ભવતિ, સો એવ એત્થ અધમ્મો દિપ્પતિ તપ્પટિપક્ખો ધમ્મો ચ પટિબાહીયતીતિ વત્તબ્બં. અપિ ચ ‘‘અધમ્મવાદિનો બલવન્તો હોન્તિ ધમ્મવાદિનો દુબ્બલા હોન્તી’’તિ વુચ્ચમાનત્તા યેન અધમ્મેન તે સુભદ્દવજ્જિપુત્તકાદયો અધમ્મવાદિનો, યેન ચ ધમ્મેન ઇતરે ધમ્મવાદિનોવ હોન્તિ. તેયેવ ઇધ ‘‘અધમ્મો’’ ‘‘ધમ્મો’’તિ ચ વત્તબ્બા. તસ્મા સીલવિપત્તિઆદિહેતુકો પાપિચ્છતાદિદોસગણો અધમ્મો, તપ્પટિપક્ખો સીલસમ્પદાદિહેતુકો અપ્પિચ્છતાદિગુણસમૂહો ધમ્મોતિ ચ ગહેતબ્બં. પુરે દિપ્પતીતિ અપિ નામ દિપ્પતિ. અથ વા યાવ અધમ્મો ધમ્મં પટિબાહિતું સમત્થો હોતિ, તતો પુરેતરમેવાતિ અત્થો. દિપ્પતીતિ દિપ્પિસ્સતિ. પુરેસદ્દયોગેન હિ અનાગતત્થે અયં વત્તમાનપ્પયોગો, યથા પુરા વસ્સતિ દેવોતિ. અવિનયોતિ પહાનવિનયાદીનં પટિપક્ખભૂતો અવિનયો.

તેન હીતિ ઉય્યોજનત્થે નિપાતો. સકલનવઙ્ગસત્થુસાસનપરિયત્તિધરેતિ સકલં સુત્તગેય્યાદિનવઙ્ગં એત્થ, એતસ્સ વા અત્થીતિ સકલનવઙ્ગં, સત્થુસાસનં. અત્થકામેન પરિયાપુણિતબ્બતો દિટ્ઠધમ્મિકાદિપુરિસત્થપરિયત્તિભાવતો ચ ‘‘પરિયત્તી’’તિ તીણિ પિટકાનિ વુચ્ચન્તિ, તં સકલનવઙ્ગસત્થુસાસનસઙ્ખાતં પરિયત્તિં ધારેન્તીતિ સકલનવઙ્ગસત્થુસાસનપઅયત્તિધરા, તાદિસેતિ અત્થો. સમથભાવનાસિનેહાભાવેન સુક્ખા લૂખા અસિનિદ્ધા વિપસ્સના એતેસન્તિ સુક્ખવિપસ્સકા. તિપિટકસબ્બપરિયત્તિપ્પભેદધરેતિ તિણ્ણં પિટકાનં સમાહારો તિપિટકં, તદેવ નવઙ્ગાદિવસેન અનેકભેદભિન્નં સબ્બં પરિયત્તિપ્પભેદં ધારેન્તીતિ તિપિટકસબ્બપરિયત્તિપ્પભેદધરા.

કિસ્સ પનાતિ કસ્મા પન. સિક્ખતીતિ સેક્ખો. તમેવાહ ‘‘સકરણીયો’’તિ. ઉપરિમગ્ગત્તયકિચ્ચસ્સ અપરિયોસિતત્તા સકિચ્ચોતિ અત્થો. અસ્સાતિ અનેન. બહુકારત્તાતિ બહુપકારત્તા. અસ્સાતિ ભવેય્ય. અતિવિય વિસ્સત્થોતિ અતિવિય વિસ્સાસિકો. નન્તિ આનન્દત્થેરં ઓવદતીતિ સમ્બન્ધો. આનન્દત્થેરસ્સ કદાચિ અસઞ્ઞતાય નવકાય સદ્ધિવિહારિકપરિસાય જનપદચારિકાચરણં, તેસઞ્ચ સદ્ધિવિહારિકાનં એકક્ખણે ઉપ્પબ્બજ્જનઞ્ચ પટિચ્ચ મહાકસ્સપત્થેરો તં નિગ્ગણ્હન્તો એવમાહ ‘‘ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસી’’તિ. એત્થ ચ વા-સદ્દો પદપૂરણો, અયં કુમારો અત્તનો પમાણં ન પટિજાનાતીતિ થેરં તજ્જેન્તો આહ. તત્રાતિ એવં સતિ.

કિઞ્ચાપિ સેક્ખોતિ ઇદં ન સેક્ખાનં અગતિગમનસબ્ભાવેન વુત્તં, અસેક્ખાનઞ્ઞેવ પન ઉચ્ચિનિત્વા ગહિતત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. તસ્મા ‘‘કિઞ્ચાપિ સેક્ખો, તથાપિ થેરો આયસ્મન્તમ્પિ આનન્દં ઉચ્ચિનતૂ’’તિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો, ન પન કિઞ્ચાપિ સેક્ખો, તથાપિ અભબ્બો અગતિં ગન્તુન્તિ યોજેતબ્બં. અભબ્બોતિઆદિ પનસ્સ સભાવકથનં. તત્થ છન્દાતિ છન્દેન સિનેહેન. અગતિં ગન્તુન્તિ અકત્તબ્બં કાતું. પરિયત્તોતિ અધીતો ઉગ્ગહિતો.

રાજગહં ખો મહાગોચરન્તિ એત્થ ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો, ગુન્નં ગોચરટ્ઠાનં. ગોચરો વિયાતિ ગોચરો, ભિક્ખાચરણટ્ઠાનં. સો મહન્તો અસ્સાતિ મહાગોચરં, રાજગહં. ઉક્કોટેય્યાતિ નિવારેય્ય.

સત્તસુ સાધુકીળનદિવસેસૂતિ એત્થ સંવેગવત્થું કિત્તેત્વા કિત્તેત્વા સાધુકં એવ પૂજાવસેન કીળનતો સાધુકીળનં. ઉપકટ્ઠાતિ આસન્ના. વસ્સં ઉપનેતિ ઉપગચ્છતિ એત્થાતિ વસ્સૂપનાયિકા.

તત્ર સુદન્તિ તસ્સં સાવત્થિયં, સુદન્તિ નિપાતમત્તં. ઉસ્સન્નધાતુકન્તિ ઉપચિતપિત્તસેમ્હાદિધાતુકં. સમસ્સાસેતુન્તિ સન્તપ્પેતું. દુતિયદિવસેતિ જેતવનવિહારં પવિટ્ઠદિવસતો દુતિયદિવસેતિ વદન્તિ. વિરિચ્ચતિ એતેનાતિ વિરેચનં. ઓસધપરિભાવિતં ખીરમેવ વિરેચનન્તિ ખીરવિરેચનં. યં સન્ધાયાતિ યં ભેસજ્જપાનં સન્ધાય વુત્તં. ભેસજ્જમત્તાતિ અપ્પમત્તકં ભેસજ્જં. અપ્પત્થો હિ અયં મત્તા-સદ્દો મત્તા સુખપરિચ્ચાગાતિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૯૦) વિય.

ખણ્ડફુલ્લપ્પટિસઙ્ખરણન્તિ એત્થ ખણ્ડન્તિ છિન્નં, ફુલ્લન્તિ ભિન્નં, તેસં પટિસઙ્ખરણં અભિનવકરણં.

પરિચ્છેદવસેન વેદિયતિ દિસ્સતીતિ પરિવેણં. તત્થાતિ તેસુ વિહારેસુ ખણ્ડફુલ્લપ્પટિસઙ્ખરણન્તિ સમ્બન્ધો. પઠમં માસન્તિ વસ્સાનસ્સ પઠમં માસં, અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. સેનાસનવત્તાનં બહૂનં પઞ્ઞત્તત્તા, સેનાસનક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૨૯૪ આદયો) સેનાસનપટિબદ્ધાનં બહૂનં કમ્માનં વિહિતત્તા ‘‘ભગવતા…પે… વણ્ણિત’’ન્તિ વુત્તં.

દુતિયદિવસેતિ ‘‘ખણ્ડફુલ્લપ્પટિસઙ્ખરણં કરોમા’’તિ ચિન્તિતદિવસતો દુતિયદિવસે. વસ્સૂપનાયિકદિવસેયેવ તે એવં ચિન્તેસું. સિરિયા નિકેતનમિવાતિ સિરિયા નિવાસનટ્ઠાનં વિય. એકસ્મિં પાનીયતિત્થે સન્નિપતન્તા પક્ખિનો વિય સબ્બેસં જનાનં ચક્ખૂનિ મણ્ડપેયેવ નિપતન્તીતિ વુત્તં ‘એકનિપાતતિત્થમિવ ચ દેવમનુસ્સનયનવિહઙ્ગાન’’ન્તિ. લોકરામણેય્યકન્તિ લોકે રમણીયભાવં, રમણં અરહતીતિ વા લોકરામણેય્યકં. દટ્ઠબ્બસારમણ્ડન્તિ દટ્ઠબ્બેસુ સારં દટ્ઠબ્બસારં, તતો વિપ્પસન્નન્તિ દટ્ઠબ્બસારમણ્ડં. અથ વા દટ્ઠબ્બો સારભૂતો વિસિટ્ઠતરો મણ્ડો મણ્ડનં અલઙ્કારો એતસ્સાતિ દટ્ઠબ્બસારમણ્ડો, મણ્ડપો. મણ્ડં સૂરિયરસ્મિં પાતિ નિવારેતીતિ મણ્ડપો. વિવિધાનિ કુસુમદામાનિ ચેવ મુત્તોલમ્બકાનિ ચ વિનિગ્ગલન્તં વમેન્તં નિક્ખામેન્તમિવ ચારુ સોભનં વિતાનં એત્થાતિ વિવિધકુસુમદામોલમ્બકવિનિગ્ગલન્તચારુવિતાનો. નાનાપુપ્ફૂપહારવિચિત્તસુપરિનિટ્ઠિતભૂમિકમ્મત્તા એવ ‘‘રતનવિચિત્તમણિકોટ્ટિમતલમિવા’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ મણિયો કોટ્ટેત્વા કતતલં મણિકોટ્ટિમતલં નામ, તમિવાતિ વુત્તં હોતિ. આસનારહન્તિ નિસીદનારહં. દન્તખચિતન્તિ દન્તેહિ ખચિતં.

આવજ્જેસીતિ ઉપનામેસિ. અનુપાદાયાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન કઞ્ચિ ધમ્મં અગ્ગહેત્વા. કથાદોસોતિ કથાય અસચ્ચં નામ નત્થિ.

યથાવુડ્ઢન્તિ વુડ્ઢપટિપાટિં અનતિક્કમિત્વા. એકેતિ મજ્ઝિમભાણકાનંયેવ એકે. પુબ્બે વુત્તમ્પિ હિ સબ્બં મજ્ઝિમભાણકા વદન્તિયેવાતિ વેદિતબ્બં. દીઘભાણકા પન ‘‘પદસાવ થેરો સન્નિપાતમાગતો’’તિ વદન્તિ. તેસુ કેચિ ‘‘આકાસેના’’તિ, ‘‘તે સબ્બેપિ તથા તથા આગતદિવસાનમ્પિ અત્થિતાય એકમેકં ગહેત્વા તથા તથા વદિંસૂ’’તિ વદન્તિ.

કં ધુરં કત્વાતિ કં જેટ્ઠકં કત્વા. બીજનિં ગહેત્વાતિ એત્થ બીજનીગહણં પરિસાય ધમ્મકથિકાનં હત્થકુક્કુચ્ચવિનોદનમુખવિકારપટિચ્છાદનત્થં ધમ્મતાવસેન આચિણ્ણન્તિ વેદિતબ્બં. તેનેવ હિ અચ્ચન્તસઞ્ઞતપ્પત્તા બુદ્ધાપિ સાવકાપિ ધમ્મકથિકાનં ધમ્મતાદસ્સનત્થમેવ ચિત્તબીજનિં ગણ્હન્તિ. પઠમં, આવુસો ઉપાલિ, પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્તન્તિ એત્થ કથં સઙ્ગીતિયા પુબ્બે પઠમભાવો સિદ્ધોતિ? પાતિમોક્ખુદ્દેસાનુક્કમાદિના પુબ્બે પઠમભાવસ્સ સિદ્ધત્તા. યેભુય્યેન હિ તીણિ પિટકાનિ ભગવતો ધરમાનકાલેયેવ ઇમિના અનુક્કમેન સજ્ઝાયિતાનિ, તેનેવ કમેન પચ્છાપિ સઙ્ગીતાનિ વિસેસતો વિનયાભિધમ્મપિટકાનીતિ દટ્ઠબ્બં. કિસ્મિં વત્થુસ્મિન્તિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં. અન્તરા ચ, ભન્તે, રાજગહં અન્તરા ચ નાળન્દન્તિ રાજગહસ્સ ચ નાળન્દાય ચ અન્તરા, વિવરે મજ્ઝેતિ અત્થો. અન્તરા-સદ્દેન પન યુત્તત્તા ઉપયોગવચનં કતં. રાજાગારકેતિ રઞ્ઞો કીળનત્થાય કતે અગારકે. અમ્બલટ્ઠિકાયન્તિ રઞ્ઞો એવંનામકં ઉય્યાનં. કેન સદ્ધિન્તિ ઇધ કસ્મા વુત્તન્તિ? યસ્મા પનેતં ન ભગવતા એવ વુત્તં, રઞ્ઞાપિ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ વુત્તમત્થિ, તસ્મા ‘‘કમારબ્ભા’’તિ અવત્વા એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વેદેહિપુત્તેનાતિ અયં કોસલરઞ્ઞો ધીતાય પુત્તો, ન વિદેહરઞ્ઞો ધીતાય. યસ્મા માતા પનસ્સ પણ્ડિતા, તસ્મા સા વેદેન ઞાણેન ઈહતિ ઘટતિ વાયમતીતિ ‘‘વેદેહી’’તિ પાકટનામા જાતાતિ વેદિતબ્બા.

એવં નિમિત્તપયોજનકાલદેસદેસકકારકકરણપ્પકારેહિ પઠમમહાસઙ્ગીતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થ વવત્થાપિતેસુ ધમ્મવિનયેસુ નાનપ્પકારકોસલ્લત્થં એકવિધાદિભેદે દસ્સેતું તદેતં સબ્બમ્પીતિઆદિમાહ. તત્થ અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિન્તિ એત્થ અનાવરણઞાણપદટ્ઠાનં મગ્ગઞાણં, મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ અનાવરણઞાણં ‘‘સમ્માસમ્બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. પચ્ચવેક્ખન્તેન વાતિ ઉદાનાદિવસેન પવત્તધમ્મં સન્ધાયાહ. વિમુત્તિરસન્તિ અરહત્તફલસ્સાદં, વિમુત્તિસમ્પત્તિકં વા અગ્ગફલનિપ્ફાદનતો, વિમુત્તિકિચ્ચં વા કિલેસાનં અચ્ચન્તવિમુત્તિસમ્પાદનતો. અવસેસં બુદ્ધવચનં ધમ્મોતિ એત્થ યદિપિ ધમ્મો એવ વિનયોપિ પરિયત્તિયાદિભાવતો, તથાપિ વિનયસદ્દસન્નિધાનેન ભિન્નાધિકરણભાવેન પયુત્તો ધમ્મ-સદ્દો વિનયતન્તિવિરહિતં તન્તિં દીપેતિ, યથા પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારો ગોબલિબદ્દન્તિઆદિ.

અનેકજાતિસંસારન્તિ ઇમિસ્સા ગાથાય અયં સઙ્ખેપત્થો – અહં ઇમસ્સ અત્તભાવગેહસ્સ કારકં તણ્હાવડ્ઢકિં ગવેસન્તો યેન ઞાણેન તં દટ્ઠું સક્કા, તં બોધિઞાણં અનિબ્બિસં અલભન્તો એવ અભિનીહારતો પભુતિ એત્તકં કાલં અનેકજાતિસતસહસ્સસઙ્ખ્યં ઇમં સંસારવટ્ટં સન્ધાવિસ્સં સંસરિં, યસ્મા જરાબ્યાધિમરણમિસ્સતાય જાતિ નામેસા પુનપ્પુનં ઉપગન્તું દુક્ખા, ન ચ સા તસ્મિં અદિટ્ઠે નિવત્તતિ, તસ્મા તં ગવેસન્તો સન્ધાવિસ્સન્તિ અત્થો. દિટ્ઠોસીતિ ઇદાનિ મયા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝન્તેન દિટ્ઠો અસિ. પુન ગેહન્તિ પુન ઇમં અત્તભાવસઙ્ખાતં મમ ગેહં. ન કાહસીતિ ન કરિસ્સસિ. કારણમાહ સબ્બા તેતિઆદિ. તવ સબ્બા અવસેસકિલેસફાસુકા મયા ભગ્ગા. ઇમસ્સ તયા કતસ્સ અત્તભાવગેહસ્સ અવિજ્જાસઙ્ખાતં કૂટં કણ્ણિકમણ્ડલં વિસઙ્ખતં વિદ્ધંસિતં. વિસઙ્ખારં નિબ્બાનં આરમ્મણકરણવસેન ગતં મમ ચિત્તં. અહઞ્ચ તણ્હાનં ખયસઙ્ખાતં અરહત્તમગ્ગફલં અજ્ઝગા પત્તોસ્મીતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘વિસઙ્ખારગતં ચિત્તમેવ તણ્હાનં ખયં અજ્ઝગા’’તિ એવમ્પિ અત્થં વદન્તિ.

કેચીતિ ખન્ધકભાણકા. પાટિપદદિવસેતિ ઇદં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્નાતિ એતેન સમ્બન્ધિતબ્બં, ન સબ્બઞ્ઞુભાવપ્પત્તસ્સાતિ એતેન. સોમનસ્સમયઞાણેનાતિ સોમનસ્સસમ્પયુત્તઞાણેન. આમન્તયામીતિ નિવેદયામિ, બોધેમીતિ અત્થો. અન્તરેતિ અન્તરાળે, વેમજ્ઝેતિ અત્થો.

સુત્તન્તપિટકન્તિ યથા કમ્મમેવ કમ્મન્તં, એવં સુત્તમેવ સુત્તન્તન્તિ વેદિતબ્બં. અસઙ્ગીતન્તિ સઙ્ગીતિક્ખન્ધક (ચૂળવ. ૪૩૭ આદયો) કથાવત્થુપ્પકરણાદિકં. સોળસહિ વારેહિ ઉપલક્ખિતત્તા ‘‘સોળસ પરિવારા’’તિ વુત્તં. તથા હિ પરિવારપાળિયં (પરિ. ૧ આદયો) પઠમં પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્તન્તિઆદિના વુત્તં. પઞ્ઞત્તિવારો કથાપત્તિવારો વિપત્તિવારો સઙ્ગહવારો સમુટ્ઠાનવારો અધિકરણવારો સમથવારો સમુચ્ચયવારોતિ ઇમે અટ્ઠ વારા, તદનન્તરં ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવનપચ્ચયા પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ (પરિ. ૧૮૮) એવં પચ્ચયમત્તવિસેસેન પુન વુત્તા તેયેવ અટ્ઠ વારા ચાતિ ઇમેસં સોળસન્નં વારાનં વસેન ભિક્ખુવિભઙ્ગસ્સ ચ ભિક્ખુનીવિભઙ્ગસ્સ ચ પકાસિતત્તા સોળસહિ વારેહિ ઉપલક્ખિતો પરિવારો ‘‘સોળસપરિવારો’’તિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

દળ્હીકમ્મસિથિલકરણપ્પયોજનાતિ ઇદં લોકવજ્જપણ્ણત્તિવજ્જેસુ યથાક્કમં યોજેતબ્બં. સઞ્ઞમવેલં અભિભવિત્વા પવત્તો આચારો અજ્ઝાચારો, વીતિક્કમો. તેનાતિ વિવિધનયત્તાદિહેતુના. એતન્તિ વિવિધવિસેસનયત્તાતિઆદિગાથાવચનં. એતસ્સાતિ વિનયસ્સ.

ઇતરં પનાતિ સુત્તં. અત્તત્થપરત્થાદિભેદેતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થે લોકિયલોકુત્તરાદિઅત્થે ચ સઙ્ગણ્હાતિ. વેનેયજ્ઝાસયાનુલોમેન વુત્તત્તાતિ વિનયં વિય ઇસ્સરભાવતો આણાપતિટ્ઠાપનવસેન અદેસેત્વા વેનેય્યાનં અજ્ઝાસયાનુલોમેન ચરિતાનુરૂપં વુત્તત્તા. અનુપુબ્બસિક્ખાદિવસેન અદેસેત્વા વેનેય્યાનં કાલન્તરે અભિનિબ્બત્તિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સસ્સમિવ ફલ’’ન્તિ. ઉપાયસમઙ્ગીનંયેવ નિપ્પજ્જનભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ધેનુ વિય ખીર’’ન્તિ આહ. ન હિ ધેનું વિસાણાદીસુ, અકાલે વા અવિજાતં વા દોહન્તો ખીરં પટિલભતિ.

યન્તિ યસ્મા. એત્થાતિ અભિધમ્મે. અભિધમ્મેતિ સુપિનન્તેન સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા અનાપત્તિભાવેપિ અકુસલચેતના ઉપલબ્ભતીતિઆદિના વિનયપઞ્ઞત્તિયા સઙ્કરવિરહિતે ધમ્મે, ‘‘પુબ્બાપરવિરોધાભાવતો સઙ્કરવિરહિતે ધમ્મે’’તિપિ વદન્તિ. આરમ્મણાદીહીતિ આરમ્મણસમ્પયુત્તકમ્મદ્વારપટિપદાદીહિ. લક્ખણીયત્તાતિ સઞ્જાનિતબ્બત્તા. યં પનેત્થ અવિસિટ્ઠન્તિ એત્થ વિનયપિટકન્તિઆદીસુ તીસુ સદ્દેસુ યં અવિસિટ્ઠં સમાનં, તં પિટકસદ્દન્તિ અત્થો. મા પિટકસમ્પદાનેનાતિ પાળિસમ્પદાનવસેન મા ગણ્હિત્થાતિ વુત્તં હોતિ. યથાવુત્તેનાતિ એવં દુવિધત્થેનાતિઆદિના વુત્તપ્પકારેન.

દેસનાસાસનકથાભેદન્તિ એત્થ દેસનાભેદં સાસનભેદં કથાભેદન્તિ ભેદસદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. ભેદન્તિ ચ નાનત્તન્તિ અત્થો. તેસૂતિ પિટકેસુ. સિક્ખા ચ પહાનાનિ ચ ગમ્ભીરભાવો ચ સિક્ખાપહાનગમ્ભીરભાવો, તઞ્ચ યથારહં પરિદીપયેતિ અત્થો. પરિયત્તિભેદન્તિ પરિયાપુણનભેદં વિભાવયેતિ સમ્બન્ધો. યહિં યસ્મિં વિનયાદિકે યં સમ્પત્તિઞ્ચ વિપત્તિઞ્ચ યથા પાપુણાતિ, તમ્પિ સબ્બં વિભાવયેતિ સમ્બન્ધો. અથ વા યં પરિયત્તિભેદં સમ્પત્તિં વિપત્તિઞ્ચ યહિં યથા પાપુણાતિ, તમ્પિ સબ્બં વિભાવયેતિ યોજેતબ્બં. પરિદીપના વિભાવના ચાતિ હેટ્ઠા ગાથાસુ વુત્તસ્સ અનુરૂપતો વુત્તં, અત્થતો પન એકમેવ.

આણારહેનાતિ આણં પણેતું અરહતીતિ આણારહો, ભગવા સમ્માસમ્બુદ્ધત્તા. સો હિ મહાકારુણિકતાય ચ અવિપરીતતો દેસકભાવેન પમાણવચનત્તા ચ આણં પણેતું અરહતિ. વોહારપરમત્થાનમ્પિ સમ્ભવતો આહ ‘‘આણાબાહુલ્લતો’’તિ. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. પઠમન્તિ વિનયપિટકં. પચુરાપરાધા સેય્યસકત્થેરાદયો. તે હિ દોસબાહુલ્લતો ‘‘પચુરાપરાધા’’તિ વુત્તા. પચુરો બહુકો બહુલો અપરાધો દોસો વીતિક્કમો યેસન્તે પચુરાપરાધા. અનેકજ્ઝાસયાતિઆદીસુ આસયોવ અજ્ઝાસયો, સો ચ અત્થતો દિટ્ઠિ ઞાણઞ્ચ. ચરિયાતિ રાગચરિયાદિકા છ મૂલચરિયા. અથ વા ચરિયાતિ ચરિતં, તં સુચરિતદુચ્ચરિતવસેન દુવિધં. અધિમુત્તિ નામ સત્તાનં પુબ્બપરિચયવસેન અભિરુચિ, સા દુવિધા હીનપણીતભેદેન. યથાનુલોમન્તિ અજ્ઝાસયાદીનં અનુરૂપં. યથાધમ્મન્તિ ધમ્મસભાવાનુરૂપં.

સંવરાસંવરોતિ એત્થ ખુદ્દકો મહન્તો ચ સંવરોતિ અત્થો. વુડ્ઢિઅત્થો હેત્થ અ-કારો. દિટ્ઠિવિનિવેઠનાતિ દિટ્ઠિયા વિમોચનં. સુત્તન્તપાળિયં વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૨૬; સં. નિ. ૨.૧૫૨) સમાધિદેસનાબાહુલ્લતો સુત્તન્તપિટકે ‘‘અધિચિત્તસિક્ખા’’તિ વુત્તં. વીતિક્કમપ્પહાનં કિલેસાનન્તિ સંકિલેસધમ્માનં, કમ્મકિલેસાનં વા યો કાયવચીદ્વારેહિ વીતિક્કમો, તસ્સ પહાનં. અનુસયવસેન સન્તાનમનુવત્તન્તા કિલેસા પરિયુટ્ઠિતાપિ સીલભેદવસેન વીતિક્કમિતું ન લભન્તીતિ આહ ‘‘વીતિક્કમપટિપક્ખત્તા સીલસ્સા’’તિ. પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનન્તિ ઓકાસદાનવસેન ચિત્તે કુસલપ્પવત્તિં પરિયાદિયિત્વા સમુપ્પત્તિવસેન ઠાનં પરિયુટ્ઠાનં, તસ્સ પહાનં. અનુસયપ્પહાનન્તિ અરિયમગ્ગેન અપ્પહીનભાવેન સન્તાને કારણલાભે ઉપ્પજ્જનારહા થામગતા કામરાગાદયો સત્ત કિલેસા સન્તાને અનુ અનુ સયનતો અનુસયા નામ, તેસં પહાનં.

તદઙ્ગપ્પહાનન્તિ તેન તેન દાનસીલાદિકુસલઙ્ગેન તસ્સ તસ્સ અકુસલઙ્ગસ્સ પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનં. દુચ્ચરિતસંકિલેસસ્સ પહાનન્તિ કાયવચીદુચ્ચરિતમેવ યત્થ ઉપ્પજ્જતિ, તં સન્તાનં સમ્મા કિલેસેતિ ઉપતાપેતીતિ સંકિલેસો, તસ્સ તદઙ્ગવસેન પહાનં. સમાધિસ્સ કામચ્છન્દપટિપક્ખત્તા સુત્તન્તપિટકે તણ્હાસંકિલેસસ્સ પહાનં વુત્તં. અત્તાદિસુઞ્ઞસભાવધમ્મપ્પકાસનતો અભિધમ્મપિટકે દિટ્ઠિસંકિલેસસ્સ પહાનં વુત્તં.

એકમેકસ્મિઞ્ચેત્થાતિ એત્થ એતેસુ તીસુ પિટકેસુ એકેકસ્મિં પિટકેતિ અત્થો. ધમ્મોતિ પાળીતિ એત્થ ધમ્મસ્સ સીલાદિવિસિટ્ઠત્થયોગતો, બુદ્ધાનં સભાવનિરુત્તિભાવતો ચ પકટ્ઠાનં ઉક્કટ્ઠાનં વચનપ્પબન્ધાનં આળિ પન્તીતિ પાળિ, પરિયત્તિધમ્મો. સમ્મુતિપરમત્થભેદસ્સ અત્થસ્સ અનુરૂપવાચકભાવેન પરમત્થસદ્દેસુ એકન્તેન ભગવતા મનસા વવત્થાપિતો નામપઞ્ઞત્તિપ્પબન્ધો પાળિધમ્મો નામ. દેસનાય ધમ્મસ્સ ચ કો વિસેસોતિ ચે? યથાવુત્તનયેન મનસા વવત્થાપિતધમ્મસ્સ પરેસં બોધનભાવેન અતિસજ્જના વાચાય પકાસના ‘‘દેસના’’તિ વેદિતબ્બા. તેનાહ – ‘‘દેસનાતિ તસ્સા મનસા વવત્થાપિતાય પાળિયા દેસના’’તિ. તદુભયમ્પિ પન પરમત્થતો સદ્દો એવ પરમત્થવિનિમુત્તાય સમ્મુતિયા અભાવા. ઇમમેવ નયં ગહેત્વા કેચિ આચરિયા ‘‘ધમ્મો ચ દેસના ચ પરમત્થતો સદ્દો એવા’’તિ વોહરન્તિ, તેપિ અનુપવજ્જાયેવ. યથા ‘‘કામાવચરપટિસન્ધિવિપાકા પરિત્તારમ્મણા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. ન હિ ‘‘કામાવચરપટિસન્ધિવિપાકા નિબ્બત્તિતપરમત્થવિસયાયેવા’’તિ સક્કા વત્તું ઇત્થિપુરિસાદિઆકારપરિવિતક્કપુબ્બકાનં રાગાદિઅકુસલાનં મેત્તાદિકુસલાનઞ્ચ આરમ્મણં ગહેત્વાપિ સમુપ્પજ્જનતો. પરમત્થધમ્મમૂલકત્તા પનસ્સ પરિકપ્પસ્સ પરમત્થવિસયતા સક્કા પઞ્ઞપેતું, એવમિધાપીતિ દટ્ઠબ્બં. તીસુપિ ચેતેસુ એતે ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધા ગમ્ભીરાતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ પિટકાવયવાનં ધમ્માદીનં વુચ્ચમાનો ગમ્ભીરભાવો તંસમુદાયસ્સ પિટકસ્સાપિ વુત્તો યેવાતિ દટ્ઠબ્બો. દુક્ખેન ઓગય્હન્તિ, દુક્ખો વા ઓગાહો ઓગાહનં અન્તોપવિસનમેતેસૂતિ દુક્ખોગાહા. એત્થાતિ એતેસુ પિટકેસુ, નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મવચનં.

હેતુનો ફલં હેતુફલં. ધમ્માભિલાપોતિ અત્થબ્યઞ્જનકો અવિપરીતાભિલાપો. વિસયતો અસમ્મોહતો ચાતિ લોકિયલોકુત્તરાનં યથાક્કમં અવબોધપ્પકારદસ્સનં, એતસ્સ અવબોધોતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. લોકિયો હિ ધમ્મત્થાદિં આલમ્બિત્વાવ પવત્તનતો વિસયતો અવબોધોતિ વુચ્ચતિ. લોકુત્તરો પન નિબ્બાનારમ્મણતાય તં અનાલમ્બમાનોપિ તબ્બિસયમોહવિદ્ધંસનેન ધમ્માદીસુ પવત્તનતો અસમ્મોહતો અવબોધોતિ વુચ્ચતિ. અત્થાનુરૂપં ધમ્મેસૂતિ કારિયાનુરૂપં કારણેસૂતિ અત્થો. પઞ્ઞત્તિપથાનુરૂપં પઞ્ઞત્તીસૂતિ છબ્બિધનામપઞ્ઞત્તિયા પથો પઞ્ઞત્તિપથો, તસ્સ અનુરૂપં પઞ્ઞત્તીસૂતિ અત્થો.

ધમ્મજાતન્તિ કારણપ્પભેદો કારણમેવ વા. અત્થજાતન્તિ કારિયપ્પભેદો, કારિયમેવ વા. યા ચાયં દેસનાતિ સમ્બન્ધો. યો ચેત્થાતિ એતાસુ ધમ્મત્થદેસનાસુ યો પટિવેધોતિ અત્થો. એત્થાતિ એતેસુ તીસુ પિટકેસુ.

અલગદ્દૂપમાતિ એત્થ અલગદ્દસદ્દેન અલગદ્દગ્ગહણં વુચ્ચતિ વીણાવાદનં વીણાતિઆદીસુ વિય, ગહણઞ્ચેત્થ યથા ડંસતિ, તથા દુગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં, ઇતરગ્ગહણે વિરોધાભાવા. તસ્મા અલગદ્દસ્સ ગહણં ઉપમા એતિસ્સાતિ અલગદ્દૂપમા. અલગદ્દોતિ ચેત્થ આસિવિસો વુચ્ચતિ. સો હિ અલં પરિયત્તો, જીવિતહરણસમત્થો વા વિસસઙ્ખાતો ગદો અસ્સાતિ ‘‘અલંગદો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘અલગદ્દો’’તિ વુચ્ચતિ.

વટ્ટતો નિસ્સરણં અત્થો પયોજનં એતિસ્સાતિ નિસ્સરણત્થા. ભણ્ડાગારિકો વિયાતિ ભણ્ડાગારિકો, ધમ્મરતનાનુપાલકો, તસ્સ અત્થનિરપેક્ખસ્સ પરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ. દુગ્ગહિતાનીતિ દુટ્ઠુ ગહિતાનિ. તેનાહ ‘‘ઉપારમ્ભાદિહેતુ પરિયાપુટા’’તિ. એત્થ ચ ઉપારમ્ભો નામ પરિયત્તિં નિસ્સાય પરવમ્ભનં. આદિ-સદ્દેન ઇતિવાદપ્પમોક્ખલાભસક્કારાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. યં સન્ધાયાતિ યં પરિયત્તિદુગ્ગહણં સન્ધાય. વુત્તન્તિ અલગદ્દૂપમસુત્તે (મ. નિ. ૧.૨૩૮) વુત્તં. તઞ્ચસ્સ અત્થં નાનુભોન્તીતિ તઞ્ચ અસ્સ ધમ્મસ્સ સીલપરિપૂરણાદિસઙ્ખાતં અત્થં એતે દુગ્ગહિતગાહિનો નાનુભોન્તિ ન વિન્દન્તિ. પટિવિદ્ધાકુપ્પોતિ પટિવિદ્ધઅરહત્તફલો.

ઇદાનિ તીસુ પિટકેસુ યથારહં સમ્પત્તિવિપત્તિયો નિદ્ધારેત્વા દસ્સેન્તો આહ વિનયે પનાતિઆદિ. તત્થ તાસંયેવાતિ અવધારણં છળભિઞ્ઞાચતુપટિસમ્ભિદાનં વિનયે પભેદવચનાભાવં સન્ધાય વુત્તં. વેરઞ્જકણ્ડે (પારા. ૧૨) હિ તિસ્સો વિજ્જાવ વિભત્તા. દુતિયે તાસંયેવાતિ અવધારણં ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા અપેક્ખિત્વા કતં તિસ્સન્નમ્પિ વિજ્જાનં છસુ અભિઞ્ઞાસુ અન્તોપવિટ્ઠત્તા. તાસઞ્ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દેન સેસાનમ્પિ તત્થ અત્થિભાવં દીપેતિ. અભિધમ્મપિટકે હિ તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા ચ વુત્તા એવ. પટિસમ્ભિદાનં તત્થેવ સમ્મા વિભત્તભાવં દીપેતું તત્થેવાતિ અવધારણં કતં. ઉપાદિન્નફસ્સોતિ મગ્ગેન મગ્ગપટિપાદનફસ્સો. તેસન્તિ તેસં પિટકાનં. એતન્તિ એતં બુદ્ધવચનં.

ચતુત્તિંસેવ સુત્તન્તાતિ ગાથાય અયમત્થયોજના – યસ્સ નિકાયસ્સ સુત્તગણનતો ચતુત્તિંસેવ સુત્તન્તા વગ્ગસઙ્ગહવસેન તયો વગ્ગા યસ્સ સઙ્ગહસ્સાતિ તિવગ્ગો સઙ્ગહો, એસ પઠમો નિકાયો ઇધ દીઘનિકાયોતિ. અનુલોમિકોતિ અપચ્ચનીકો, અત્થાનુલોમનતો અન્વત્થનામોતિ વુત્તં હોતિ. એકનિકાયમ્પીતિ એકસમૂહમ્પિ. એવં ચિત્તન્તિ એવં વિચિત્તં. યથયિદન્તિ યથા ઇમે. પોણિકચિક્ખલ્લિકા ખત્તિયા, તેસં નિવાસો ‘‘પોણિકનિકાયો ચિક્ખલ્લિકનિકાયો’’તિ વુચ્ચતિ. પઞ્ચદસવગ્ગપરિગ્ગહોતિ પઞ્ચદસહિ વગ્ગેહિ પરિગ્ગહિતો. સુત્તન્તાનં સહસ્સાનિ સત્ત સુત્તસતાનિ ચાતિ પાઠે સુત્તન્તાનં સત્તસહસ્સાનિ સત્ત સુત્તસતાનિ ચાતિ યોજેતબ્બં. કત્થચિ પન ‘‘સત્ત સુત્તસહસ્સાનિ, સત્ત સુત્તસતાનિ ચા’’તિ પાઠો. પુબ્બે નિદસ્સિતાતિ સુત્તન્તપિટકનિદ્દેસે નિદસ્સિતા.

વેદન્તિ ઞાણં. તુટ્ઠિન્તિ પીતિં. ધમ્મક્ખન્ધવસેનાતિ ધમ્મરાસિવસેન. દ્વાસીતિસહસ્સાનિ બુદ્ધતો ગણ્હિન્તિ સમ્બન્ધો. દ્વે સહસ્સાનિ ભિક્ખુતોતિ ધમ્મસેનાપતિઆદીનં ભિક્ખૂનં સન્તિકા તેહિયેવ દેસિતાનિ દ્વે સહસ્સાનિ ગણ્હિં. મેતિ મમ હદયે, ઇતિ આનન્દત્થેરો અત્તાનં નિદ્દિસતિ. યે ધમ્મા મમ હદયે પવત્તિનો, તે ચતુરાસીતિસહસ્સાનીતિ યોજના. ઇદઞ્ચ ભગવતો ધરમાનકાલે ઉગ્ગહિતધમ્મક્ખન્ધવસેન વુત્તં, પરિનિબ્બુતે પન ભગવતિ આનન્દત્થેરેન દેસિતાનં સુભસુત્ત(દઈ. નિ. ૧.૪૪૪ આદયો) ગોપકમોગ્ગલ્લાનસુત્તાનં (મ. નિ. ૩.૭૯ આદયો), તતિયસઙ્ગીતિયં મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરેન કથિતકથાવત્થુપ્પકરણસ્સ ચ વસેન ધમ્મક્ખન્ધાનં ચતુરાસીતિસહસ્સતોપિ અધિકતા વેદિતબ્બા.

એકાનુસન્ધિકં સુત્તન્તિ સતિપટ્ઠાનાદિ (દી. નિ. ૨.૩૭૨ આદયો; મ. નિ. ૧.૧૦૫ આદયો). અનેકાનુસન્ધિકન્તિ પરિનિબ્બાનસુત્તાદિ (દી. નિ. ૨.૧૩૪ આદયો). તઞ્હિ નાનાઠાનેસુ નાનાધમ્મદેસનાનં વસેન પવત્તં. તિકદુકભાજનં ધમ્મસઙ્ગણિયં નિક્ખેપકણ્ડ(ધ. સ. ૯૮૫ આદયો) અટ્ઠકથાકણ્ડવસેન (ધ. સ. ૧૩૮૪ આદયો) ગહેતબ્બં. ચિત્તવારભાજનન્તિ ઇદં ચિત્તુપ્પાદકણ્ડવસેન (ધ. સ. ૧ આદયો) વુત્તં. અત્થિ વત્થૂતિઆદીસુ વત્થુ નામ સુદિન્નકણ્ડાદિ (પારા. ૨૪ આદયો). માતિકાતિ સિક્ખાપદં. અન્તરાપત્તીતિ સિક્ખાપદન્તરેસુ અઞ્ઞસ્મિં વત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તા આપત્તિ. તિકચ્છેદોતિ તિકપાચિત્તિયાદિતિકપરિચ્છેદો. બુદ્ધવચનં સઙ્ગહિતન્તિ સમ્બન્ધો. અસ્સાતિ બુદ્ધવચનસ્સ. સઙ્ગીતિપરિયોસાને સાધુકારં દદમાના વિયાતિ સમ્બન્ધો. અચ્છરં પહરિતું યુત્તાનિ અચ્છરિયાનિ, પુપ્ફવસ્સચેલુક્ખેપાદીનિ. યા ‘‘પઞ્ચસતા’’તિ ચ ‘‘થેરિકા’’તિ ચ પવુચ્ચતિ, અયં પઠમમહાસઙ્ગીતિ નામાતિ સમ્બન્ધો.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વિમતિવિનોદનિયં

પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

દુતિયસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના

એવં પઠમમહાસઙ્ગીતિં દસ્સેત્વા યદત્થં સા ઇધ દસ્સિતા, તં નિગમનવસેન દસ્સેન્તો ઇમિસ્સાતિઆદિમાહ. તત્રાયં આચરિયપરમ્પરાતિ તસ્મિં જમ્બુદીપે અયં આચરિયાનં પવેણી પટિપાટિ. વિજિતાવિનોતિ વિજિતસબ્બકિલેસપટિપક્ખત્તા વિજિતવન્તો. જમ્બુસિરિવ્હયેતિ જમ્બુસદિસો સિરિમન્તો અવ્હયો નામં યસ્સ દીપસ્સ, તસ્મિં જમ્બુદીપેતિ વુત્તં હોતિ. મહન્તેન હિ જમ્બુરુક્ખેન અભિલક્ખિતત્તા દીપોપિ ‘‘જમ્બૂ’’તિ વુચ્ચતિ. અચ્છિજ્જમાનં અવિનસ્સમાનં કત્વા. વિનયવંસન્તિઆદીહિ તીહિ વિનયપાળિયેવ કથિતા પરિયાયવચનત્તા તેસં. પકતઞ્ઞુતન્તિ વેય્યત્તિયં, પટુભાવન્તિ વુત્તં હોતિ. ધુરગ્ગાહોતિ પધાનગ્ગાહી, સબ્બેસં પામોક્ખો હુત્વા ગણ્હીતિ વુત્તં હોતિ. ભિક્ખૂનં સમુદાયો સમૂહો ભિક્ખુસમુદાયો.

યદાતિ નિબ્બાયિંસૂતિ સમ્બન્ધો. જોતયિત્વા ચ સબ્બધીતિ તમેવ સદ્ધમ્મં સબ્બત્થ પકાસયિત્વા. જુતિમન્તોતિ પઞ્ઞાજુતિયા યુત્તા, તેજવન્તો વા, મહાનુભાવાતિ અત્થો. નિબ્બાયિંસૂતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા નિબ્બાયિંસુ. અનાલયાતિ અસઙ્ગા.

અથાતિ પચ્છા, યદા પરિનિબ્બાયિંસુ, તતો પરન્તિ અત્થો. કપ્પતિ સિઙ્ગીલોણકપ્પોતિ એત્થ કપ્પ-સદ્દો વિકપ્પત્થો, તેન સિઙ્ગીલોણવિકપ્પોપિ કપ્પતિ. ઇદમ્પિ પક્ખન્તરં કપ્પતીતિ અત્થો, એવં સબ્બત્થ. તત્થ સિઙ્ગેન લોણં પરિહરિત્વા અલોણકપિણ્ડપાતેન સદ્ધિં ભુઞ્જિતું કપ્પતિ, સન્નિધિં ન કરોતીતિ અધિપ્પાયો. કપ્પતિ દ્વઙ્ગુલકપ્પોતિ દ્વઙ્ગુલં અતિક્કન્તાય છાયાય વિકાલે ભોજનં ભુઞ્જિતું કપ્પતીતિ અત્થો. કપ્પતિ ગામન્તરકપ્પોતિ ‘‘ગામન્તરં ગમિસ્સામી’’તિ પવારિતેન અનતિરિત્તભોજનં ભુઞ્જિતું કપ્પતીતિ અત્થો. કપ્પતિ આવાસકપ્પોતિ એકસીમાય નાનાસેનાસનેસુ વિસું વિસું ઉપોસથાદીનિ સઙ્ઘકમ્માનિ કાતું વટ્ટતીતિ અત્થો. કપ્પતિ અનુમતિકપ્પોતિ ‘‘અનાગતાનં આગતકાલે અનુમતિં ગહેસ્સામા’’તિ તેસુ અનાગતેસુયેવ વગ્ગેન સઙ્ઘેન કમ્મં કત્વા પચ્છા અનુમતિં ગહેતું કપ્પતિ, વગ્ગકમ્મં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. કપ્પતિ આચિણ્ણકપ્પોતિ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ આચિણ્ણો કપ્પતીતિ અત્થો. સો પન એકચ્ચો કપ્પતિ ધમ્મિકો, એકચ્ચો ન કપ્પતિ અધમ્મિકોતિ વેદિતબ્બો. કપ્પતિ અમથિતકપ્પોતિ યં ખીરં ખીરભાવં વિજહિતં દધિભાવં અસમ્પત્તં, તં ભુત્તાવિના પવારિતેન અનતિરિત્તં ભુઞ્જિતું કપ્પતીતિ અત્થો. કપ્પતિ જળોગિં પાતુન્તિ એત્થ જળોગીતિ તરુણસુરા, યં મજ્જસમ્ભારં એકતો કતં મજ્જભાવમસમ્પત્તં, તં પાતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. જાતરૂપરજતન્તિ એત્થ સરસતો વિકારં અનાપજ્જિત્વા સબ્બદા જાતરૂપમેવ હોતીતિ જાતં રૂપં એતસ્સાતિ જાતરૂપં, સુવણ્ણં. ધવલસભાવતાય રાજતીતિ રજતં, રૂપિયં. સુસુનાગપુત્તોતિ સુસુનાગસ્સ પુત્તો. કાકણ્ડકપુત્તોતિ કાકણ્ડકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો. વજ્જીસૂતિ જનપદનામત્તા બહુવચનં કતં.

તદહુપોસથેતિ એત્થ તદહૂતિ તસ્મિં અહનિ. ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો, ઉપવસન્તીતિ ચ સીલસમાદાનેન વા અનસનાદિના વા ઉપેતા હુત્વા વસન્તીતિ અત્થો. કંસપાતિન્તિ સુવણ્ણપાતિં. માસકરૂપન્તિ માસકો એવ. સબ્બં તાવ વત્તબ્બન્તિ ઇમિના સત્તસતિકક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૪૪૬ આદયો) આગતા સબ્બાપિ પાળિ ઇધ આનેત્વા વત્તબ્બાતિ દસ્સેતિ. સઙ્ગાયિતસદિસમેવ સઙ્ગાયિંસૂતિ સમ્બન્ધો.

સા પનાયં સઙ્ગીતીતિ સમ્બન્ધો. તેસૂતિ તેસુ સઙ્ગીતિકારકેસુ થેરેસુ. વિસ્સુતા એતે સદ્ધિવિહારિકા ઞેય્યાતિ સમ્બન્ધો. સાણસમ્ભૂતોતિ સાણદેસવાસી સમ્ભૂતત્થેરો. દુતિયો સઙ્ગહોતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. પન્નભારાતિ પતિતક્ખન્ધભારા.

અબ્બુદન્તિ ઉપદ્દવં વદન્તિ. ‘‘ભગવતો વચનં થેનેત્વા અત્તનો વચનસ્સ દીપનતો અબ્બુદન્તિ ચોરકમ્મ’’ન્તિ એકે. ઇદન્તિ વક્ખમાનનિદસ્સનં. સન્દિસ્સમાના મુખા સમ્મુખા. ભાવિતમગ્ગન્તિ ઉપ્પાદિતજ્ઝાનં. સાધુ સપ્પુરિસાતિ એત્થ સાધૂતિ આયાચનત્થે નિપાતો, તં યાચામીતિ અત્થો. હટ્ઠપહટ્ઠોતિ પુનપ્પુનં સન્તુટ્ઠો. ઉદગ્ગુદગ્ગોતિ સરીરવિકારુપ્પાદનપીતિવસેન ઉદગ્ગુદગ્ગો, પીતિમા હિ પુગ્ગલો કાયચિત્તાનં ઉગ્ગતત્તા ‘‘ઉદગ્ગુદગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ.

તેન ખો પન સમયેનાતિ યસ્મિં સમયે દુતિયં સઙ્ગીતિં અકરિંસુ, તસ્મિં સમયેતિ અત્થો. તં અધિકરણં ન સમ્પાપુણિંસૂતિ તં વજ્જિપુત્તકેહિ ઉપ્પાદિતં અધિકરણં વિનિચ્છિનિતું ન સમ્પાપુણિંસુ નાગમિંસુ. નો અહુવત્થાતિ સમ્બન્ધો. યાવતાયુકં ઠત્વા પરિનિબ્બુતાતિ સમ્બન્ધો. કિં પન કત્વા થેરા પરિનિબ્બુતાતિ? આહ દુતિયં સઙ્ગહં કત્વાતિઆદિ. અનિચ્ચતાવસન્તિ અનિચ્ચતાધીનતં. જમ્મિન્તિ લામકં. દુરભિસમ્ભવં અનભિભવનીયં અતિક્કમિતું અસક્કુણેય્યં અનિચ્ચતં એવં ઞત્વાતિ સમ્બન્ધો.

દુતિયસઙ્ગીતિકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

તતિયસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના

સત્ત વસ્સાનીતિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. અતિચ્છથાતિ અતિક્કમિત્વા ઇચ્છથ, ઇતો અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા ભિક્ખં પરિયેસથાતિ અત્થો. ભત્તવિસ્સગ્ગકરણત્થાયાતિ ભત્તસ્સ અજ્ઝોહરણકિચ્ચત્થાય, ભુઞ્જનત્થાયાતિ અત્થો. ‘‘સોળસવસ્સો’’તિ ઉદ્દેસો કથનં અસ્સ અત્થીતિ સોળસવસ્સુદ્દેસિકો, ‘‘સોળસવસ્સિકો’’તિ અત્થો.

તીસુ વેદેસૂતિઆદીસુ ઇરુવેદયજુવેદસામવેદસઙ્ખાતેસુ તીસુ વેદેસુ. તયો એવ કિર વેદા અટ્ઠકાદીહિ ધમ્મિકેહિ ઇસીહિ લોકસ્સ સગ્ગમગ્ગવિભાવનત્થાય કતા. તેનેવ હિ તે તેહિ વુચ્ચન્તિ. આથબ્બણવેદો પન પચ્છા અધમ્મિકેહિ બ્રાહ્મણેહિ પાણવધાદિઅત્થાય કતો. પુરિમેસુ ચ તીસુ વેદેસુ તેહેવ ધમ્મિકસાખાયો અપનેત્વા યાગવધાદિદીપિકા અધમ્મિકસાખા પક્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બા. નિઘણ્ડૂતિ રુક્ખાદીનં વેવચનપ્પકાસકં પરિયાયનામાનુરૂપં સત્થં. તઞ્હિ લોકે ‘‘નિઘણ્ડૂ’’તિ વુચ્ચતિ. કેટુભન્તિ કિટતિ ગમેતિ કિરિયાદિવિભાગન્તિ કેટુભં, કિરિયાકપ્પવિકપ્પો કવીનં ઉપકારસત્થં. એત્થ ચ કિરિયાકપ્પવિકપ્પોતિ વચીભેદાદિલક્ખણા કિરિયા કપ્પીયતિ વિકપ્પીયતિ એતેનાતિ કિરિયાકપ્પો, સો પન વણ્ણપદબન્ધપદત્થાદિવિભાગતો બહુવિકપ્પોતિ ‘‘કિરિયાકપ્પવિકપ્પો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇદઞ્ચ મૂલકિરિયાકપ્પગન્થં સન્ધાય વુત્તં. સહ નિઘણ્ડુના કેટુભેન ચ સનિઘણ્ડુકેટુભા, તયો વેદા, તેસુ સનિઘણ્ડુકેટુભેસુ. ઠાનકરણાદિવિભાગતો ચ નિબ્બચનવિભાગતો ચ અક્ખરા પભેદીયન્તિ એતેનાતિ અક્ખરપ્પભેદો, સિક્ખા ચ નિરુત્તિ ચ. સહ અક્ખરપ્પભેદેનાતિ સાક્ખરપ્પભેદા, તેસુ સાક્ખરપ્પભેદેસુ. આથબ્બણવેદં ચતુત્થં કત્વા ‘‘ઇતિહ આસ ઇતિહ આસા’’તિ ઈદિસવચનપટિસંયુત્તો પોરાણકથાસઙ્ખાતો ઇતિહાસો પઞ્ચમો એતેસન્તિ ઇતિહાસપઞ્ચમા, તયો વેદા, તેસુ ઇતિહાસપઞ્ચમેસુ.

યસ્સ ચિત્તન્તિઆદિ પઞ્હદ્વયં ખીણાસવાનં ચુતિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ પઠમપઞ્હે ઉપ્પજ્જતીતિ ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિતાય ઉપ્પજ્જતિ. ન નિરુજ્ઝતીતિ નિરોધક્ખણં અપ્પત્તતાય ન નિરુજ્ઝતિ. તસ્સ ચિત્તન્તિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તં ચિત્તં કિં નિરુજ્ઝિસ્સતિ આયતિઞ્ચ નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ પુચ્છા, તસ્સા ચ વિભજ્જબ્યાકરણીયતાય એવમેત્થ વિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં. અરહતો પચ્છિમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતિ, આયતિઞ્ચ નુપ્પજ્જિસ્સતિ, અવસ્સમેવ નિરોધક્ખણં પત્વા નિરુજ્ઝિસ્સતિ, તતો અપ્પટિસન્ધિકત્તા અઞ્ઞં નુપ્પજ્જિસ્સતિ. ઠપેત્વા પન પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિં ખીણાસવં ઇતરેસં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિતાય ઉપ્પજ્જતિ ભઙ્ગં અપ્પત્તતાય ન નિરુજ્ઝતિ, ભઙ્ગં પન પત્વા નિરુજ્ઝિસ્સતેવ, અઞ્ઞં પન તસ્મિં વા અઞ્ઞસ્મિં વા અત્તભાવે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ચેવ નિરુજ્ઝિસ્સતિ ચાતિ. યસ્સ વા પનાતિઆદિ દુતિયપઞ્હે પન નિરુજ્ઝિસ્સતિ નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિતાય ભઙ્ગક્ખણં પત્વા નિરુજ્ઝિસ્સતિ અપ્પટિસન્ધિકતાય નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ખીણાસવસ્સ તં ચિત્તં કિં ઉપ્પજ્જતિ ન નિરુજ્ઝતીતિ પુચ્છા, તસ્સા એકંસબ્યાકરણીયતાય ‘‘આમન્તા’’તિ વિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં. ઉદ્ધં વા અધો વા હરિતું અસક્કોન્તોતિ ઉપરિમપદે વા હેટ્ઠિમપદં હેટ્ઠિમપદે વા ઉપરિમપદં અત્થતો સમન્નાહરિતું ઘટેતું પુબ્બેનાપરં યોજેત્વા અત્થં પરિચ્છિન્દિતું અસક્કોન્તોતિ અત્થો.

સોતાપન્નાનં સીલેસુ પરિપૂરકારિતાય સમાદિન્નસીલતો નત્થિ પરિહાનીતિ આહ ‘‘અભબ્બો દાનિ સાસનતો નિવત્તિતુ’’ન્તિ. વડ્ઢેત્વાતિ ઉપરિમગ્ગત્થાય કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેત્વા. દન્તે પુનન્તિ વિસોધેન્તિ એતેનાતિ દન્તપોનં વુચ્ચતિ દન્તકટ્ઠં. અભિનવાનં આગન્તુકાનં લજ્જીસભાવં ખન્તિમેત્તાદિગુણસમઙ્ગિતઞ્ચ કતિપાહં સુટ્ઠુ વીમંસિત્વાવ હત્થકમ્માદિસમ્પટિચ્છનં સઙ્ગહકરણઞ્ચ યુત્તન્તિ સામણેરસ્સ ચેવ અઞ્ઞેસઞ્ચ ભિક્ખૂનં દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તાનં ઞાપનત્થં થેરો તસ્સ ભબ્બરૂપતં અભિઞ્ઞાય ઞત્વાપિ પુન સમ્મજ્જનાદિં અકાસિ. ‘‘તસ્સ ચિત્તદમનત્થ’’ન્તિપિ વદન્તિ. બુદ્ધવચનં પટ્ઠપેસીતિ બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હાપેતું આરભિ. સકલવિનયાચારપટિપત્તિ ઉપસમ્પન્નાનમેવ વિહિતાતિ તપ્પરિયાપુણનમપિ તેસઞ્ઞેવ અનુરૂપન્તિ આહ ‘‘ઠપેત્વા વિનયપિટક’’ન્તિ. તસ્સ ચિત્તે ઠપિતમ્પિ બુદ્ધવચનં સઙ્ગોપનત્થાય નિય્યાતિતભાવં દસ્સેતું ‘‘હત્થે પતિટ્ઠાપેત્વા’’તિ વુત્તં.

એકરજ્જાભિસેકન્તિ સકલજમ્બુદીપે એકાધિપચ્ચવસેન કરિયમાનં અભિસેકં. રાજિદ્ધિયોતિ રાજાનુભાવાનુગતપ્પભાવા. યતોતિ યતો સોળસઘટતો. દેવતા એવ દિવસે દિવસે આહરન્તીતિ સમ્બન્ધો. દેવસિકન્તિ દિવસે દિવસે. અગદામલકન્તિ અપ્પકેનેવ સરીરસોધનાદિસમત્થં સબ્બદોસહરં ઓસધામલકં. છદ્દન્તદહતોતિ છદ્દન્તદહસમીપે ઠિતદેવવિમાનતો, કપ્પરુક્ખતો વા, તત્થ તાદિસા કપ્પરુક્ખવિસેસા સન્તિ, તતો વા આહરન્તીતિ અત્થો. અસુત્તમયિકન્તિ સુત્તેહિ અબદ્ધં દિબ્બસુમનપુપ્ફેહેવ કતં સુમનપુપ્ફપટં. ઉટ્ઠિતસ્સ સાલિનોતિ સયંજાતસાલિનો, સમુદાયાપેક્ખઞ્ચેત્થ એકવચનં, સાલીનન્તિ અત્થો. નવ વાહસહસ્સાનીતિ એત્થ ચતસ્સો મુટ્ઠિયો એકો કુડુવો, ચત્તારો કુડુવા એકો પત્થો, ચત્તારો પત્થા એકો આળ્હકો, ચત્તારો આળ્હકા એકં દોણં, ચત્તારિ દોણાનિ એકા માનિકા, ચતસ્સો માનિકા એકા ખારી, વીસતિ ખારિકા એકો વાહો, તદેવ ‘‘એકં સકટ’’ન્તિ સુત્તનિપાતટ્ઠકથાદીસુ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.કોકાલિકસુત્તવણ્ણના) વુત્તં. નિત્થુસકણે કરોન્તીતિ થુસકુણ્ડકરહિતે કરોન્તિ. તેન નિમ્મિતં બુદ્ધરૂપં પસ્સન્તોતિ સમ્બન્ધો. પુઞ્ઞપ્પભાવનિબ્બત્તગ્ગહણં નાગરાજનિમ્મિતાનં પુઞ્ઞપ્પભાવનિબ્બત્તેહિ સદિસતાય કતં. વિમલકેતુમાલાતિ એત્થ કેતુમાલા નામ સીસતો નિક્ખમિત્વા ઉપરિમુદ્ધનિ પુઞ્જો હુત્વા દિસ્સમાનરસ્મિરાસીતિ વદન્તિ.

બાહિરકપાસણ્ડન્તિ બાહિરકપ્પવેદિતં સમયવાદં. પરિગ્ગણ્હીતિ વીમંસમાનો પરિગ્ગહેસિ. ભદ્દપીઠકેસૂતિ વેત્તમયપીઠેસુ. સારોતિ ગુણસારો. સીહપઞ્જરેતિ મહાવાતપાનસમીપે. કિલેસવિપ્ફન્દરહિતચિત્તતાય દન્તં. નિચ્ચં પચ્ચુપટ્ઠિતસતારક્ખતાય ગુત્તં. ખુરગ્ગેયેવાતિ કેસોરોપનાવસાને. અતિવિય સોભતીતિ સમ્બન્ધો. વાણિજકો અહોસીતિ મધુવાણિજકો અહોસિ.

પુબ્બે વ સન્નિવાસેનાતિ પુબ્બે વા પુબ્બજાતિયં વા સહવાસેનાતિ અત્થો. પચ્ચુપ્પન્નહિતેન વાતિ વત્તમાનભવે હિતચરણેન વા. એવં ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ તં સિનેહસઙ્ખાતં પેમં જાયતે. કિં વિયાતિ? આહ ‘‘ઉપ્પલં વ યથોદકે’’તિ. ઉપ્પલં વાતિ રસ્સકતો વા-સદ્દો અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થો. યથા-સદ્દો ઉપમાયં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ઉપ્પલઞ્ચ સેસઞ્ચ પદુમાદિ ઉદકે જાયમાનં દ્વે કારણાનિ નિસ્સાય જાયતિ ઉદકઞ્ચેવ કલલઞ્ચ, એવં પેમમ્પીતિ (જા. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૭૪).

ધુવભત્તાનીતિ નિચ્ચભત્તાનિ. વજ્જાવજ્જન્તિ ખુદ્દકં મહન્તઞ્ચ વજ્જં. મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરસ્સ ભારમકાસીતિ થેરસ્સ મહાનુભાવતં, તદા સાસનકિચ્ચસ્સ નાયકભાવેન સઙ્ઘપરિણાયકતઞ્ચ રઞ્ઞો ઞાપેતું સઙ્ઘો તસ્સ ભારમકાસીતિ વેદિતબ્બં, ન અઞ્ઞેસં અજાનનતાય. સાસનસ્સ દાયાદોતિ સાસનસ્સ અબ્ભન્તરો ઞાતકો હોમિ ન હોમીતિ અત્થો. યે સાસને પબ્બજિતું પુત્તધીતરો પરિચ્ચજન્તિ, તે બુદ્ધસાસને સાલોહિતઞાતકા નામ હોન્તિ, સકલસાસનધારણે સમત્થાનં અત્તનો ઓરસપુત્તાનં પરિચ્ચત્તત્તા ન પચ્ચયમત્તદાયકાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય થેરો ‘‘ન ખો, મહારાજ, એત્તાવતા સાસનસ્સ દાયાદો હોતી’’તિ આહ. કથઞ્ચરહીતિ એત્થ ચરહીતિ નિપાતો અક્ખન્તિં દીપેતિ. તિસ્સકુમારસ્સાતિ રઞ્ઞો એકમાતુકસ્સ કનિટ્ઠસ્સ. સક્ખસીતિ સક્ખિસ્સસિ. સિક્ખાય પતિટ્ઠાપેસુન્તિ પાણાતિપાતા વેરમણિઆદીસુ વિકાલભોજના વેરમણિપરિયોસાનાસુ છસુ સિક્ખાસુ પાણાતિપાતા વેરમણિં દ્વે વસ્સાનિ અવીતિક્કમ્મ સમાદાનં સમાદિયામીતિઆદિના (પાચિ. ૧૦૭૯) સમાદાનવસેન સિક્ખાસમ્મુતિદાનાનન્તરં સિક્ખાય પતિટ્ઠાપેસું. છ વસ્સાનિ અભિસેકસ્સ અસ્સાતિ છવસ્સાભિસેકો.

સબ્બં થેરવાદન્તિ દ્વે સઙ્ગીતિયો આરુળ્હા પાળિ. સા હિ મહાસઙ્ઘિકાદિભિન્નલદ્ધિકાહિ વિવેચેતું ‘‘થેરવાદો’’તિ વુત્તા. અયઞ્હિ વિભજ્જવાદો મહાકસ્સપત્થેરાદીહિ અસઙ્કરતો રક્ખિતો આનીતો ચાતિ ‘‘થેરવાદો’’તિ વુચ્ચતિ, ‘‘સથેરવાદ’’ન્તિપિ લિખન્તિ. તત્થ ‘‘અટ્ઠકથાસુ આગતથેરવાદસહિતં સાટ્ઠકથં તિપિટકસઙ્ગહિતં બુદ્ધવચન’’ન્તિ આનેત્વા યોજેતબ્બં. તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વાતિ તેજોકસિણારમ્મણં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા.

સભાયન્તિ નગરમજ્ઝે વિનિચ્છયસાલાયં. દિટ્ઠિગતાનીતિ દિટ્ઠિયોવ. ન ખો પનેતં સક્કા ઇમેસં મજ્ઝે વસન્તેન વૂપસમેતુન્તિ તેસઞ્હિ મજ્ઝે વસન્તો તેસુયેવ અન્તોગધત્તા આદેય્યવચનો ન હોતિ, તસ્મા એવં ચિન્તેસિ. અહોગઙ્ગપબ્બતન્તિ એવંનામકં પબ્બતં. ‘‘અધોગઙ્ગાપબ્બત’’ન્તિપિ લિખન્તિ, તં ન સુન્દરં. પઞ્ચાતપેન તપ્પેન્તીતિ ચતૂસુ ઠાનેસુ અગ્ગિં જાલેત્વા મજ્ઝે ઠત્વા સૂરિયમણ્ડલં ઉલ્લોકેન્તા સૂરિયાતપેન તપ્પેન્તિ. આદિચ્ચં અનુપરિવત્તન્તીતિ ઉદયકાલતો પભુતિ સૂરિયં ઓલોકયમાના યાવ અત્થઙ્ગમના સૂરિયાભિમુખાવ પરિવત્તન્તિ. વોભિન્દિસ્સામાતિ પગ્ગણ્હિંસૂતિ વિનાસેસ્સામાતિ ઉસ્સાહમકંસુ.

વિસ્સટ્ઠોતિ મરણસઙ્કારહિતો, નિબ્ભયોતિ અત્થો. મિગવં નિક્ખમિત્વાતિ અરઞ્ઞે વિચરિત્વા મિગમારણકીળા મિગવં, તં ઉદ્દિસ્સ નિક્ખમિત્વા મિગવધત્થં નિક્ખમિત્વાતિ અત્થો. અહિનાગાદિતો વિસેસનત્થં ‘‘હત્થિનાગેના’’તિ વુત્તં. તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવાતિ અનાદરે સામિવચનં, તસ્મિં પસ્સન્તેયેવાતિ અત્થો. આકાસે ઉપ્પતિત્વાતિ એત્થ અયં વિકુબ્બનિદ્ધિ ન હોતીતિ ગિહિસ્સાપિ ઇમં ઇદ્ધિં દસ્સેસિ અધિટ્ઠાનિદ્ધિયા અપ્પટિક્ખિત્તત્તા. પકતિવણ્ણઞ્હિ વિજહિત્વા નાગવણ્ણાદિદસ્સનં વિકુબ્બનિદ્ધિ. છણવેસન્તિ ઉસ્સવવેસં. પધાનઘરન્તિ ભાવનાનુયોગવસેન વીરિયારમ્ભસ્સ અનુરૂપં વિવિત્તસેનાસનં. સોપીતિ રઞ્ઞો ભાગિનેય્યં સન્ધાય વુત્તં.

કુસલાધિપ્પાયોતિ મનાપજ્ઝાસયો. દ્વેળ્હકજાતોતિ સંસયમાપન્નો. એકેકં ભિક્ખુસહસ્સપરિવારન્તિ એત્થ ‘‘ગણ્હિત્વા આગચ્છથા’’તિ આણાકારેન વુત્તેપિ થેરા ભિક્ખૂ સાસનહિતત્તા ગતા. કપ્પિયસાસનઞ્હેતં, ન ગિહીનં ગિહિકમ્મપટિસંયુત્તં. થેરો નાગચ્છીતિ કિઞ્ચાપિ ‘‘રાજા પક્કોસતી’’તિ વુત્તેપિ ધમ્મકમ્મત્થાય આગન્તું વટ્ટતિ, દ્વિક્ખત્તું પન પેસિતેપિ ‘‘અનનુરૂપા યાચના’’તિ નાગતો, ‘‘મહાનુભાવો થેરો યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિકો પમાણભૂતો’’તિ રઞ્ઞો ચેવ ઉભયપક્ખિકાનઞ્ચ અત્તનિ બહુમાનુપ્પાદનવસેન ઉદ્ધં કત્તબ્બકમ્મસિદ્ધિં આકઙ્ખન્તો અસારુપ્પવચનલેસેન નાગચ્છિ. એકતો સઙ્ઘટિતા નાવા નાવાસઙ્ઘાટં. સાસનપચ્ચત્થિકાનં બહુભાવતો આહ ‘‘આરક્ખં સંવિધાયા’’તિ. યન્તિ યસ્મા. અબ્બાહિંસૂતિ આકડ્ઢિંસુ. બાહિરતોતિ ઉય્યાનસ્સ બાહિરતો. પસ્સન્તાનં અતિદુક્કરભાવેન ઉપટ્ઠાનં સન્ધાય ‘‘પદેસપથવીકમ્પનં દુક્કર’’ન્તિ આહ. અધિટ્ઠાને પનેત્થ વિસું દુક્કરતા નામ નત્થિ.

દીપકતિત્તિરોતિ સાકુણિકેહિ સમજાતિકાનં ગહણત્થાય પોસેત્વા સિક્ખેત્વા પાસટ્ઠાને ઠપનકતિત્તિરો. ન પટિચ્ચ કમ્મં ફુસતીતિ ગાથાય યદિ તવ પાપકિરિયાય મનો નપ્પદુસ્સતિ, લુદ્દેન તં નિસ્સાય કતમ્પિ પાપકમ્મં તં ન ફુસતિ. પાપકિરિયાય હિ અપ્પોસ્સુક્કસ્સ નિરાલયસ્સ ભદ્રસ્સ સતો તવ તં પાપં ન ઉપલિમ્પતિ, તવ ચિત્તં ન અલ્લીયતીતિ અત્થો.

કિં વદતિ સીલેનાતિ કિંવાદી. અથ વા કો કતમો વાદો કિંવાદો, સો એતસ્સ અત્થીતિ કિંવાદી. અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ સસ્સતોતિ વાદો એતેસન્તિ સસ્સતવાદિનો. સત્તેસુ સઙ્ખારેસુ વા એકચ્ચં સસ્સતન્તિ પવત્તો વાદો એકચ્ચસસ્સતો, તસ્મિં નિયુત્તા એકચ્ચસસ્સતિકા. ‘‘અન્તો, અનન્તો, અન્તાનન્તો, નેવન્તો નાનન્તો’’તિ એવં અન્તાનન્તં આરબ્ભ પવત્તા ચત્તારો વાદા અન્તાનન્તા, તેસુ નિયુત્તા અન્તાનન્તિકા. ન મરતિ ન ઉપચ્છિજ્જતીતિ અમરા, એવન્તિપિ મે નો, તથાતિપિ મે નોતિઆદિના (દી. નિ. ૧.૬૨) પવત્તા દિટ્ઠિ ચેવ વાચા ચ, તસ્સા વિક્ખેપો એતેસન્તિ અમરાવિક્ખેપિકા. અથ વા અમરા નામ મચ્છજાતિ દુગ્ગહા હોતિ, તસ્સા અમરાય વિય વિક્ખેપો એતેસન્તિ અમરાવિક્ખેપિકા. અધિચ્ચ યદિચ્છકં યં કિઞ્ચિ કારણં અનપેક્ખિત્વા સમુપ્પન્નો અત્તા ચ લોકો ચાતિ વાદે નિયુત્તા અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા. સઞ્ઞી અત્તાતિ વાદો યેસન્તે સઞ્ઞીવાદા. એવં અસઞ્ઞીવાદા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદાતિ એત્થાપિ. ‘‘કાયસ્સ ભેદા સત્તો ઉચ્છિજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૮૫-૮૬) એવં ઉચ્છેદં વદન્તીતિ ઉચ્છેદવાદા. દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખો યથાસકં અત્તભાવો, તસ્મિંયેવ યથાકામં પઞ્ચકામગુણપરિભોગેન નિબ્બાનં દુક્ખૂપસમં વદન્તીતિ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદા. વિભજિત્વા વાદો એતસ્સાતિ વિભજ્જવાદી, ભગવા. સબ્બં એકરૂપેન અવત્વા યથાધમ્મં વિભજિત્વા નિજ્જટં નિગુમ્બં કત્વા યથા દિટ્ઠિસન્દેહાદયો વિગચ્છન્તિ, સમ્મુતિપરમત્થા ચ ધમ્મા અસઙ્કરા પટિભન્તિ, એવં એકન્તવિભજનસીલોતિ વુત્તં હોતિ. પરપ્પવાદં મદ્દમાનોતિ તસ્મિં કાલે ઉપ્પન્નં, આયતિં ઉપ્પજ્જનકઞ્ચ સબ્બં પરવાદં કથાવત્થુમાતિકાવિવરણમુખેન નિમ્મદ્દનં કરોન્તોતિ અત્થો.

તતિયસઙ્ગીતિકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

આચરિયપરમ્પરકથાવણ્ણના

કેનાભતન્તિ ઇમં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તેન જમ્બુદીપે તાવ યાવ તતિયસઙ્ગીતિ, તાવ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સીહળદીપે આચરિયપરમ્પરં દસ્સેતું તતિયસઙ્ગહતો પન ઉદ્ધન્તિઆદિ આરદ્ધં. ઇમં દીપન્તિ તમ્બપણ્ણિદીપં. તસ્મિં દીપે નિસીદિત્વા આચરિયેન અટ્ઠકથાય કતત્તા ‘‘ઇમં દીપ’’ન્તિ વુત્તં. કઞ્ચિ કાલન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં, કિસ્મિઞ્ચિ કાલેતિ અત્થો. પોરાણાતિ સીહળદીપે સીહળટ્ઠકથાકારકા. ભદ્દનામોતિ ભદ્દસાલત્થેરો. આગું પાપં ન કરોન્તીતિ નાગા. વિનયપિટકં વાચયિંસૂતિ સમ્બન્ધો. તમ્બપણ્ણિયાતિ ભુમ્મવચનં. નિકાયે પઞ્ચાતિ વિનયાભિધમ્માનં વિસું ગહિતત્તા તબ્બિનિમુત્તા પઞ્ચ નિકાયા ગહેતબ્બા. પકરણેતિ અભિધમ્મપકરણે વાચેસુન્તિ યોજના. તીણિ પિટકાનિ સ્વાગતાનિ અસ્સાતિ ‘‘તેપિટકો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘તિપેટકો’’તિ છન્દાનુરક્ખણત્થં વુત્તં. તારકરાજાતિ ચન્દિમા. પુપ્ફનામોતિ એત્થ મહાપદુમત્થેરો સુમનત્થેરો ચ ઞાતબ્બોતિ દ્વિક્ખત્તું ‘‘પુપ્ફનામો’’તિ વુત્તં.

વનવાસિન્તિ વનવાસીરટ્ઠં. કરકવસ્સન્તિ હિમપાતનકવસ્સં, કરકધારાસદિસં વા વસ્સં. હરાપેત્વાતિ ઉદકોઘેન હરાપેત્વા. છિન્નભિન્નપટધરોતિ સત્થકેન છિન્નં રઙ્ગેન ભિન્નં પટં ધારણકો. ભણ્ડૂતિ મુણ્ડકો. મક્ખં અસહમાનોતિ થેરસ્સ આનુભાવં પટિચ્ચ અત્તનો ઉપ્પન્નં પરેસં ગુણમક્ખનલક્ખણં મક્ખં તથા પવત્તં કોધં અસહમાનો. અસનિયો ફલન્તીતિ ગજ્જન્તા પતન્તિ. મે મમ ભયભેરવં જનેતું પટિબલો ન અસ્સ ન ભવેય્યાતિ યોજના. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસેન. કસ્મીરગન્ધારાતિ કસ્મીરગન્ધારરટ્ઠવાસિનો. ઇસિવાતપટિવાતાતિ ભિક્ખૂનં ચીવરચલનકાયચલનેહિ સઞ્જનિતવાતેહિ પરિતો સમન્તતો બીજયમાના અહેસું. ધમ્મચક્ખુન્તિ હેટ્ઠામગ્ગત્તયે ઞાણં. અનમતગ્ગિયન્તિ અનમતગ્ગસંયુત્તં (સં. નિ. ૨.૧૨૪ આદયો). સમધિકાનીતિ સાધિકાનિ. પઞ્ચ રટ્ઠાનીતિ પઞ્ચ ચિનરટ્ઠાનિ. વેગસાતિ વેગેન. સમન્તતો રક્ખં ઠપેસીતિ તેસં અપ્પવેસનત્થાય અધિટ્ઠાનવસેન રક્ખં ઠપેસિ. અડ્ઢુડ્ઢાનિ સહસ્સાનીતિ અડ્ઢેન ચતુત્થાનિ અડ્ઢુડ્ઢાનિ, અતિરેકપઞ્ચસતાનિ તીણિ સહસ્સાનીતિ અત્થો. દિયડ્ઢસહસ્સન્તિ અડ્ઢેન દુતિયં દિયડ્ઢં, અતિરેકપઞ્ચસતિકં સહસ્સન્તિ અત્થો. નિદ્ધમેત્વાનાતિ પલાપેત્વા.

રાજગહનગરપરિવત્તકેનાતિ રાજગહનગરં પરિવત્તેત્વા તતો બહિ તં પદક્ખિણં કત્વા ગતમગ્ગેન, ગમનેન વા. આરોપેસીતિ પટિપાદેસિ. પળિનાતિ આકાસં પક્ખન્દિંસુ. નગુત્તમેતિ ચેતિયગિરિમાહ. પુરતોતિ પાચીનદિસાભાગે. પુરસેટ્ઠસ્સાતિ સેટ્ઠસ્સ અનુરાધપુરસ્સ. સિલકૂટમ્હીતિ એવંનામકે પબ્બતકૂટે. સીહકુમારસ્સ પુત્તોતિ એત્થ ‘‘કલિઙ્ગરાજધીતુ કુચ્છિસ્મિં સીહસ્સ જાતો સીહકુમારો’’તિ વદન્તિ. જેટ્ઠમાસસ્સ પુણ્ણમિયં જેટ્ઠનક્ખત્તં વા મૂલનક્ખત્તં વા હોતીતિ આહ ‘‘જેટ્ઠમૂલનક્ખત્તં નામ હોતી’’તિ. મિગાનં વાનતો હિંસનતો બાધનતો મિગવં, મિગવિજ્ઝનકીળા. રોહિતમિગરૂપન્તિ ગોકણ્ણમિગવેસં. રથયટ્ઠિપ્પમાણાતિ રથપતોદપ્પમાણા. એકા લતાયટ્ઠિ નામાતિ એકા રજતમયા કઞ્ચનલતાય પટિમણ્ડિતત્તા એવં લદ્ધનામા. પુપ્ફયટ્ઠિયં નીલાદીનિ પુપ્ફાનિ, સકુણયટ્ઠિયં નાનપ્પકારા મિગપક્ખિનો વિચિત્તકમ્મકતા વિય ખાયન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. રાજકકુધભણ્ડાનીતિ રાજારહઉત્તમભણ્ડાનિ. સઙ્ખન્તિ દક્ખિણાવટ્ટં અભિસેકસઙ્ખં. વડ્ઢમાનન્તિ અલઙ્કારચુણ્ણં, ‘‘નહાનચુણ્ણ’’ન્તિ કેચિ. વટંસકન્તિ કણ્ણપિળન્ધનં વટંસકન્તિ વુત્તં હોતિ. નન્દિયાવટ્ટન્તિ નન્દિયાવટ્ટપુપ્ફાકારેન મઙ્ગલત્થં સુવણ્ણેન કતં. કઞ્ઞન્તિ ખત્તિયકુમારિં. હત્થપુઞ્છનન્તિ પીતવણ્ણં મહગ્ઘહત્થપુઞ્છનવત્થં. અરુણવણ્ણમત્તિકન્તિ નાગભવનસમ્ભવં. વત્થકોટિકન્તિ વત્થયુગમેવ. નાગમાહટન્તિ નાગેહિ આહટં. અમતોસધન્તિ એવંનામિકા ગુળિકજાતિ. અમતસદિસકિચ્ચત્તા એવં વુચ્ચતિ. ભૂમત્થરણસઙ્ખેપેનાતિ ભૂમત્થરણાકારેન. ઉપ્પાતપાઠકાતિ નિમિત્તપાઠકા. અલં ગચ્છામાતિ ‘‘પુરસ્સ અચ્ચાસન્નત્તા સારુપ્પં ન હોતી’’તિ પટિક્ખિપન્તો આહ. અડ્ઢનવમાનં પાણસહસ્સાનન્તિ (અ. નિ. ૬.૫૩) પઞ્ચસતાધિકાનં અટ્ઠન્નં પાણસહસ્સાનં. અપ્પમાદસુત્તન્તિ અઙ્ગુત્તરનિકાયે મહાઅપ્પમાદસુત્તં, રાજોવાદસુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ.

મહચ્ચાતિ મહતા. ઉપસઙ્કમન્તોતિ અતિવિય કિલન્તરૂપો હુત્વા ઉપસઙ્કમીતિ અત્થો. તુમ્હે જાનનત્થન્તિ સમ્બન્ધો. પઞ્ચપણ્ણાસાયાતિ એત્થ ‘‘ચતુપઞ્ઞાસાયાતિ વત્તબ્બં. એવઞ્હિ સતિ ઉપરિ વુચ્ચમાનં દ્વાસટ્ઠિ અરહન્તોતિ વચનં સમેતી’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૧.આચરિયપરમ્પરકથાવણ્ણના) વુત્તં. દસભાતિકસમાકુલન્તિ મુટસિવસ્સ પુત્તેહિ દેવાનંપિયતિસ્સાદીહિ દસહિ ભાતિકેહિ સમાકિણ્ણં. ચિરદિટ્ઠો સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ ધાતુયો સન્ધાયાહ. સબ્બતાળાવચરેતિ સબ્બાનિ તુરિયભણ્ડાનિ, તંસહચરિતે વા વાદકે. ઉપટ્ઠાપેત્વાતિ ઉપહારકારાપનવસેન સન્નિપાતેત્વા. વડ્ઢમાનકચ્છાયાયાતિ પચ્છાભત્તં. પોક્ખરવસ્સન્તિ પોક્ખરપત્તે વિય અતેમિતુકામાનં ઉપરિ અતેમેત્વા પવત્તનકવસ્સં. મહાવીરોતિ સત્થુવોહારેન ધાતુ એવ વુત્તા. પચ્છિમદિસાભિમુખોવ હુત્વા અપસક્કન્તોતિ એત્થ પુરત્થાભિમુખો ઠિતોવ પિટ્ઠિતો અપસક્કનેન પચ્છિમદિસાય ગચ્છન્તો તાદિસોપસઙ્કમનં સન્ધાય ‘‘પચ્છિમદિસાભિમુખો’’તિ વુત્તો. ‘‘મહેજવત્થુ નામ એવંનામકં દેવટ્ઠાન’’ન્તિ વદન્તિ.

પજ્જરકેનાતિ અમનુસ્સસમુટ્ઠાપિતેન પજ્જરકરોગેન. દેવોતિ મેઘો. અનુપ્પવેચ્છીતિ વિમુચ્ચિ. વિવાદો હોતીતિ એત્થ કિરિયાકાલમપેક્ખિત્વા વત્તમાનપ્પયોગો દટ્ઠબ્બો. એવં ઈદિસેસુ સબ્બત્થ. તદેતન્તિ ઠાનં તિટ્ઠતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘છન્નં વણ્ણાનં સમ્બન્ધભૂતાનં રંસિયો ચા’’તિ અજ્ઝાહરિતબ્બં, ‘‘છન્નં વણ્ણાનં ઉદકધારા ચા’’તિ એવમ્પેત્થ સમ્બન્ધં વદન્તિ. પરિનિબ્બુતેપિ ભગવતિ તસ્સાનુભાવેન એવરૂપં પાટિહારિયં અહોસિ એવાતિ દસ્સેતું એવં અચિન્તિયાતિઆદિગાથમાહ. રક્ખં કરોન્તોતિ અત્તના ઉપાયેન પલાપિતાનં યક્ખાનં પુન અપ્પવિસનત્થાય પરિત્તાનં કરોન્તો. આવિજ્જીતિ પરિયાયિ.

રઞ્ઞો ભાતાતિ રઞ્ઞો કનિટ્ઠભાતા. અનુળાદેવી નામ રઞ્ઞો જેટ્ઠભાતુ જાયા. સરસરંસિજાલવિસ્સજ્જનકેનાતિ સિનિદ્ધતાય રસવન્તં ઓજવન્તં રંસિજાલં વિસ્સજ્જેન્તેન. એકદિવસેન અગમાસીતિ સમ્બન્ધો. અપ્પેસીતિ લેખસાસનં પતિટ્ઠાપેસિ. ઉદિક્ખતીતિ અપેક્ખતિ પત્થેતિ. ભારિયન્તિ ગરુકં, અનતિક્કમનીયન્તિ અત્થો. મં પટિમાનેતીતિ મં ઉદિક્ખતિ. કમ્મારવણ્ણન્તિ રઞ્ઞો પકતિસુવણ્ણકારવણ્ણં. તિહત્થવિક્ખમ્ભન્તિ તિહત્થવિત્થારં. સકલજમ્બુદીપરજ્જેનાતિ એત્થ રઞ્ઞો ઇદન્તિ રજ્જં, સકલજમ્બુદીપતો ઉપ્પજ્જનકઆયો ચેવ આણાદયો ચ, તેન પૂજેમીતિ અત્થો, ન સકલપથવીપાસાદાદિવત્થુના તસ્સ સત્તાહં દેમીતિઆદિના કાલપરિચ્છેદં કત્વા દાતું અયુત્તત્તા. એવઞ્હિ દેન્તો તાવકાલિકં દેતિ નામ વત્થુપરિચ્ચાગલક્ખણત્તા દાનસ્સ, પથવાદિવત્થુપરિચ્ચાગેન ચ પુન ગહણસ્સ અયુત્તત્તા. નિયમિતકાલે પન આયાદયો પરિચ્ચત્તા એવાતિ તતો પરં અપરિચ્ચત્તત્તા ગહેતું વટ્ટતિ. તસ્મા વુત્તનયેનેત્થ ઇતો પરમ્પિ આયાદિદાનવસેનેવ રજ્જદાનં વેદિતબ્બં. પુપ્ફુળકા હુત્વાતિ કેતકીપારોહઙ્કુરા વિય ઉદકપુપ્ફુળકાકારા હુત્વા. ગવક્ખજાલસદિસન્તિ ભાવનપુંસકં, વાતપાનેસુ જાલાકારેન ઠપિતદારુપટસદિસન્તિ અત્થો, ગવક્ખેન ચ સુત્તાદિમયજાલેન ચ સદિસન્તિ વા અત્થો.

દેવદુન્દુભિયોતિ એત્થ દેવોતિ મેઘો, તસ્સ અચ્છસુક્ખતાય આકાસમિવ ખાયમાનસ્સ અનિમિત્તગજ્જિતં દેવદુન્દુભિ નામ, યં ‘‘આકાસદુન્દુભી’’તિપિ વદન્તિ. ફલિંસૂતિ થનિંસુ. પબ્બતાનં નચ્ચેહીતિ પથવીકમ્પેન ઇતો ચિતો ચ ભમન્તાનં પબ્બતાનં નચ્ચેહિ. વિમ્હયજાતા યક્ખા ‘‘હિ’’ન્તિસદ્દં નિચ્છારેન્તીતિ આહ ‘‘યક્ખાનં હિઙ્કારેહી’’તિ. સકસકપટિભાનેહીતિ અત્તનો અત્તનો સિપ્પકોસલ્લેહિ. અભિસેકં દત્વાતિ અનોતત્તદહોદકેન અભિસેકં દત્વા.

દેવતાકુલાનીતિ મહાબોધિં પરિવારેત્વા ઠિતનાગયક્ખાદિદેવતાકુલાનિ દત્વાતિ સમ્બન્ધો. ગોપકરાજકમ્મિનો તથા ‘‘તરચ્છા’’તિ વદન્તિ. ઇમિના પરિવારેનાતિ સહત્થે કરણવચનં, ઇમિના પરિવારેન સહાતિ અત્થો. તામલિત્તિન્તિ એવંનામકં સમુદ્દતીરે પટ્ટનં. ઇદમસ્સ તતિયન્તિ સુવણ્ણકટાહે પતિટ્ઠિતસાખાબોધિયા રજ્જસમ્પદાનં સન્ધાય વુત્તં. તતો પન પુબ્બે એકવારં રજ્જસમ્પદાનં અચ્છિન્નાય સાખાય મહાબોધિયા એવ કતં, તેન સદ્ધિં ચતુક્ખત્તું રાજા રજ્જેન પૂજેસિ. રજ્જેન પૂજિતદિવસેસુ કિર સકલદીપતો ઉપ્પન્નં આયં ગહેત્વા મહાબોધિમેવ પૂજેસિ.

પઠમપાટિપદદિવસેતિ સુક્કપક્ખપાટિપદદિવસે. તઞ્હિ કણ્હપક્ખપાટિપદદિવસં અપેક્ખિત્વા ‘‘પઠમપાટિપદદિવસ’’ન્તિ વુત્તં, ઇદઞ્ચ તસ્મિં તમ્બપણ્ણિદીપે વોહારં ગહેત્વા વુત્તં, ઇધ પન પુણ્ણમિતો પટ્ઠાય યાવ અપરા પુણ્ણમી, તાવ એકો માસોતિ વોહારો. તસ્મા ઇમિના વોહારેન ‘‘દુતિયપાટિપદદિવસે’’તિ વત્તબ્બં સિયા કણ્હપક્ખપાટિપદસ્સ ઇધ પઠમપાટિપદત્તા. ગચ્છતિ વતરેતિ એત્થ અરેતિ ખેદે. સમન્તાયોજનન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં, યોજનપ્પમાણે પદેસે સબ્બત્થાતિ અત્થો. સુપણ્ણરૂપેનાતિ મહાબોધિં બલક્કારેન ગહેત્વા નાગભવનં નેતુકામાનિ નાગરાજકુલાનિ ઇદ્ધિયા ગહિતેન ગરુળરૂપેન સન્તાસેતિ. તં વિભૂતિં પસ્સિત્વાતિ દેવતાદીહિ કરીયમાનં પૂજામહત્તં, મહાબોધિયા ચ આનુભાવમહત્તં દિસ્વા સયમ્પિ તથા પૂજેતુકામા થેરિં યાચિત્વાતિ યોજના. સમુદ્દસાલવત્થુસ્મિન્તિ યસ્મિં પદેસે ઠત્વા રાજા સમુદ્દે આગચ્છન્તં બોધિં થેરાનુભાવેન અદ્દસ, યત્થ ચ પચ્છા સમુદ્દસ્સ દિટ્ઠટ્ઠાનન્તિ પકાસેતું સમુદ્દસાલં નામ સાલં અકંસુ, તસ્મિં સમુદ્દસાલાય વત્થુભૂતે પદેસે. થેરસ્સાતિ મહામહિન્દત્થેરસ્સ. પુપ્ફઅગ્ઘિયાનીતિ કૂટાગારસદિસાનિ પુપ્ફચેતિયાનિ. આગતો વતરેતિ એત્થ અરેતિ પમોદે. અટ્ઠહિ અમચ્ચકુલેહિ અટ્ઠહિ બ્રાહ્મણકુલેહિ ચાતિ સોળસહિ જાતિસમ્પન્નકુલેહિ. રજ્જં વિચારેસીતિ રજ્જં વિચારેતું વિસ્સજ્જેસિ. રાજવત્થુદ્વારકોટ્ઠકટ્ઠાનેતિ રાજુય્યાનસ્સ દ્વારકોટ્ઠકટ્ઠાને. અનુપુબ્બવિપસ્સનન્તિ ઉદયબ્બયાદિઅનુપુબ્બવિપસ્સનં. ‘‘સહ બોધિપતિટ્ઠાનેના’’તિ કરણવચનેન વત્તબ્બે વિભત્તિપરિણામેન ‘‘સહ બોધિપતિટ્ઠાના’’તિ નિસ્સક્કવચનં કતં. સતિ હિ સહસદ્દપ્પયોગે કરણવચનેનેવ ભવિતબ્બં. દસ્સિંસૂતિ પઞ્ઞાયિંસુ. મહાઆસનટ્ઠાનેતિ પુબ્બપસ્સે મહાસિલાસનેન પતિટ્ઠિતટ્ઠાને. પૂજેત્વા વન્દીતિ આગામિનં મહાચેતિયં વન્દિ. પુરિમે પન મહાવિહારટ્ઠાને પૂજામત્તસ્સેવ કતત્તા અનાગતે સઙ્ઘસ્સપિ નવકતા અવન્દિતબ્બતા ચ પકાસિતાતિ વેદિતબ્બા. અનાગતે પન મેત્તેય્યાદિબુદ્ધા પચ્ચેકબુદ્ધા ચ બુદ્ધભાવક્ખણં ઉદ્દિસ્સ વન્દિતબ્બાવ સભાવેન વિસિટ્ઠપુગ્ગલત્તાતિ ગહેતબ્બં.

મહાઅરિટ્ઠોતિ પઞ્ચપઞ્ઞાસાય ભાતુકેહિ સદ્ધિં ચેતિયગિરિમ્હિ પબ્બજિતં સન્ધાય વુત્તં. મેઘવણ્ણાભયઅમચ્ચસ્સ પરિવેણટ્ઠાનેતિ મેઘવણ્ણઅભયસ્સ રઞ્ઞો અમચ્ચેન કત્તબ્બસ્સ પરિવેણસ્સ વત્થુભૂતે ઠાને. મઙ્ગલનિમિત્તભાવેન આકાસે સમુપ્પન્નો મનોહરસદ્દો આકાસસ્સ રવો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘આકાસં મહાવિરવં રવી’’તિ. ન હિ આકાસો નામ કોચિ ધમ્મો અત્થિ, યો સદ્દં સમુટ્ઠાપેય્ય, આકાસગતઉતુવિસેસસમુટ્ઠિતોવ સો સદ્દોતિ ગહેતબ્બો. પઠમકત્તિકપવારણદિવસે…પે… વિનયપિટકં પકાસેસીતિ ઇદં વિનયં વાચેતું આરદ્ધદિવસં સન્ધાય વુત્તં. અનુસિટ્ઠિકરાનન્તિ અનુસાસનીકરાનં. રાજિનોતિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, દેવાનંપિયતિસ્સરાજાનન્તિ અત્થો. અઞ્ઞેપીતિ મહિન્દાદીહિ અટ્ઠસટ્ઠિમહાથેરેહિ અઞ્ઞેપિ, તેસં સરૂપં દસ્સેન્તો આહ તેસં થેરાનન્તિઆદિ. તત્થ તેસં થેરાનં અન્તેવાસિકાતિ મહિન્દત્થેરાદીનં અટ્ઠસટ્ઠિમહાથેરાનં અરિટ્ઠાદયો અન્તેવાસિકા ચ મહાઅરિટ્ઠત્થેરસ્સ અન્તેવાસિકા તિસ્સદત્તકાળસુમનાદયો ચાતિ યોજેતબ્બં. અન્તેવાસિકાનં અન્તેવાસિકાતિ ઉભયત્થ વુત્તઅન્તેવાસિકાનં અન્તેવાસિકપરમ્પરા ચાતિ અત્થો. પુબ્બે વુત્તપ્પકારાતિ મહિન્દો ઇટ્ટિયો ઉત્તિયોતિઆદિગાથાહિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.તતિયસઙ્ગીતિકથા) પકાસિતા આચરિયપરમ્પરા.

ન પગ્ઘરતીતિ ન ગળતિ, ન પમુસ્સતીતિ અત્થો. સતિગતિધિતિમન્તેસૂતિ એત્થ સતીતિ ઉગ્ગહધારણે સતિ. ગતીતિ સદ્દત્થવિભાગગ્ગહણે ઞાણં. ધિતીતિ ઉગ્ગહપરિહરણાદીસુ વીરિયં. કુક્કુચ્ચકેસૂતિ ‘‘કપ્પતિ ન કપ્પતી’’તિ વીમંસકુક્કુચ્ચકારીસુ. માતાપિતુટ્ઠાનિયોતિ વત્વા તમેવત્થં સમત્થેતું આહ તદાયત્તાહીતિઆદિ. વિનયપરિયત્તિં નિસ્સાયાતિ વિનયપિટકપરિયાપુણનં નિસ્સાય. અત્તનો સીલક્ખન્ધો સુગુત્તોતિ લજ્જિનો વિનયધારણસ્સ અલજ્જિઅઞ્ઞાણતાદીહિ છહિ આકારેહિ આપત્તિયા અનાપજ્જનતો અત્તનો સીલક્ખન્ધો ખણ્ડાદિદોસવિરહિતો સુગુત્તો સુરક્ખિતો હોતિ. કુક્કુચ્ચપકતાનન્તિ કપ્પિયાકપ્પિયં નિસ્સાય ઉપ્પન્નેન કુક્કુચ્ચેન પકતાનં ઉપદ્દુતાનં અભિભૂતાનં યથાવિનયં કુક્કુચ્ચં વિનોદેત્વા સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાપનેન પટિસરણં હોતિ. વિગતો સારદો ભયમેતસ્સાતિ વિસારદો. ‘‘એવં કથેન્તસ્સ દોસો એવં ન દોસો’’તિ ઞત્વાવ કથનતો નિબ્ભયોવ સઙ્ઘમજ્ઝે વોહરતિ . પચ્ચત્થિકેતિ અત્તપચ્ચત્થિકે ચેવ વજ્જિપુત્તકાદિસાસનપચ્ચત્થિકે ચ. સહધમ્મેનાતિ સકારણેન વચનેન સિક્ખાપદં દસ્સેત્વા યથા તે અસદ્ધમ્મં પતિટ્ઠાપેતું ન સક્કોન્તિ, એવં સુનિગ્ગહિતં કત્વા નિગ્ગણ્હાતિ. સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયાતિ પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધસઙ્ખાતસ્સ તિવિધસ્સાપિ સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા, પવત્તિયાતિ અત્થો.

વિનયો સંવરત્થાયાતિઆદીસુ વિનયપરિયાપુણનં વિનયો, વિનયપઞ્ઞત્તિ વા કાયવચીદ્વારસંવરત્થાય. અવિપ્પટિસારોતિ કતાકતં નિસ્સાય વિપ્પટિસારાભાવો સન્તાપાભાવો. પામોજ્જં તરુણપીતિ. પીતિ નામ બલવપીતિ. પસ્સદ્ધીતિ કાયચિત્તપસ્સદ્ધિ. યથાભૂતઞાણદસ્સનન્તિ સપ્પચ્ચયનામરૂપપરિગ્ગહો. નિબ્બિદાતિ વિપસ્સના. વિરાગોતિ અરિયમગ્ગો. વિમુત્તીતિ અગ્ગફલં. વિમુત્તિઞાણદસ્સનન્તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. અનુપાદાતિ કઞ્ચિ ધમ્મં અનુપાદિયિત્વા પરિચ્ચજિત્વા. પરિનિબ્બાનત્થાયાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણે અનુપ્પન્ને અન્તરા પરિનિબ્બાનાભાવેન તંપરિનિબ્બાનત્થાયાતિ પચ્ચયત્તેન વુત્તં અનન્તરાદિપચ્ચયત્તા. એતદત્થા કથાતિ અયં વિનયકથા નામ એતસ્સ અનુપાદાપરિનિબ્બાનસ્સ અત્થાયાતિ અત્થો. મન્તનાતિ વિનયમન્તનાયેવ, ભિક્ખૂનં ‘‘એવં કરિસ્સામ, એવં ન કરિસ્સામા’’તિ વિનયપટિબદ્ધમન્તના. ઉપનિસાતિ ઉપનિસીદતિ એત્થ ફલન્તિ ઉપનિસા, કારણં. વિનયો સંવરત્થાયાતિઆદિકારણપરમ્પરાપિ એતદત્થાતિ અત્થો. સોતાવધાનન્તિ ઇમિસ્સા પરમ્પરપચ્ચયકથાય અત્તાનં સમનત્થાય સોતાવધાનં, તમ્પિ એતમત્થં. યદિદન્તિ નિપાતો. યો અયં ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ અનુપાદિયિત્વા ચિત્તસ્સ અરહત્તમગ્ગસઙ્ખાતો, તપ્ફલસઙ્ખાતો વા વિમોક્ખો, સોપિ એતદત્થાય અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થાય. અથ વા યો અયં કઞ્ચિ ધમ્મં અનુપાદાચિત્તસ્સ વિમોક્ખો વિમુચ્ચનં વિગમો પરિનિબ્બાનં એતદત્થા કથાતિ એવં ઉપસંહરણવસેન યોજેતુમ્પિ વટ્ટતિ મગ્ગફલવિમોક્ખસ્સ પુબ્બે વુત્તત્તા. આયોગોતિ ઉગ્ગહણાદિવસેન પુનપ્પુનં અભિયોગો.

આચરિયપરમ્પરકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વિમતિવિનોદનિયં

બાહિરનિદાનકથાવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.

વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના

સેય્યથિદન્તિ તં કતમં, તં કથન્તિ વા અત્થો. અનિયમનિદ્દેસવચનન્તિ અત્તનો અત્થં સરૂપેન નિયમેત્વા નિદ્દિસતીતિ નિયમનિદ્દેસો, ન નિયમનિદ્દેસો અનિયમનિદ્દેસો. સોવ વુચ્ચતે અનેનાતિ વચનન્તિ અનિયમનિદ્દેસવચનં. તસ્સાતિ તેનાતિપદસ્સ. પરિવિતક્કોતિ ‘‘કતમેસાનં ખો બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બ્રહ્મચરિયં ન ચિરટ્ઠિતિકં અહોસી’’તિઆદિના (પારા. ૧૮) પવત્તો. પુબ્બે વા પચ્છા વાતિ તેનાતિપદતો હેટ્ઠા વુત્તપાઠે વા ઉપરિ વક્ખમાનપાઠે વાતિ અત્થો. અત્થતો સિદ્ધેનાતિ સામત્થિયતો સિદ્ધેન. તત્રિદં મુખમત્તનિદસ્સનન્તિ તસ્સા યથાવુત્તયુત્તિયા પરિદીપને ઇદં ઉપાયમત્તનિદસ્સનં. મુખં દ્વારં ઉપાયોતિ હિ અત્થતો એકં.

સમયસદ્દો દિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. અસ્સાતિ સમયસદ્દસ્સ સમવાયો અત્થોતિ સમ્બન્ધો. કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયાતિ એત્થ કાલો નામ ઉપસઙ્કમનસ્સ યુત્તકાલો, સમયો નામ સરીરબલાદિકારણસમવાયો, તે ઉપાદાય પટિચ્ચાતિ અત્થો. ખણોતિ ઓકાસો. બુદ્ધુપ્પાદાદયો હિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓકાસો. સો એવ સમયો. તેનેવ ‘‘એકોવા’’તિ વુત્તં. મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. પવનસ્મિન્તિ વનસણ્ડે. સમયોપિ ખો તે ભદ્દાલીતિ એત્થ સમયોતિ સિક્ખાપદાવિલઙ્ઘનસ્સ હેતુ, કો સો? અત્તનો વિપ્પટિપત્તિયા ભગવતો જાનનં, સો સમયસઙ્ખાતો હેતુ તસ્સા અપ્પટિવિદ્ધોતિ અત્થો. ભગવાતિઆદિ તસ્સ પટિવિજ્ઝનાકારદસ્સનં. ઉગ્ગહમાનોતિ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ ઉગ્ગહેતું સમત્થતાય ઉગ્ગહમાનો, સુમનપરિબ્બાજકસ્સેવેતં નામં. સમયં દિટ્ઠિં પવદન્તિ એત્થાતિ સમયપ્પવાદકો, મલ્લિકાય આરામો. સ્વેવ તિન્દુકાચીરસઙ્ખાતાય તિમ્બરુરુક્ખપન્તિયા પરિક્ખિત્તત્તા ‘‘તિન્દુકાચીર’’ન્તિ ચ, એકાવ નિવાસા સાલા એત્થાતિ ‘‘એકસાલકો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. અત્થાભિસમયાતિ યથાવુત્તસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકસ્સ અત્થસ્સ હિતસ્સ પટિલાભતો. માનાભિસમયાતિ માનપ્પહાના. પીળનટ્ઠોતિ પીળનં તંસમઙ્ગિનો હિંસનં, અવિપ્ફારિકતાકરણં, પીળનમેવ અત્થો પીળનટ્ઠો. સન્તાપોતિ દુક્ખદુક્ખતાદિવસેન સન્તાપનં. વિપરિણામોતિ જરાય મરણેન ચાતિ દ્વિધા વિપરિણામેતબ્બતા અભિસમેતબ્બો પટિવિજ્ઝિતબ્બોતિ અભિસમયો, સોવ અભિસમયટ્ઠો, પીળનાદીનિ.

એત્થ ચ ઉપસગ્ગાનં જોતકમત્તત્તા સમયસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારેપિ સઉપસગ્ગો અભિસમયસદ્દો ઉદ્ધટો. તત્થ સઙ્ગમવસેન પચ્ચયાનં ફલુપ્પાદનં પટિ અયનં એકતો પવત્તિ એત્થાતિ સમયો, સમવાયો. વિવટ્ટૂપનિસ્સયસઙ્ગમે સતિ એન્તિ એત્થ સત્તા પવત્તન્તીતિ સમયો, ખણો. સમેતિ એત્થ સઙ્ખતધમ્મો, સયં વા એતિ આગચ્છતિ વિગચ્છતિ ચાતિ સમયો, કાલો. સમેન્તિ અવયવા એતસ્મિં, સયં વા તેસૂતિ સમયો, સમૂહો. પચ્ચયન્તરસઙ્ગમે એતિ આગચ્છતિ એતસ્મા ફલન્તિ સમયો, હેતુ. સઞ્ઞાવસેન વિપલ્લાસતો ધમ્મેસુ એતિ અભિનિવિસતીતિ સમયો, દિટ્ઠિ. સમીપં અયનં ઉપગમનં સમયો, પટિલાભો. સમ્મદેવ સહિતાનં વાચાનં અયનં વિગમોતિ સમયો, પહાનં. સમ્મદેવ, સહિતાનં વા સચ્ચાનં અયનં જાનનન્તિ સમયો, પટિવેધો. એવં તસ્મિં તસ્મિં અત્થે સમયસદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

એત્થ ચ સમયસદ્દસ્સ સામઞ્ઞેન અનેકત્થતા વુત્તા. ન હિ એકસ્મિં અત્થવિસેસે વત્તમાનો સદ્દો તદઞ્ઞેપિ વત્તતિ. તસ્મા અત્થા વિય તંતંવાચકા સમયસદ્દાપિ ભિન્ના એવાતિ ગહેતબ્બા. એવં સબ્બત્થ અત્થુદ્ધારેસુ.

તત્થ તથાતિ તેસુ સુત્તાભિધમ્મેસુ ઉપયોગભુમ્મવચનેહિ. ઇધાતિ વિનયે, અઞ્ઞથાતિ કરણવચનેન. અચ્ચન્તમેવાતિ નિરન્તરમેવ. ભાવો નામ કિરિયા, કિરિયાય કિરિયન્તરૂપલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં, યથા ઉદયે સતિ ચન્દે જાતો રાજપુત્તોતિ. અધિકરણઞ્હીતિઆદિ અભિધમ્મે સમયસદ્દો કાલસમૂહખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતેસુ પઞ્ચસુ અત્થેસુ વત્તતિ, ન વિનયે વિય કાલે એવ, તેસુ ચ કાલસમૂહત્થા દ્વે તત્થ વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં અધિકરણભાવેન નિદ્દિસિતું યુત્તા. ખણસમવાયહેતુઅત્થા પન તયોપિ અત્તનો ભાવેન ફસ્સાદીનં ભાવસ્સ ઉપલક્ખણભાવેન નિદ્દિસિતું યુત્તાતિ વિભાવનમુખેન યથાવુત્તમત્થં સમત્થેતું વુત્તં. તત્થ યસ્મિઞ્હિ કાલે, ધમ્મસમૂહે વા સમયે અધિકરણભૂતે કુસલં ઉપ્પન્નં, તસ્મિઞ્ઞેવ કાલે, ધમ્મસમૂહે વા સમયે ફસ્સાદયો હોન્તીતિ એવં અધિકરણત્થયોજના, યસ્મિં પન ખણે, સમવાયે હેતુમ્હિ વા સમયે સતિ વિજ્જમાને કુસલં ઉપ્પન્નં, તસ્મિઞ્ઞેવ ખણાદિમ્હિ સમયેપિ વિજ્જમાને ફસ્સાદયો હોન્તીતિ ભાવેનભાવલક્ખણત્થયોજના ચ વેદિતબ્બા.

હોતિ ચેત્થાતિ એત્થ યથાવુત્તઅત્થવિસયે સઙ્ગહગાથા હોતિ. અઞ્ઞત્રાતિ સુત્તાભિધમ્મેસુ. અભિલાપમત્તભેદોતિ દેસનાવિલાસતો સદ્દમત્તેનેવ ભેદો, ન અત્થતો.

અવિસેસેનાતિ સામઞ્ઞેન. ઇરિયાપથોતિઆદીસુ ઇરિયાય સબ્બદ્વારિકકિરિયાય પથો પવત્તનટ્ઠાનં તબ્બિનિમુત્તકમ્મસ્સ અભાવાતિ ઠાનાદયો ઇરિયાપથો, સોવ વિહારો. બ્રહ્મભૂતા સેટ્ઠભૂતા પરહિતચિત્તાદિવસપ્પવત્તિતો મેત્તાદયો બ્રહ્મવિહારો નામ. તદવસેસા પન મહગ્ગતા સબ્બનીવરણવિગમનાદિસિદ્ધેન જોતનાદિઅત્થેન દિબ્બવિહારો નામ. બ્રહ્મવિહારભાવેન વિસું ગહિતત્તા મેત્તાદયો ઇધ અસઙ્ગહિતા. અરિયાનમેવ વિહારોતિ ફલસમાપત્તિયો અરિયવિહારો નામ.

રુક્ખાદિમૂલેયેવ મૂલસદ્દસ્સ નિરુળ્હભાવં દસ્સેતું અપરેન મૂલસદ્દેન વિસેસેત્વા ‘‘મૂલમૂલે’’તિ વુત્તં, યથા દુક્ખદુક્ખન્તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૯૦). લોભાદીનં દોસમૂલાદિચિત્તાસાધારણત્તા ‘‘અસાધારણહેતુમ્હી’’તિ વુત્તં.

તત્થ સિયાતિ તત્થ વેરઞ્જાયન્તિઆદીસુ પદેસુ કસ્સચિ ચોદના સિયાતિ અત્થો. ઉભયથા નિદાનકિત્તનસ્સ પન કિં પયોજનન્તિ? આહ ગોચરગામનિદસ્સનત્થન્તિઆદિ. તત્થ અસ્સાતિ ભગવતો.

કિલમોવ કિલમથો, અત્તનો અત્તભાવસ્સ કિલમથો અત્તકિલમથો, તસ્સ અનુ અનુ યોગો પુનપ્પુનં પવત્તનં અત્તકિલમથાનુયોગો. વત્થુકામારમ્મણે સુખે સમ્પયોગવસેન લીના યુત્તા, કામતણ્હા, તંસહચરિતે કામે સુખે વા આરમ્મણભૂતે અલ્લીના પવત્તતીતિ કામસુખલ્લિકા તણ્હા, તસ્સા કામસુખલ્લિકાય અનુ અનુ યોગો કામસુખલ્લિકાનુયોગો. લોકે સંવડ્ઢભાવન્તિ આમિસોપભોગેન સંવડ્ઢિતભાવં. ઉપ્પજ્જમાનો બહુજનહિતાદિઅત્થાયેવ ઉપ્પજ્જતીતિ યોજના.

દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતત્તા સઙ્ઘોતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો આહ દિટ્ઠીતિઆદિ. એત્થ ચ ‘‘યાયં દિટ્ઠિ અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય, તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૬; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૨; પરિ. ૨૭૪) એવં વુત્તાય દિટ્ઠિયા. ‘‘યાનિ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકાનિ, તથારૂપેસુ સીલેસુ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૬; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૨; પરિ. ૨૭૪) એવં વુત્તાનઞ્ચ સીલાનં સામઞ્ઞસઙ્ખાતેન સઙ્ઘાતો સઙ્ઘટિતો સમણગણો, તેનાતિ અત્થો. ‘‘દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ઘાતસઙ્ઘાતેના’’તિ વા પાઠેનેત્થ ભવિતબ્બં, તસ્સ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞભૂતેન સંહનનેન સઙ્ઘાતો સમણગણો, તેનાતિ અત્થો. એવઞ્હિ પાઠે સદ્દતો અત્થો યુત્તતરો હોતિ. અસ્સાતિ મહતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ.

બ્રહ્મં અણતીતિ એત્થ બ્રહ્મ-સદ્દેન વેદો વુચ્ચતિ, સો મન્તબ્રહ્મકપ્પવસેન તિવિધો. તત્થ ઇરુવેદાદયો તયો વેદા મન્તા, તે ચ પધાના, ઇતરે પન સન્નિસ્સિતા, તેન પધાનસ્સેવ ગહણં. મન્તે સજ્ઝાયતીતિ ઇરુવેદાદિકે મન્તસત્થે સજ્ઝાયતીતિ અત્થો. ઇરુવેદાદયો હિ ગુત્તભાસિતબ્બતાય ‘‘મન્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો, સમિતપાપત્તા સમણો’’તિ યથાવુત્તમત્થદ્વયં ઉદાહરણદ્વયેન વિભાવેતું વુત્તઞ્હેતન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સમિતત્તા હિ પાપાનં ‘સમણો’તિ પવુચ્ચતી’’તિ હિ ઇદં વચનં ગહેત્વા ‘‘સમિતપાપત્તા ‘સમણો’તિ વુચ્ચતી’’તિ વુત્તં, બાહિતપાપોતિ ઇદં પન અઞ્ઞસ્મિં ગાથાબન્ધે વુત્તવચનં. યથાભુચ્ચગુણાધિગતન્તિ યથાભૂતગુણાધિગતં. સકિઞ્ચનોતિ સદોસો.

ગોત્તવસેનાતિ એત્થ ગં તાયતીતિ ગોત્તં, ગો-સદ્દેન ચેત્થ અભિધાનં બુદ્ધિ ચ વુચ્ચતિ. કેનચિ પારિજુઞ્ઞેનાતિ ઞાતિપારિજુઞ્ઞાદિના કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન, પરિહાનિયાતિ અત્થો. તતો પરન્તિ વેરઞ્જાયન્તિઆદિવચનં. ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનન્તિ ઇત્થં ઇમં પકારં ભૂતો આપન્નોતિ ઇત્થમ્ભૂતો, તસ્સ આખ્યાનં ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનં, સોયેવત્થો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થો. અથ વા ‘‘ઇત્થં એવંપકારો ભૂતો જાતો’’તિ એવં કથનત્થો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થો, તસ્મિં ઉપયોગવચનન્તિ અત્થો. એત્થ ચ અબ્ભુગ્ગતોતિ એત્થ અભિ-સદ્દો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થજોતકો અભિભવિત્વા ઉગ્ગમનપ્પકારસ્સ દીપનતો, તેન યોગતો તં ખો પન ભવન્તં ગોતમન્તિ ઇદં ઉપયોગવચનં સામિઅત્થેપિ સમાને ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનદીપનતો ‘‘ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે’’તિ વુત્તં, તેનેવાહ ‘‘તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો’’તિ.

ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા સાધુ દેવદત્તો માતરમભીતિ એત્થ અભિસદ્દયોગતો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાને ઉપયોગવચનં કતં, એવમિધાપિ તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં અભિ એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો ઉગ્ગતોતિ અભિસદ્દયોગતો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાને ઉપયોગવચનન્તિ. સાધુ દેવદત્તો માતરમભીતિ એત્થ હિ ‘‘દેવદત્તો માતરમભિ માતરિ વિસયે માતુયા વા સાધૂ’’તિ એવં અધિકરણત્થે વા સામિઅત્થે વા ભુમ્મવચનસ્સ સામિવચનસ્સ વા પસઙ્ગે ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થજોતકેન અભિસદ્દેન યોગે ઉપયોગવચનં કતં, યથા ચેત્થ દેવદત્તો માતુવિસયે માતુસમ્બન્ધી વા સો વુત્તપ્પકારપ્પત્તોતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ, એવમિધાપિ ભોતો ગોતમસ્સ સમ્બન્ધી કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો અભિભવિત્વા ઉગ્ગમનપકારપ્પત્તોતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. તત્થ હિ દેવદત્તગ્ગહણં વિય ઇધ કિત્તિસદ્દગ્ગહણં, તત્થ માતરન્તિ વચનં વિય ઇધ તં ખો પન ભવન્તં ગોતમન્તિ વચનં, તત્થ સાધુસદ્દગ્ગહણં વિય ઇધ ઉગ્ગતસદ્દગ્ગહણં વેદિતબ્બં. કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિભૂતો સદ્દો, ન કેવલોતિ દસ્સનત્થં વિસેસિતન્તિ આહ ‘‘કિત્તિ એવા’’તિ. તતો કિત્તીતિ થુતિ, તસ્સા પકાસકો સદ્દો કિત્તિસદ્દોતિ દસ્સેતું ‘‘થુતિઘોસો વા’’તિ વુત્તં.

સો ભગવાતિ એત્થ સોતિ પસિદ્ધિયં, યો સો સમત્તિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા દસસહસ્સિલોકધાતું કમ્પેન્તો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, સો લોકે અતિપાકટોતિ ‘‘સો ભગવા’’તિ વુત્તં. ભગવાતિ ચ ઇદં સત્થુ નામકિત્તનં, ન ગુણકિત્તનં. પરતો પન ભગવાતિ ગુણકિત્તનમેવ. ઇમિના ચ ઇમિના ચાતિ એતેન અરહન્તિઆદિપદાનં પચ્ચેકં અનેકગુણગણં પટિચ્ચ પવત્તભાવં દસ્સેતિ.

સુવિદૂરવિદૂરેતિ દ્વીહિ સદ્દેહિ અતિવિય દૂરેતિ દસ્સેતિ, સુવિદૂરતા એવ હિ વિદૂરતા. સવાસનાનં કિલેસાનં વિદ્ધંસિતત્તાતિ ઇમિના પચ્ચેકબુદ્ધાદીહિ અસાધારણં ભગવતો અરહત્તન્તિ દસ્સેતિ તેસં વાસનાય અપ્પહીનત્તા, વાસના ચ નામ નિક્કિલેસસ્સાપિ સકલઞેય્યાનવબોધાદિદ્વારત્તયપ્પયોગવિગુણતાહેતુભૂતો કિલેસનિહિતો આકારો ચિરનિગળિતપાદાનં નિગળમોક્ખેપિ સઙ્કુચિતતાગમનહેતુકો નિગળનિહિતો આકારો વિય. યાય પિલિન્દવચ્છાદીનં વસલવોહારાદિવિગુણતા હોતિ, અયં વાસનાતિ ગહેતબ્બા. આરકાતિ એત્થ આકારસ્સ રસ્સત્તં ક-કારસ્સ ચ હ-કારં સાનુસ્સરં કત્વા નિરુત્તિનયેન ‘‘અરહ’’ન્તિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. એવં ઉપરિપિ યથારહં નિરુત્તિનયેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યઞ્ચેતં સંસારચક્કન્તિ સમ્બન્ધો. પુઞ્ઞાદીતિ આદિ-સદ્દેન અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારઆનેઞ્જાભિસઙ્ખારે સઙ્ગણ્હાતિ. આસવા એવ અવિજ્જાદીનં કારણત્તા સમુદયોતિ આહ ‘‘આસવસમુદયમયેના’’તિ. ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩) હિ વુત્તં. વિપાકકટત્તારૂપપ્પભેદો તિભવો એવ રથો, તસ્મિં તિભવરથે. સંસારચક્કન્તિ યથાવુત્તકિલેસકમ્મવિપાકસમુદયો.

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, ‘સંસારો’તિ પવુચ્ચતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૮; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૫ અપસાદનાવણ્ણના; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૬૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૯; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬ સઙ્ખારપદનિદ્દેસ; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૫૨૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૩૯; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૪, ૫૮; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૬૭, ૯૯; બુ. વં. અટ્ઠ. ૫૮; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૧૭; ચૂળનિ. અટ્ઠ. ૬) –

એવં વુત્તો સંસારોવ ચક્કં વિય પરિબ્ભમનતો ચક્કં, તસ્સ ચક્કસ્સ સબ્બે અરા હતાતિ સમ્બન્ધો. અનેનાતિ ભગવતા. બોધીતિ ઞાણં, તં એત્થ મણ્ડં પસન્નં જાતન્તિ બોધિમણ્ડો. કમ્મક્ખયકરં ઞાણફરસુન્તિ અરહત્તમગ્ગઞાણં વુત્તં, તં છિન્દિતબ્બં અભિસઙ્ખારસઙ્ખાતં કમ્મં પરિચ્છિન્દતીતિ દસ્સેતું કમ્મક્ખયકરવિસેસનવિસિટ્ઠં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

એવં કતિપયઙ્ગેહિ સંસારચક્કં તદવસેસઙ્ગેહિ ફલભૂતનામરૂપધમ્મેહિ તિભવરથઞ્ચ તસ્મિં રથે યોજિતસંસારચક્કારાનં હનનપ્પકારઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સબ્બેહિપિ દ્વાદસહિ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેહિ રથવિરહિતમેવ કેવલં સંસારચક્કં, તસ્સ અરઘાતનપ્પકારભેદઞ્ચ દસ્સેતું અથવાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ અનમતગ્ગન્તિ અનુ અનુ અમતગ્ગં, સબ્બથા અનુગચ્છન્તેહિપિ અવિઞ્ઞાતકોટિકન્તિ અત્થો. અવિજ્જામૂલકત્તા જરામરણપરિયોસાનત્તાતિ ઇદં સઙ્ખારાદીનં દસન્નં અરભાવેન એકત્તં સમારોપેત્વાતિ વુત્તં. ન હિ તેસં પચ્ચેકં અવિજ્જામૂલકતા જરામરણપરિયોસાનતા ચ અત્થિ તથા પટિચ્ચસમુપ્પાદપાળિયં અવુત્તત્તા. અથ વા તેસમ્પિ યથારહં અત્થતો અવિજ્જામૂલકત્તં, અત્તનો અત્તનો લક્ખણભૂતખણિકજરામરણવસેન તપ્પરિયોસાનતઞ્ચ સન્ધાયેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એવઞ્ચ તેસં પચ્ચેકં અરભાવો સિદ્ધો હોતિ.

એવં સબ્બાકારં સંસારચક્કમેવ દસ્સેત્વા ઇદાનિ યેન ઞાણેન ઇમસ્સ સંસારચક્કસ્સ અરાનં છેદો ભગવતો સિદ્ધો, તસ્સ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણસ્સ ‘‘પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૪; ૧.૪૫) માતિકા વુત્તત્તા ભવચક્કાવયવેસુ અવિજ્જાદીસુ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નત્તા પરિગ્ગહવસેન પવત્તિઆકારં દસ્સેત્વા પરતો તસ્સ અત્થસ્સ નિગમનવસેન વુત્તેન એવમયં અવિજ્જાહેતૂતિઆદિકેન પટિસમ્ભિદાપાળિસહિતેન (પટિ. મ. ૧.૪૫) પાઠેન સરૂપતો ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, તસ્સ ચ તેસુયેવ અવિજ્જાદીસુ ચતુસઙ્ખેપાદિવસેન પવત્તિવિભાગઞ્ચ દસ્સેત્વા તતો પરં ઇતિ ભગવાતિઆદિપાઠેન ભગવતો તેન ધમ્મટ્ઠિતિઞાણેન પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ સબ્બાકારતો પટિવિદ્ધભાવં દસ્સેત્વા પુન ઇમિના ધમ્મટ્ઠિતિઞાણેનાતિઆદિના ભગવતો તેન ઞાણેન સંસારચક્કારાનં વિદ્ધંસિતભાવં દસ્સેતું તત્થ દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ તિણ્ણં આયતનાનન્તિ ચક્ખુસોતમનાયતનાનં તિણ્ણં. એસ નયો તિણ્ણં ફસ્સાનન્તિઆદીસુપિ. રૂપતણ્હાદિવસેન છ તણ્હાકાયા એવ વેદિતબ્બા.

સગ્ગસમ્પત્તિન્તિ કામસુગતીસુ સમ્પત્તિં. તથેવાતિ કામુપાદાનપચ્ચયા એવ. બ્રહ્મલોકસમ્પત્તિન્તિ રૂપીબ્રહ્મલોકસમ્પત્તિં. તેભૂમકધમ્મવિસયસ્સ સબ્બસ્સાપિ રાગસ્સ કિલેસકામભાવતો ભવરાગોપિ કામુપાદાનમેવાતિ આહ ‘‘કામુપાદાનપચ્ચયાયેવ મેત્તં ભાવેતી’’તિ. સેસુપાદાનમૂલિકાસુપીતિ દિટ્ઠુપાદાનસીલબ્બતુપાદાનઅત્તવાદુપાદાનમૂલિકાસુપિ યોજનાસુ. તત્રાયં યોજનાનયો – ઇધેકચ્ચો ‘‘નત્થિ પરલોકો ઉચ્છિજ્જતિ અત્તા’’તિ (દી. નિ. ૧.૮૫-૮૬ અત્થતો સમાનં) દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ, સો દિટ્ઠુપાદાનપચ્ચયા કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતીતિઆદિના, અપરો ‘‘અસુકસ્મિં ભવે અત્તા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ દિટ્ઠિં ગહેત્વા કામરૂપારૂપભવૂપપત્તિયા તં તં કુસલં કરોતીતિઆદિના ચ દિટ્ઠુપાદાનમૂલિકા યોજના, ઇમિનાવ નયેન અત્તવાદુપાદાનમૂલિકા યોજના વેદિતબ્બા. અપરો ‘‘સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધી’’તિ અસુદ્ધિમગ્ગં ‘‘સુદ્ધિમગ્ગો’’તિ પરામસન્તો સીલબ્બતુપાદાનપચ્ચયા કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતીતિઆદિના સબ્બભવેસુ સીલબ્બતુપાદાનમૂલિકા યોજના વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ યસ્સ સંસારચક્કારાનં ઘાતનસમત્થસ્સ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણસ્સ અવિજ્જાદિપચ્ચયપઅગ્ગહાકારં દસ્સેતું કામભવે ચ અવિજ્જા કામભવે સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતીતિઆદિના અવિજ્જાદીનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવો દસ્સિતો, તમેવ ઞાણં અવિજ્જાદીસુ પવત્તિઆકારેન સદ્ધિં પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિં આનેત્વા નિગમનવસેન દસ્સેન્તો એવમયન્તિઆદિમાહ. વિસુદ્ધિમગ્ગટીકાયં પન ‘‘ઇદાનિ ય્વાયં સંસારચક્કં દસ્સેન્તેન કામભવે અવિજ્જા કામભવે સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતીતિઆદિના અવિજ્જાદીનં પચ્ચયભાવો સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયુપ્પન્નભાવો દસ્સિતો, તમેવ પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિં આનેત્વા નિગમનવસેન દસ્સેન્તો એવમયન્તિઆદિમાહા’’તિ વુત્તં. સારત્થદીપનિયા વિનયટીકાયપિ અયમેવ પાઠો લિખિતો. તત્થ ચ કામભવે ચ અવિજ્જાતિઆદિના અવિજ્જાદીનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવો સંસારચક્કં દસ્સેન્તેન વુત્તો ન હોતિ તસ્સ ચ અવિજ્જા નાભિ, મૂલત્તાતિઆદિના પુબ્બેવ દસ્સિતત્તા ઉપરિ ચક્કરૂપતો પયોગત્તેન ઉપસંહારાભાવા ચ. ‘‘અપિ ચ તમેવ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવં નિગમનવસેન દસ્સેન્તો’’તિ ચ વુત્તં, ન ચેત્થ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવો નિગમનવસેન પધાનત્તેન દસ્સિતો, અથ ખો પચ્ચયપરિગ્ગહવસપ્પવત્તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણમેવ યથાવુત્તપચ્ચયપરિગ્ગહાકારસ્સ નિગમનવસેન દસ્સિતં. તથા હિ ‘‘એવમયં અવિજ્જા હેતુ, સઙ્ખારા હેતુસમુપ્પન્ના, ઉભોપેતે ધમ્મા હેતુસમુપ્પન્નાતિ પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં. અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં અવિજ્જા હેતુ…પે… ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૪૬) ધમ્મટ્ઠિતિઞાણમેવ પધાનત્તેન દસ્સિતં. ‘‘અવિજ્જા હેતુ, સઙ્ખારા હેતુસમુપ્પન્ના’’તિઆદિ પન પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૪; ૧.૪૫) વુચ્ચમાનત્તા તસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહાકારપરિદીપનત્થં વિસયત્તેન વુત્તં, ન પધાનત્તેન.

અયઞ્હેત્થ અત્થો – એવન્તિ અનન્તરે વુત્તનયેન અયં અવિજ્જા સઙ્ખારાનં હેતુ, સઙ્ખારા ચ તેન હેતુના સમુપ્પન્ના. ઉભોપેતેતિ યસ્મા અયં અવિજ્જા પરપરિકપ્પિતપકતિઇસ્સરાદિ વિય અહેતુકા નિચ્ચા ધુવા ન હોતિ, અથ ખો ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩) વચનતો સયમ્પિ સહેતુકા સઙ્ખતા અનિચ્ચાયેવ હોતિ, તસ્મા ઉભોપેતે અવિજ્જાસઙ્ખારા હેતુસમુપ્પન્નાયેવ. ઇતીતિ એવં યથાવુત્તનયેન પચ્ચયપરિગ્ગણ્હને યા પઞ્ઞા, તં ધમ્માનં ઠિતિસઙ્ખાતે કારણે યાથાવતો પવત્તત્તા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં નામાતિ.