નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

વિનયપિટકે

વિનયાલઙ્કાર-ટીકા (પઠમો ભાગો)

ગન્થારમ્ભકથા

મુત્તહારાદિનયગાથા

યો લોકે લોકલોકો વરતરપરદો રાજરાજગ્ગજઞ્ઞો;

આકાસાકારકારો પરમરતિરતો દેવદેવન્તવજ્જો.

સંસારાસારસારો સુનરનમનતો મારહારન્તરટ્ઠો;

લોકાલઙ્કારકારો અતિસતિગતિમા ધીરવીરત્તરમ્મો.

સીહનિવત્તનનયગાથા

સંસારચક્કવિદ્ધંસં, સમ્બુદ્ધં તં સુમાનસં;

સંનમામિ સુગુણેસં, સંદેસિતસુદુદ્દસં.

અનોતત્તોદકાવત્તનયગાથા

યેન વિદ્ધંસિતા પાપા, યેન નિબ્બાપિતા દરા;

યેન લોકા નિસ્સરિસું, યેન ચાહં નમામિ તં.

ચતુદીપચક્કવત્તનનયગાથા

સઙ્ઘં સસઙ્ઘં નમામિ, વન્તન્તવરધમ્મજં;

મગ્ગગ્ગમનફલટ્ઠં, સુસંસં સુભમાનસં.

અબ્યપેતચતુપાદઆદિયમકગાથા

વિનયં વિનયં સારં, સઙ્ગહં સઙ્ગહં કરં;

ચરિયં ચરિયં વન્દે, પરમં પરમં સુતં.

બ્યપેતચતુપાદઆદિઅન્તયમકગાથા

પકારે બહુપકારે, સાગરે ગુણસાગરે;

ગરવો મમ ગરવો, વન્દામિ અભિવન્દામિ.

વત્થુત્તયે ગન્થકારે, ગરૂસુ સાદરં મયા;

કતેન નમક્કારેન, હિત્વા સબ્બે ઉપદ્દવે.

સિક્ખાકામેહિ ધીરેહિ, જિનસાસનકારિભિ;

ભિક્ખૂહિ વિનયઞ્ઞૂહિ, સાદરં અભિયાચિતો.

વણ્ણયિસ્સામિ વિનય-સઙ્ગહં પીતિવડ્ઢનં;

ભિક્ખૂનં વેનયિકાનં, યથાસત્તિબલં અહં.

પોરાણેહિ કતા ટીકા, કિઞ્ચાપિ અત્થિ સા પન;

અતિસઙ્ખેપભાવેન, ન સાધેતિ યથિચ્છિતં.

તસ્મા હિ નાનાસત્થેહિ, સારમાદાય સાધુકં;

નાતિસઙ્ખેપવિત્થારં, કરિસ્સં અત્થવણ્ણનં.

વિનયાલઙ્કારં નામ, પેસલાનં પમોદનં;

ઇમં પકરણં સબ્બે, સમ્મા ધારેન્તુ સાધવોતિ.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

વિવિધવિસેસનયસમન્નાગતં કાયવાચાવિનયનકરણસમત્થં લજ્જિપેસલભિક્ખૂનં સંસયવિનોદનકારકં યોગાવચરપુગ્ગલાનં સીલવિસુદ્ધિસમ્પાપકં જિનસાસનવુડ્ઢિહેતુભૂતં પકરણમિદમારભિતુકામો અયમાચરિયાસભો પઠમં તાવ રતનત્તયપણામપણામારહભાવઅભિધેય્યકરણહેતુ કરણપ્પકારપકરણાભિધાનનિમિત્તપયોજનાનિ દસ્સેતું ‘‘વત્થુત્તયં નમસ્સિત્વા’’તિઆદિમાહ. એત્થ હિ વત્થુત્તયં નમસ્સિત્વાતિ ઇમિના રતનત્તયપણામો વુત્તો પણામેતબ્બપણામઅત્થદસ્સનતો. સરણં સબ્બપાણિનન્તિ ઇમિના પણામારહભાવો પણામહેતુદસ્સનતો. પાળિમુત્તવિનિચ્છયન્તિ અભિધેય્યો ઇમસ્સ પકરણસ્સ અત્થભાવતો. વિપ્પકિણ્ણમનેકત્થાતિ કરણહેતુ તેનેવકારણેન પકરણસ્સ કતત્તા. સમાહરિત્વા એકત્થ, દસ્સયિસ્સમનાકુલન્તિ કરણપ્પકારો તેનાકારેન પકરણસ્સ કરણતો. પકરણાભિધાનં પન સમાહરિતસદ્દસ્સ સામત્થિયતો દસ્સિતં સમાહરિત્વા દસ્સનેનેવ ઇમસ્સ પકરણસ્સ વિનયસઙ્ગહઇતિ નામસ્સ લભનતો.

નિમિત્તં પન અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન દુવિધં. તત્થ અજ્ઝત્તિકં નામ કરુણા, તં દસ્સનકિરિયાય સામત્થિયતો દસ્સિતં તસ્મિં અસતિ દસ્સનકિરિયાય અભાવતો. બાહિરં નામ સોતુજનસમૂહો, તં યોગાવચરભિક્ખૂનન્તિ તસ્સ કરુણારમ્મણભાવતો. પયોજનં પન દુવિધં પણામપયોજનપકરણપયોજનવસેન. તત્થ પણામપયોજનં નામ અન્તરાયવિસોસનપસાદજનનાદિકં, તં સરણં સબ્બપાણિનન્તિ ઇમસ્સ સામત્થિયતો દસ્સિતં હેતુમ્હિ સતિ ફલસ્સ અવિનાભાવતો. વુત્તઞ્હિ અભિધમ્મટીકાચરિયેન ‘‘ગુણવિસેસવા હિ પણામારહો હોતિ, પણામારહે ચ કતો પણામો વુત્તપ્પયોજનસિદ્ધિકરોવ હોતી’’તિ (ધ. સ. મૂલટી. ૧). પકરણપયોજનમ્પિ દુવિધં મુખ્યાનુસઙ્ગિકવસેન. તેસુ મુખ્યપયોજનં નામ બ્યઞ્જનાનુરૂપં અત્થસ્સ પટિવિજ્ઝનં પકાસનઞ્ચ અત્થાનુરૂપં બ્યઞ્જનસ્સ ઉદ્દિસનં ઉદ્દેસાપનઞ્ચ, તં વિનયે પાટવત્થાયાતિ ઇમિના વુત્તં. અનુસઙ્ગિકપયોજનં નામ સીલાદિઅનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તો અત્થો, તં સમાહરિત્વા એકત્થ દસ્સયિસ્સન્તિ ઇમસ્સ સામત્થિયેન દસ્સિતં એકત્થ સમાહરિત્વા દસ્સને સતિ તદુગ્ગહપરિપુચ્છાદિના કતપયોગસ્સ અનન્તરાયેન તદત્થસિજ્ઝનતોતિ.

કિમત્થં પનેત્થ રતનત્તયપણામાદયો આચરિયેન કતા, નનુ અધિપ્પેતગન્થારમ્ભોવ કાતબ્બોતિ? વુચ્ચતે – એત્થ રતનત્તયપણામકરણં તબ્બિહતન્તરાયો હુત્વા અનાયાસેન ગન્થપરિસમાપનત્થં. પણામારહભાવવચનં અત્તનો યુત્તપત્તકારિતાદસ્સનત્થં, તં વિઞ્ઞૂનં તોસાપનત્થં, તં પકરણસ્સ ઉગ્ગહણત્થં, તં સબ્બસમ્પત્તિનિપ્ફાદનત્થં. અભિધેય્યકથનં વિદિતાભિધેય્યસ્સ ગન્થસ્સ વિઞ્ઞૂનં ઉગ્ગહધારણાદિવસેન પટિપજ્જનત્થં. કરણહેતુકથનં અકારણે કતસ્સ વાયામસ્સ નિપ્ફલભાવતો તપ્પટિક્ખેપનત્થં. કરણપ્પકારકથનં વિદિતપ્પકારસ્સ ગન્થસ્સ સોતૂનં ઉગ્ગહણાદીસુ રુચિજનનત્થં. અભિધાનદસ્સનં વોહારસુખત્થં. નિમિત્તકથનં આસન્નકારણદસ્સનત્થં. પયોજનદસ્સનં દુવિધપયોજનકામીનં સોતૂનં સમુસ્સાહજનનત્થન્તિ.

રતનત્તયપણામપયોજનં પન બહૂહિ પકારેહિ વિત્થારયન્તિ આચરિયા, તં તત્થ તત્થ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં. ઇધ પન ગન્થગરુભાવમોચનત્થં અટ્ઠકથાચરિયેહિ અધિપ્પેતપયોજનમેવ કથયિમ્હ. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાચરિયેન –

‘‘નિપચ્ચકારસ્સેતસ્સ;

કતસ્સ રતનત્તયે;

આનુભાવેન સોસેત્વા;

અન્તરાયે અસેસતો’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા ૭);

અયમેત્થ સમુદાયત્થો, અયં પન અવયવત્થો – અહં સબ્બપાણીનં સરણં સરણીભૂતં વત્થુત્તયં નમસ્સામિ, નમસ્સિત્વા યોગાવચરભિક્ખૂનં વિનયે પાટવત્થાય અનેકત્થવિપ્પકિણ્ણં પાળિમુત્તવિનિચ્છયં એકત્થ સમાહરિત્વા અનાકુલં કત્વા દસ્સયિસ્સં દસ્સયિસ્સામીતિ યોજના.

તત્થ વસન્તિ એત્થાતિ વત્થુ. કિં તં? બુદ્ધાદિરતનં. તઞ્હિ યસ્મા સરણગતા સપ્પુરિસા સરણગમનસમઙ્ગિનો હુત્વા બુદ્ધાદિરતનં આરમ્મણં કત્વા તસ્મિં આરમ્મણે વસન્તિ આવસન્તિ નિવસન્તિ, તસ્મા ‘‘વત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ. આરમ્મણઞ્હિ આધારો, આરમ્મણિકં આધેય્યોતિ. ઇતો પરાનિપિ વત્થુસદ્દસ્સ વચનત્થાદીનિ આચરિયેહિ વુત્તાનિ, તાનિપિ તત્થ તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. ઇધ પન ગન્થવિત્થારપરિહરણત્થં એત્તકમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બન્તિ. તિણ્ણં સમૂહોતિ તયં, તયો અંસા અવયવા અસ્સાતિ વા તયં. કિં તં? સમુદાયો. વત્થૂનં તયન્તિ વત્થુત્તયં. કિં તં? બુદ્ધાદિરતનત્તયં. નમસ્સામીતિ નમસ્સિત્વા, અનમિન્તિ નમસ્સિત્વા. બુદ્ધાદિરતનઞ્હિ આરમ્મણં કત્વા ચિત્તસ્સ ઉપ્પજ્જનકાલે ત્વા-પચ્ચયો પચ્ચુપ્પન્નકાલિકો હોતિ, તસ્મા પઠમો વિગ્ગહો કતો, પાળિમુત્તવિનિચ્છયં એકત્થ દસ્સનકાલે અતીતકાલિકો, તસ્મા દુતિયો વિગ્ગહો. તેનેવ ચ કારણેન અત્થયોજનાયપિ પચ્ચુપ્પન્નકાલઅતીતકાલવસેન યોજના કતા.

સરતિ હિંસતીતિ સરણં. કિં તં? બુદ્ધાદિરતનત્તયં. તઞ્હિ સરણગતાનં સપ્પુરિસાનં ભયં સન્તાસં દુક્ખં દુગ્ગતિવિનિપાતં સંકિલેસં સરતિ હિંસતિ વિનાસેતિ, તસ્મા ‘‘સરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘યસ્મિં, મહાનામ, સમયે અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૬.૧૦; ૧૧.૧૧),

‘‘એવં બુદ્ધં સરન્તાનં;

ધમ્મં સઙ્ઘઞ્ચ ભિક્ખવો;

ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા;

લોમહંસો ન હેસ્સતી’’તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૨૪૯);

યસ્મા પન ‘‘સરણ’’ન્તિ ઇદં પદં ‘‘નાથ’’ન્તિ પદસ્સ વેવચનભૂતં કિતસુદ્ધનામપદં હોતિ, ન કિતમત્તપદં, તસ્મા ધાત્વત્થો અન્તોનીતો. ‘‘સર હિંસાય’’ન્તિ હિ વુત્તં હિંસત્થં ગહેત્વા સબ્બપાણીનં સરણં હિંસકં વત્થુત્તયં નમસ્સિત્વા વિઞ્ઞાયમાને અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો સબ્બપાણીનં સરણં સરણીભૂતં નાથભૂતં વત્થુત્તયં નમસ્સિત્વાતિ વિઞ્ઞાયમાનેયેવ યુજ્જતિ, તેનેવ ચ કારણેન અત્થયોજનાયમ્પિ તથા યોજના કતા. સબ્બ-સદ્દો નિરવસેસત્થવાચકં સબ્બનામપદં. સહ અવેન યો વત્તતીતિ સબ્બોતિ કતે પન સકલ-સદ્દો વિય સમુદાયવાચકં સમાસનામપદં હોતિ. પાણો એતેસં અત્થીતિ પાણિનો, પાણોતિ ચેત્થ જીવિતિન્દ્રિયં અધિપ્પેતં. સબ્બે પાણિનો સબ્બપાણિનો, તેસં સબ્બપાણીનં. એત્તાવતા વત્થુત્તયસ્સ સબ્બલોકસરણભાવં, તતોયેવ ચ નમસ્સનારહભાવં, નમસ્સનારહે ચ કતાયનમસ્સનકિરિયાય યથાધિપ્પેતત્થસિદ્ધિકરભાવં, અત્તનો કિરિયાય ચ ખેત્તઙ્ગતભાવં દસ્સેતિ.

એવં સહેતુકં રતનત્તયપણામં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પકરણારમ્ભસ્સ સનિમિત્તં મુખ્યપયોજનં દસ્સેતુમાહ ‘‘વિનયે પાટવત્થાય, યોગાવચરભિક્ખૂન’’ન્તિ. એત્થ ચ વિનયે પાટવત્થાયાતિ મુખ્યપયોજનદસ્સનં, તંદસ્સનેન ચ અનુસઙ્ગિકપયોજનમ્પિ વિભાવિતમેવ હોતિ કારણે સિદ્ધે કારિયસ્સ સિજ્ઝનતો. યોગાવચરભિક્ખૂનન્તિ બાહિરનિમિત્તદસ્સનં, તસ્મિં દસ્સિતે અજ્ઝત્તિકનિમિત્તમ્પિ દીપિતમેવ હોતિ આરમ્મણે ઞાતે આરમ્મણિકસ્સ ઞાતબ્બતો. તત્થ વિવિધા નયા એત્થાતિ વિનયો, દુવિધપાતિમોક્ખદુવિધવિભઙ્ગપઞ્ચવિધપાતિમોક્ખુદ્દેસપઞ્ચઆપત્તિક્ખન્ધસત્તઆપત્તિક્ખન્ધાદયો વિવિધા અનેકપ્પકારા નયા એત્થ સન્તીતિ અત્થો. અથ વા વિસેસા નયા એત્થાતિ વિનયો, દળ્હીકમ્મસિથિલકરણપયોજના અનુપઞ્ઞત્તિનયાદયો વિસેસા નયા એત્થ સન્તીતિ અત્થો. અથ વા વિનેતીતિ વિનયો. કાયો વિનેતિ કાયવાચાયો, ઇતિ કાયવાચાનં વિનયનતો વિનયો. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં –

‘‘વિવિધવિસેસનયત્તા;

વિનયનતો ચેવ કાયવાચાનં;

વિનયત્થવિદૂહિ અયં;

વિનયો ‘વિનયો’તિ અક્ખાતો’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા);

કો સો? વિનયપિટકં. તસ્મિં વિનયે. પટતિ વિયત્તભાવં ગચ્છતીતિ પટુ. કો સો? પણ્ડિતો. પટુનો ભાવો પાટવં. કિં તં? ઞાણં. અસતિ કારણાનુરૂપં ભવતીતિ અત્થો. કો સો? પયોજનં. પાટવમેવ અત્થો પાટવત્થો, તસ્સ પાટવત્થાય, વિનયપિટકે કોસલ્લઞાણપયોજનાયાતિ વુત્તં હોતિ. યુઞ્જનં યોગો, કમ્મટ્ઠાનમનસિકારો. અવચરન્તીતિ અવચરા, યોગે અવચરા યોગાવચરા, કમ્મટ્ઠાનિકા ભિક્ખૂ. સંસારે ભયં ઇક્ખન્તીતિ ભિક્ખૂ, યોગાવચરા ચ તે ભિક્ખૂ ચાતિ યોગાવચરભિક્ખૂ, તેસં યોગાવચરભિક્ખૂનં. એતેન વિનયે પટુભાવો નામ ભિક્ખૂનંયેવ અત્થો હોતિ, ન ગહટ્ઠતાપસપરિબ્બાજકાદીનં. ભિક્ખૂસુ ચ કમ્મટ્ઠાને નિયુત્તાનં લજ્જિપેસલભિક્ખૂનંયેવ, ન વિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનાનં અલજ્જિભિક્ખૂનન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ.

એવં પકરણારમ્ભસ્સ સનિમિત્તં પયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સહેતુકં અભિધેય્યં દસ્સેતું ‘‘વિપ્પકિણ્ણમનેકત્થ, પાળિમુત્તવિનિચ્છય’’ન્તિ આહ. તત્થ વિપ્પકિણ્ણં અનેકત્થાતિ ઇમિના પકરણારમ્ભસ્સ હેતું દસ્સેતિ હેતુમન્તવિસેસનત્તા, ઇમસ્સ અનેકત્થવિપ્પકિણ્ણત્તાયેવ આચરિયસ્સ આરમ્ભો હોતિ, ન અવિપ્પકિણ્ણે સતિ. વક્ખતિ હિ ‘‘સમાહરિત્વા એકત્થ દસ્સયિસ્સ’’ન્તિ (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા). પાળિમુત્તવિનિચ્છયન્તિ ઇમિના પકરણાભિધેય્યં. તત્થ કિરતિ વિક્ખિપતીતિ કિણ્ણો, પકારેન કિણ્ણો પકિણ્ણો, વિવિધેન પકિણ્ણો વિપ્પકિણ્ણો. કો સો? પાળિમુત્તવિનિચ્છયો, તં વિપ્પકિણ્ણં.

અનેકત્થાતિ એત્થ સઙ્ખ્યાવાચકો સબ્બનામિકો એક-સદ્દો, ન એકો અનેકે. બહ્વત્થવાચકો અનેકસદ્દો. એકન્તએકવચનન્તોપિ એક-સદ્દો ન-ઇતિનિપાતેન યુત્તત્તા બહુવચનન્તો જાતોતિ. તત્થ અનેકત્થ બહૂસૂતિ અત્થો, પારાજિકકણ્ડટ્ઠકથાદીસુ અનેકેસુ પકરણેસૂતિ વુત્તં હોતિ. પોરાણટીકાયં પન અનેકત્થાતિ અનેકેસુ સિક્ખાપદપદેસેસૂતિ અત્થો દસ્સિતો, એવઞ્ચ સતિ ઉપરિ ‘‘સમાહરિત્વા એકત્થા’’તિ વક્ખમાનત્તા ‘‘અનેકત્થવિપ્પકિણ્ણં એકત્થ સમાહરિત્વા’’તિ ઇમેસં પદાનં સહયોગીભૂતત્તા અનેકેસુ સિક્ખાપદપદેસેસુ વિપ્પકિણ્ણં એકસ્મિં સિક્ખાપદપદેસે સમાહરિત્વાતિ અત્થો ભવેય્ય, સો ચ અત્થો અયુત્તો. કસ્મા? અનેકેસુ પકરણેસુ વિપ્પકિણ્ણં એકસ્મિં પકરણે સમાહરિત્વાતિ અત્થો અમ્હેહિ વુત્તો. અથ પન ‘‘એકત્થા’’તિ ઇમસ્સ ‘‘એકતો’’તિ અત્થં વિકપ્પેત્વા અનેકેસુ સિક્ખાપદપદેસેસુ વિપ્પકિણ્ણં એકતો સમાહરિત્વાતિ અત્થં ગણ્હેય્ય, સો અત્થો યુત્તો ભવેય્ય.

પકટ્ઠાનં આળીતિ પાળિ, ઉત્તમાનં વચનાનં અનુક્કમોતિ અત્થો. અથ વા અત્તત્થપરત્થાદિભેદં અત્થં પાલેતિ રક્ખતીતિ પાળિ, લળાનમવિસેસો. કા સા? વિનયતન્તિ. મુચ્ચતીતિ મુત્તો, પાળિતો મુત્તો પાળિમુત્તો. છિન્દિયતે અનેનાતિ છયો, નીહરિત્વા છયો નિચ્છયો, વિસેસેન નિચ્છયો વિનિચ્છયો, ખિલમદ્દનાકારેન પવત્તો સદ્દનયો અત્થનયો ચ. પાળિમુત્તો ચ સો વિનિચ્છયો ચાતિ પાળિમુત્તવિનિચ્છયો, તં પાળિમુત્તવિનિચ્છયં. ઇદઞ્ચ ‘‘આનગરા ખદિરવન’’ન્તિઆદીસુ વિય યેભુય્યનયવસેન વુત્તં કત્થચિ પાળિવિનિચ્છયસ્સપિ દિસ્સનતો. પોરાણટીકાયં પન પાળિવિનિચ્છયો ચ પાળિમુત્તવિનિચ્છયો ચ પાળિમુત્તવિનિચ્છયોતિ એવં એકદેસસરૂપેકસેસવસેન વા એતં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બન્તિ દુતિયનયોપિ વુત્તો, એવઞ્ચ સતિ પાળિવિનિચ્છયપાળિમુત્તવિનિચ્છયેહિ અઞ્ઞસ્સ વિનિચ્છયસ્સ અભાવા કિમેતેન ગન્થગરુકરેન પાળિમુત્તગ્ગહણેન. વિસેસનઞ્હિ સમ્ભવબ્યભિચારે ચ સતિ સાત્થકં સિયાતિ પઠમનયોવ આરાધનીયો હોતિ.

એવં સહેતુકં અભિધેય્યં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કરણપ્પકારં દસ્સેતિ ‘‘સમાહરિત્વા’’તિઆદિના. દુવિધો હેત્થ કરણપ્પકારો એકત્થસમાહરણઅનાકુલકરણવસેન. સો દુવિધોપિ તેન પકારેન પકરણસ્સ કતત્તા ‘‘કરણપ્પકારો’’તિ વુચ્ચતિ. તત્થ સમાહરિસ્સામીતિ સમાહરિત્વા, સં-સદ્દો સઙ્ખેપત્થો, તસ્મા સઙ્ખિપિય આહરિસ્સામીતિ અત્થો. અનાગતકાલિકવસેન પચ્ચમાનેન ‘‘દસ્સયિસ્સ’’ન્તિ પદેન સમાનકાલત્તા અનાગતકાલિકો ઇધ ત્વા-પચ્ચયો વુત્તો. એકત્થાતિ એકસ્મિં ઇધ વિનયસઙ્ગહપ્પકરણે. એકત્થાતિ વા એકતો. દસ્સયિસ્સન્તિ દસ્સયિસ્સામિ, ઞાપયિસ્સામીતિ અત્થો. આકુલતિ બ્યાકુલતીતિ આકુલો, ન આકુલો અનાકુલો, પુબ્બાપરબ્યાકિણ્ણવિરહિતો પાળિમુત્તવિનિચ્છયો. અનાકુલન્તિ પન ભાવનપુંસકં, તસ્મા કરધાતુમયેન કત્વાસદ્દેન યોજેત્વા દસ્સનકિરિયાય સમ્બન્ધિતબ્બં.

એવં રતનત્તયપણામાદિકં પુબ્બકરણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યે પાળિમુત્તવિનિચ્છયે દસ્સેતુકામો, તેસં અનુક્કમકરણત્થં માતિકં ઠપેન્તો ‘‘તત્રાયં માતિકા’’તિઆદિમાહ. માતિકાય હિ અસતિ દસ્સિતવિનિચ્છયા વિકિરન્તિ વિધંસેન્તિ યથા તં સુત્તેન અસઙ્ગહિતાનિ પુપ્ફાનિ. સન્તિયા પન માતિકાય દસ્સિતવિનિચ્છયા ન વિકિરન્તિ ન વિધંસેન્તિ યથા તં સુત્તેન સઙ્ગહિતાનિ પુપ્ફાનિ. તં તં અત્થં જાનિતુકામેહિ માતિકાનુસારેન ગન્ત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતવિનિચ્છયં પત્વા સો સો અત્થો જાનિતબ્બો હોતિ, તસ્મા સુખગ્ગહણત્થં માતિકા ઠપિતા. તત્થ તત્રાતિ તસ્મિં પાળિમુત્તવિનિચ્છયે. અયન્તિ અયં મયા વક્ખમાના. માતા વિયાતિ માતિકા. યથા હિ પુત્તા માતિતો પભવન્તિ, એવં નિદ્દેસપદાનિ ઉદ્દેસતો પભવન્તિ, તસ્મા ઉદ્દેસો માતિકા વિયાતિ ‘‘માતિકા’’તિ વુચ્ચતિ.

દિવાસેય્યાતિઆદીસુ દિવાસેય્યા દિવાસેય્યવિનિચ્છયકથા. પરિક્ખારો પરિક્ખારવિનિચ્છયકથા…પે… પકિણ્ણકં પકિણ્ણકવિનિચ્છયકથાતિ યોજના. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘દિવાસયનવિનિચ્છયકથા સમત્તા’’તિઆદિ. ઇતિ-સદ્દો ઇદમત્થો વા નિદસ્સનત્થો વા પરિસમાપનત્થો વા. તેસુ ઇદમત્થે કા સા? દિવાસેય્યા…પે… પકિણ્ણકં ઇતિ અયન્તિ. નિદસ્સનત્થે કથં સા? દિવાસેય્યા…પે… પકિણ્ણકં ઇતિ દટ્ઠબ્બાતિ. પરિસમાપનત્થે સા કિત્તકેન પરિસમત્તા? દિવાસેય્યા…પે… પકિણ્ણકં ઇતિ એત્તકેન પરિસમત્તાતિ અત્થો. ઇમેસં પન દિવાસેય્યાદિપદાનં વાક્યવિગ્ગહં કત્વા અત્થે ઇધ વુચ્ચમાને અતિપપઞ્ચો ભવિસ્સતિ, સોતૂનઞ્ચ દુસ્સલ્લક્ખણીયો, તસ્મા તસ્સ તસ્સ નિદ્દેસસ્સ આદિમ્હિયેવ યથાનુરૂપં વક્ખામ.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. દિવાસેય્યવિનિચ્છયકથા

૧. એવં પાળિમુત્તવિનિચ્છયકથાનં માતિકં ઠપેત્વા ઇદાનિ યથાઠપિતમાતિકાનુક્કમેન નિદ્દિસન્તો ‘‘તત્થ દિવાસેય્યાતિ દિવાનિપજ્જન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ માતિકાપદેસુ સમભિનિવિટ્ઠસ્સ ‘‘દિવાસેય્યા’’તિ પદસ્સ ‘‘દિવાનિપજ્જન’’ન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના. તત્થ દિવા-સદ્દો અહવાચકો આકારન્તો નિપાતો. વુત્તઞ્હિ અભિધાનપ્પદીપિકાયં ‘‘આનુકૂલ્યેતુ સદ્ધઞ્ચ, નત્તં દોસો દિવા ત્વહે’’તિ. સયનં સેય્યા, કરજકાયગતરૂપાનં ઉદ્ધં અનુગ્ગન્ત્વા દીઘવસેન વિત્થારતો પવત્તનસઙ્ખાતો ઇરિયાપથવિસેસો. દિવાકાલસ્મિં સેય્યા દિવાસેય્યા. અરુણુગ્ગમનતો પટ્ઠાય યાવ સૂરિયત્થઙ્ગમના, એતસ્મિં કાલે સયનઇરિયાપથકરણન્તિ. તેનાહ ‘‘દિવાનિપજ્જનન્તિ અત્થો’’તિ.

તત્રાતિ તસ્મિં દિવાસયને અયં વક્ખમાનો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ‘‘અનુજાનામિ…પે… વચનતો’’તિ (પારા. ૭૭) અયં પઠમપારાજિકસિક્ખાપદસ્સ વિનીતવત્થૂસુ આગતો ભગવતા આહચ્ચભાસિતો ઞાપકપાઠો. તત્થ દિવા પટિસલ્લીયન્તેનાતિ દિવા નિપજ્જન્તેન. દ્વારં સંવરિત્વા પટિસલ્લીયિતુન્તિ દ્વારં પિદહિત્વા નિપજ્જિતું. ‘‘દિવા…પે… નિપજ્જિતબ્બન્તિ ઞાપ્યં. નનુ પાળિયં ‘‘અયં નામ આપત્તી’’તિ ન વુત્તા, અથ કથમેત્થ આપત્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘એત્થ ચ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. તત્થ એત્થાતિ એતસ્મિં દિવાનિપજ્જને. ચ-સદ્દો વાક્યારમ્ભજોતકો, કિઞ્ચાપિ-સદ્દો નિપાતસમુદાયો, યદિપીત્યત્થો. પાળિયં અયં નામ આપત્તીતિ કિઞ્ચાપિ ન વુત્તા, પન તથાપિ અસંવરિત્વા નિપજ્જન્તસ્સ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૭૭) દુક્કટં યસ્મા વુત્તં, તસ્મા એત્થ આપત્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ યોજના. એવં સન્તેપિ અસતિ ભગવતો વચને કથં અટ્ઠકથાયં વુત્તં સિયાતિ આહ ‘‘વિવરિત્વા…પે… અનુઞ્ઞાતત્તા’’તિ. એતેન ભગવતો અનુજાનનમ્પિ તં અકરોન્તસ્સ આપત્તિકારણં હોતીતિ દસ્સેતિ.

તત્થ ‘‘ઉપ્પન્ને વત્થુમ્હીતિ ઇત્થિયા કતઅજ્ઝાચારવત્થુસ્મિ’’ન્તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૭૭) વુત્તં, સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૭૭) પન ‘‘મેથુનવત્થુસ્મિં ઉપ્પન્ને’’તિ વુત્તં, પોરાણટીકાયમ્પિ તમેવ ગહેત્વા ‘‘ઉપ્પન્ને મેથુનવત્થુસ્મિ’’ન્તિ વુત્તં, તદેતં વિચારેતબ્બં મેથુનલક્ખણસ્સ અભાવા. નનુ સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં નામ બુદ્ધવિસયો, અથ કસ્મા અટ્ઠકથાયં દુક્કટં વુત્તન્તિ આહ ‘‘ભગવતો’’તિઆદિ. ન કેવલં ઉપાલિત્થેરાદીહિ એવ અટ્ઠકથા ઠપિતા, અથ ખો પાળિતો ચ અત્થતો ચ બુદ્ધેન ભગવતા વુત્તો. ન હિ ભગવતા અબ્યાકતં તન્તિપદં નામ અત્થિ, સબ્બેસંયેવ અત્થો કથિતો, તસ્મા સમ્બુદ્ધેનેવ તિણ્ણં પિટકાનં અત્થવણ્ણનક્કમોપિ ભાસિતોતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ તત્થ હિ ભગવતા પવત્તિતા પકિણ્ણકદેસનાયેવ અટ્ઠકથાતિ.

કિં પનેત્થ એતં દિવા દ્વારં અસંવરિત્વા નિપજ્જન્તસ્સ દુક્કટાપત્તિઆપજ્જનં અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા એવ સિદ્ધં, ઉદાહુ અઞ્ઞેનપીતિ આહ ‘‘અત્થાપત્તી’’તિઆદિ. એતં દુક્કટાપત્તિઆપજ્જનં ન કેવલં અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા એવ સિદ્ધં, અથ ખો ‘‘અત્થાપત્તિ દિવા આપજ્જતિ, નો રત્તિ’’ન્તિ (પરિ. ૩૨૩) ઇમિના પરિવારપાઠેનપિ સિદ્ધં હોતીતિ યોજના. કતરસ્મિં પન વત્થુસ્મિં ઇદં સિક્ખાપદં વુત્તન્તિ? ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ વેસાલિયં મહાવને કૂટાગારસાલાયં દિવા વિહારગતો દ્વારં વિવરિત્વા નિપન્નો અહોસિ. તસ્સ અઙ્ગમઙ્ગાનિ વાતુપત્થદ્ધાનિ અહેસું. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ઇત્થિયો ગન્ધઞ્ચ માલઞ્ચ આદાય વિહારં આગમિંસુ વિહારપેક્ખિકાયો. અથ ખો તા ઇત્થિયો તં ભિક્ખું પસ્સિત્વા અઙ્ગજાતે અભિનિસીદિત્વા યાવદત્થં કત્વા ‘પુરિસુસભો વતાય’ન્તિ વત્વા ગન્ધઞ્ચ માલઞ્ચ આરોપેત્વા પક્કમિંસુ. ભિક્ખૂ કિલિન્નં પસ્સિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, આકારેહિ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં હોતિ રાગેન, વચ્ચેન, પસ્સાવેન, વાતેન, ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠેન. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહાકારેહિ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં હોતિ. અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં તસ્સ ભિક્ખુનો રાગેન અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં અસ્સ, અરહં સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ, અનાપત્તિ ભિક્ખવે તસ્સ ભિક્ખુનો. અનુજાનામિ ભિક્ખવે દિવા પટિસલ્લીયન્તેન દ્વારં સંવરિત્વા પટિસલ્લીયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૭૭) એતસ્મિં વત્થુસ્મિં ઇદં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૨. ઇદાનિ દ્વારવિસેસં દસ્સેતું ‘‘કીદિસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પરિવત્તકદ્વારમેવાતિ સંવરણવિવરણવસેન ઇતો ચિતો ચ પરિવત્તનયોગ્ગદ્વારમેવ. રુક્ખસૂચિકણ્ટકદ્વારન્તિ રુક્ખસૂચિદ્વારં કણ્ટકદ્વારઞ્ચ. ‘‘રુક્ખસૂચિદ્વારકણ્ટકદ્વાર’’મિચ્ચેવ વા પાઠો. યં ઉભોસુ પસ્સેસુ રુક્ખત્થમ્ભે નિખનિત્વા તત્થ વિજ્ઝિત્વા મજ્ઝે દ્વે તિસ્સો રુક્ખસૂચિયો પવેસેત્વા કરોન્તિ, તં રુક્ખસૂચિદ્વારં નામ. પવેસનનિક્ખમનકાલે અપનેત્વા થકનયોગ્ગં એકાય, બહૂહિ વા કણ્ટકસાખાહિ કતં કણ્ટકદ્વારં નામ. ગામદ્વારસ્સ પિધાનત્થં પદરેન વા કણ્ટકસાખાદીહિ વા કતસ્સ કવાટસ્સ ઉદુક્ખલપાસકરહિતતાય એકેન સંવરિતું વિવરિતુઞ્ચ અસક્કુણેય્યસ્સ હેટ્ઠા એકં ચક્કં યોજેન્તિ, યેન પરિવત્તમાનકકવાટં સુખથકનકં હોતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચક્કલકયુત્તદ્વાર’’ન્તિ. ચક્કમેવ હિ લાતબ્બત્થેન સંવરણવિવરણત્થાય ગહેતબ્બત્થેન ચક્કલકં, તેન યુત્તકવાટમ્પિ ચક્કલકં નામ, તેન યુત્તદ્વારં ચક્કલકયુત્તદ્વારં.

મહાદ્વારેસુ પન દ્વે તીણિ ચક્કલકાનિ યોજેતીતિ આહ ‘‘ફલકેસૂ’’તિઆદિ. કિટિકાસૂતિ વેળુપેસિકાદીહિ કણ્ટકસાખાદીહિ ચ કતથકનકેસુ. સંસરણકિટિકદ્વારન્તિ ચક્કલકયન્તેન સંસરણકિટિકાયુત્તમહાદ્વારં. ગોપ્ફેત્વાતિ આવુણિત્વા, રજ્જૂહિ ગન્થેત્વા વા. એકં દુસ્સસાણિદ્વારમેવાતિ એત્થ કિલઞ્જસાણિદ્વારમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૭૬-૭૭) પન ‘‘દુસ્સદ્વારં સાણિદ્વારઞ્ચ દુસ્સસાણિદ્વારં. દુસ્સસાણિ કિલઞ્જસાણીતિઆદિના વુત્તં સબ્બમ્પિ દુસ્સસાણિયમેવ સઙ્ગહેત્વા વુત્તં, એકસદિસત્તા એકન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

૩. એવં દ્વારવિસેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યત્તકેન દ્વારં સંવુતં હોતિ, તં પમાણં દસ્સેતું ‘‘કિત્તકેન’’ત્યાદિમાહ. તત્થ સૂચીતિ મજ્ઝે છિદ્દં કત્વા પવેસિતા. ઘટિકાતિ ઉપરિ યોજિતા. ઇદાનિ યત્થ દ્વારં સંવરિત્વા નિપજ્જિતું ન સક્કા હોતિ, તત્થ કાતબ્બવિધિં દસ્સેતું ‘‘સચે બહૂનં વળઞ્જનટ્ઠાનં હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. બહૂનં અવળઞ્જનટ્ઠાનેપિ એકં આપુચ્છિત્વા નિપજ્જિતું વટ્ટતિયેવ. અથ ભિક્ખૂ…પે… નિસિન્ના હોન્તીતિ ઇદં તત્થ ભિક્ખૂનં સન્નિહિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, ન સેસઇરિયાપથસમઙ્ગિતાનિવત્તનત્થં, તસ્મા નિપન્નેપિ આભોગં કાતું વટ્ટતિ. નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તે પન આભોગં કાતું ન વટ્ટતિ. અસન્તપક્ખે ઠિતત્તા રહો નિસજ્જાય વિય દ્વારસંવરણં નામ માતુગામાનં પવેસનિવારણત્થં અનુઞ્ઞાતન્તિ આહ ‘‘કેવલં ભિક્ખુનિં વા’’તિઆદિ.

એત્થ ચ તં યુત્તં, એવં સબ્બત્થપિ યો યો થેરવાદો વા અટ્ઠકથાવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતિ, સો સોવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બન્તિ ઇદં અટ્ઠકથાવચનતો અતિરેકં આચરિયસ્સ વચનં. ઇતો પુબ્બાપરવચનં અટ્ઠકથાવચનમેવ. તત્થ તં યુત્તન્તિ ‘‘કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન…પે… ન વત્તતી’’તિ યં વચનં અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તં, તં વચનં યુત્તન્તિ અત્થો. એવં…પે… ગહેતબ્બન્તિ યથા ચેત્થ કુરુન્દિયં વુત્તવચનં યુત્તં, એવં સબ્બત્થપિ વિનિચ્છયે યો યો થેરવાદો વા અટ્ઠકથાવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતિ, સો સોવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં, પુરે વુત્તો થેરવાદો વા અટ્ઠકથાવાદો વા પમાણન્તિ ન ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. ઇદં વચનં અટ્ઠાને વુત્તં વિય દિસ્સતિ. કથં? યં તાવ વુત્તં, તં યુત્તન્તિ. તં ઇમસ્મિં આપુચ્છનઆભોગકરણવિનિચ્છયે અઞ્ઞસ્સ અયુત્તસ્સ અટ્ઠકથાવાદસ્સ વા થેરવાદસ્સ વા અભાવા વત્તું ન સક્કા. ન હિ પુબ્બવાક્યે ‘‘ભિક્ખૂ એવા’’તિ અવધારણં કતં, અથ ખો આસન્નવસેન વા પટ્ઠાનવસેન વા ‘‘ભિક્ખૂ ચીવરકમ્મં’’ઇચ્ચાદિકંયેવ વુત્તં. યમ્પિ વુત્તં ‘‘એવં સબ્બત્થપી’’ત્યાદિ, તમ્પિ અનોકાસં. ઇમસ્મિં વિનિચ્છયે અઞ્ઞસ્સ અટ્ઠકથાવાદસ્સ વા આચરિયવાદસ્સ વા અવચનતો પુરે પચ્છાભાવો ચ ન દિસ્સતિ, અયં ‘‘પમાણ’’ન્તિ ગહેતબ્બો, અયં ‘‘ન ગહેતબ્બો’’તિ વત્તબ્બભાવો ચ.

ઉપરિ પન ‘‘કો મુચ્ચતિ, કો ન મુચ્ચતી’’તિ ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જને મહાપચ્ચરિવાદો ચ કુરુન્દિવાદો ચ મહાઅટ્ઠકથાવાદો ચાતિ તયો અટ્ઠકથાવાદા આગતા, એકો મહાપદુમત્થેરવાદો, તસ્મા તત્થેવ યુત્તાયુત્તભાવો ચ પમાણાપમાણભાવો ચ ગહેતબ્બાગહેતબ્બભાવો ચ દિસ્સતિ, તસ્મા તસ્મિંયેવ ઠાને વત્તબ્બં સિયા, સુવિમલવિપુલપઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતેન પન આચરિયાસભેન અવત્તબ્બટ્ઠાને વુત્તં ન સિયા, તસ્મા ઉપરિ અટ્ઠકથાવાદસંસન્દનાવસાને મહાપદુમત્થેરેન વુત્તન્તિ ઇમસ્સ વચનસ્સ પચ્છતો વુત્તં સિયા, તં પચ્છા લેખકેહિ પરિવત્તેત્વા લિખિતં ભવેય્ય, પારાજિકકણ્ડટ્ઠકથાયઞ્ચ ઇદં વચનં વુત્તં. ટીકાયઞ્ચ ઇમસ્મિં ઠાને ન વુત્તં, ઉપરિયેવ વુત્તં, ‘‘યો ચ યક્ખગહિતકો, યો ચ બન્ધિત્વા નિપજ્જાપિતો’’તિ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાવાદસ્સ પચ્છિમત્તા સોયેવ પમાણતો ગહેતબ્બો. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘સબ્બત્થ યો યો અટ્ઠકથાવાદો વા થેરવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતિ, સો સોયેવ પમાણતો દટ્ઠબ્બો’’તિ, તસ્મા ઇદમેત્થ વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

૪. ઇદાનિ દ્વારં સંવરણસ્સ અન્તરાયે સતિ અસંવરિત્વાપિ નિપજ્જિતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતું ‘‘અથ દ્વારસ્સ’’ત્યાદિમાહ. નિસ્સેણિં આરોપેત્વાતિ ઉપરિમતલં આરોપેત્વા વિસઙ્ખરિત્વા ભૂમિયં પાતેત્વા, છડ્ડેત્વા વા નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. ઇદં એકાબદ્ધતાય વુત્તં. દ્વેપિ દ્વારાનિ જગ્ગિતબ્બાનીતિ એત્થ સચે એકસ્મિં દ્વારે કવાટં વા નત્થિ, હેટ્ઠા વુત્તનયેન સંવરિતું વા ન સક્કા, ઇતરં દ્વારં અસંવરિત્વા નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. દ્વારપાલસ્સાતિ દ્વારકોટ્ઠકે મહાદ્વારે, નિસ્સેણિમૂલે વા ઠત્વા દ્વારજગ્ગનકસ્સ. પચ્છિમાનં ભારોતિ એકાબદ્ધવસેન આગચ્છન્તે સન્ધાય વુત્તં. અસંવુતદ્વારે અન્તોગબ્ભે વાતિ યોજેતબ્બં. બહિ વાતિ ગબ્ભતો બહિ. નિપજ્જનકાલેપિ…પે… વટ્ટતિયેવાતિ એત્થ દ્વારજગ્ગનકસ્સ તદધીનત્તા તદા તસ્સ તત્થ સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવં અનુપધારેત્વાપિ આભોગં કાતું વટ્ટતિયેવાતિ વદન્તિ.

યેન કેનચિ પરિક્ખિત્તેતિ એત્થ પરિક્ખેપસ્સ ઉબ્બેધતો પમાણં સહસેય્યપ્પહોનકે વુત્તસદિસમેવ. વુત્તઞ્હિ સમન્તપાસાદિકાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧) ‘‘યઞ્હિ સેનાસનં ઉપરિ પઞ્ચહિ છદનેહિ અઞ્ઞેન વા કેનચિ સબ્બમેવ પટિચ્છન્નં, અયં સબ્બચ્છન્ના નામ સેય્યા…પે… યં પન સેનાસનં ભૂમિતો પટ્ઠાય યાવ છદનં આહચ્ચ પાકારેન વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ અન્તમસો વત્થેનપિ પરિક્ખિત્તં, અયં સબ્બપરિચ્છન્ના નામ સેય્યા. છદનં અનાહચ્ચ સબ્બન્તિમેન પરિયાયેન દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેન પાકારાદિના પરિક્ખિત્તાપિ સબ્બપરિચ્છન્નાયેવાતિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધો વડ્ઢકિહત્થેન ગહેતબ્બો’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૫૧) વિમતિવિનોદનિયઞ્ચ (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૫૦-૫૧) વુત્તં. મહાપરિવેણન્તિ મહન્તં અઙ્ગણં. તેન બહુજનસઞ્ચરણટ્ઠાનં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘મહાબોધી’’તિઆદિ.

અરુણે ઉગ્ગતે વુટ્ઠાતિ, અનાપત્તિ અનાપત્તિખેત્તભૂતાય રત્તિયા સુદ્ધચિત્તેન નિપન્નત્તા. પબુજ્ઝિત્વા પુન સુપતિ, આપત્તીતિ અરુણે ઉગ્ગતે પબુજ્ઝિત્વા અરુણુગ્ગમનં ઞત્વા વા અઞત્વા વા અનુટ્ઠહિત્વા સયિતસન્તાનેન સુપતિ, ઉટ્ઠહિત્વા કત્તબ્બસ્સ દ્વારસંવરણાદિનો અકતત્તા અકિરિયસમુટ્ઠાના આપત્તિ હોતિ અનાપત્તિખેત્તે કતનિપજ્જનકિરિયાય અનઙ્ગત્તા. અયઞ્હિ આપત્તિ ઈદિસે ઠાને અકિરિયા, દિવા દ્વારં અસંવરિત્વા નિપજ્જનક્ખણે કિરિયાકિરિયા ચ અચિત્તકા ચાતિ વેદિતબ્બા. પુરારુણા પબુજ્ઝિત્વાપિ યાવ અરુણુગ્ગમના સયન્તસ્સપિ પુરિમનયેન આપત્તિયેવ.

અરુણે ઉગ્ગતે વુટ્ઠહિસ્સામીતિ…પે… આપત્તિયેવાતિ એત્થ કદા અસ્સ આપત્તીતિ? વુચ્ચતે – ન તાવ રત્તિયં, ‘‘દિવા આપજ્જતિ, નો રત્તિ’’ન્તિ (પરિ. ૩૨૩) વુત્તત્તા અનાદરિયદુક્કટા ન મુચ્ચતીતિ વુત્તદુક્કટં પન દિવાસયનદુક્કટમેવ ન હોતિ અનાદરિયદુક્કટત્તા એવ. ‘‘અરુણુગ્ગમને પન અચિત્તકં અકિરિયસમુટ્ઠાનં આપત્તિં આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૭૭) વુત્તં, સારત્થદીપનિયમ્પિ (સારત્થ. ટી. પારાજિક ૨.૭૭) ‘‘યથાપરિચ્છેદમેવ વુટ્ઠાતીતિ અરુણે ઉગ્ગતેયેવ ઉટ્ઠહતિ. તસ્સ આપત્તીતિ અસુદ્ધચિત્તેનેવ નિપન્નત્તા નિદ્દાયન્તસ્સપિ અરુણે ઉગ્ગતે દિવાપટિસલ્લાનમૂલિકા આપત્તિ. ‘એવં નિપજ્જન્તો અનાદરિયદુક્કટાપિ ન મુચ્ચતી’તિ વુત્તત્તા અસુદ્ધચિત્તેન નિપજ્જન્તો અરુણુગ્ગમનતો પુરેતરં ઉટ્ઠહન્તોપિ અનુટ્ઠહન્તોપિ નિપજ્જનકાલેયેવ અનાદરિયદુક્કટં આપજ્જતિ, દિવાપટિસલ્લાનમૂલિકં પન દુક્કટં અરુણેયેવ આપજ્જતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા એવં નિપજ્જન્તસ્સ દ્વે દુક્કટાનિ આપજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બં.

સચે દ્વારં સંવરિત્વા અરુણે ઉગ્ગતે ઉટ્ઠહિસ્સામીતિ નિપજ્જતિ, દ્વારે ચ અઞ્ઞેહિ અરુણુગ્ગમનકાલે વિવટેપિ તસ્સ અનાપત્તિયેવ દ્વારપિદહનસ્સ રત્તિદિવાભાગેસુ વિસેસાભાવા. આપત્તિઆપજ્જનસ્સેવ કાલવિસેસો ઇચ્છિતબ્બો, ન તપ્પરિહારસ્સાતિ ગહેતબ્બં. ‘‘દ્વારં સંવરિત્વા રત્તિં નિપજ્જતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૭૭) હિ વુત્તં. દિવા સંવરિત્વા નિપન્નસ્સ કેનચિ વિવટેપિ દ્વારે અનાપત્તિયેવ, અત્તનાપિ અનુટ્ઠહિત્વાવ સતિ પચ્ચયે વિવટેપિ અનાપત્તીતિ વદન્તિ, ઇદમ્પિ વિમતિવિનોદનિયમેવ (વિ. વિ. ટી. ૧.૭૭) વુત્તં.

યથાપરિચ્છેદમેવ વુટ્ઠાતીતિ અરુણે ઉગ્ગતેયેવ વુટ્ઠાતિ, આપત્તિયેવાતિ મૂલાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં. અનાદરિયઆપત્તિ પન પુરારુણા ઉટ્ઠિતસ્સપિ તસ્સ હોતેવ ‘‘દુક્કટા ન મુચ્ચતી’’તિ વુત્તત્તા. દુક્કટા ન મુચ્ચતીતિ ચ પુરારુણા ઉટ્ઠહિત્વા મૂલાપત્તિયા મુત્તોપિ અનાદરિયદુક્કટા ન મુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો.

૫. નિદ્દાવસેન નિપજ્જતીતિ નિદ્દાભિભૂતતાય એકપસ્સેન નિપજ્જતિ. ‘‘નિદ્દાવસેન નિપજ્જતી’’તિ વોહારવસેન વુત્તં, પાદાનં પન ભૂમિતો અમોચિતત્તા અયં નિપન્નો નામ હોતીતિ તેનેવ અનાપત્તિ વુત્તા. અપસ્સાય સુપન્તસ્સાતિ કટિટ્ઠિતો ઉદ્ધં પિટ્ઠિકણ્ટકે અપ્પમત્તકં પદેસં ભૂમિં અફુસાપેત્વા સુપન્તસ્સ. કટિટ્ઠિં પન ભૂમિં ફુસાપેન્તસ્સ સયનં નામ ન હોતિ. પિટ્ઠિપસારણલક્ખણા હિ સેય્યા દીઘા, વન્દનાદીસુપિ તિરિયં પિટ્ઠિકણ્ટકાનં પસારિતત્તા નિપજ્જનમેવાતિ આપત્તિ પરિહરિતબ્બાવ. વન્દનાપિ હિ પાદમૂલે નિપજ્જતીતિઆદીસુ નિપજ્જનમેવ વુત્તા. સહસા વુટ્ઠાતીતિ પક્ખલિતા પતિતો વિય સહસા વુટ્ઠાતિ, તસ્સપિ અનાપત્તિ પતનક્ખણે અવિસયત્તા, વિસયે જાતે સહસા વુટ્ઠિતત્તા ચ. યસ્સ પન વિસઞ્ઞિતાય પચ્છાપિ અવિસયો એવ, તસ્સ અનાપત્તિયેવ પતનક્ખણે વિય. તત્થેવ સયતિ, ન વુટ્ઠાતીતિ ઇમિના વિસયેપિ અકરણં દસ્સેતિ, તેનેવ તસ્સ આપત્તીતિ વુત્તં.

ઇદાનિ અટ્ઠકથાવાદસંસન્દનં કાતું ‘‘કો મુચ્ચતિ, કો ન મુચ્ચતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ મહાપચ્ચરિયન્તિઆદીસુ પચ્ચરીતિ ઉળુમ્પં વુચ્ચતિ, તસ્મિં નિસીદિત્વા કતત્તા તમેવ નામં જાતં. કુરુન્દિવલ્લિવિહારો નામ અત્થિ, તત્થ કતત્તા કુરુન્દીતિ નામં જાતં. મહાઅટ્ઠકથા નામ સઙ્ગીતિત્તયમારુળ્હા તેપિટકસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ અટ્ઠકથા. યા મહામહિન્દત્થેરેન તમ્બપણ્ણિદીપં આભતા, તમ્બપણ્ણિયેહિ થેરેહિ પચ્છા સીહળભાસાય અભિસઙ્ખતા ચ હોતિ. એકભઙ્ગેનાતિ એકપસ્સભઞ્જનેન પાદે ભૂમિતો અમોચેત્વા એકપસ્સેન સરીરં ભઞ્જિત્વા નિપન્નોતિ વુત્તં હોતિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન મહાપદુમત્થેરેન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તેન મહાઅટ્ઠકથાય લિખિતમહાપદુમત્થેરવાદે ‘‘અય’’ન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘મુચ્છિત્વા પતિતત્તા અવિસયત્તા આપત્તિ ન દિસ્સતી’’તિ થેરેન વુત્તં. આચરિયા પન યથા યક્ખગહિતકો બન્ધિત્વા નિપજ્જાપિતો ચ પરવસો હોતિ, એવં અપરવસત્તા મુચ્છિત્વા પતિતો કઞ્ચિકાલં જાનિત્વા નિપજ્જતીતિ અનાપત્તિં ન વદન્તિ, વિસઞ્ઞિતે પન સતિ અનાપત્તિયેવ.

દ્વે જનાતિઆદિ મહાઅટ્ઠકથાયમેવ વચનં, તદેવ પચ્છા વુત્તત્તા પમાણં. યક્ખગહિતગ્ગહણેનેવ ચેત્થ વિસઞ્ઞિભૂતોપિ સઙ્ગહિતો, એકભઙ્ગેન નિપન્નો પન અનિપન્નત્તા આપત્તિતો મુચ્ચતિયેવાતિ ગહેતબ્બં. સારત્થદીપનિયઞ્ચ (સારત્થ. ટી. ૨.૭૭) ‘‘યો ચ યક્ખગહિતકો, યો ચ બન્ધિત્વા નિપજ્જાપિતો’’તિ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાવાદસ્સ પચ્છિમત્તા સોયેવ પમાણતો ગહેતબ્બો, તથા ચ વક્ખતિ ‘‘સબ્બત્થ યો યો અટ્ઠકથાવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતિ, સો સોયેવ પમાણતો ગહેતબ્બો’’તિ. ઇમસ્મિં ઠાને ઇમસ્સ અટ્ઠકથાપાઠસ્સ આનીતત્તા ઇમસ્મિં વિનયસઙ્ગહપ્પકરણેપિ ઇમસ્મિંયેવ ઠાને સો પાઠો વત્તબ્બોતિ નો ખન્તિ. એત્થ ચ ‘‘રત્તિં દ્વારં વિવરિત્વા નિપન્નો અરુણે ઉગ્ગતે ઉટ્ઠાતિ, અનાપત્તી’’તિઆદિવચનતો અરુણુગ્ગમને સંસયવિનોદનત્થં અરુણકથા વત્તબ્બા. તત્રિદં વુચ્ચતિ –

‘‘કો એસ અરુણો નામ;

કેન સો અરુણો ભવે;

કીદિસો તસ્સ વણ્ણા તુ;

સણ્ઠાનં કીદિસં ભવે.

‘‘કિસ્મિં કાલે ચ દેસે ચ, અરુણો સમુગચ્છતિ;

કિં પચ્ચક્ખસિદ્ધો એસો, ઉદાહુ અનુમાનતો’’તિ.

તત્થ કો એસ અરુણો નામાતિ એત્થ એસ અરુણો નામ સૂરિયસ્સ પભાવિસેસો. વુત્તઞ્હેતં અભિધાનપ્પદીપિકાયં –

‘‘સૂરસ્સોદયતો પુબ્બુટ્ઠિતરંસિ સિયારુણો’’તિ;

તટ્ટીકાયઞ્ચ ‘‘સૂરસ્સ ઉદયતો પુબ્બે ઉટ્ઠિતરંસિ અરુણો નામ સિયા’’તિ. વિમતિવિનોદનીનામિકાયં વિનયટીકાયઞ્ચ (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૬૩) ‘‘અરુણોતિ ચેત્થ સૂરિયુગ્ગમનસ્સ પુરેચરો વડ્ઢનઘનરત્તો પભાવિસેસોતિ દટ્ઠબ્બો’’તિ વુત્તં, તસ્મા સૂરિયપ્પભાયેવ અરુણો નામ, ન અઞ્ઞોતિ દટ્ઠબ્બં. કેન સો અરુણો ભવેતિ એત્થ અરુણો વણ્ણો અસ્સાતિ અરુણો, કિઞ્ચિરત્તવણ્ણસમન્નાગતોતિ અત્થો. અથ વા અરતિ ગચ્છતિ રત્તવણ્ણભાવેન પવત્તતીતિ અરુણો. વુત્તઞ્હેતં અભિધાનપ્પદીપિકાટીકાયં ‘‘અરુણવણ્ણતાય અરતિ ગચ્છતીતિ અરુણો’’તિ. કીદિસો તસ્સ વણ્ણોતિ એત્થ અબ્યત્તરત્તવણ્ણો તસ્સ વણ્ણો ભવે. વુત્તઞ્હિ અભિધાનપ્પદીપિકાયં ‘‘અરુણો કિઞ્ચિરત્તોથા’’તિ. તટ્ટીકાયઞ્ચ ‘‘કિઞ્ચિરત્તો અબ્યત્તરત્તવણ્ણો અરુણો નામ યથા મચ્છસ્સ અક્ખી’’તિ. વિમતિવિનોદનિયઞ્ચ (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૬૩) ‘‘વડ્ઢનઘનરત્તો પભાવિસેસો’’તિ, તસ્મા સૂરિયસ્સ રત્તપ્પભાયેવ અરુણો નામ, ન સેતપ્પભાદયોતિ દટ્ઠબ્બં. યદિ એવં પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકવણ્ણનાય વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨.૩૮૩) ‘‘પાળિયં પન નન્દિમુખિયાતિ ઓદાતદિસામુખતાય તુટ્ઠમુખિયા’’તિ વુત્તં, તં કથં યુજ્જેય્યાતિ, નો ન યુજ્જેય્ય. તત્થ હિ અરુણુગ્ગતકાલે અરુણોભાસેન ઓદાતદિસામુખભાવો વુત્તો, ન અરુણોભાસસ્સ ઓદાતભાવો. વુત્તઞ્હેતં ઉદાનટ્ઠકથાયં (ઉદા. અટ્ઠ. ૨૩) ‘‘નન્દિમુખિયાતિ અરુણસ્સ ઉગ્ગતત્તા એવ અરુણોભાય સૂરિયાલોકૂપજીવિનો સત્તે નન્દાપનમુખિયા રત્તિયા જાતાય વિભાયમાનાયાતિ અત્થો’’તિ.

જાતકટ્ઠકથાયઞ્ચ –

‘‘જિઘઞ્ઞરત્તિં અરુણસ્મિમુહતે;

યા દિસ્સતિ ઉત્તમરૂપવણ્ણિની;

તથૂપમા મં પટિભાસિ દેવતે;

આચિક્ખ મે તં કતમાસિ અચ્છરા’’તિ. (જા. અટ્ઠ. ૫.૨૧.૨૫૪);

ઇમસ્સ ગાથાય અત્થવણ્ણનાયં ‘‘તત્થ જિઘઞ્ઞરત્તિન્તિ પચ્છિમરત્તિં, રત્તિપરિયોસાનેતિ અત્થો. ઉહતેતિ અરુણે ઉગ્ગતે. યાતિ યા પુરત્થિમા દિસા રત્તવણ્ણતાય ઉત્તમરૂપધરા હુત્વા દિસ્સતી’’તિ. એવં અરુણુગ્ગતસમયે પુરત્થિમદિસાય રત્તવણ્ણતા વુત્તા, તસ્મા તસ્મિં સમયે અરુણસ્સ ઉટ્ઠિતત્તા પુરત્થિમાય દિસાય રત્તભાગો સૂરિયાલોકસ્સ પત્થટત્તા સેસદિસાનં ઓદાતભાવો વિઞ્ઞાયતિ.

સણ્ઠાનં કીદિસં ભવેતિ એત્થ અરુણસ્સ પાટેક્કં સણ્ઠાનં નામ નત્થિ રસ્મિમત્તત્તા. યત્તકં પદેસં ફરતિ, તત્તકં તસ્સ સણ્ઠાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા પુરત્થિમદિસાસણ્ઠાનં. વુત્તઞ્હિ જાતકટ્ઠકથાયં (જા. અટ્ઠ. ૫.૨૧.૨૫૫) ‘‘પુરત્થિમદિસા રત્તવણ્ણતાય ઉત્તમરૂપધરા હુત્વા દિસ્સતી’’તિ.

કિસ્મિં કાલે ચ દેસે ચ, અરુણો સમુગચ્છતીતિ એત્થ એસ અરુણો સૂરિયુગ્ગમનસ્સ પુરે કાલે પુરત્થિમદિસાયં ઉગ્ગચ્છતિ. વુત્તઞ્હેતં ઉદાનટ્ઠકથાયં (ઉદા. અટ્ઠ. ૨૩) ‘‘ઉદ્ધસ્તે અરુણેતિ ઉગ્ગતે અરુણે, અરુણો નામ પુરત્થિમદિસાયં સૂરિયોદયતો પુરેતરમેવ ઉટ્ઠિતોભાસો’’તિ. અભિધાનપ્પદીપિકાયઞ્ચ ‘‘સૂરસ્સોદયતો પુબ્બુટ્ઠિતરંસી’’તિ.

કિં પચ્ચક્ખસિદ્ધો એસો, ઉદાહુ અનુમાનતોતિ એત્થ અયં અરુણો નામ પચ્ચક્ખસિદ્ધો એવ, ન અનુમાનસિદ્ધો. કસ્મા વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ચક્ખુવિઞ્ઞાણગોચરવણ્ણાયતનભાવતો. અક્ખસ્સ પતીતિ પચ્ચક્ખં, ચક્ખુરૂપાનં અભિમુખભાવેન આપાથગતત્તા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩, ૪૪, ૪૫, સં. નિ. ૪.૬૦; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭), તસ્મા અયં અરુણવણ્ણો ચક્ખુના દિસ્વા જાનિતબ્બતો પચ્ચક્ખસિદ્ધોયેવ હોતિ, ન એવં સતિ એવં ભવેય્યાતિ અનુમાનેન પુનપ્પુનં ચિન્તનેન સિદ્ધોતિ. ઇમં પઞ્હવિસ્સજ્જનં સાધુકં મનસિ કરિત્વા પણ્ડિતેહિ રત્તોભાસોયેવ અરુણોતિ પચ્ચેતબ્બો સલ્લક્ખેતબ્બોતિ.

કસ્મા પન ઇમસ્મિં ઠાને અરુણકથા વુત્તાતિ? ઇમિસ્સા અરુણકથાય મહાવિસયભાવતો. કથં? ઉપોસથિકા ઉપાસકા ચ ઉપાસિકાયો ચ અરુણુગ્ગમનં તથતો અજાનન્તા અનુગ્ગતેયેવ અરુણે ઉગ્ગતસઞ્ઞાય ખાદનીયં વા ખાદન્તિ, ભોજનીયં વા ભુઞ્જન્તિ, માલાગન્ધાદીનિ વા ધારેન્તિ, તતો તેસં સીલં ભિજ્જતિ. સામણેરા તથેવ વિકાલભોજનં ભુઞ્જિત્વા સીલવિનાસં પાપુણન્તિ. નિસ્સયપટિપન્નકા ભિક્ખૂ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ વિના બહિસીમે ચરન્તા નિસ્સયપ્પસ્સમ્ભનં પાપુણન્તિ, અન્તોવસ્સે ભિક્ખૂ ઉપચારસીમતો બહિગચ્છન્તા વસ્સચ્છેદં, તેચીવરિકા ભિક્ખૂ અબદ્ધસીમાયં ચીવરેન વિપ્પવસન્તા નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયં, તથા સત્તબ્ભન્તરસીમાયં, સહસેય્યપ્પહોનકટ્ઠાને અનુપસમ્પન્નમાતુગામેહિ સહ સયન્તા પાચિત્તિયં, તથા યાવકાલિકં ભુઞ્જન્તા ભિક્ખૂ, પારિવાસિકાદયો વત્તં નિક્ખિપન્તા રત્તિચ્છેદં. એવમાદિઅનેકાદીનવસમ્ભવતો લજ્જિપેસલાનં ભિક્ખૂનં તથતો અરુણુગ્ગમનસ્સ જાનનત્થં વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

કેચિ પન ભિક્ખૂ અડ્ઢરત્તિસમયે ઘટિસુઞ્ઞત્તા અડ્ઢરત્તિકાલં અતિક્કમ્મ અઞ્ઞદિવસો હોતિ, તસ્મા તસ્મિં કાલે અરુણં ઉટ્ઠિતં નામ હોતીતિ મઞ્ઞમાના અડ્ઢરત્તિં અતિક્કમ્મ ખાદનીયભોજનીયાદીનિ ભુઞ્જન્તિ, તે પન બુદ્ધસમયં અજાનન્તા વેદસમયમેવ મનસિ કરોન્તા એવં કરોન્તિ, તસ્મા તેસં તંકરણં પમાણં ન હોતિ. બહવો પન ભિક્ખૂ અરુણસ્સ પચ્ચક્ખભાવં અજાનન્તા અનુમાનવસેન ચિન્તિતુઞ્ચ અસક્કોન્તા અનુસ્સવવસેનેવ પરવચનં સદ્દહન્તા અમ્હાકં આચરિયા અરુણુગ્ગમનવેલાયં ઉટ્ઠાય ગચ્છન્તા સૂરિયુગ્ગમનવેલાયં દ્વિસહસ્સદણ્ડપ્પમાણં ઠાનં પાપુણન્તિ, તિસહસ્સદણ્ડપ્પમાણં ઠાનં પાપુણન્તીતિ ચ વદન્તિ. ઇમમ્હા વિહારા અસુકં નામ વિહારં અસુકં નામ ચેતિયં અસુકં નામ ગામં પાપુણન્તીતિઆદીનિ ચ વદન્તીતિ એવં અનુસ્સવવચનં વદન્તિ, તમ્પિ અપ્પમાણં. કસ્મા? અદ્ધાનં નામ બલવન્તસ્સ જવસમ્પન્નસ્સ ચ રસ્સં હોતિ, દુબ્બલસ્સ સન્તસ્સ ચ દીઘં હોતિ. વુત્તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘દીઘા જાગરતો રત્તિ, દીઘં સન્તસ્સ યોજનં;

દીઘો બાલાન સંસારો, સદ્ધમ્મં અવિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૬૦);

તસ્મા અદ્ધાનં નામ સબ્બેસં એકસદિસં ન હોતીતિ અરુણુગ્ગમનસ્સ લક્ખણં ભવિતું ન સક્કા, ન ચ તે આયસ્મન્તો પિટકત્તયતો કિઞ્ચિ સાધકભૂતં વચનં આહરન્તિ, અસક્ખિકં અડ્ડં કરોન્તિ વિય યથાજ્ઝાસયમેવ વદન્તીતિ પમાણં ન હોતિ.

અઞ્ઞે પન –

‘‘અતીતરત્તિયા યામો;

પચ્છિમોડ્ઢમમુસ્સ વા;

ભાવિનિયાદિપ્પહારો;

તદડ્ઢં વાજ્જતેહ્ય હોતિ –

કચ્ચાયનસારપ્પકરણાગતં ગાથં વત્વા અતીતરત્તિયા પચ્છિમો યામો અજ્જ પરિયાપન્નો, તસ્મા પચ્છિમયામસ્સ આદિતો પટ્ઠાય અરુણં ઉગ્ગચ્છતી’’તિ વદન્તિ. અયં વાદો સકારણસઞ્ઞાપકત્તા પુરિમેહિ બલવા હોતિ, એવં સન્તેપિ અયુત્તોયેવ. કસ્મા? અયઞ્હિ ગાથા બાહિરસદ્દસત્થે જઙ્ગદાસપ્પકરણે વુત્તનયેન અજ્જ ભવા અજ્જતનીતિ વુત્તઅજ્જવોહારસ્સ પવત્તનકાલં દસ્સેતું વુત્તા, ન પિટકત્તયે વુત્તસ્સ અરુણુગ્ગમનસ્સ કાલં દસ્સેતું, તસ્મા અઞ્ઞસાધ્યસ્સ અઞ્ઞસાધકેન સાધિતત્તા અયુત્તોયેવ.

અપરે પન ‘‘પહારો યામસઞ્ઞિતો’’તિ અભિધાનપ્પદીપિકાયં વુત્તત્તા પહારયામસદ્દાનં એકત્થત્તા તત્થેવ ‘‘તિયામા સંવરી ભવે’’તિ વુત્તત્તા રત્તિયા ચ તિયામભાવતો પાળિયઞ્ચ (ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૩) ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પચ્છિમો યામો, ઉદ્ધસ્તો અરુણો’’તિ આગતત્તા ઇદાનિ રત્તિયા ચતૂસુ પહારેસુ તતિયપ્પહારસ્સ અવસાને અરુણો ઉગ્ગતો, તસ્મા અવસેસએકપ્પહારમત્તો કાલો દિવસભાગં ભજતીતિ વદેય્યું, અયં વાદો તતિયવાદતોપિ બલવતરો. કસ્મા? ઞાપકઞાપ્યાનં અનુરૂપભાવતો. તથા હિ ‘‘પહારો યામસઞ્ઞિતો’’તિ અયં ઞાપકો પહારયામાનં એકત્થભાવસ્સ અનુરૂપો, ‘‘તિયામા સંવરીભવે’’તિ અયં રત્તિયા તિયામભાવસ્સ, ‘‘પાળિયઞ્ચા’’તિઆદિ તતિયપ્પહારસ્સ અવસાને અરુણુગ્ગમનસ્સ, તથાપિ અયુત્તોયેવ હોતિ. કસ્મા? ‘‘અવસેસએકપ્પહારમત્તો કાલો દિવસભાગં ભજતી’’તિ વચનસ્સ વિરુદ્ધત્તા. મજ્ઝિમદેસે હિ દસઘટિકાપમાણસ્સ કાલસ્સ એકપ્પહારત્તા સબ્બા રત્તિ તિયામાવ હોતિ, ન ચતુયામા, ઇદાનિ પન પચ્ચન્તવિસયેસુ સત્તટ્ઠઘટિકામત્તસ્સ કાલસ્સ એકપ્પહારકતત્તા ચતુપ્પહારા ભવતિ, તસ્મા મજ્ઝિમદેસવોહારં ગહેત્વા અભિધાનપ્પદીપિકાયઞ્ચ ‘‘તિયામા સંવરી ભવે’’તિ વુત્તં, પાળિયઞ્ચ (ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૩) ‘‘નિક્ખન્તો પચ્છિમો યામો, ઉદ્ધસ્તો અરુણો’’તિ, તસ્મા રત્તિપરિયોસાનેયેવ અરુણો ઉગ્ગતોતિ દટ્ઠબ્બો. તથા હિ વુત્તં વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૨૦૧) ‘‘તથા પારિવાસિકાદીનમ્પિ અરુણં અનુટ્ઠાપેત્વા વત્તં નિક્ખિપન્તાનં રત્તિચ્છેદો વુત્તો, ઉગ્ગતે અરુણે નિક્ખિપિતબ્બન્તિ હિ વુત્ત’’ન્તિ.

સહસેય્યસિક્ખાપદેપિ (પાચિ. ૫૨-૫૪) ‘‘અનુપસમ્પન્નેહિ સહ નિવુત્થભાવપરિમોચનત્થં પુરારુણા નિક્ખમિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. એવં ચીવરવિપ્પવાસાદીસુ ચ સબ્બત્થ રત્તિપરિયોસાને આગમનવસેન અરુણુગ્ગમનં દસ્સિતં, ન અતીતારુણવસેનાતિ. જાતકટ્ઠકથાયમ્પિ (જા. અટ્ઠ. ૫.૨૧.૨૫૫) ‘‘રત્તિપરિયોસાનેતિ અત્થો’’તિ. ન કેવલં મજ્ઝિમદેસેસુ રત્તિયાયેવ તિપ્પહારભાવો હોતિ, અથ ખો દિવસસ્સપિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અભિધમ્મદેસનાપરિયોસાનઞ્ચ તેસં ભિક્ખૂનં સત્તપ્પકરણઉગ્ગહણઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ હોતી’’તિ, મૂલટીકાયઞ્ચ (ધ. સ. મૂલટી. નિદાનકથાવણ્ણના) ‘‘એકપ્પહારેનાતિ એત્થ પહારોતિ દિવસસ્સ તતિયભાગો વુચ્ચતી’’તિ, તસ્મા એકો રત્તિદિવો છપ્પહારો હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. એવં મજ્ઝિમદેસવોહારેન તિયામસઙ્ખાતસ્સ તિપ્પહારસ્સ અવસાને સબ્બરત્તિપરિયોસાને ઉટ્ઠિતં અરુણં પચ્ચન્તદેસવોહારેન તિપ્પહારસ્સ અવસાનેતિ ગહેત્વા એકપ્પહારાવસેસકાલે અરુણો ઉગ્ગતોતિ વુત્તત્તા અયમ્પિ વાદો અયુત્તોયેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બો.

બહવો પન પણ્ડિતા ‘‘ખુદ્દસિક્ખાનિસ્સયે વુત્તં –

‘સેતરુણઞ્ચ પઠમં, દુતિયં નન્દિયાવટ્ટં;

તતિયં તમ્બવણ્ણઞ્ચ, ચતુત્થં ગદ્રભં મુખ’ન્તિ. –

ઇમં ગાથં નિસ્સાય એકરત્તિયં અરુણો ચતુક્ખત્તું ઉટ્ઠહતિ, તત્થ પઠમં સેતવણ્ણં હોતિ, દુતિયં નન્દિયાવટ્ટપુપ્ફવણ્ણં હોતિ, તતિયં તમ્બવણ્ણં હોતિ, ચતુત્થં ગદ્રભમુખવણ્ણં હોતી’’તિ વત્વા રત્તોભાસતો પુરેતરં અતીતરત્તિકાલેયેવ વત્તનિક્ખિપનાદિકમ્મં કરોન્તિ. તેસં તં કરણં અનિસમ્મકારિતં આપજ્જતિ. અયઞ્હિ ગાથા નેવ પાળિયં દિસ્સતિ, ન અટ્ઠકથાયં, ન ટીકાસુ, કેવલં નિસ્સયે એવ, નિસ્સયેસુ ચ એકસ્મિંયેવ ખુદ્દસિક્ખાનિસ્સયે દિસ્સતિ, ન અઞ્ઞનિસ્સયેસુ, તત્થાપિ નેવ પુબ્બાપરસમ્બન્ધો દિસ્સતિ, ન હેતુફલાદિભાવો, ન ચ લિઙ્ગનિયમોતિ ન નિસ્સયકારાચરિયેન ઠપિતા ભવેય્ય, અથ ખો પચ્છા અઞ્ઞેહિ લેખકેહિ વા અત્તનો ઇચ્છાનુરૂપં લિખિતા ભવેય્ય, તસ્મા અયં ગાથા કુતો આભતા પાળિતો વા અટ્ઠકથાતો વા ટીકાતો વા વિનયતો વા સુત્તન્તતો વા અભિધમ્મતો વાતિ પભવં અપરિયેસિત્વા નિસ્સયે દિટ્ઠમત્તમેવ સારતો ગહેત્વા પાળિયટ્ઠકથાટીકાસુ વુત્તવચનં અનિસામેત્વા કતત્તા અનિસમ્મકારિતં આપજ્જતિ.

તત્રાયં પાળિ ‘‘તેન ખો પન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સીતાસુ હેમન્તિકાસુ રત્તીસુ અન્તરટ્ઠકાસુ હિમપાતસમયે રત્તિં અજ્ઝોકાસે એકચીવરો નિસીદિ, ન ભગવન્તં સીતં અહોસિ. નિક્ખન્તે પઠમે યામે સીતં ભગવન્તં અહોસિ, દુતિયં ભગવા ચીવરં પારુપિ, ન ભગવન્તં સીતં અહોસિ. નિક્ખન્તે મજ્ઝિમે યામે સીતં ભગવન્તં અહોસિ, તતિયં ભગવા ચીવરં પારુપિ, ન ભગવન્તં સીતં અહોસિ. નિક્ખન્તે પચ્છિમે યામે ઉદ્ધસ્તે અરુણે નન્દિમુખિયા રત્તિયા સીતં ભગવન્તં અહોસિ, ચતુત્થં ભગવા ચીવરં પારુપિ, ન ભગવન્તં સીતં અહોસી’’તિ. અયં મહાવગ્ગે (મહાવ. ૩૪૬) ચીવરક્ખન્ધકાગતા વિનયપાળિ. પાળિયં નન્દિમુખિયાતિ તુટ્ઠિમુખિયા, પસન્નદિસામુખાયાતિ અત્થો. અયં તંસંવણ્ણનાય વિમતિવિનોદનીપાઠો (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૪૬).

‘‘તેન ખો પન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા તદહુપોસથે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાય રત્તિયા નિક્ખન્તે પઠમે યામે ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – અભિક્કન્તા, ભન્તે રત્તિ, નિક્ખન્તો પઠમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખન્તિ. એવં વુત્તે ભગવા તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાય રત્તિયા નિક્ખન્તે મજ્ઝિમે યામે ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો મજ્ઝિમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખન્તિ. દુતિયમ્પિ ભગવા તુણ્હી અહોસિ. તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાય રત્તિયા નિક્ખન્તે પચ્છિમે યામે ઉદ્ધસ્તે અરુણે નન્દિમુખિયા રત્તિયા ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પચ્છિમો યામો, ઉદ્ધસ્તં અરુણં, નન્દિમુખી રત્તિ, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ ભન્તે ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખન્તિ. અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસા’’તિ (ચૂળવ. ૩૮૩). અયં ચૂળવગ્ગે પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકાગતા અપરાપિ વિનયપાળિ.

નન્દિમુખિયા રત્તિયાતિ અરુણુટ્ઠિતકાલે પીતિમુખા વિય રત્તિ ખાયતિ. તેનાહ ‘‘નન્દિમુખિયા’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૮૩) અયં તંસંવણ્ણનાભૂતસમન્તપાસાદિકટ્ઠકથાપાઠો. અભિક્કન્તાતિ પરિક્ખીણા. ઉદ્ધસ્તે અરુણેતિ ઉગ્ગતે અરુણસીસે. નન્દિમુખિયાતિ તુટ્ઠિમુખિયા. અયં તંસંવણ્ણનાભૂતસારત્થદીપનીપાઠો (સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૩૮૩). પાળિયં નન્દિમુખિયાતિ ઓદાતદિસામુખિતાય તુટ્ઠમુખિયા. અયં તંસંવણ્ણનાય (વિ. વિ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨.૨૮૩) વિમતિવિનોદનીપાઠો.

‘‘તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાયરત્તિયા નિક્ખન્તે પચ્છિમે યામે ઉદ્ધસ્તે અરુણે નન્દિમુખિયા રત્તિયા ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ચીવરં કત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પચ્છિમો યામો, ઉદ્ધસ્તો અરુણો, નન્દિમુખી રત્તિ, ચિરનિસિન્ના આગન્તુકા ભિક્ખૂ, પટિસમ્મોદતુ, ભન્તે, ભગવા આગન્તુકે ભિક્ખૂ’’તિ. અયં ઉદાનાગતા સુત્તન્તપાળિ (ઉદા. ૪૫). ઉદ્ધસ્તે અરુણેતિ ઉગ્ગતે અરુણે. અરુણો નામ પુરત્થિમદિસાયં સૂરિયોદયતો પુરેતરમેવ ઉટ્ઠિતોભાસો. નન્દિમુખિયા રત્તિયાતિ અરુણસ્સ ઉગ્ગતત્તા એવ અરુણોભાય સૂરિયાલોકૂપજીવિનો સત્તે નન્દાપનમુખિયા રત્તિયા જાતાય, વિભાયમાનાયાતિ અત્થો. અયં તંસંવણ્ણનાભૂતા ઉદાનટ્ઠકથા (ઉદા. અટ્ઠ. ૨૩).

ઇતિ એત્તકાસુ વિનયસુત્તન્તાગતાસુ પાળિયટ્ઠકથાટીકાસુ એકસ્મિમ્પિઠાને અરુણો ચતુક્ખત્તું ઉગ્ગતોતિ નત્થિ, એકવારમેવ વુત્તો. ચતુબ્બિધવણ્ણસમન્નાગતોતિપિ નત્થિ, એકવણ્ણો એવ વુત્તો. જાતકટ્ઠકથાયમ્પિ (જા. અટ્ઠ. ૫.૨૧.૨૫૫) રત્તવણ્ણો એવ વુત્તો, ન સેતવણ્ણાદિકો. નન્દિમુખીતિ ચ સત્તે નન્દાપનદિસામુખી રત્તિ એવ વુત્તા, ન અરુણસ્સ નન્દિયાવટ્ટપુપ્ફસદિસવણ્ણતા. તેનાહ ‘‘સત્તે નન્દાપનમુખિયા રત્તિયા’’તિ. એવં અભિધાનપ્પદીપિકાપકરણવચનેન વિરુદ્ધત્તા પાળિયટ્ઠકથાદીહિ અસંસન્દનતો દુબ્બલસાધકત્તા ચ અયમ્પિ વાદો અયુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બો, તસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ આણં અનતિક્કન્તેન લજ્જિભિક્ખુના યદિ કેનચિ અપ્પટિચ્છન્ને વિવટોકાસે હોતિ, મચ્છક્ખિસમાનઅબ્યત્તરત્તોભાસસ્સ પઞ્ઞાયમાનકાલતો પટ્ઠાય વત્તનિક્ખિપનાદિકમ્મં કાતબ્બં.

યદિ પન પબ્બતાદિના પટિચ્છન્નટ્ઠાનં હોતિ, યત્તકેન કાલેન વિવટટ્ઠાને રત્તોભાસો પઞ્ઞાયતિ, સૂરિયમણ્ડલસ્સ દિસ્સનકાલતો એકઘટિકામત્તેન વા દ્વિઘટિકામત્તેન વા તત્તકં કાલં સલ્લક્ખેત્વા ઇમસ્મિં કાલે અરુણો ઉગ્ગતો ભવેય્યાતિ તક્કેત્વા કાતબ્બં, સંસયં અનિચ્છન્તેન તતોપિ કઞ્ચિકાલં અધિવાસેત્વા નિસ્સંસયકાલે કત્તબ્બં, અયં તત્થ સામીચિ. અયં પન વાદો યથાવુત્તપ્પકરણવચનેહિ સુટ્ઠુ સંસન્દતિ યથા ગઙ્ગોદકેન યમુનોદકં, તસ્મા પણ્ડિતેહિ પુનપ્પુનં પુબ્બાપરં આલોળેન્તેન મનસિ કાતબ્બો. એવં મનસિ કરિત્વા અરુણપટિસંયુત્તેસુ ઠાનેસુ સંસયો છિન્દિતબ્બો, સંસયં છિન્દિત્વા વિસારદેન હુત્વા તં તં કમ્મં કાતબ્બન્તિ.

વિસુદ્ધત્થાય સીલસ્સ, ભિક્ખૂનં પિયસીલિનં;

કતારુણકથા એસા, ન સારમ્ભાદિકારણા.

તસ્મા સુટ્ઠૂપધારેત્વા, યુત્તં ગણ્હન્તુ સાધવો;

અયુત્તઞ્ચે છડ્ડયન્તુ, મા હોન્તુ દુમ્મનાદયોતિ.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

દિવાસેય્યવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

પઠમો પરિચ્છેદો.

૨. પરિક્ખારવિનિચ્છયકથા

૬. એવં દિવાસેય્યવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ પરિક્ખારવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘પરિક્ખારોતિ સમણપરિક્ખારો’’તિઆદિમાહ. તત્થ દિવાસેય્યવિનિચ્છયકથાય આદિમ્હિ વુત્તં ‘‘તત્થા’’તિ પદં આનેત્વા તત્થ તેસુ માતિકાપદેસુ સમભિનિવિટ્ઠસ્સ ‘‘પરિક્ખારો’’તિ પદસ્સ ‘‘સમણપરિક્ખારો’’તિ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના, એસ નયો ઇતો પરેપિ. સમણપરિક્ખારો વુત્તો, ન ગિહિપરિક્ખારોતિ અધિપ્પાયો. પરિસમન્તતો કરિયતેતિ પરિક્ખારો, છત્તાદિકો. તત્રાતિ સમણપરિક્ખારે. કપ્પતીતિ કપ્પિયો, ન કપ્પિયો અકપ્પિયો, કપ્પિયો ચ અકપ્પિયો ચ કપ્પિયાકપ્પિયો, સમાહારદ્વન્દેપિ પુલ્લિઙ્ગમિચ્છન્તિ પણ્ડિતા. કપ્પિયાકપ્પિયો ચ સો પરિક્ખારો ચેતિ તથા, તસ્સ વિનિચ્છયો કપ્પિયાકપ્પિયપરિક્ખારવિનિચ્છયો.

કેચિ તાલપણ્ણચ્છત્તન્તિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં. સબ્બમ્પિ હિ છત્તં તથાકરિયમાનં ન વટ્ટતિ. તેનેવાહ વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૮૫) ‘‘સબ્બપરિક્ખારેસુ વણ્ણમટ્ઠવિકારં કરોન્તસ્સ દુક્કટન્તિ દીપેન્તેન ન વટ્ટતીતિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ. ન વણ્ણમટ્ઠત્થાયાતિ ઇમિના થિરકરણત્થં એકવણ્ણસુત્તેન વિનન્ધિયમાનં યદિ વણ્ણમટ્ઠં હોતિ, તત્થ ન દોસોતિ દસ્સેતિ. આરગ્ગેનાતિ નિખાદનમુખેન. યદિ ન વટ્ટતિ, તાદિસં છત્તદણ્ડં લભિત્વા કિં કાતબ્બન્તિ આહ ‘‘ઘટકં વા’’તિઆદિ. સુત્તકેન વા દણ્ડો વેઠેતબ્બોતિ યથા લેખા ન પઞ્ઞાયતિ, તથા વેઠેતબ્બો. દણ્ડબુન્દેતિ દણ્ડમૂલે, છત્તદણ્ડસ્સ હેટ્ઠિમકોટિયન્તિ અત્થો. છત્તમણ્ડલિકન્તિ છત્તસ્સ અન્તો ખુદ્દકમણ્ડલં, છત્તપઞ્જરે મણ્ડલાકારેન બદ્ધદણ્ડવલયં વા. ઉક્કિરિત્વાતિ નિન્નં, ઉન્નતં વા કત્વા ઉટ્ઠાપેત્વા. સા વટ્ટતીતિ સા લેખા રજ્જુકેહિ બન્ધન્તુ વા મા વા, બન્ધિતું યુત્તટ્ઠાનત્તા વટ્ટતિ. તેન વુત્તં આચરિયબુદ્ધદત્તમહાથેરેન –

‘‘છત્તં પણ્ણમયં કિઞ્ચિ, બહિ અન્તો ચ સબ્બસો;

પઞ્ચવણ્ણેન સુત્તેન, સિબ્બિતું ન ચ વટ્ટતિ.

‘‘છિન્દિતું અડ્ઢચન્દં વા, પણ્ણે મકરદન્તકં;

ઘટકં વાળરૂપં વા, લેખા દણ્ડે ન વટ્ટતિ.

‘‘સિબ્બિતું એકવણ્ણેન, છત્તં સુત્તેન વટ્ટતિ;

થિરત્થં પઞ્ચવણ્ણેન, પઞ્જરં વા વિનન્ધિતું.

‘‘ઘટકં વાળરૂપં વા, લેખા વા પન કેવલા;

છિન્દિત્વા વાપિ ઘંસિત્વા, ધારેતું પન વટ્ટતિ.

‘‘અહિચ્છત્તકસણ્ઠાનં, દણ્ડબુન્દમ્હિ વટ્ટતિ;

ઉક્કિરિત્વા કતા લેખા, બન્ધનત્થાય વટ્ટતી’’તિ.

તસ્સ વણ્ણનાયમ્પિ છત્તં પણ્ણમયં કિઞ્ચીતિ તાલપણ્ણાદિપણ્ણચ્છદનં યં કિઞ્ચિ છત્તં. બહીતિ ઉપરિ. અન્તોતિ હેટ્ઠા. સિબ્બિતુન્તિ રૂપં દસ્સેત્વા સૂચિકમ્મં કાતું. પણ્ણેતિ છદનપણ્ણે. અડ્ઢચન્દન્તિ અડ્ઢચન્દાકારં. મકરદન્તકન્તિ મકરદન્તાકારં, યં ‘‘ગિરિકૂટ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. છિન્દિતું ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. મુખવટ્ટિયા નામેત્વા બદ્ધપણ્ણકોટિયા વા મત્થકમણ્ડલકોટિયા વા ગિરિકૂટાદિં કરોન્તિ, ઇમિના તં પટિક્ખિત્તં. દણ્ડેતિ છત્તદણ્ડે. ઘટકન્તિ ઘટાકારો. વાળરૂપં વાતિ બ્યગ્ઘાદિવાળાનં રૂપકં વા. લેખાતિ ઉક્કિરિત્વા વા છિન્દિત્વા વા ચિત્તકમ્મવસેન વા કતરાજિ. પઞ્ચવણ્ણાનં સુત્તાનં અન્તરે નીલાદિએકવણ્ણેન સુત્તેન થિરત્થં છત્તં અન્તો ચ બહિ ચ સિબ્બિતું વા છત્તદણ્ડગ્ગાહકસલાકપઞ્જરં થિરત્થં વિનન્ધિતું વા વટ્ટતીતિ યોજના. પઞ્ચવણ્ણાનં એકવણ્ણેન થિરત્થન્તિ ઇમિના અનેકવણ્ણેહિ સુત્તેહિ વણ્ણમટ્ઠત્થાય સિબ્બિતુઞ્ચ વિનન્ધિતુઞ્ચ ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. પોત્થકેસુ પન ‘‘પઞ્ચવણ્ણેના’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, તસ્સ એકવણ્ણેન પઞ્ચવણ્ણેન વા સુત્તેન થિરત્થં સિબ્બિતું વિનન્ધિતું વા વટ્ટતીતિ યોજના કાતબ્બા હોતિ.

એત્થ ચ હેટ્ઠા વુત્તેન ‘‘પઞ્ચવણ્ણેન સુત્તેન સિબ્બિતું ન ચ વટ્ટતી’’તિ પાઠેન ચ ‘‘કેચિ તાલપણ્ણચ્છત્તં અન્તો વા બહિ વા પઞ્ચવણ્ણેન સુત્તેન સિબ્બેત્વા વણ્ણમટ્ઠં કરોન્તિ, તં ન વટ્ટતિ, એકવણ્ણે પન નીલેન વા પીતકેન વા યેન કેનચિ સુત્તેન અન્તો વા બહિ વા સિબ્બિતું, છત્તદણ્ડગ્ગાહકં સલાકપઞ્જરં વા વિનન્ધિતું વટ્ટતિ, તઞ્ચ ખો થિરકરણત્થં, ન વણ્ણમટ્ઠત્થાયા’’તિ અટ્ઠકથાપાઠેન ચ વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા સો ન ગહેતબ્બો.

લેખા વા પન કેવલાતિ યથાવુત્તપ્પકારા સકલા લેખા વા. છિન્દિત્વાતિ ઉક્કિરિત્વા કતં છિન્દિત્વા. ઘંસિત્વાતિ ચિત્તકમ્માદિવસેન કતં ઘંસિત્વા. દણ્ડબુન્દમ્હીતિ છત્તદણ્ડસ્સ પઞ્જરે ગાહણત્થાય ફાલિતબુન્દમ્હિ, મૂલેતિ અત્થો. અયમેત્થ નિસ્સન્દેહે વુત્તનયો. ખુદ્દસિક્ખાગણ્ઠિપદે પન ‘‘છત્તપિણ્ડિયા મૂલે’’તિ વુત્તં. અહિચ્છત્તકસણ્ઠાનન્તિ ફુલ્લઅહિચ્છત્તકાકારં. રજ્જુકેહિ ગાહાપેત્વા દણ્ડે બન્ધન્તિ, તસ્મિં બન્ધનટ્ઠાને વલયમિવ ઉક્કિરિત્વાતિ વલયં વિય ઉપટ્ઠાપેત્વા. બન્ધનત્થાયાતિ વાતેન યથા ન ચલતિ, એવં રજ્જૂહિ દણ્ડે પઞ્જરસ્સ બન્ધનત્થાય. ઉક્કિરિત્વા કતા લેખા વટ્ટતીતિ યોજના. યથા વાતપ્પહારેન અચલનત્થં છત્તમણ્ડલિકં રજ્જુકેહિ ગાહાપેત્વા દણ્ડે બન્ધન્તિ, તસ્મિં બન્ધનટ્ઠાને વલયમિવ ઉક્કિરિત્વા લેખં ઠપેન્તિ, સા વટ્ટતીતિ. સચેપિ ન બન્ધતિ, બન્ધનારહટ્ઠાનત્તા વલયં ઉક્કિરિત્વા વટ્ટતીતિ ગણ્ઠિપદે વત્તન્તીતિ આગતં, તસ્મા પક્ખરણેસુ આગતનયેનેવ છત્તે પટિપજ્જિતબ્બન્તિ.