૧. ચીવરવગ્ગો

૧. પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૯. સમિતાવિનાતિ સમિતપાપેન. ગોતમકચેતિયં નામ ગોતમયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારો વુચ્ચતિ.

૪૬૧. નવમં વા દસમં વાતિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં. સચે ભવેય્યાતિ સચે કસ્સચિ કઙ્ખા ભવેય્ય. વુત્તસદિસન્તિ દસમં વાતિ વુત્તસદિસં પરિચ્છેદસદિસં, ‘‘વુત્તસદિસમેવા’’તિપિ લિખન્તિ. ધારેતુન્તિ એત્થ આહાતિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો.

૪૬૩. સૂચિયા પટિસામનન્તિ સૂચિઘરે સંગોપનં, ઇદઞ્ચ સૂચિકમ્મસ્સ સબ્બસ્સ પરિનિટ્ઠિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. એતન્તિ નટ્ઠચીવરં. એતેસમ્પીતિ નટ્ઠચીવરાદીનિ પરામસતિ, તેન ચીવરપલિબોધાભાવં દસ્સેતિ. દુતિયસ્સ પલિબોધસ્સાતિ આવાસપલિબોધસ્સ. એત્થ ચ નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં, ઉબ્ભતસ્મિં કથિનેતિ દ્વીહિ પદેહિ દ્વિન્નં પલિબોધાનં અભાવદસ્સનેન અત્થતકથિનસ્સ પઞ્ચમાસબ્ભન્તરે યાવ ચીવરપલિબોધઆવાસપલિબોધેસુ અઞ્ઞતરં ન ઉપચ્છિજ્જતિ, તાવ અતિરેકચીવરં ધારેતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. પક્કમનં અન્તો અસ્સાતિ પક્કમનન્તિકા, એવં સેસાપિ વેદિતબ્બા. વિત્થારો પનેત્થ આગતટ્ઠાને આવિ ભવિસ્સતિ.

દસાહપરમં કાલન્તિ અચ્ચન્તસંયોગવચનં. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ…પે… દસાહપરમભાવોતિ ઇદં દસાહપરમતાપદસ્સ અત્થમત્તદસ્સનં, દસાહપરમભાવોતિ ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતીતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. અયમત્થોતિઆદિ દસાહપરમપદસ્સેવ અધિપ્પેતત્થદસ્સનવસેન વુત્તં. તત્થ એત્તકો કાલોતિ ‘‘દસાહપરમતા’’તિ વુત્તો યો કાલો, સો એત્તકો કાલોતિ અત્થો.

ખોમન્તિ ખોમસુત્તેહિ વાયિતં ખોમપટચીવરં, તં વાકમયન્તિ વદન્તિ. કપ્પાસસુત્તેહિ વાયિતં કપ્પાસિકં, એવં સેસાનિપિ. કમ્બલન્તિ એળકાદીનં લોમમયસુત્તેન વાયિતપટં. ભઙ્ગન્તિ ખોમસુત્તાદીનિ સબ્બાનિ, એકચ્ચાનિ વા મિસ્સેત્વા વાયિતં ચીવરં. ભઙ્ગમ્પિ વાકમયમેવાતિ કેચિ. દુકૂલં પત્તુણ્ણં સોમારપટં ચીનપટં ઇદ્ધિજં દેવદિન્નન્તિ ઇમાનિ પન છ ચીવરાનિ એતેસઞ્ઞેવ અનુલોમાનીતિ વિસું ન વુત્તાનિ. દુકૂલઞ્હિ સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા. ‘‘પત્તુણ્ણં કોસેય્યવિસેસો’’તિ અભિધાનકોસે વુત્તં. સોમારદેસે, ચીનદેસે ચ જાતવત્થાનિ સોમારચીનપટાનિ. પત્તુણ્ણાદીનિ તીણિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિજન્તિ એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તચીવરં. કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં, દેવદિન્નઞ્ચ ખોમાદીનં અઞ્ઞતરં હોતીતિ તેસં સબ્બેસં અનુલોમાનિ. મનુસ્સાનં પકતિવિદત્થિં સન્ધાય ‘‘દ્વે વિદત્થિયો’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના દીઘતો વડ્ઢકીહત્થપ્પમાણં વિત્થારતો તતો ઉપડ્ઢપ્પમાણં વિકપ્પનુપગન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિ ‘‘સુગતવિદત્થિ નામ ઇદાનિ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ તિસ્સો વિદત્થિયો, વડ્ઢકીહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થો હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૮-૩૪૯) કુટિકારસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં વુત્તં, તસ્મા સુગતઙ્ગુલેન દ્વાદસઙ્ગુલા સુગતવિદત્થિ વડ્ઢકીહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થોતિ સિદ્ધં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સુગતઙ્ગુલેન અટ્ઠઙ્ગુલં વડ્ઢકીહત્થપ્પમાણ’’ન્તિ આગતટ્ઠાનેહિ ચ સમેતિ.

તં અતિક્કામયતોતિ એત્થ તન્તિ ચીવરં, કાલં વા પરામસતિ. તસ્સ યો અરુણોતિ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ યો અતિક્કન્તો અરુણો. ચીવરુપ્પાદદિવસેન સદ્ધિન્તિ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ આદિભૂતેન અતિક્કન્તઅરુણેન સદ્ધિન્તિ અત્થો, ઇદઞ્ચ ભગવતા ‘‘દસાહપરમ’’ન્તિ વત્વા પુન ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને’’તિ વુત્તત્તા પુબ્બાપરસંસન્દનત્થં સદ્દતો ગમ્મમાનમ્પિ ‘‘ચીવરુપ્પાદદિવસેન સદ્ધિ’’ન્તિ એવં વુત્તં. ‘‘દસમે અરુણે’’તિ વુત્તે એવ હિ દસાહપરમેન સદ્ધિં સમેતિ. દિવસપરિયોસાનસ્સ અવધિભૂતઅનાગતારુણવસેન હિ દિવસં અતિક્કન્તં નામ હોતિ, ન પન દિવસસ્સ આદિભૂતારુણવસેન પરિવાસાદીસુ તથા અગ્ગહણતો, ઇધ પન ભગવતા દિવસસ્સ આદિઅન્તપરિચ્છેદદસ્સનવસેન ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને’’તિ વુત્તં, તસ્મા અટ્ઠકથાયં દિવસસ્સ આદિભૂતં તંદિવસનિસ્સિતમ્પિ અરુણં ગહેત્વા ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ વુત્તં. અરુણોતિ ચેત્થ સૂરિયુગ્ગમનસ્સ પુરેચરો વડ્ઢનઘનરત્તો પભાવિસેસોતિ દટ્ઠબ્બો.

વચનીયોતિ સઙ્ઘાપેક્ખો. વચનભેદોતિ ‘‘ઞત્તિયં દ્વે આપત્તિયો સરતી’’તિઆદિના વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

૪૬૮. ‘‘ન ઇધ સઞ્ઞા રક્ખતી’’તિ ઇદં વેમતિકઞ્ચ અનતિક્કન્તસઞ્ઞઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. યોપિ એવંસઞ્ઞી તસ્સપીતિ યો અનતિક્કન્તસઞ્ઞી, વેમતિકો વા, તસ્સપીતિ અત્થો. અનટ્ઠતો અવિલુત્તસ્સ વિસેસમાહ ‘‘પસય્હાવહારવસેના’’તિ. થેય્યાવહારવસેન ગહિતમ્પિ ઇધ નટ્ઠં.

અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વાતિઆદિ નિસીદનસન્થતં સન્ધાય વુત્તં. યેન હિ પુરાણસન્થતસ્સ સામન્તા સુગતવિદત્થિં અનાદિયિત્વા નવં નિસીદનસન્થતં કતં, તસ્સ તં નિસ્સગ્ગિયમ્પિ તતો અઞ્ઞસ્સ પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિકરન્તિ સિજ્ઝનતો અયમત્થો સબ્બનિસ્સગ્ગિયેસુપિ સિજ્ઝતિ.

૪૬૯. તિચીવરં અધિટ્ઠાતુન્તિ સઙ્ઘાટિઆદિનામેન અધિટ્ઠાતું. ‘‘ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ ઇમિના નામેન ન વિકપ્પેતું, એતેન વિકપ્પિતતિચીવરો તેચીવરિકો ન હોતિ. તસ્સ તસ્મિં અધિટ્ઠિતતિચીવરે વિય અવિપ્પવાસાદિના કત્તબ્બવિધિ ન કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ, ન પન વિકપ્પને દોસોતિ. તતો પરન્તિ ચતુમાસતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાતન્તિ કેચિ વદન્તિ, અઞ્ઞે પન ‘‘વિકપ્પેત્વા યાવ આગામિવસ્સાનં, તાવ ઠપેતુમેવ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, અપરે પન ‘‘વિકપ્પને ન દોસો, તથા વિકપ્પિતં પરિક્ખારાદિનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ.

મુટ્ઠિપઞ્ચકન્તિ મુટ્ઠિયા ઉપલક્ખિતં પઞ્ચકં, ચતુહત્થે મિનિત્વા પઞ્ચમં હત્થં મુટ્ઠિં કત્વા મિનિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘મુટ્ઠિહત્થાનં પઞ્ચકં મુટ્ઠિપઞ્ચકં, તસ્મા પઞ્ચપિ હત્થે મુટ્ઠિં કત્વાવ મિનિતબ્બા’’તિ વદન્તિ. મુટ્ઠિત્તિકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. દ્વિહત્થેન અન્તરવાસકેન તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેતું સક્કાતિ આહ ‘‘પારુપનેના’’તિઆદિ. અતિરેકન્તિ સુગતચીવરપ્પમાણતો અધિકં. ઊનકન્તિ મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિતો ઊનકં, તેન ચ તેસુ તિચીવરાધિટ્ઠાનં ન રુહતીતિ દસ્સેતિ.

ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામીતિ ઇમં સઙ્ઘાટિઅધિટ્ઠાનં ઉક્ખિપામિ પરિચ્ચજામીતિ અત્થો. કાયવિકારં કરોન્તેનાતિ હત્થેન ચીવરં પરામસન્તેન, ચાલેન્તેન વા. વાચાય અધિટ્ઠાતબ્બાતિ એત્થ કાયેનપિ ચાલેત્વા વાચમ્પિ ભિન્દિત્વા કાયવાચાહિ અધિટ્ઠાનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં ‘‘કાયેન અફુસિત્વા’’તિ વુત્તત્તા. દુવિધન્તિ અહત્થપાસહત્થપાસવસેન દુવિધં. તત્થ હત્થપાસો નામ અડ્ઢતેય્યહત્થો વુચ્ચતિ. દ્વાદસહત્થન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ઇધ ન સમેતિ. ‘‘સામન્તવિહારે’’તિ ઇદં ઠપિતટ્ઠાનસલ્લક્ખણયોગ્ગે ઠિતં સન્ધાય વુત્તં. તતો દૂરે ઠિતમ્પિ ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. તત્થપિ ચીવરસ્સ ઠપિતભાવસલ્લક્ખણમેવ પમાણં. ન હિ સક્કા સબ્બથા ઠાનં સલ્લક્ખેતું. એકસ્મિં વિહારે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞસ્મિં ઠપિતન્તિ અધિટ્ઠાતું ન વટ્ટતિ. કેચિ પન ‘‘તથાપિ અધિટ્ઠિતે ન દોસો’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ, વીમંસિતબ્બં. અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહીતિ પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિ, તેનેવ ‘‘ઇમં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પરિક્ખારચોળસ્સ પચ્ચુદ્ધારં દસ્સેતિ. એતેન ચ તેચીવરધુતઙ્ગં પરિહરન્તેન પંસુકૂલાદિવસેન લદ્ધં વત્થં દસાહબ્ભન્તરે કત્વા રજિત્વા પારુપિતું અસક્કોન્તેન પરિક્ખારચોળવસેન અધિટ્ઠહિત્વાવ દસાહં અતિક્કમેતબ્બં, ઇતરથા નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ દસ્સેતિ. તેનેવ ‘‘રજિતકાલતો પન પટ્ઠાય નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ, ધુતઙ્ગચોરો નામ હોતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫) વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તં. ‘‘પુન અધિટ્ઠાતબ્બાની’’તિ ઇદઞ્ચ સઙ્ઘાટિઆદિતિચીવરનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતુકામસ્સ વસેન વુત્તં, ઇતરસ્સ પન પુરિમાધિટ્ઠાનમેવ અલન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પુન અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના કપ્પબિન્દુપિ દાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

બદ્ધસીમાયં અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિસમ્ભવતો ન તત્થ દુપ્પરિહારતાતિ આહ ‘‘અબદ્ધસીમાયં દુપ્પરિહાર’’ન્તિ.

અતિરિત્તપ્પમાણાય છેદનકં પાચિત્તિયન્તિ આહ ‘‘અનતિરિત્તપ્પમાણા’’તિ. તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ વસ્સિકમાસતો પરં અધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા, ઇમિના ચતુન્નં વસ્સિકમાસાનં ઉપરિ અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતીતિ વિઞ્ઞાયતિ તતો પચ્ચુદ્ધરાયોગા. યઞ્ચ માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનાપિ, કણ્ડુપટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનાપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં, તં સમન્તપાસાદિકાયં નત્થિ. પરિવારટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘અત્થાપત્તિ હેમન્તે આપજ્જતિ, નો ગિમ્હે’’તિ એત્થ ઇદં વુત્તં ‘‘કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમે પાટિપદદિવસે વિકપ્પેત્વા ઠપિતં વસ્સિકસાટિકં નિવાસેન્તો હેમન્તે આપજ્જતિ, કુરુન્દિયં પન ‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’તિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તં, ‘ચતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતુ’ન્તિ હિ વુત્ત’’ન્તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૩૨૩). તત્થ મહાઅટ્ઠકથાયં નિવાસનપચ્ચયા દુક્કટં વુત્તં, કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન અપચ્ચુદ્ધારપચ્ચયા, તસ્મા કુરુન્દિયં વુત્તનયેનાપિ વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેપિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ પઞ્ઞાયતિ. અધિટ્ઠાનવિજહનેસુ ચ વસ્સાનમાસઆબાધાનં વિગમેન વિજહનં માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ ન ઉદ્ધટં, તસ્મા સમન્તપાસાદિકાયં આગતનયેન યાવ પચ્ચુદ્ધારા અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતીતિ ગહેતબ્બં. નહાનત્થાય અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘વણ્ણભેદમત્તરત્તાપિ ચેસા વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘દ્વે પન ન વટ્ટન્તી’’તિ ઇમિના સઙ્ઘાટિઆદીસુ વિય દુતિયે અધિટ્ઠાનં ન રુહતિ, અતિરેકચીવરં હોતીતિ દસ્સેતિ. મહાપચ્ચરિયં ચીવરવસેન પરિભોગકિચ્ચસ્સ અભાવં સન્ધાય અનાપત્તિ વુત્તા સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણે વિય. યં પન ‘‘પચ્ચત્થરણમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં સેનાસનત્થાયેવાતિ નિયમિતં ન હોતિ નવસુ ચીવરેસુ ગહિતત્તા, તસ્મા અત્તનો નામેન અધિટ્ઠહિત્વા નિદહિત્વા પરિક્ખારચોળં વિય યથા તથા વિનિયુજ્જિતબ્બમેવાતિ ગહેતબ્બં. પાવારો કોજવોતિ ઇમેસમ્પિ પચ્ચત્થરણાદીનં લોકેપિ વોહરણતો સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણતો વિસું ગહણં કતં.

‘‘હીનાયાવત્તનેના’’તિ ઇદં અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપજ્જિત્વા ભિક્ખુપટિઞ્ઞાય ઠિતસ્સ ચેવ તિત્થિયપક્કન્તસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ ભિક્ખુનિભાવે નિરપેક્ખતાય ગિહિલિઙ્ગતિત્થિયલિઙ્ગગ્ગહણં સન્ધાય વુત્તં. સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય ગિહિભાવૂપગમનં સન્ધાય વુત્તન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં તદાપિસ્સ ઉપસમ્પન્નત્તા, ચીવરસ્સ ચ તસ્સ સન્તકત્તાવિજહનતો. પમાણચીવરસ્સાતિ પચ્છિમપ્પમાણં સન્ધાય વુત્તં. દ્વે ચીવરાનિ પારુપન્તસ્સાતિ ગામપ્પવેસે દિગુણં કત્વા સઙ્ઘાટિયો પારુપનં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘એસ નયો’’તિ ઇમિના પમાણયુત્તેસુ યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિઆદિઅત્થં સઙ્ગણ્હાતિ.

અઞ્ઞં પચ્છિમપ્પમાણં નામ નત્થીતિ સુત્તે આગતં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તમેવ વિભાવેતું ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં, તં ન સમેતિ, સઙ્ઘાટિઆદીનં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિહેટ્ઠિમપ્પમાણસ્સ સુત્તે અનાગતત્તાતિ અધિપ્પાયો.

મહન્તં વા ખુદ્દકં કરોતીતિ એત્થ અતિમહન્તં ચીવરં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિપચ્છિમપ્પમાણયુત્તં કત્વા સમન્તતો છિન્દનેનાપિ વિચ્છિન્દનકાલે છિજ્જમાનટ્ઠાનં છિદ્દસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ એવાતિ સિજ્ઝતિ, ‘‘ઘટેત્વા છિન્દતિ, ન ભિજ્જતી’’તિ વચનેન ચ સમેતિ. પરિક્ખારચોળં પન વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણતો ઊનં કત્વા છિન્નં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ અધિટ્ઠાનસ્સ અનિસ્સયત્તા. તાનિ પુન બદ્ધાનિ ઘટિતાનિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘વસ્સિકસાટિકચીવરે દ્વિધા છિન્ને યદિપિ એકેકં ખણ્ડં પચ્છિમપચ્છિમપ્પમાણં પહોતિ, એકસ્મિંયેવ ખણ્ડે અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતિ, ન ઇતરે, ‘‘દ્વે પન ન વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તત્તા. નિસીદનકણ્ડુપ્પટિચ્છાદીસુપિ એસેવ નયોતિ વદન્તિ.

સમ્મુખે પવત્તા સમ્મુખાતિ પચ્ચત્તવચનં, તઞ્ચ વિકપ્પનવિસેસનં, તસ્મા ‘‘સમ્મુખે’’તિ ભુમ્મત્થે નિસ્સક્કવચનં કત્વાપિ અત્થં વદન્તિ, અભિમુખેતિ અત્થો. અથ વા સમ્મુખેન અત્તનો વાચાય એવ વિકપ્પના સમ્મુખાવિકપ્પના. પરમ્મુખેન વિકપ્પના પરમ્મુખાવિકપ્પનાતિ કરણત્થેનાપિ અત્થો દટ્ઠબ્બો, અયમેવ પાળિયા સમેતિ. સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવન્તિ આસન્નદૂરભાવં. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતીતિ એત્તકેનેવ વિકપ્પનાકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા, અતિરેકચીવરં ન હોતીતિ દસાહાતિક્કમે ન નિસ્સગ્ગિયં જનેતીતિ અધિપ્પાયો. પરિભુઞ્જિતું…પે… ન વટ્ટતીતિ સયં અપચ્ચુદ્ધરણં પરિભુઞ્જને પાચિત્તિયં, અધિટ્ઠાને પરેસં વિસ્સજ્જને દુક્કટઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં.

પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તીતિ પરિભોગવિસ્સજ્જનઅધિટ્ઠાનાનિપિ. અપિ-સદ્દેન નિધેતુમ્પિ વટ્ટતીતિ અત્થો, એતેન ચ પચ્ચુદ્ધારેપિ કતે ચીવરમ્પિ વિકપ્પિતચીવરમેવ હોતિ, ન અતિરેકચીવરં. તં પન તિચીવરાદિનામેન અધિટ્ઠાતુકામેન અધિટ્ઠહિતબ્બં, ઇતરેન વિકપ્પિતચીવરમેવ કત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. કેચિ પન ‘‘યં વિકપ્પિતચીવરં, તં યાવ અપરિભોગકાલા અપચ્ચુદ્ધરાપેત્વાવ નિદહિતબ્બં, પરિભોગકાલે પન સમ્પત્તે પચ્ચુદ્ધરાપેત્વા અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. યદિ હિ તતો પુરેપિ પચ્ચુદ્ધરાપેય્ય, પચ્ચુદ્ધારેનેવ વિકપ્પનાય વિગતત્તા અતિરેકચીવરં નામ હોતિ, દસાહાતિક્કમે ચ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. તસ્મા યં અપરિભુઞ્જિત્વાવ ઠપેતબ્બં, તદેવ વિકપ્પેતબ્બં, પચ્ચુદ્ધારે ચ કતે અન્તોદસાહેયેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. યઞ્ચ અટ્ઠકથાયં ‘તતો પભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તી’તિઆદિ વુત્તં, તં પાળિયા વિરુજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તમેવ. પાળિયઞ્હિ ‘‘અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ (પારા. ૪૬૯) ચ ‘‘સામં ચીવરં વિકપ્પેત્વા અપચ્ચુદ્ધારણં પરિભુઞ્જેય્ય પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૩૭૩) ચ ‘‘અનાપત્તિ સો વા દેતિ, તસ્સ વા વિસ્સાસન્તો પરિભુઞ્જતી’’તિ (પાચિ. ૩૭૪) ચ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા, અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘ઇમં ચીવરં વા વિકપ્પનં વા પચ્ચુદ્ધરામી’’તિઆદિના પચ્ચુદ્ધારં અદસ્સેત્વા ‘‘મય્હં સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા’’તિ એવં અત્તનો સન્તકત્તં અમોચેત્વાવ પરિભોગાદિવસેનેવ પચ્ચુદ્ધારસ્સ વુત્તત્તા, ‘‘તતો પભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તી’’તિ અધિટ્ઠાનં વિનાપિ વિસું પરિભોગસ્સ, નિદહનસ્સ ચ વુત્તત્તા વિકપ્પનાનન્તરમેવ પચ્ચુદ્ધરાપેત્વા અનધિટ્ઠહિત્વા એવ તિચીવરવિરહિતં વિકપ્પનારહં ચીવરં પરિભુઞ્જિતું, નિદહિતુઞ્ચ ઇદં પાટેક્કં વિનયકમ્મન્તિ ખાયતિ. અપિચ બહૂનં પત્તાનં વિકપ્પેતું, પચ્ચુદ્ધારેતુઞ્ચ વુત્તત્તા પચ્ચુદ્ધારેન તેસં અતિરેકપત્તતા દસ્સિતાતિ સિજ્ઝતિ તેસુ એકસ્સેવ અધિટ્ઠાતબ્બતો. તસ્મા અટ્ઠકથાયં આગતનયેનેવ ગહેતબ્બં.

પઞ્ઞત્તિકોવિદો ન હોતીતિ એવં વિકપ્પિતે ‘‘અનન્તરમેવ એવં પચ્ચુદ્ધરિતબ્બ’’ન્તિ વિનયકમ્મં ન જાનાતિ. તેનાહ ‘‘ન જાનાતિ પચ્ચુદ્ધરિતુ’’ન્તિ, ઇમિનાપિ ચેતં વેદિતબ્બં ‘‘વિકપ્પનાનન્તરમેવ પચ્ચુદ્ધારો કાતબ્બો’’તિ.

અવિસેસેન વુત્તવચનન્તિ તિચીવરાદીનં સાધારણવચનેન વુત્તવચનં. યં પનેત્થ ‘‘વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતી’’તિ વત્વા તં વિરોધાસઙ્કં નિવત્તેતું ‘‘તિચીવરસઙ્ખેપેન…પે… વિકપ્પનાય ઓકાસો દિન્નો હોતી’’તિ વુત્તં, તં ‘‘અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતી’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ તિચીવરમ્પિ વિકપ્પેતીતિ અયમત્થો ન સિજ્ઝતિ, ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) વિસેસેત્વા વુત્તત્તા. યં પન અધિટ્ઠાતબ્બં, તં અધિટ્ઠાતિ. યં તિચીવરવિરહિતં, તં વિકપ્પેતબ્બં, તં વિકપ્પેતીતિ એવમત્થો સિજ્ઝતીતિ. તસ્મા એત્થ પુબ્બાપરવિરોધો ન દિસ્સતિ સામઞ્ઞવચનસ્સ વુત્તાવસેસેયેવ અવતિટ્ઠનતો. યં પનેત્થ તિચીવરસ્સાપિ વિકપ્પનવિધિં દસ્સેતું ‘‘તિચીવરં તિચીવરસઙ્ખેપેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તિચીવરસઙ્ખેપેન પરિહરિયમાનેસુ એકમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતું ન વટ્ટતિ, તિચીવરતો પન એકં વા સકલમેવ વા અપનેત્વા અપરં તિચીવરં તિચીવરસઙ્ખેપેન પરિહરિતુકામસ્સ વા તિચીવરાધિટ્ઠાનં મુઞ્ચિત્વા પરિક્ખારચોળવસેનેવ સબ્બચીવરં પરિભુઞ્જિતુકામસ્સ વા પુરિમં અધિટ્ઠિતચીવરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતું વટ્ટતીતિ એવમધિપ્પાયેન ‘‘તિચીવરે એકેન ચીવરેન વિપ્પવસિતુકામો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં સિયા, ઇચ્ચેતં પાળિયા સદ્ધિં સમેતિ. અથ પુનપિ તદેવ તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠાતુકામો હુત્વા વિપ્પવાસસુખત્થં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તં સિયા, તં ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) ઇમિના વચનેન ન સમેતિ. યદિ હિ સેસચીવરાનિ વિય તિચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બં સિયા, ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ ઇદં વચનમેવ નિરત્થકં સિયા સેસચીવરેહિ તિચીવરસ્સ વિસેસાભાવા. તસ્મા ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ ઇદં તિચીવરવિરહિતમેવ સન્ધાય વુત્તં. તિચીવરં પન વિકપ્પેતું ન વટ્ટતીતિ વિઞ્ઞાયતિ, તેનેવ દુતિયકથિનસિક્ખાપદસ્સ અનાપત્તિવારે ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ ઇદં ન વુત્તં, વીમંસિત્વા યથા પાળિયા સદ્ધિં ન વિરુજ્ઝતિ, તથા એત્થ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો.

તુય્હં દેમીતિઆદીસુ પરિચ્ચત્તત્તા મનસા અસમ્પટિચ્છન્તેપિ સમ્પદાનભૂતસ્સેવ સન્તકં હોતિ, સો ઇચ્છિતક્ખણે ગહેતું લભતિ. ઇત્થન્નામસ્સાતિ પરમ્મુખે ઠિતં સન્ધાય વદતિ. યસ્સ પન રુચ્ચતીતિઆદિ ઉભોહિપિ પરિચ્ચત્તતાય અસ્સામિકતં સન્ધાય વુત્તં.

‘‘તં ન યુજ્જતી’’તિ ઇદં અન્તોદસાહે એવ વિસ્સાસગ્ગહણં સન્ધાય અનાપત્તિવારસ્સ આગતત્તા, ઇધ નિસ્સગ્ગિયચીવરસ્સ કપ્પિયભાવકરણત્થં લેસેન ગહિતત્તા ચ વુત્તં, કેચિ પન ‘‘પરેહિ સભાગેન અચ્છિન્ને, વિસ્સાસગ્ગહિતે ચ પુન લદ્ધે દોસો ન દિસ્સતી’’તિ વદન્તિ. અનધિટ્ઠાનેનાતિ કાયવાચાહિ કત્તબ્બસ્સ અકરણેનાતિ અધિપ્પાયો. ચીવરસ્સ અત્તનો સન્તકતા, જાતિપમાણયુત્તતા, છિન્નપલિબોધભાવો, અતિરેકચીવરતા, દસાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૭૩. દુતિયે અવિપ્પવાસેતિ અવિપ્પવાસે નિપ્ફાદેતબ્બે, વિપ્પવાસદોસાભાવે સાધેતબ્બે કત્તબ્બા સમ્મુતીતિ અત્થો.

૪૭૫. પટિસિદ્ધપરિયાપન્નેનાતિ વિપ્પવસિતું પટિસિદ્ધેસુ તીસુ ચીવરેસુ અન્તોગધેન, એકેન ચ અવયવે સમુદાયોપચારં દસ્સેતિ.

૪૭૮-૯. એત્તાવતાતિ ‘‘પરિક્ખિત્તો’’તિ ઇમિના. ‘‘સભાયેતિ લિઙ્ગબ્યત્તયેન સભા વુત્તા’’તિ વત્વા પુન સયમ્પિ ‘‘સભાયે’’તિ ઇમિના વોહરન્તો સભા-સદ્દસ્સ પરિયાયો સભાય-સદ્દો નપુંસકલિઙ્ગયુત્તો અત્થીતિ દસ્સેતિ. ‘‘સભાયન્તિ લિઙ્ગબ્યત્તયેન સભા વુત્તા’’તિ વા પાઠો. લિઙ્ગબ્યત્તયેન સભાતિ ચ લિઙ્ગન્તરયુત્તો સભાસદ્દપરિયાયો સભાયસદ્દોતિ અત્થો.

સભાયં ગચ્છતીતિ સભં ગચ્છતિ. વસિતબ્બં નત્થીતિ ચીવરહત્થપાસેયેવ વસિતબ્બં નત્થીતિ અત્થો. તસ્સાતિ વીથિયા. સભાયસ્સ ચ દ્વારસ્સ ચ હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બન્તિ એત્થ સભાયદ્વારાનમન્તરે વીથિ ગેહાપિ ગહિતા એવ હોન્તિ આદિપરિયોસાનાનં ગહિતત્તા. એત્થ ચ દ્વારવીથિઘરેસુ વસન્તેન ગામપ્પવેસનસહસેય્યાદિદોસં પરિહરિત્વા સુપટિચ્છન્નતાદિયુત્તેનેવ ભવિતબ્બં, સભા પન યદિ સબ્બેસં વસનત્થાય સાલાસદિસા કતા, અન્તરારામે વિય યથાસુખં વસિતું વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. પરિક્ખિત્તતાય ચ એકૂપચારતં, અપરિક્ખિત્તતાય નાનૂપચારતઞ્ચ નિવેસનાદીસુપિ અતિદિસન્તો આહ ‘‘એતેનેવૂપાયેના’’તિઆદિ. નિવેસનાદીનિ બહિગામતો સન્નિવિટ્ઠાનિ ગહિતાનિ અન્તોગામે ઠિતાનં ગામગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા. સબ્બત્થાતિ ગામનિગમનિવેસનાદીસુ પન્નરસસુ. પરિક્ખેપાદીતિ આદિ-સદ્દેન અપરિક્ખેપસ્સેવ ગહણં, ન એકકુલાદીનમ્પિ તેસં એકૂપચારતાનાનૂપચારતાનિમિત્તતાભાવા. એત્થ ચ સત્થસ્સ કતિપાહં કત્થચિ નિવિટ્ઠસ્સેવ પરિક્ખેપો હોતિ, ન ગચ્છન્તસ્સ.

૪૮૨-૭. ગામતો બહિ ઇસ્સરાનં સમુદ્દતીરાદીસુ કતભણ્ડસાલા ઉદોસિતોતિ આહ ‘‘યાનાદીન’’ન્તિઆદિ. મુણ્ડચ્છદનપાસાદોતિ નાતિઉચ્ચો ચન્દિકઙ્ગણયુત્તો સિખરકૂટમાલાદિવિરહિતો પાસાદો.

૪૮૯. પરિયાદિયિત્વાતિ અજ્ઝોત્થરિત્વા. નદીપરિહારોતિ વિસુંગામાદીનં વિય નદીપરિહારસ્સ અવુત્તત્તા ચીવરહત્થપાસો એવાતિ વદન્તિ, અઞ્ઞે પન ‘‘ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન નદીપરિહારોપિ વિસું સિદ્ધો, નદિયા હત્થપાસો ન વિજહિતબ્બો’’તિ વદન્તિ. વિહારસીમન્તિ અવિપ્પવાસસીમં સન્ધાયાહ. એત્થ ચ વિહારસ્સ નાનાકુલસન્તકભાવેપિ અવિપ્પવાસસીમાપરિચ્છેદબ્ભન્તરે સબ્બત્થ ચીવરઅવિપ્પવાસસમ્ભવતો તસ્સા પધાનત્તા તત્થ સત્થપરિહારો ન લબ્ભતીતિ ‘‘વિહારં ગન્ત્વા વસિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘સત્થસમીપે’’તિ ઇદં યથાવુત્તં અબ્ભન્તરપરિચ્છેદવસેન વુત્તં. પાળિયં નાનાકુલસ્સ સત્થો હોતિ, સત્થે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બન્તિ એત્થ સત્થહત્થપાસો ગહિતો.

૪૯૦. એકકુલસ્સ ખેત્તેતિ અપરિક્ખિત્તં સન્ધાય વદતિ.

૪૯૧-૪. વિહારો નામ ઉપચારસીમા. તત્થ યસ્મિં વિહારેતિ તસ્સ અન્તોપરિવેણાદિં સન્ધાય વુત્તં, એકકુલાદિસન્તકતા ચેત્થ કારાપકાનં વસેન. છાયાય ફુટ્ઠોકાસસ્સાતિ ઉજુકં અવક્ખિત્તલેડ્ડુપાતબ્ભન્તરં સન્ધાય વદતિ.

અગમનપથેતિ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તેતું ન સક્કુણેય્યકે સમુદ્દમજ્ઝે યે દીપકા, તેસૂતિ યોજના. ઇતરસ્મિન્તિ પુરત્થિમદિસાય ચીવરે. ‘‘ઉપોસથકાલે…પે… વડ્ઢતી’’તિ ઇમિના ચીવરવિપ્પવાસસત્તબ્ભન્તરતો સમાનસંવાસાય સત્તબ્ભન્તરસીમાય અચ્ચન્તવિસદિસતં દસ્સેતિ. તથા હિ બહૂસુ ભિક્ખૂસુ એકતો નિસીદિત્વા સમન્તા સત્તબ્ભન્તરપરિચ્છેદેસુ યથાસકં ચીવરં ઠપેત્વા પરિહરન્તેસુ એકેકસ્સ ભિક્ખુનો નિસિન્નોકાસતો પટ્ઠાય પચ્ચેકં સત્તબ્ભન્તરસ્સ પરિચ્છેદો અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસો અનેકવિધો હોતિ, ન એકો પરિસપરિયન્તતો પટ્ઠાય અનિમિતબ્બત્તા. તેનેવ તત્થ પરિસવસેન વુડ્ઢિ, હાનિ વા ન હોતિ, ન એવં સત્તબ્ભન્તરસીમાય. સા હિ યોજનિકાયપિ પરિસપરિયન્તતોવ પટ્ઠાય સમન્તા સત્તબ્ભન્તરપઅચ્છિન્ના એકાવ હોતિ. તેનેવ સા પરિસવસેન વડ્ઢતિ, હાયતિ ચ, તસ્મા અઞ્ઞાવ સત્તબ્ભન્તરસીમા અઞ્ઞો સત્તબ્ભન્તરતો પરિચ્છિન્નો ચીવરવિપ્પવાસપરિહારો અબ્ભોકાસોતિ વેદિતબ્બં. યઞ્ચેત્થ વત્તબ્બં, તં ખન્ધકે સીમાકથાયમેવ (મહાવ. ૧૪૩) વક્ખામ.

૪૯૫. નદિં ઓતરતીતિ હત્થપાસં મુઞ્ચિત્વા ઓતરતિ. બહિગામે ઠપેત્વાતિ અપારુપિતબ્બતાય વુત્તં. વિનયકમ્મં કાતબ્બન્તિ ઉત્તરાસઙ્ગે ચ બહિગામે ઠપિતસઙ્ઘાટિયઞ્ચ પઠમં વિનયકમ્મં કત્વા પચ્છા ઉત્તરાસઙ્ગં નિવાસેત્વા અન્તરવાસકે કાતબ્બં. એત્થ ચ બહિગામે ઠપિતસ્સાપિ વિનયકમ્મવચનતો પરમ્મુખાપિ ઠિતં વિસ્સજ્જિતું, નિસ્સટ્ઠં દાતુઞ્ચ વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. દહરાનં ગમને સઉસ્સાહત્તા ‘‘નિસ્સયો પન ન પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ વુત્તં. મુહુત્તં…પે… પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ સઉસ્સાહત્તે ગમનસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા વુત્તં. તેસં પન પુરારુણાવ ઉટ્ઠહિત્વા સઉસ્સાહેન ગચ્છન્તાનં અરુણે અન્તરા ઉટ્ઠિતેપિ ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ ‘‘યાવ અરુણુગ્ગમના સયન્તી’’તિ વુત્તત્તા. તેનેવ ‘‘ગામં પવિસિત્વા…પે… ન પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વાતિઆદિમ્હિ સઉસ્સાહત્તા ગમનક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધિ ન વુત્તા. ધેનુભયેનાતિ તરુણવચ્છગાવીનં અભિધાવિત્વા સિઙ્ગેન પહરણભયેન. નિસ્સયો ચ પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ એત્થ ધેનુભયાદીહિ ઠિતાનં યાવ ભયવૂપસમા ઠાતબ્બતો ‘‘અન્તોઅરુણેયેવ ગમિસ્સામી’’તિ નિયમેતું અસક્કુણેય્યત્તા વુત્તં. યત્થ પન એવં નિયમેતું સક્કા, તત્થ અન્તરારુણે ઉગ્ગતેપિ નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ ભેસજ્જત્થાય ગામપ્પવિટ્ઠદહરાનં વિય. અન્તોસીમાયં ગામન્તિ અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિતો પચ્છા પતિટ્ઠાપિતગામં સન્ધાય વદતિ ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ ઠપેત્વા સમ્મન્નિતબ્બતો. પવિટ્ઠાનન્તિ આચરિયન્તેવાસિકાનં વિસું વિસું ગતાનં અવિપ્પવાસસીમત્તા નેવ ચીવરાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ, સઉસ્સાહતાય નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. અન્તરામગ્ગેતિ ધમ્મં સુત્વા આગચ્છન્તાનં અન્તરામગ્ગે.

‘‘ઇધ અપચ્ચુદ્ધરણ’’ન્તિ ઇમિના અધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનિ વિય પચ્ચુદ્ધરણમ્પિ કાયેન વા વાચાય વા કત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. કાયવાચાહિ કત્તબ્બસ્સ અકરણતોતિ ઇદં કાયવાચાસમુટ્ઠાનં વુત્તં. અધિટ્ઠિતતિચીવરતા, અનત્થતકથિનતા, અલદ્ધસમ્મુતિતા, રત્તિવિપ્પવાસોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯૭. તતિયે પાળિયં ચીવરપચ્ચાસા નિક્ખિપિતુન્તિ ચીવરપચ્ચાસાય સતિયા નિક્ખિપિતુન્તિ અત્થો. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુનાતિ એત્થ દુતિયકથિને વિય સામિવસેનેવ કરણવચનસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

૪૯૯-૫૦૦. તુય્હં દમ્મીતિ દિન્નન્તિ ‘‘તુય્હં, ભન્તે, અકાલચીવરં દમ્મી’’તિ એવં દિન્નં, એતમ્પિ કાલે આદિસ્સ દિન્નં નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો. ઇદં પન અટ્ઠકથાવચનં, પાળિયં ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ ઇદઞ્ચ ‘‘અકાલચીવર’’ન્તિ વચનસામઞ્ઞતો લબ્ભમાનં સબ્બમ્પિ દસ્સેતું અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં પઠમઅનિયતે સોતસ્સ રહો વિય. સઙ્ઘસ્સ હિ કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં અકાલે ઉપ્પન્નચીવરં વિય સમ્મુખીભૂતેહિ વુત્થવસ્સેહિ, અવુત્થવસ્સેહિ ચ સબ્બેહિપિ ભાજેતબ્બતાસામઞ્ઞેન અકાલચીવરં નામ હોતીતિ દસ્સનત્થં અત્થુદ્ધારવસેન પાળિયં ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ વુત્તં, ન પન ‘‘તતો ભાજેત્વા લદ્ધચીવરમ્પિ અકાલે લદ્ધચીવરમ્પિ વુત્થવસ્સાનં એકમાસપરિહારં, પઞ્ચમાસપરિહારં વા ન લભતિ, પચ્ચાસાચીવરે અસતિ દસાહપરિહારમેવ લભતી’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં, અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ વચનસામઞ્ઞતો લબ્ભમાનં સબ્બં અત્થુદ્ધારવસેન દસ્સેતું ‘‘એકપુગ્ગલસ્સ વા ઇદં તુય્હં દમ્મીતિ દિન્ન’’ન્તિ વુત્તં, ન પન તથાલદ્ધં વા અકાલે લદ્ધં વા અનત્થતકથિનાનં દસાહબ્ભન્તરે અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ દસ્સેતુન્તિ વેદિતબ્બં ઇતરથા પાળિઅટ્ઠકથાહિ વિરુજ્ઝનતો. તથા હિ અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદે અકાલે ઉપ્પન્નમ્પિ અચ્ચેકચીવરં ‘‘યાવચીવરકાલસમયં નિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૬૪૮) વુત્તં, તસ્સ અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘પવારણમાસસ્સ જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિયં ઉપ્પન્નસ્સ અચ્ચેકચીવરસ્સ અનત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકા પઞ્ચ માસા ચ પરિહારો વુત્તો, તમેવ પરિહારં સન્ધાય ‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાય પન ઉપ્પન્નં અનચ્ચેકચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ઠપિતચીવરમ્પિ એતં પરિહારં લભતિયેવા’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૪૬-૬૪૯) વુત્તં. તસ્મા કાલેપિ અકાલેપિ ચ યથાતથા લદ્ધં અતિરેકચીવરં વુત્થવસ્સાનં એકમાસં, પઞ્ચમાસં વા યથારહં પરિહારં લભતિ એવાતિ ગહેતબ્બં.

એવં પન અવત્વા પદભાજનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ એવન્તિ યં અટ્ઠકથાયં ‘‘તતો ચે ઉત્તરી’’તિ ઇમસ્સ માસપરમતો ઉત્તરીતિ અત્થો વુત્તો, તં પરામસતિ. પદભાજનિયં એવમત્થં અવત્વા અઞ્ઞથા અત્થો વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. તાવ ઉપ્પન્નં પચ્ચાસાચીવરન્તિ પચ્ચત્તવચનં. ‘‘મૂલચીવર’’ન્તિ ઇદં ઉપયોગવચનં. અત્તનો ગતિકં કરોતીતિ અનન્તરા દુતિયદિવસાદીસુ ઉપ્પન્નં પચ્ચાસાચીવરં માસપરમં મૂલચીવરં ઠપેતું અદત્વા અત્તનો દસાહપરમતાય એવ પતિટ્ઠાપેતીતિ અત્તનો ગતિકં કરોતીતિ. તતો ઉદ્ધં મૂલચીવરન્તિ એત્થ પન મૂલચીવરન્તિ પચ્ચત્તવચનં. તઞ્હિ વીસતિમદિવસતો ઉદ્ધં દ્વાવીસતિમદિવસાદીસુ ઉપ્પન્નં પચ્ચાસાચીવરં અત્તના સદ્ધિં એકતો સિબ્બેત્વા ઘટિતં દસાહપરમં ગન્તું અદત્વા નવાહપરમતાદિવસેન અત્તનો ગતિકં કરોતિ, એકતો અસિબ્બેત્વા વિસું ઠપિતં પન પચ્ચાસાચીવરં દસાહપરમમેવ.

પાળિયં દસાહાતિ દસાહેન. એકાદસે ઉપ્પન્નેતિઆદીસુ એકાદસાહે ઉપ્પન્નેતિઆદિના અત્થો, અયમેવ વા પાઠો ગહેતબ્બો. એકવીસે ઉપ્પન્ને…પે… નવાહા કારેતબ્બન્તિઆદિ પચ્ચાસાચીવરસ્સ ઉપ્પન્નદિવસં ઠપેત્વા વુત્તં. તેનેવ ‘‘તિંસે…પે… તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અઞ્ઞં પચ્ચાસાચીવરં…પે… કારેતબ્બ’’ન્તિ ઇદં સતિયા એવ પચ્ચાસાય વુત્તં. સચે પન ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ચીવરં ન લભિસ્સામી’’તિ ઇચ્છિતટ્ઠાનતો પચ્ચાસાય ઉપચ્છિન્નાય અઞ્ઞત્થાપિ યેન કેનચિ ઉપાયેન પચ્ચાસં ઉપ્પાદેતિ, મૂલચીવરં ન અધિટ્ઠાતબ્બં, સબ્બથા પચ્ચાસાય ઉપચ્છિન્નાય દસાહાતિક્કન્તં મૂલચીવરં તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. પચ્ચાસાચીવરમ્પિ પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ પઠમતરં ઉપ્પન્નં વિસભાગં સન્ધાય વદતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞં અઞ્ઞં, અયમેવ વા પાઠો. અઙ્ગં પનેત્થ પઠમકથિને વુત્તસદિસમેવ. કેવલઞ્હિ તત્થ દસાહાતિક્કમો, ઇધ માસાતિક્કમોતિ અયં વિસેસો.

તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૩-૫. ચતુત્થે પાળિયં ભત્તવિસ્સગ્ગન્તિ ભત્તસ્સ ઉદરે વિસ્સજ્જનં, પવેસનં અજ્ઝોહરણં ભત્તકિચ્ચન્તિ અત્થો, ભોજનપરિયોસાનેન ભત્તસ્સ વિસ્સજ્જનન્તિપિ વદન્તિ. તત્થ નામ ત્વન્તિ સો નામ ત્વં, તાય નામ ત્વન્તિ વા અત્થો. પિતા ચ માતા ચ પિતરો, પિતૂનં પિતા ચ માતા ચ પિતામહા, તે એવ યુગળટ્ઠેન યુગો, તસ્મા યાવ સત્તમા પિતામહયુગા પિતામહાવટ્ટાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ પિતામહગ્ગહણેન માતામહો ચ પિતામહી માતામહી ચ ગહિતાવ હોન્તિ. સત્તમયુગતો પરં ‘‘અઞ્ઞાતકા’’તિ વેદિતબ્બં. યાતિ ભિક્ખુની. પિતુ માતા પિતામહી, માતુ પિતા માતામહો.

પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ દુક્કટન્તિ ‘‘ધોવા’’તિ આણાપનવાચાય એકાય એવ તદનુગુણસ્સ સબ્બસ્સાપિ પયોગસ્સ આણત્તત્તા વુત્તં.

૫૦૬. તદવિનાભાવતો ધોવનસ્સ ‘‘કાયવિકારં કત્વા’’તિ ચ ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થે’’તિ ચ વુત્તત્તા કાયેન ધોવાપેતુકામતં અપ્પકાસેત્વા દાનખિપનપેસનાદિં કરોન્તસ્સ ચ દ્વાદસહત્થં ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા બહિ ઠત્વા કાયવાચાહિ આણાપેત્વા ખિપનપેસનાદિં કરોન્તસ્સ ચ અનાપત્તિ એવ.

એકેન વત્થુનાતિ પઠમકતેન. પઞ્ચસતાનિ પમાણં એતાસન્તિ પઞ્ચસતા. ભિક્ખુભાવતો પરિવત્તલિઙ્ગાપિ ભિક્ખુની ભિક્ખૂનં સન્તિકે એકતોઉપસમ્પન્ના એવ.

૫૦૭. તાવકાલિકં ગહેત્વાતિ અત્તના કતિપાહં પારુપનાદિઅત્થાય તાવકાલિકં યાચિત્વા. પુરાણચીવરતા, ઉપચારે ઠત્વા અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા આણાપનં, તસ્સા ધોવાપનાદીનિ ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૮. પઞ્ચમે અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ ગણમ્હા ઓહીયનસિક્ખાપદે (પાચિ. ૬૯૧-૬૯૨) અપઞ્ઞત્તે. કોટ્ઠાસસમ્પત્તીતિ કેસાદિપઞ્ચકોટ્ઠાસાનં કલ્યાણતા. હત્થતલેયેવ દસ્સેત્વાતિ હત્થતલતો સેસકાયસ્સ અદસ્સનં દીપેતિ.

૫૧૦. વિહત્થતાયાતિ વિહતતાય, અમિસ્સિતતાય અપટિસરણતાયાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સમભિતુન્નત્તા’’તિ, બ્યધિતત્તાતિ અત્થો. પરિવત્તેતબ્બં પરિવત્તં, તદેવ પારિવત્તકં, પરિવત્તેત્વા દિય્યમાનન્તિ અત્થો.

પુરિમસિક્ખાપદે વિય ઇધ દ્વાદસહત્થો ઉપચારનિયમો નત્થીતિ આહ ‘‘ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા’’તિ. અઞ્ઞત્ર પારિવત્તકાતિ યં અન્તમસો હરીટકખણ્ડમ્પિ દત્વા વા ‘‘દસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા વા પરિવત્તકં ગણ્હાતિ, તં ઠપેત્વા. ‘‘તં અચિત્તકભાવેન ન સમેતી’’તિ ઇમિના ઞાતિભાવાજાનનાદીસુ વિય ભિક્ખુનીભાવાજાનનાદિવસેનાપિ અચિત્તકતં પકાસેતિ.

૫૧૩-૪. તિકઞ્ચ તં પાચિત્તિયઞ્ચાતિ તિકપાચિત્તિયં, પાચિત્તિયતિકન્તિ અત્થો. પત્તત્થવિકાદીતિ અનધિટ્ઠાનુપગં સન્ધાય વદતિ. કો પન વાદો પત્તત્થવિકાદીસૂતિ મહતિયાપિ તાવ ભિસિચ્છવિયા અનધિટ્ઠાનુપગત્તા અનાપત્તિ, વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણવિરહિતતાય અનધિટ્ઠાતબ્બેસુ કિમેવ વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. પત્તત્થવિકાદીનિ પન વિકપ્પનુપગપચ્છિમાનિ ગણ્હિતું ન વટ્ટતિ એવ. પટિગ્ગહણં કિરિયા, અપરિવત્તનં અકિરિયા. વિકપ્પનુપગચીવરતા, પારિવત્તકાભાવો, અઞ્ઞાતિકાય હત્થતો ગહણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૧૫. છટ્ઠે પટુ એવ પટ્ટો. પાળિયં ધમ્મનિમન્તનાતિ સમણેસુ વત્તબ્બાચારધમ્મમત્તવસેન નિમન્તના, દાતુકામતાય કતનિમન્તના ન હોતીતિ અત્થો. તેનેવ ‘‘વિઞ્ઞાપેસ્સતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતતો હિ વિઞ્ઞત્તિ નામ હોતિ.

૫૧૭. ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા આગન્તબ્બ’’ન્તિ ઇમિના ભૂતગામવિકોપનં અનુઞ્ઞાતન્તિ આહ ‘‘નેવ ભૂતગામપાતબ્યતાયા’’તિઆદિ. પઠમં સુદ્ધચિત્તેન લિઙ્ગં ગહેત્વા પચ્છા લદ્ધિં ગણ્હન્તોપિ તિત્થિયપક્કન્તકો એવાતિ આહ ‘‘નિવાસેત્વાપિ લદ્ધિ ન ગહેતબ્બા’’તિ.

યં આવાસં પઠમં ઉપગચ્છતીતિ એત્થાપિ વિહારચીવરાદિઅત્થાય પવિસન્તેનપિ તિણાદીહિ પટિચ્છાદેત્વાવ ગન્તબ્બં, ન ત્વેવ નગ્ગેન આગન્તબ્બન્તિ સામઞ્ઞતો દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા. ચિમિલિકાહીતિ પટપિલોતિકાહિ. પરિભોગેનેવાતિ અઞ્ઞં ચીવરં અલભિત્વા પરિભુઞ્જનેન. પરિભોગજિણ્ણન્તિ યથા તં ચીવરં પરિભુઞ્જિયમાનં ઓભગ્ગવિભગ્ગતાય અસારુપ્પં હોતિ, એવં જિણ્ણં.

૫૨૧. અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ એત્થાપિ ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ ઇદં અનુવત્તતિ એવાતિ આહ ‘‘અત્તનો ઞાતકપવારિતે’’તિઆદિ. ઇધ પન અઞ્ઞસ્સ અચ્છિન્નનટ્ઠચીવરસ્સ અત્થાય અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતે વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તીતિ અત્થો ગહેતબ્બો, ઇતરથા ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ ઇમિના વિસેસો ન ભવેય્ય. તેનેવ અનન્તરસિક્ખાપદે વક્ખતિ ‘‘અટ્ઠકથાસુ પન ઞાતકપરિવાતટ્ઠાને…પે… પમાણમેવ વટ્ટતીતિ વુત્તં, તં પાળિયા ન સમેતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૨૬) ચ ‘‘યસ્મા પનિદં સિક્ખાપદં અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિંયેવ પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ઇધ ‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’તિ ન વુત્ત’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૨૬) ચ. વિકપ્પનુપગચીવરતા, સમયાભાવો, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૨-૫૨૪. સત્તમે પાળિયં પગ્ગાહિકસાલન્તિ દુસ્સાપણં. તઞ્હિ વાણિજકેહિ દુસ્સાનિ પગ્ગહેત્વા દસ્સનટ્ઠાનતાય ‘‘પગ્ગાહિકસાલા’’તિ વુચ્ચતિ. અસ્સ ચીવરસ્સાતિ સાદિતબ્બચીવરસ્સ. ‘‘તિચીવરિકેના’’તિ ઇમિના અચ્છિન્નતિચીવરતો અઞ્ઞસ્સ વિહારાદીસુ નિહિતસ્સ ચીવરસ્સ અભાવં દસ્સેતિ. યદિ ભવેય્ય, વિઞ્ઞાપેતું ન વટ્ટેય્ય. તાવકાલિકં નિવાસેત્વા અત્તનો ચીવરં ગાહેતબ્બં, તાવકાલિકમ્પિ અલભન્તસ્સ ભૂતગામવિકોપનં કત્વા તિણપણ્ણેહિ છદનં વિય વિઞ્ઞાપનમ્પિ વટ્ટતિ એવ. અઞ્ઞેનાતિ અચ્છિન્નઅસબ્બચીવરેન. દ્વે નટ્ઠાનીતિ અધિકારતો વુત્તં ‘‘દ્વે સાદિતબ્બાની’’તિ.

૫૨૬. પાળિયા ન સમેતીતિ ‘‘અનાપત્તિ ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ ઇમાય પાળિયા ન સમેતિ તતુત્તરિવિઞ્ઞાપનઆપત્તિપ્પસઙ્ગે એવ વુત્તત્તા. ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ ન વુત્ત’’ન્તિ ઇદં અઞ્ઞસ્સત્થાય તતુત્તરિ વિઞ્ઞાપને નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં હોતીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ, તઞ્ચ પાચિત્તિયં યેસં અત્થાય વિઞ્ઞાપેતિ, તેસં વા સિયા, વિઞ્ઞાપકસ્સેવ વા, ન તાવ તેસં તેહિ અવિઞ્ઞાપિતત્તા, નાપિ વિઞ્ઞાપકસ્સ અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ અવિઞ્ઞાપિતત્તા. તસ્મા અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપેન્તસ્સાપિ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં ન દિસ્સતિ. પાળિયં પન ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અત્તનો સાદિયનપટિબદ્ધતાવસેન પવત્તત્તા ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ અનાપત્તિવારે ન વુત્તન્તિ વદન્તિ, તઞ્ચ યુત્તં વિય દિસ્સતિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. તતુત્તરિચીવરતા, અચ્છિન્નાદિકારણતા, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૮-૫૩૧. અટ્ઠમે યો કત્તાતિ દાયકં સન્ધાય વુત્તં. પટો એવ પટકો. ‘‘અપ્પગ્ઘં ચેતાપેતી’’તિ ઇદં નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયા અનાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં, વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા પન દુક્કટમેવ. ‘‘પુબ્બે અપ્પવારિતો’’તિ હિ સુત્તે વિઞ્ઞત્તિકારણં વુત્તં. માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘ચીવરે ભિય્યોકમ્યતા, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાની’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ઉપક્ખટસિક્ખાપદ) અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિતા પકાસિતા, કેચિ પન ‘‘દાયકેન દાતુકામોમ્હીતિ અત્તનો સન્તિકે અવુત્તેપિ યદગ્ઘનકં સો દાતુકામો, તદગ્ઘનકં આહરાપેતું વટ્ટતિ એવા’’તિ વદન્તિ, તં રાજસિક્ખાપદટ્ઠકથાયપિ ન સમેતિ, દૂતેન વા દાયકેન વા ‘‘આયસ્મન્તં ઉદ્દિસ્સ ચીવરચેતાપન્નં આભત’’ન્તિ આરોચિતેપિ મુખવેવટિયકપ્પિયકારકાદીનં સન્તિકા આહરાપનસ્સ તત્થ પટિક્ખિત્તત્તા. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘ઇમે દ્વે અનિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકા નામ, એતેસુ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બં…પે… ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બા. દેસનામત્તમેવ ચેતં ‘દૂતેન ચીવરચેતાપન્નં પહિણેય્યા’તિ સયં આહરિત્વાપિ પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાય દદન્તેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. મુખવેવટિયકપ્પિયકારકાદયો હિ દાયકેન પરિચ્ચત્તેપિ વત્થુમ્હિ ‘‘અસુકસ્સ સન્તિકે ચીવરપિણ્ડપાતાદિં ગણ્હથા’’તિ અનિદ્દિટ્ઠત્તા એવ ‘‘ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બા’’તિ વુત્તં, ન પન તસ્સ વત્થુનો મુખવેવટિયાદીનં સન્તકત્તા, તસ્મા ઇધાપિ દાયકેન વા દૂતેન વા ‘‘યં ઇચ્છથ, તં વદથા’’તિ અપ્પવારિતસ્સ વદતો દુક્કટમેવ. અગ્ઘવડ્ઢનકન્તિ ચીવરે અગ્ઘવડ્ઢનકં નિસ્સાય પવત્તં ઇદં સિક્ખાપદં, ન પિણ્ડપાતાદીસુ તેસુ અગ્ઘવડ્ઢનસ્સ દુક્કટમત્તત્તા, પણીતપિણ્ડપાતે સુદ્ધિકપાચિત્તિયત્તા ચાતિ ગહેતબ્બં. તેનેવ ‘‘ચીવરે ભિય્યોકમ્યતા’’તિ અઙ્ગં વુત્તં.

પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૩. નવમે પાળિયં પચ્ચેકચીવરચેતાપન્નાતિ પચ્ચેકં નિયમેત્વા ચીવરચેતાપન્ના, એકેકેન વિસું વિસું નિયમિતા ચીવરચેતાપન્નાતિ અત્થો. ઉભોવ સન્તા એકેનાતિ ઉભો એકતોવ સન્તા, ઉભો એકતો હુત્વાતિ અત્થો.

દુતિયઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૭. દસમે ‘‘અજ્જણ્હો’’તિ ‘‘અજ્જ નો’’તિ વત્તબ્બે હ-કારાગમં, ન-કારસ્સ ચ ણ-કારં કત્વા વુત્તોતિ આહ ‘‘અજ્જ એકદિવસં અમ્હાક’’ન્તિ.

૫૩૮-૯. યં વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેન ચીવરં ચેતાપેત્વા ઇત્થન્નામં ભિક્ખું ચીવરેન અચ્છાદેહીતિ ઇદં આગમનસુદ્ધિં દસ્સેતું વુત્તં, સચે હિ ‘ઇદં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’તિ પેસેય્ય, આગમનસ્સ અસુદ્ધત્તા અકપ્પિયવત્થું આરબ્ભ ભિક્ખુના કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ, તં નિસ્સગ્ગિયવત્થુદુક્કટવત્થુભૂતં અકપ્પિયચીવરચેતાપન્નં ‘‘અસુકસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’’તિ એવં આગમનસુદ્ધિયા અસતિ, સિક્ખાપદે આગતનયેન દૂતવચને ચ અસુદ્ધે સબ્બથા પટિક્ખેપો એવ કાતું વટ્ટતિ, ન પન ‘‘ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ વત્તું, તદનુસારેન ન વેય્યાવચ્ચકરઞ્ચ નિદ્દિસિતું આગમનદૂતવચનાનં ઉભિન્નં અસુદ્ધત્તા. પાળિયં આગતનયેન પન આગમનસુદ્ધિયા સતિ દૂતવચને અસુદ્ધેપિ સિક્ખાપદે આગતનયેન સબ્બં કાતું વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તેન ચ યથા દૂતવચનાસુદ્ધિયમ્પિ આગમને સુદ્ધે વેય્યાવચ્ચકરમ્પિ નિદ્દિસિતું વટ્ટતિ, એવં આગમનાસુદ્ધિયમ્પિ દૂતવચને સુદ્ધે વટ્ટતિ એવાતિ અયમત્થો અત્થતો સિદ્ધોવ હોતિ, ઉભયસુદ્ધિયં વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ઉભયાસુદ્ધિપક્ખમેવ સન્ધાય માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

યં પનેત્થ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૩૭-૫૩૯) ‘‘આગમનસ્સ સુદ્ધિયા વા અસુદ્ધિયા વા વિસેસપ્પયોજનં ન દિસ્સતી’’તિઆદિ વુત્તં, તં માતિકાટ્ઠકથાવચનસ્સ અધિપ્પાયં અસલ્લક્ખેત્વા વુત્તં યથાવુત્તનયેન આગમનસુદ્ધિઆદિના સપ્પયોજનત્તા. યો પનેત્થ ‘‘મૂલસામિકેન કપ્પિયવોહારવસેન, પેસિતસ્સ દૂતસ્સ અકપ્પિયવોહારવસેન ચ વદતોપિ કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ભવેય્યા’’તિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો વુત્તો, સો અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો એવ ન હોતિ અભિમતત્તા. તથા હિ સિક્ખાપદે એવ ‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ આયસ્મા ચીવરચેતાપન્ન’’ન્તિ અકપ્પિયવોહારેન વદતો દૂતસ્સ કપ્પિયેન કમ્મેન વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિસિતબ્બો વુત્તો આગમનસ્સ સુદ્ધત્તા, આગમનસ્સાપિ અસુદ્ધિયં પન કપ્પિયેનાપિ કમ્મેન વેય્યાવચ્ચકરો ન નિદ્દિસિતબ્બોતિ અત્થેવ આગમનસ્સ સુદ્ધિઅસુદ્ધીસુ પયોજનં. કથં પન દૂતવચનેન આગમનસુદ્ધિ વિઞ્ઞાયતીતિ? નાયં ભારો. દૂતેન હિ અકપ્પિયવોહારેનેવ વુત્તે એવ આગમનસુદ્ધિ ગવેસિતબ્બા, ન ઇતરથા, તત્થ ચ તસ્સ વચનક્કમેન પુચ્છિત્વા ચ યુત્તિઆદીહિ ચ સક્કા વિઞ્ઞાતું. ઇધાપિ હિ સિક્ખાપદે ‘‘ચીવરચેતાપન્નં આભત’’ન્તિ દૂતવચનેનેવ ચીવરં કિણિત્વા દાતું પેસિતભાવો વિઞ્ઞાયતિ. યદિ હિ સબ્બથા આગમનસુદ્ધિ ન વિઞ્ઞાયતિ, પટિક્ખેપો એવ કત્તબ્બોતિ.

પાળિયઞ્ચ ‘‘ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામા’’તિઆદિ દૂતવચનસ્સ અકપ્પિયત્તેપિ આગમનસુદ્ધિયા સતિ પટિપજ્જનવિધિદસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘એસો ખો…પે… ન વત્તબ્બો ‘તસ્સ દેહી’’’તિઆદિ અકપ્પિયવત્થુસાદિયનપરિમોચનત્થં વુત્તં. ‘‘સઞ્ઞત્તો’’તિઆદિ ‘‘એવં દૂતેન પુન વુત્તે એવ ચોદેતું વટ્ટતિ, ન ઇતરથા’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘ન વત્તબ્બો ‘દેહિ મે ચીવરં…પે… ચેતાપેહિ મે ચીવર’’’ન્તિ ઇદં દૂતેનાભતરૂપિયં પટિગ્ગહેતું અત્તના નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકત્તાવ ‘‘દેહિ મે ચીવરં…પે… ચેતાપેહિ મે ચીવર’’ન્તિ વદન્તો રૂપિયસ્સ પકતત્તા તેન રૂપિયેન પરિવત્તેત્વા ‘‘દેહિ ચેતાપેહી’’તિ રૂપિયસંવોહારં સમાપજ્જન્તો નામ હોતીતિ તં દોસં દૂરતો પરિવજ્જેતું વુત્તં રૂપિયપટિગ્ગહણેન સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સટ્ઠરૂપિયે વિય. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘ન વત્તબ્બો ઇમં વા ઇમં વા આહરા’’તિ. તસ્મા ન ઇદં વિઞ્ઞત્તિદોસં પરિવજ્જેતું વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, ‘‘અત્થો મે, આવુસો, ચીવરેના’’તિપિ અવત્તબ્બતાપસઙ્ગતો, તેનેવ દૂતનિદ્દિટ્ઠેસુ રૂપિયસંવોહારસઙ્કાભાવતો અઞ્ઞં કપ્પિયકારકં ઠપેત્વાપિ આહરાપેતબ્બન્તિ વુત્તં. તત્થાપિ ‘‘દૂતેન ઠપિતરૂપિયેન ચેતાપેત્વા ચીવરં આહરાપેહી’’તિ અવત્વા કેવલં ‘‘ચીવરં આહરાપેહી’’તિ એવં આહરાપેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો. ઠાનં ભઞ્જતીતિ એત્થ ઠાનન્તિ ઠિતિયા ચ કારણસ્સ ચ નામં, તસ્મા આસને નિસીદનેન ઠાનમ્પિ કુપ્પતિ, આગતકારણમ્પિ તેસં ન વિઞ્ઞાયતિ. ઠિતં પન અકોપેત્વા આમિસપટિગ્ગહણાદીસુ આગતકારણમેવ ભઞ્જતિ, ન ઠાનં. તેનાહ ‘‘આગતકારણં ભઞ્જતી’’તિ. કેચિ પન ‘‘આમિસપટિગ્ગહણાદિના ઠાનમ્પિ ભઞ્જતી’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ.

યતસ્સ ચીવરચેતાપન્નન્તિઆદિ યેન અત્તના વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિટ્ઠો, ચીવરઞ્ચ અનિપ્ફાદિતં, તસ્સ કત્તબ્બવિધિદસ્સનં. એવં ભિક્ખુના વત્થુસામિકાનં વુત્તે તે ચોદેત્વા દેન્તિ, વટ્ટતિ ‘‘સામિકા ચોદેત્વા દેન્તી’’તિ અનાપત્તિયં વુત્તત્તા. તેન ચ યો સયં અચોદેત્વા ઉપાસકાદીહિ પરિયાયેન વત્વા ચોદાપેતિ, તેસુ સત્તક્ખત્તુમ્પિ ચોદેત્વા ચીવરં દાપેન્તેસુ તસ્સ અનાપત્તિ સિદ્ધા હોતિ સિક્ખાપદસ્સ અનાણત્તિકત્તા.

કેનચિ અનિદ્દિટ્ઠો અત્તનો મુખેનેવ બ્યાવટભાવં વેય્યાવચ્ચકરત્તં પત્તો મુખવેવટિકો. ‘‘અવિચારેતુકામતાયા’’તિ ઇમિના વિજ્જમાનમ્પિ દાતું અનિચ્છન્તા અરિયાપિ વઞ્ચનાધિપ્પાયં વિના વોહારતો નત્થીતિ વદન્તીતિ દસ્સેતિ. ભેસજ્જક્ખન્ધકે મેણ્ડકસેટ્ઠિવત્થુમ્હિ (મહાવ. ૨૯૯) વુત્તં ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનમેવ (મહાવ. ૨૯૯) મેણ્ડકસિક્ખાપદં નામ. કપ્પિયકારકાનં હત્થેતિ દૂતેન નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકે સન્ધાય વુત્તં, ન પન ભિક્ખુના નિદ્દિટ્ઠે, અનિદ્દિટ્ઠે વાતિ. તેનાહ ‘‘એત્થ ચ ચોદનાય પમાણં નત્થી’’તિઆદિ.

સયં આહરિત્વા દદન્તેસૂતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાયા’’તિ ઇમિના ચીવરત્થાયેવ ન હોતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના વત્થુસામિના નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકભેદેસુપિ પિણ્ડપાતાદીનમ્પિ અત્થાય દિન્ને ચ ઠાનચોદનાદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

‘‘સઙ્ઘં વા…પે… અનામસિત્વા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સઙ્ઘસ્સ વિહારત્થાય દેમા’’તિઆદિના આમસિત્વા વદન્તેસુ પટિક્ખિપિતબ્બમેવ. ‘‘સઙ્ઘો સમ્પટિચ્છતી’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, ગણાદીસુપિ સઙ્ઘસ્સત્થાય સમ્પટિચ્છન્તેસુપિ પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ દુક્કટમેવ. સારત્થદીપનિયં ‘‘પટિગ્ગહણે પાચિત્તિય’’ન્તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૫૩૭-૫૩૯) વુત્તં, તં ન યુત્તં સઙ્ઘચેતિયાદીનં અત્થાય દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા. ચોદેતીતિ તસ્સ દોસાભાવં ઞત્વાપિ કોધેન વા લોભેન વા ભણ્ડદેય્યન્તિ ચોદેતિ. સો એવ હિ મુસાવાદાદિપચ્ચયા પાચિત્તિયદુક્કટાદિઆપત્તીહિ સાપત્તિકો હોતિ, ગીવાતિસઞ્ઞાય પન વત્વા નિદ્દોસભાવં ઞત્વા વિરમન્તસ્સ નત્થિ આપત્તિ.

તળાકં ખેત્તે પવિટ્ઠત્તા ‘‘ન સમ્પટિચ્છિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ચત્તારો પચ્ચયે સઙ્ઘો પરિભુઞ્જતૂતિ દેતિ, વટ્ટતીતિ એત્થ ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચતુપચ્ચયપરિભોગત્થાય તળાકં દમ્મી’’તિ વા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતું તળાકં દમ્મી’’તિ વા ‘‘ઇતો તળાકતો ઉપ્પન્ને ચત્તારો પચ્ચયે દમ્મી’’તિ વા વત્તુમ્પિ વટ્ટતિ, ઇદઞ્ચ સઙ્ઘસ્સ પરિભોગત્થાય દિય્યમાનઞ્ઞેવ સન્ધાય વુત્તં, પુગ્ગલસ્સ પન એવમ્પિ દિન્નં તળાકખેત્તાદિ ન વટ્ટતિ. સુદ્ધચિત્તસ્સ પન ઉદકપરિભોગત્થં કૂપપોક્ખરણીઆદયો વટ્ટન્તિ. ‘‘સઙ્ઘસ્સ તળાકં અત્થિ, તં કથ’’ન્તિ હિ આદિના સબ્બત્થ સઙ્ઘવસેનેવ વુત્તં. હત્થેતિ વસે.

‘‘ઠપેથાતિ વુત્તે’’તિ ઇદં સામીચિવસેન વુત્તં, અવુત્તેપિ ઠપેન્તસ્સ દોસો નત્થિ. તેનાહ ‘‘ઉદકં વારેતું લબ્ભતી’’તિ. સસ્સકાલેપિ તાસેત્વા મુઞ્ચિતું વટ્ટતિ, અમુઞ્ચતો પન ભણ્ડદેય્યં. પુન દેતીતિ અચ્છિન્દિત્વા પુન દેતિ, એવમ્પિ વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના ‘‘યેન કેનચિ ઇસ્સરેન ‘પરિચ્ચત્તમિદં ભિક્ખૂહિ, અસ્સામિક’ન્તિસઞ્ઞાય અત્તના ગહેત્વા દિન્નં વટ્ટતી’’તિ દસ્સેતિ. કપ્પિયવોહારેપિ વિનિચ્છયં વક્ખામાતિ પાઠસેસો.

ઉદકવસેનાતિ ઉદકપરિભોગત્થં. ‘‘સુદ્ધચિત્તાન’’ન્તિ ઇદં સહત્થેન ચ અકપ્પિયવોહારેન ચ કરોન્તે સન્ધાય વુત્તં. સસ્સસમ્પાદનત્થન્તિ એવં અસુદ્ધચિત્તાનમ્પિ પન સયં અકત્વા કપ્પિયવોહારેન આણાપેતું વટ્ટતિ એવ. ‘‘કપ્પિયકારકં ઠપેતું ન વટ્ટતી’’તિ ઇદં સહત્થાદિના કતતળાકત્તા ‘‘અસારુપ્પ’’ન્તિ વુત્તં, ઠપેન્તસ્સ, પન તં પચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તસ્સપિ વા સઙ્ઘસ્સ આપત્તિ ન વિઞ્ઞાયતિ, અટ્ઠકથાપમાણેન વા એત્થ આપત્તિ ગહેતબ્બા. લજ્જિભિક્ખુનાતિ લજ્જિનાપિ, પગેવ અલજ્જિના મત્તિકુદ્ધરણાદીસુ કારાપિતેસૂતિ અધિપ્પાયો. નવસસ્સેતિ અકતપુબ્બે કેદારે. ‘‘કહાપણે’’તિ ઇમિના ધઞ્ઞુટ્ઠાપને તસ્સેવ અકપ્પિયન્તિ દસ્સેતિ, ધઞ્ઞુટ્ઠાપને ચસ્સ પયોગેપિ દુક્કટમેવ, ન કહાપણુટ્ઠાપને વિય.

‘‘કસથ વપથા’’તિ વચને સબ્બેસમ્પિ અકપ્પિયં સિયાતિ આહ ‘‘અવત્વા’’તિ. એત્તકો નામ ભાગોતિ એત્થ એત્તકો કહાપણોતિ ઇદમ્પિ સન્ધાય વદતિ. તથા વુત્તેપિ હિ તદા કહાપણાનં અવિજ્જમાનત્તા આયતિં ઉપ્પન્નં અઞ્ઞેસં વટ્ટતિ એવ. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ તં અકપ્પિય’’ન્તિ. તસ્સ પન સબ્બપયોગેસુ, પરિભોગેસુપિ દુક્કટં. કેચિ પન ‘‘ધઞ્ઞપરિભોગે એવ આપત્તિ, ન પુબ્બપયોગે’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, યેન મિનનરક્ખણાદિપયોગેન પચ્છા ધઞ્ઞપરિભોગે આપત્તિ હોતિ, તસ્સ પયોગસ્સ કરણે અનાપત્તિયા અયુત્તત્તા. પરિયાયકથાય પન સબ્બત્થ અનાપત્તિ. તેનેવ ‘‘એત્તકેહિ વીહીહિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ આહરથા’’તિ નિયમવચને અકપ્પિયં વુત્તં, કહાપણવિચારણેપિ એસેવ નયો. વત્થુ ચ એવરૂપં નામ સંવિજ્જતિ, કપ્પિયકારકો નત્થીતિ વત્તબ્બન્તિઆદિવચનઞ્ચેત્થ સાધકં.

વનં દમ્મિ…પે… વટ્ટતીતિ એત્થ નિવાસટ્ઠાનત્તા પુગ્ગલસ્સાપિ સુદ્ધચિત્તેન ગહેતું વટ્ટતિ. સીમં દેમાતિ વિહારસીમાદિસાધારણવચનેન વુત્તત્તા ‘‘વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

‘‘વેય્યાવચ્ચકર’’ન્તિઆદિના વુત્તેપિ પુગ્ગલસ્સપિ દાસં ગહેતું વટ્ટતિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આરામિક’’ન્તિ (પારા. ૬૧૯; મહાવ. ૨૭૦) વિસેસેત્વા અનુઞ્ઞાતત્તા, તઞ્ચ ખો પિલિન્દવચ્છેન ગહિતપરિભુત્તક્કમેન, ન ગહટ્ઠાનં દાસપરિભોગક્કમેન. ખેત્તાદયો પન સબ્બે સઙ્ઘસ્સેવ વટ્ટન્તિ પાળિયં પુગ્ગલિકવસેન ગહેતું અનનુઞ્ઞાતત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. વિહારસ્સ દેમાતિ સઙ્ઘિકવિહારં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) સુત્તન્તેસુ આગતપટિક્ખેપો ભગવતા આપત્તિયાપિ હેતુભાવેન કતોતિ ભગવતો અધિપ્પાયં જાનન્તેહિ સઙ્ગીતિમહાથેરેહિ ખેત્તપટિગ્ગહણાદિનિસ્સિતો અયં સબ્બોપિ પાળિમુત્તવિનિચ્છયો વુત્તોતિ ગહેતબ્બો. કપ્પિયકારકસ્સ નિદ્દિટ્ઠભાવો, દૂતેન અપ્પિતતા, તતુત્તરિ વાયામો, તેન પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

રાજસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચીવરવગ્ગો પઠમો.